೬. ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅರ್ಶಃಕಾರ್ಯತ್ವಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ತಾನ್ಯಾಹ– ಮನ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಸ್ಯ ದುರ್ಜಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗಭಿಧಾನಮ್| ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಧಿಕ್ಯಾದಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮನ್ದಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ತತ್ಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ ತೇಷಾಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾತ್| ಸಮೋಽವಿಕೃತಃ, ಧಾತುಸಾಮ್ಯಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಸ್ಯಾವಿಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ವಿಕಾರಪ್ರಸ್ತಾವೇಽಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನಾನನ್ತರೀಯಕಂ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಜಾಠರ ಇತಿ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭೂತಾಗ್ನಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅರ್ಶೋಭ್ಯೋಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಸ್ತತೋಽರ್ಶೋಽನನ್ತರಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಿಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ– ಮನ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಲೋ ವಹ್ನಿಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ– ಮನ್ದಃ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋ, ವಿಷಮಃ, ಸಮಶ್ಚೇತಿ| ಮನ್ದಸ್ಯ ದುರ್ಜರತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ಕಥನನ್| ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಧಿಕ್ಯಾದಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮನ್ದಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ತತ್ಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ ತೇಷಾಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾತ್| ಸಮಃ ಅವಿಕೃತಃ, ಧಾತುಸಾಮ್ಯಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಾಠರ ಇತಿ ಧಾತ್ವಗ್ನಿವ್ಯಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ರೂಪಮಾಹ– ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಜಾನ್ ರೋಗಾನಿತಿ ವಾತನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಮಶೀತೇರನ್ಯತಮಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾಂಶ್ಚ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದೀನ್, ಏವಂ ಪಿತ್ತನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಮೋಷಚೋಷಾದೀನಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತೋಽನ್ಯತಮಾನ್, ಏವಂ ಕಫನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಂ ವಿಂಶತೇರಾಲಸ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಏತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಶ್ಚರಕೇ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ| ಸಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾ ಉಚಿತಾ, ಮಾತ್ರಾ ಆಹಾರಸ್ಯ, ಸಮ್ಯಗ್ಯಸ್ಯ ವಿಪಚ್ಯತೇ ಸ ಸಮಾಗ್ನಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ಮಾತ್ರಾಽತಿಮಾತ್ರೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾಜೀರ್ಣಗುರುಭೋಜನಾದಿಕಮಪಿ ಲಕ್ಷಣೀಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಅತಿಮಾತ್ರಮಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಗುರು ಚಾನ್ನಮಥಾಶ್ನತಃ| ದಿವಾಽಪಿ ಸ್ವಪತೋ ಯಸ್ಯ ಪಚ್ಯತೇ ಸೋಽಗ್ನಿರುತ್ತಮಃ||” ಇತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಗ್ರಹಣೇನ ಭಸ್ಮಕಸ್ಯಾವರೋಧಃ, ಅತ್ಯನ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರೇವ ಹಿ ‘ಭಸ್ಮಕ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ನರೇ ಕ್ಷೀಣಕಫೇ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್| ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಪಾವಕಸ್ಥಾನೇ ಬಲಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ|| ತದಾ ಲಬ್ಧಬಲೋ ದೇಹಂ ವಿರುಜೇತ್ ಸಾನಿಲೋಽನಲಃ| ಅಭಿಭೂಯ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ|| ಪಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಂ ತತೋ ಧಾತೂನ್ ಶೋಣಿತಾದೀನ್ ಪಚತ್ಯಪಿ| ತತೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾತಙ್ಕಾನ್ ಮೃತ್ಯುಂ ಚೋಪನಯೇನ್ನರಮ್|| ಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ಲಭತೇ ಶಾನ್ತಿಂ ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರೇ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ| ತೃಟ್ಕಾಸದಾಹಮೂರ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಧಯೋಽತ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಭವಾಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೨-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೋಽಗ್ನಿರ್ವಾತಜಾನ್ ರೋಗಾನಿತಿ ವಾತನಾನಾತ್ಮಜಾನ್ ಅಶಿತೇರನ್ಯತಮಾನ್ಸಾಮಾನ್ಯಜಾಂಶ್ಚ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದೀನ್ ; ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿರೇವಂ ಪಿತ್ತಜಾನಿತಿ ಪಿತ್ತಜಾನಾಮ್ ಓಷಚೋಷಾದೀನಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತೋಽನ್ಯತಮಾನ್; ಏವಂ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಃ ಕಫಜಾನಾಂ ವಿಂಶತೇರಾಲಸ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಾನ್; ಏತೇ ಚ ರೋಗಾಶ್ಚರಕ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾ ಉಚಿತಾ ಮಾತ್ರಾ ಅಶಿತಾ ಉಪಯುಕ್ತಾ ಸತೀ ಸಮ್ಯಗ್ಯಸ್ಯ ವಿಪಚ್ಯತೇ ಸ ಸಮಾಗ್ನಿಃ| ಮನ್ದಾಗ್ನೇಃ ಮನ್ದವಹ್ನೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪಾಽಪಿ ಮಾತ್ರಾ ಅಶಿತಾ ಸಮ್ಯಙ್ನೈವ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ವಿಷಮಾಗ್ನೇಸ್ತು ಪುರುಷಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ ಕದಾಚಿನ್ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಗತಿತ್ವಾತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಗ್ನಿರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಸಮಾಗ್ನ್ಯೋರಿತಿ ಭೇದಃ| ಮಾತ್ರಾಽತಿಮಾತ್ರೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾತಿಮಾತ್ರಮಜೀರ್ಣಭೋಜನಾದಿಕಮಪಿ ಸುಖಂ ಯಸ್ಯ ವಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರಿತಿ ಜಾನೀಯಾತ್| ತದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಅತಿಮಾತ್ರಮಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಗುರು ಚಾನ್ನಂ ತಥಾಽಶ್ನತಃ| ದಿವಾಽಪಿ ಸ್ವಪತೋ ಯಸ್ಯ ಪಚ್ಯತೇ ಸೋಽಗ್ನಿರುತ್ತಮಃ” ಇತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಗ್ರಹಣೇನ ಭಸ್ಮಕಸ್ಯಾವರೋಧಃ, ಅತ್ಯನ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರೇವ ಹಿ ಭಸ್ಮಕ ಉಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ನರೇ ಕ್ಷೀಣಕಫೇ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್| ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಪಾಚಕಸ್ಥಾನೇ ಬಲಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ|| ತದಾ ಲಬ್ಧಬಲೋ ದೇಹಂ ವಿರೂಕ್ಷಃ ಸಾನಿಲೋಽನಲಃ| ಅಭಿಭೂಯ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ|| ಪಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಂ ಚ ತತೋ ಧಾತೂಞ್ಛೋಣಿತಾದೀನ್ ಪಚತ್ಯಪಿ| ತತೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾತಙ್ಕಾನ್ಮೃತ್ಯುಂ ಚೋಪನಯೇನ್ನರಮ್|| ಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ಲಭತೇ ಶಾನ್ತಿಂ ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರೇ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ| ತೃಡ್ದಾಹಕಾಸಮೂರ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಧಯೋಽತ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಭವಾಃ” ಇತಿ| ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಗ್ನಿರುತ್ತಮಃ||೨-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣತ್ವಾದಜೀರ್ಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭಿರಿತಿ ಕಫಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ| ರಸಶೇಷತ ಇತಿ ರಸಾಯ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭಾವೇ ಚತುರ್ಥೀ; ಯಥಾ– ಯೂಪಾಯ ದಾರು ಯೂಪದಾರು; ಅಥವಾ “ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಪ್ರೇತೋ ಲಕ್ಷಣಯಾ, ತೇನ ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತಸ್ಯ ಶೇಷೋಽಪರಿಣತಿಲಕ್ಷಣೋ ರಸಶೇಷ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಆಮವಿದಗ್ಧವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಾಮನ್ಯತಮರೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾನ್ನ ತೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ; ಕಿಞ್ಚ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈರಮ್ಲೋದ್ಗಾರಾದಿಭಿರ್ಭವಿತವ್ಯಂ, ತಥಾಚ ಸತ್ಯುದ್ಗಾರಶುದ್ಧೌ ರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಾವಪಿ ಭಕ್ತಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಜಾಯತೇ ಹೃದ್ಗುರುತಾ ಚ ಯಸ್ಯ| ರಸಾವಶೇಷೇಣ ತು ಸಪ್ರಸೇಕಂ ಚತುರ್ಥಮೇತತ್ ಪ್ರವದನ್ತ್ಯಜೀರ್ಣಮ್||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬)| ಆರೋಗ್ಯಮಞ್ಜರ್ಯಾಂ ನಾಗಾರ್ಜುನೋಽಪ್ಯಾಹ– “ಉದ್ಗಾರೇಽಪಿ ವಿಶುದ್ಧತಾಮುಪಗತೇ ಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಭಕ್ತಾದಿಷು ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ವದನಸ್ಯ ಸನ್ಧಿಷು ರುಜಾ ಕೃತ್ವಾ ಶಿರೋಗೌರವಮ್| ಮನ್ದಾಜೀರ್ಣರಸೇ ತು ಲಕ್ಷಣಮಿದಂ, ತತ್ರಾತಿವೃದ್ಧೇ ಪುನರ್ಹೃಲ್ಲಾಸಜ್ವರಮೂರ್ಛನಾದಿ ಚ ಭವೇತ್ ಸರ್ವಾಮಯಕ್ಷೋಭಣಮ್||” ಇತಿ| ನೈವಮ್, ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪಸ್ಯಾಪ್ಯಾಹಾರಶೇಷಸ್ಯಾತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನ ನ ತದನುರಞ್ಜಿತೋದ್ಗಾರೋದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಕಾಲಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಿವ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ವಲ್ಪಂ ಯದಾ ದೋಷವಿಬದ್ಧಮಾಮಂ ಲೀನಂ ನ ತೇಜಃಪಥಮಾವೃಣೋತಿ| ಭವತ್ಯಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ತದಾ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಸಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಂ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಾಹಾರಾಪಾಕಜಂ ರಸಶೇಷಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್– “ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ರಸಶೇಷಮಥಾಪಿ ಚ| ಚತುರ್ವಿಧಮಜೀರ್ಣಂ ಸ್ಯಾದಾಹಾರಾಪರಿಪಾಕತಃ||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– “ರಸೇ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಆಹಾರಜನಿತೇ ರಸೇ ಶೇಷ ಆಹಾರಾವಯವೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಕ್ಷೀರೇ ನೀರಮಿವ ರಸಶೇಷಃ|” ಇತಿ| ನನು, ಆಮಾಜೀರ್ಣಾದಿಭ್ಯೋ ರಸಶೇಷಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಆಮಾದಿತ್ರಯಮನ್ನಜಂ, ರಸಶೇಷಸ್ತ್ವಾಹಾರರಸಜಃ; ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕೃತಃ, ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಾಂ; ಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ಭೇದ ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಮಿತಿ ತದ್ವಿರೋಧೇ ನಞ್, ಜೀರ್ಣಂ ಪಕ್ವಂ, ತದ್ವಿರುದ್ಧಮಜೀರ್ಣಮ್; ಯಥಾ– ಅಸಿತಮ್| ಸರ್ವಮಜೀರ್ಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್, ಏಕದೋಷವ್ಯಪದೇಶಸ್ತೂತ್ಕಟೈಕದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇನೋಕ್ತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಯತಸ್ತ್ರೈದೋಷಿಕಮೇವಾಜೀರ್ಣಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್– “ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಪಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ದೋಷಮ್ ಆಧ್ಮಾನಾದಿದುಷ್ಟೇರಕಾರಕಮ್| ದಿನಪಾಕಿ ಚೇತ್ಯಹೋರಾತ್ರೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ, ಯತ್ರ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿದೋಷಾದಪರದಿನೇ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ದಿನಪಾಕಿ| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಪಚ್ಯಮಾನಮಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ತು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ, ನೈಶಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್| ಪ್ರಾಕೃತಂ ಪ್ರತಿವಾಸರಮಿತಿ ಪ್ರಾಕೃತಮವೈಕಾರಿಕಂ, ಪ್ರತಿವಾಸರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ಅದ್ಯೈವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಮಜೀರ್ಣಂ ವಾ? ನ ತಾವಜ್ಜೀರ್ಣಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದೇರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣಂ, ತಚ್ಚಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್– ಪಾಕಾರ್ಥಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದ್ಯಾಚಾರಸೇವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ಶಬ್ದರೂಪರಸಸ್ಪರ್ಶಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಾನ್|| ಭುಕ್ತವಾನುಪಸೇವೇತ ತೇನಾನ್ನಂ ಸಾಧು ತಿಷ್ಠತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ನ ಚಾತ್ರಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ಚರಕೇ ತು– “ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಜೀರ್ಣಸ್ಯ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಘೋರಮಲವಿಷಂ ಚ ” ಇತ್ಯನ್ತೇನಾನ್ನವಿಷಾಖ್ಯಮಜೀರ್ಣಂ” ಪಠಿತಂ, ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತೇನ ರಸಶೇಷ ಏವ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್||೫-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣತ್ವಾದಜೀರ್ಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಸ್ಯೈವ ಅಪಕ್ವ ಉದ್ವರಿತೋ ರಸೋ ರಸಶೇಷಸ್ತತಃ| ನನ್ವಾಮಾಜೀರ್ಣಾದಿಭ್ಯೋ ರಸಶೇಷಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಆಮಾದಿತ್ರಯಮನ್ನಜಂ, ರಸಶೇಷಸ್ತ್ವಾಹಾರರಸಜಃ, ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕೃತಃ, ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಾಮ್| ಮತಾನ್ತರಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಮಿತಿ ನಿರ್ದೋಷಮಾಧ್ಮಾನಾದಿದುಷ್ಟೇರಕಾರಕಂ, ದಿನಪಾಕಿ ಚೇತಿ ಅಹೋರಾತ್ರೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಯತ್ರ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿದೋಷಾದಪರಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ದಿನಪಾಕಿ, ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯಮಾನೋಽಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ತು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ, ನಿಶಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್| ಅನ್ಯೇ ಷಷ್ಠಮಾಹುಃ– ಪ್ರಾಕೃತಮವೈಕಾರಿಕಂ, ಪ್ರತಿವಾಸರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ಅದ್ಯೈವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಂ ಅಜೀರ್ಣ ವಾ ? ನ ತಾವಜ್ಜೀರ್ಣಂ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದೇರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುತ್ಪಾದನಾತ್, ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣಮ್| ತಚ್ಚಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತಿ ಪರಂ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದವಿಕಾರಿತ್ವಮಸ್ಯೇತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಾರ್ಥಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದ್ಯಾಚಾರಸೇವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ಶಬ್ದರೂಪರಸಸ್ಪರ್ಶಗನ್ಧಾದೀನ್ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಾನ್|| ಭುಕ್ತವಾನುಪಸೇವೇತ ತೇನಾನ್ನಂ ಸಾಧು ತಿಷ್ಠತಿ” ಇತಿ| ನ ಚಾತ್ರಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್||೫-೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಕಾರಣಮಾಹ– ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾರಣಾದಿತಿ ವೇಗಾನಾಮ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೇಃ| ಲಘು ಚಾಪೀತಿ ‘ಅಪಿ’ ಶಬ್ದೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಈರ್ಷ್ಯಾಭಯಕ್ರೋಧಪರಿಪ್ಲುತೇನ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚ ಮಾನಸದೋಷಾಜೀರ್ಣವಿಷಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯ ಇತಿ||೭-೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಕಾರಣಮಾಹ– ಅತ್ಯಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾಶನಂ “ಬಹು ಸ್ತೋಕಮಕಾಲೇ ವಾ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಷಮಾಶನಮ್” ಇತಿ| ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ವಾತಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾನಾಂ ಸನ್ಧಾರಣಂ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಂ ದಿವಾಸ್ವಾಪಃ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಃ| ಕಾಯಿಕಂ ಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ಮಾನಸಂ ರಜಸ್ತಮೋದೋಷಕಾರಣಮಾಹ– ಈರ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಈರ್ಷ್ಯಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೇರಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ಭಯಂ ಪರಸ್ಮಾತ್ತ್ರಾಸಃ, ಕ್ರೋಧಃ ಪರಾಭಿದ್ರೋಹಲಕ್ಷಣಃ, ತೈಃ ಪರಿಪ್ಲುತೇನ ಈರ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪರಿಭೂತೇನ, ಲುಬ್ಧೇನ ಲೋಭಸಹಿತೇನ, ರುಗ್ದೈನ್ಯನಿಪೀಡಿತೇನ ಶೋಕದೈನ್ಯವ್ಯಾಪ್ತೇನ, ದೈನ್ಯಂ ನಿರ್ಗತಿತ್ವಂ, ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ಮಾತ್ಸರ್ಯಮಿತಿ||೭-೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಮಾಮಾಜೀರ್ಣಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಗಣ್ಡಃ ಕಪೋಲಃ ಅಕ್ಷಿಕೂಟಃ ಚಕ್ಷುರ್ಗೋಲಕಃ, ತದ್ಗತಃ ಶೋಥೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಯಥಾಭುಕ್ತಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿರೂಪಃ| ಅವಿದಗ್ಧೋಽನಮ್ಲಃ, ದ್ವಿತೀಯಪಾಕೇ ಹ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಮ್ಲತಾ ದರ್ಶಿತಾ| ವಿದಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾ ತೋದಭೇದಾದಿರೂಪಾ| ಅಙ್ಗಪೀಡನಂ ಸಾಮವಾತವೇದನಾದಿ| ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾ ರುಜ ಇತಿ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ| ಸಧೂಮಾಮ್ಲ ಇತಿ ಧೂಮೋದ್ಗಾರೋಽಮ್ಲೋದ್ಗಾರಶ್ಚ||೧೦-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಮಜೀರ್ಣಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಆಮೇ ಅಜೀರ್ಣೇ ಗುರುತಾದಿಚಿಹ್ನಂ ಭವತಿ| ಗುರುತಾ ಉದರಾಙ್ಗಯೋರ್ಗೌರವಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ| ಗಣ್ಡಃ ಕಪೋಲಃ, ಅಕ್ಷಿಕೂಟಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಗೋಲಕಃ, ತದ್ಗತಃ ಶೋಥೋ ಭವತಿ ತತ್ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಯಥಾಭುಕ್ತಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿರೂಪಃ| ಅವಿದಗ್ಧೋಽನಮ್ಲಃ| ಏತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತೇ ಉಕ್ತಮ್– “ಮಾಧುರ್ಯಮನ್ನಂ ಗತಮಾಮಸಞ್ಜ್ಞಮ್” ಇತಿ| ತದೇತತ್ ಕಫದೂಷಿತಾನ್ನಸ್ವಭಾವಕಥನಮಾತ್ರಮ್| ಕಫಕಾರ್ಯಾಣಿ ಗೌರವಕಣ್ಡೂಪ್ರಭೃತೀನಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ| ವಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿದಗ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಪಕ್ವಮ್ ಅಮ್ಲಭಾವಗತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ವಿದಗ್ಧಸಞ್ಜ್ಞಂ ಗತಮಮ್ಲಭಾವಮ್” ಇತಿ| ಧೂಮೋದ್ಗಾರೋಽಮ್ಲೋದ್ಗಾರಶ್ಚ| ವಿಷ್ಟಬ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿಷ್ಟಬ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನದ್ಧವಾತಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕಥ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಪಕ್ವಂ ಭೃಶತೋದಶೂಲಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮಾನದ್ಧವಿರುದ್ಧವಾತಮ್” ಇತಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇಽಜೀರ್ಣೇ ವಿವಿಧವಾತವೇದನಾಸ್ತೋದಭೇದಾದಿರೂಪಾಃ| ವಿದಗ್ಧೇ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತಾಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠಿಷ್ಯತಿ ವಿದಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಜೀರ್ಣೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದಿನಾಮುತ್ಪಾದಕ ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್|” ಇತಿ|| ರಸಶೇಷೇಽನ್ನವಿದ್ವೇಷೋ ಹೃದಯಾಶುದ್ಧಿಗೌರವಮ್| “ ಗ್ಲಾನಿಗೌರವವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಭ್ರಮಮಾರುತಮೂಢತಾಃ| ವಿಬನ್ಧಶ್ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮ್||”||೧೦-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಜೀರ್ಣೇ ತು ಮರಣಮಪಿ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ, ಪ್ರಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಭಾಷಣಮ್, ವಮಥುಃ ಛರ್ದಿಃ, ಸದನಮಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸ್ಫುಟನಮಿವಾಙ್ಗಾನಾಮಿತಿ ವದನ್ತಿ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಾಜೀರ್ಣಕಾರಣೇಭ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಭೋಜನಸ್ಯ ವಿಶೇಷಕಾರಣತ್ವಮಾಹ– ಅನಾತ್ಮವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾತ್ಮವನ್ತೋ ದುಷ್ಟಮನೋಯುಕ್ತಾಃ, ಲೋಲುಪತ್ವೇನ ತದಾತ್ವಸುಖಾಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣ ಇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ಪಶುವದಿತಿ| ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ರೋಗಸಮೂಹಸ್ಯ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೇಃ, ಮೂಲಂ ಕಾರಣಮ್||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಾಜೀರ್ಣಕಾರಣೇಭ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಭೋಜನಸ್ಯ ವಿಶೇಷಕಾರಣತ್ವಮಾಹ– ಅನಾತ್ಮವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೇ ನರಾ ಅಪ್ರಮಾಣತಃ ಪಶುವದ್ಭುಞ್ಜತೇ, ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಅನಾತ್ಮವನ್ತೋ ದುಷ್ಟಮನೋಯುಕ್ತಾಃ ಲೋಲುಪತ್ವೇನ ತದಾತ್ವಸುಖಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ಪಶುವದಿತಿ| ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ರೋಗಸಮೂಹಸ್ಯ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೇರ್ಮೂಲಂ ಕಾರಣಮಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ||೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಸಮ್ಭವತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಮಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| “ಆಮವಿಷ್ಟಬ್ಧವಿದಗ್ಧೇಷು ತ್ರಿಷು ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಃ| ‘ತನ್ನ’ ಇತಿ ಬಕುಲಕರಃ| ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇ ಹಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ವಿದಗ್ಧಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತಾಂ ಚ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠಿಷ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧಾಜೀರ್ಣಾದ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂಹಿ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್” ಇತಿ||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಸಮ್ಭವಾತ್ ವಿಸೂಚ್ಯಾದಯ ಇತ್ಯಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾಮಾದಿಭೇದೇನಾಜೀರ್ಣಮುಕ್ತಂ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧಾಜೀರ್ಣಾದ್ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ತಥಾ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಽಪಿ ಭವೇತ್ ಯದತ್ರ ಚತುರ್ಥಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ರಸಶೇಷಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ನ ಕೃತಂ ತದಪರಿಣಾಮಮಾತ್ರತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ವಿಸೂಚ್ಯಾದ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಸ್ವಾಭಾವಾದೇಕೋಪಮತತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ| ಆಮವಿಷ್ಟಬ್ಧವಿದಗ್ಧೇಷು ವಿಸೂಚ್ಯಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾಖ್ಯಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಭವನ್ತೀತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಃ| ತನ್ನ, ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇ ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಜನಕತ್ವಾಸಮ್ಭವಾತ್, ತಸ್ಯಾಃ ಕಫವಾತಸಮುದ್ಭೂತತ್ವೇನ ಪಠಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್, ವಿದಗ್ಧಭಾವಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ “ತ್ರಿವಿಧಮಪ್ಯಜೀರ್ಣಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದಕಮ್” ಇತಿ ಬಕುಲಃ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚ್ಯಾ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ಸೂಚೀಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದನ್’ ಇತಿ ವಿಸೂಚೀನಿರುಕ್ತಿಃ| ಪಾಣ್ಡುರೋಗವತ್ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೋದನಂ ವಿಹಾಯಾನ್ಯೇಽಪಿ ವೇದನಾಭೇದಾ ವಿವಿಧಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಿವಿಧೈರ್ವೇದನಾಭೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದೇರ್ಭೃಶಕೋಪತಃ| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಭಿನತ್ತೀತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾ||” ಇತಿ ವಿದಿತಾಗಮಾ ವಿದಿತಾಯುರ್ವೇದಾಃ| ಮೂಢಾಸ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಜ್ಞಾಃ| ಅಜಿತಾತ್ಮಾನಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ ಅಶನಲೋಲುಪಾಃ ಪಶುವದಪ್ರಮಾಣಭೋಜಿನಃ||೧೬-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚ್ಯಾ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ-ಯಸ್ಯಾಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಮನಿಲಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ತುದನ್ ಸನ್ ತಿಷ್ಠತೇ ವೈದ್ಯೈರಾದಿವೈದ್ಯೈರಜೀರ್ಣಾತ್ಸಾ ವಿಸೂಚೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ||೧೬|| ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಾಹ– ನೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂವಿಧಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ತಾಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ವಿದಿತಾಗಮಾ ವಿದಿತಾಯುರ್ವೇದಾಃ, ಮೂಢಾಸ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಜ್ಞಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ತಾಂ ಭಜನ್ತೇ| ಮುಹ್ಯನ್ತೀತಿ ಮೂಢಾಃ ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯಾನಭಿಜ್ಞಾಃ, ಅಜಿತಾತ್ಮಾನೋಽಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ, ಅಶನಲೋಲುಪಾಃ ಪಶುವದಪ್ರಮಾಣಭೋಜಿನಃ; ‘ಕಲುಷಾಶಯಾಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ಕಲುಷೋ ದುಷ್ಟ ಆಮಾಶಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಕಲುಷಾಶಯಾಃ; ಆಮಾಶಯದುಷ್ಟಿಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾನ್ನಸಮ್ಪರ್ಕಾತ್, ವಾತಾದಿಕೋಪಾಚ್ಚ||೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚೀ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಃ ವಾನ್ತಿಃ| ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಅತ್ರ ಚ ವಮನಾತೀಸಾರೌ ಮಿಲಿತೌ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸೌಶ್ರುತಾಃ ಸುಶ್ರುತೇ– ತ್ವಧೋಗಾಯಾ ಆಮಾತೀಸಾರೇಣ ಗ್ರಹಣಮ್, ಊರ್ಧ್ವಗಾಯಾಶ್ಛರ್ದ್ಯಾ ಚ| (ಚರಕೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಾಮದೋಷಾಂ ಯಥೋಕ್ತರೂಪಾಂ ವಿಸೂಚೀಂ ವಿದ್ಯಾತ್||” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಗಾ ವಿಸೂಚೀ ಭವತಿ, ತಥಾಽಧೋಗಾಽಪಿ, ಚರಕೇ ಆಮಾತೀಸಾರಸ್ಯಾಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಚಕಾರಾದುಭಯಮಾರ್ಗಗಾಽಪೀತಿ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಊರ್ಧ್ವಗಾಯಾಶ್ಚ ಅಪಕ್ವಾಹಾರವಮನೇನ ತ್ರಿದೋಷಚ್ಛರ್ದಿಭ್ಯೋ ಭೇದ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುರ್ವಾನ್ತಿಃ, ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಮೋಟನಂ ಜಙ್ಘಾದೀನಾಂ, ಖಲ್ಲೀತಿ ಲೋಕೇ| ತಸ್ಯಾಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ; ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಅತ್ರ ವಮನಾತೀಸಾರೌ ಮಿಲಿತೌ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸುಶ್ರುತಃ| ಸಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಅಧೋಗಾ ಊರ್ಧ್ವಗಾ ಚ| ಆಮಾತಿಸಾರೇಣಾಧೋಗಾ ಛರ್ದ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಾ ಚೇತಿ ಸೌಶ್ರುತಾಃ; ಚರಕೇ ತು “ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಾಮದೋಷಾಂ ಯಥೋಕ್ತರೂಪಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್” ಇತ್ಯುಭಯಗಾ| ಊರ್ಧ್ವಗಾಯಾಶ್ಚಾಪಕ್ವಾಹಾರವಮನೇನ ದೋಷಜಚ್ಛರ್ದಿಭ್ಯೋ ಭೇದ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಲಸಕಮಾಹ– ಕುಕ್ಷಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತೇ ಆಧ್ಮಾಯತೇ, ಮಲವಿಷ್ಟಮ್ಭಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ ಮುಹ್ಯತಿ ಪುರುಷಃ ಪರಿಕೂಜತಿ ಆರ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ| ನಿರುದ್ಧ ಇತ್ಯಜೀರ್ಣೇನಾಧಃ ಪ್ರತಿರುದ್ಧಗತಿಃ ಕುಕ್ಷೌ ವಾ, ತೇನೋಪರಿ ಧಾವತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಕಣ್ಠಾದಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ| ‘ಅಲಸಕ’ ಇತಿ ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವನಿಮಿತ್ತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಸ್ತಾದಾಹಾರೋ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ||೧೯-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಲಸಕಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕುಕ್ಷಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಕುಕ್ಷಿರುದರಮಾನಹ್ಯತೇ ಆಧ್ಮಾಯತೇ, ಮಲವಿಷ್ಟಮ್ಭಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ ಪುರುಷಃ, ಪರಿಕೂಜತಿ ಆರ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ, ಮಾರುತೋ ನಿರುದ್ಧ ಇತಿ ಅಜೀರ್ಣೇನಾಧಃಪ್ರತಿಬದ್ಧಗತಿಃ, ಕುಕ್ಷೌ ತೇನೋಪರಿ ಧಾವತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಕಣ್ಠಾದಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯಾಲಸಕನಾಮಾನಂ ರೋಗಮಾಚಷ್ಟೇ ಕಥಯತಿ| ಅಲಸಕ ಇತಿ ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವ ನಾಧಸ್ತಾನ್ನ ಚಾಹಾರೋ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ|| ೧೯-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಮಾಹ– ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭೃಶಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಂ ವರ್ಜನೀಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಅಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಯೋರುಭಯೋರಪಿ ವಾತಕಫಪ್ರಬಲಯೋರೂರ್ಧ್ವಾಧೋಽಪ್ರವರ್ತನಶೀಲಯೋಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ ಅಲಸಕೇ ತೀವ್ರಾಃ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೀಡಿತಂ ಮಾರುತೇನಾನ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮನ್ತರಾ| ಅಲಸಂ ಕ್ಷೋಭಿತಂ ದೋಷೈಃ ಶಲ್ಯತ್ವೇನೈವ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್|| ಶೂಲಾದೀನ್ ಕುರುತೇ ತೀವ್ರಾಂಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್||” ಇತಿ||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಂ ಸದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಪುರಾಣಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಸ್ತಾಂ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಮಾಹುಃ; ಭೃಶಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮತ್ಯರ್ಥಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಚರಣೀಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯತ್ರ ಲೀನಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಇಯಮೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ದಣ್ಡಕಾಲಸಕ ಇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠ್ಯತೇ| ತಥಾಚ– “ ದುಷ್ಟಾ ಹ್ಯಲಸಕೇ ದೋಷಾಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾಃ| ಕಾರಕಾಸ್ತೀವ್ರಶೂಲಾದೇಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸನ್ನಿರೋಧಕಾಃ|| ನಿಜಯೋಗಾತ್ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ ದಣ್ಡವತ್ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚ| ಸ ದಣ್ಡಾಲಸಕಃ ಶೀಘ್ರಂ ನರದೇಹವಿನಾಶಕೃತ್” ಇತಿ| ನನ್ವಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಯೋರುಭಯೋರಪಿ ವಾತಕಫಪ್ರಬಲಯೋರೂರ್ಧ್ವಾಧೋಪ್ರವರ್ತನಶೀಲಯೋಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಕೋ ಭೇದಃ ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅಲಸಕೇ ತೀವ್ರಾಃ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೀಡಿತಂ ಮಾರುತೇನಾನ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮನ್ತರಾ| ಅಲಸಂ ಕ್ಷೋಭಿತಂ ದೋಷೈಃ ಶಲ್ಯತ್ವೇನೇವ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್|| ಶೂಲಾದೀನ್ಕುರುತೇ ತೀವ್ರಾಂಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್” ಇತಿ||೨೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಜಾತಾನ್ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಭಿಧಾಯಾಜೀರ್ಣಜನ್ಯಸ್ಯಾಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ– ಯತ್ರಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಂ ಕರ್ತೃ, ಯತ್ರಸ್ಥಂ ತಮೇವ ದೇಶಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರುಜೇತ್; ಏತೇನಾನ್ಯದೇಶೇಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರುಜಂ ಕರೋತೀತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಯತ್ರೇತಿಸರ್ವನಾಮಶಬ್ದೇನ ಕುಪಿತವಾತಾದೀನಾಮಿವಾನಿಯತಮೇವ ಸ್ಥಾನಮಾಮಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಕೈ ರುಜೇದಿತ್ಯಾಹ– ವಿಕಾರಜಾತೈರ್ವಿಕಾರಸಮೂಹೈಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಿತ್ಯಾಹ– ದೋಷೇಣ ಯೇನ ಸ್ವಕಾರಣಕುಪಿತೇನ ವಾತಾದಿನಾಽವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಶರೀರಂ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈಸ್ತೋದದಾಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ, ನ ಕೇವಲಂ ತೈರಾಮಸಮುದ್ಭವೈಶ್ಚ ವಿಕಾರಜಾತೈರಪಾಕಾಲಸಕಾದಿಭಿರಪಿ| ಅನೇನೈವ ಶ್ಲೋಕೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಮಾಮವಾತಾಖ್ಯಂ ರೋಗಂ ಗೃಹೀತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ||೨೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಜನ್ಯಾನಿ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನ್ಯಭಿಧಾಯ ಅಜೀರ್ಣಜನ್ಯಸ್ಯಾಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ– ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಮಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತಂ, ತಥಾಚ– “ಅವಿಪಕ್ವಮಸಂಯುಕ್ತಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಬಹು ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಸದನಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರಾಣಾಮಾಮಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” ಇತಿ| ಯತ್ ಆಮಂ ಕರ್ತೃ, ಯತ್ರಸ್ಥಂ ವಾಯುಪ್ರೇರಣಾಕರ್ಷಣಸ್ಯಾವೈಗುಣ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ತಮೇವ ದೇಶಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರುಜೇತ್ ಪೀಡಯೇತ್, ಏತೇನಾನ್ಯದೇಶೇಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರುಜಂ ಕರೋತೀತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಏತಾವತಾ ಧಾತುಭೂತಾಗ್ನೀನಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯತ್ವೇನಾಮಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್ ಶೋಷವ್ರಣವಿದ್ರಧ್ಯಾದಿರೋಗಾಣಾಂ ತಜ್ಜನ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಧಾತೂನಾಂ ಸಪ್ತ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಪಞ್ಚ ಪಾವಕಾಃ| ತ್ರಯೋದಶ ಭವನ್ತ್ಯೇವಂ ಸಹ ಜಾಠರವಹ್ನಿನಾ” ಇತಿ| ಯತ್ರ ಧಾತುಪ್ರದೇಶೇ ವಹ್ನಿರ್ಮನ್ದೋ ಭವತಿ ತತ್ರೈವಾಮಸಮ್ಭವಾತ್ಪಿಡಿಕಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ರೇತಿ ಗ್ರಹಣೇನ ಕುಪಿತವಾತಾದೀನಾಮಿವಾನಿಯತಮೇವ ಸ್ಥಾನಮಾಮಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೈರ್ವಿರುಜೇದಿತ್ಯಾಹ– ದೋಷೇಣ ಯೇನ ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ ಕುಪಿತೇನ ವಾತಾದಿನಾ ಅವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಶರೀರಂ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೈರೇವ ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೈಸ್ತೋದದಾಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ ; ನ ಕೇವಲಂ ತೈಃ ಆಮಸಮುದ್ಭವೈರ್ವಿಕಾರಜಾತೈರಾಮವಾತಾದಿಭಿಃ| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಮಾಮವಾತರೋಗಂ ಸಙ್ಗೃಹೀತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ, ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ||೨೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| “ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಯಾಸ್ತು ಸ್ವರೂಪೇಣೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೋಹಯುಕ್ತಃ| ಅಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ ಕೋಟರಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಕ್ಷಿಗೋಲಕಃ| ಸರ್ವವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಃ ಶ್ಲಥೀಭೂತಸರ್ವಪರ್ವಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಃ| ಅಪುನರಾಗಮಾಯ ಮರಣಾಯ||೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಸೂಚ್ಚಲಸಕಯೋರಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಯಾಸ್ತು ಸ್ವರೂಪೇಣೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಯಃ ಪುರುಷಃ ಶ್ಯಾವದನ್ತಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಶ್ಯಾವಶಬ್ದೋ ದನ್ತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಅಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೋಹಯುಕ್ತಃ, ಅಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ ಕೋಟರಾಕ್ಷಃ ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟನೇತ್ರಃ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ಷೀಣಧ್ವನಿಃ, ಸರ್ವವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಶ್ಚ, ಸ ನರಃ ಅಪುನರಾಗಮಾಯ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಯೇ ಮರಣಾಯ, ಯಾಯಾದ್ಗಚ್ಛೇತ್| ಅತ್ರಾನ್ಯೇ– ನಿದ್ರಾನಾಶಾದಿಭಿರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ| ಪರಂ ತು “ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽರತಿಃ ಕಮ್ಪೋ ಮೂತ್ರಾಘಾತೋ ವಿಸಞ್ಜ್ಞಿತಾ| ಅಮೀ ಉಪದ್ರವಾ ಘೋರಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚ ದಾರುಣಾಃ||” ಇತಿ ಮಾಧವೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ಪೃಥಙ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಧೂಮಾಮ್ಲಾದಿರಹಿತತ್ವಮ್| ಉತ್ಸಾಹಃ ಶರೀರಮನಸೋರ್ಬಲಮ್| ಉತ್ಸರ್ಗೋ ಮಲಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ವೇಗಸಹಿತ ಉತ್ಸರ್ಗೋ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗಃ| ಯಥೋಚಿತ ಉಪಯುಕ್ತಾಹಾರಾನುರೂಪಃ| ಲಘುತಾ ದೇಹಸ್ಯ, ವಿಶೇಷೇಣ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ||೨೪-೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣಾಹಾರಸ್ಯ ಪುಂಸ ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್– ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಧೂಮಾಮ್ಲಾದಿರಹಿತತ್ವಮ್, ಉತ್ಸಾಹಃ ಶರೀರಮನಸೋರ್ಬಲಮ್, ಉತ್ಸರ್ಗೋ ಮಲಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ವೇಗಸಹಿತ ಉತ್ಸರ್ಗಃ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗಃ, ಯಥೋಚಿತಃ ಉಪಯುಕ್ತಾಹಾರಾನುರೂಪಃ, ಲಘುತಾ ದೇಹಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ||೨೪-೨೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಮ್||೬||