൬. അഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അര്ശഃകാര്യത്വാദഗ്നിമാന്ദ്യാദീനാം താന്യാഹ– മന്ദ ഇത്യാദി| മന്ദസ്യ ദുര്ജയത്വാത് പ്രാഗഭിധാനമ്| കഫപിത്താനിലാധിക്യാദിതി യഥാക്രമം മന്ദാദിഷു യോജ്യമ്| തത്സാമ്യാദിതി തേഷാം കഫാദീനാം സാമ്യാത്| സമോऽവികൃതഃ, ധാതുസാമ്യഹേതുരിത്യര്ഥഃ| ഏതസ്യാവികാരസ്യാപി വികാരപ്രസ്താവേऽഭിധാനം പ്രകൃതിജ്ഞാനാനന്തരീയകം വികൃതിജ്ഞാനമിതി ബോധനാര്ഥമ്| ജാഠര ഇതി ധാത്വഗ്നിഭൂതാഗ്നിവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അര്ശോഭ്യോऽഗ്നിമാന്ദ്യസ്യ സമ്ഭവസ്തതോऽര്ശോऽനന്തരമഗ്നിമാന്ദ്യാദിജാന് രോഗാനാഹ– മന്ദ ഇത്യാദി| അനലോ വഹ്നിശ്ചതുര്വിധോ ഭവതി– മന്ദഃ, തീക്ഷ്ണോ, വിഷമഃ, സമശ്ചേതി| മന്ദസ്യ ദുര്ജരത്വാത്പ്രാക് കഥനന്| കഫപിത്താനിലാധിക്യാദിതി യഥാക്രമം മന്ദാദിഷു യോജ്യമ്| തത്സാമ്യാദിതി തേഷാം കഫാദീനാം സാമ്യാത്| സമഃ അവികൃതഃ, ധാതുസാമ്യഹേതുരിത്യര്ഥഃ| ജാഠര ഇതി ധാത്വഗ്നിവ്യച്ഛേദാര്ഥമ്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാ തേഷാം രൂപമാഹ– വിഷമ ഇത്യാദി| വാതജാന് രോഗാനിതി വാതനാനാത്മജാനാമശീതേരന്യതമാന് സാമാന്യജാംശ്ച ജ്വരാതീസാരാദീന്, ഏവം പിത്തനാനാത്മജാനാമോഷചോഷാദീനാം ചത്വാരിംശതോऽന്യതമാന്, ഏവം കഫനാനാത്മജാനാം വിംശതേരാലസ്യാദീനാമന്യതമാന്| ഏതേ ച വികാരാശ്ചരകേ മഹാരോഗാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൦) ഏവ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| സമേത്യാദി| സമാ ഉചിതാ, മാത്രാ ആഹാരസ്യ, സമ്യഗ്യസ്യ വിപച്യതേ സ സമാഗ്നിഃ| തീക്ഷ്ണാഗ്നിരിതി തം വിദ്യാദിതി ഛേദഃ| മാത്രാऽതിമാത്രേത്യുപലക്ഷണം, തേനാജീര്ണഗുരുഭോജനാദികമപി ലക്ഷണീയമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “അതിമാത്രമജീര്ണേऽപി ഗുരു ചാന്നമഥാശ്നതഃ| ദിവാऽപി സ്വപതോ യസ്യ പച്യതേ സോऽഗ്നിരുത്തമഃ||” ഇതി| തീക്ഷ്ണഗ്രഹണേന ഭസ്മകസ്യാവരോധഃ, അത്യന്തതീക്ഷ്ണാഗ്നിരേവ ഹി ‘ഭസ്മക’ ഇത്യുച്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “നരേ ക്ഷീണകഫേ പിത്തം കുപിതം മാരുതാനുഗമ്| സ്വോഷ്മണാ പാവകസ്ഥാനേ ബലമഗ്നേഃ പ്രയച്ഛതി|| തദാ ലബ്ധബലോ ദേഹം വിരുജേത് സാനിലോऽനലഃ| അഭിഭൂയ പചത്യന്നം തൈക്ഷ്ണ്യാദാശു മുഹുര്മുഹുഃ|| പക്ത്വാऽന്നം തതോ ധാതൂന് ശോണിതാദീന് പചത്യപി| തതോ ദൌര്ബല്യമാതങ്കാന് മൃത്യും ചോപനയേന്നരമ്|| ഭുക്തേऽന്നേ ലഭതേ ശാന്തിം ജീര്ണമാത്രേ പ്രതാമ്യതി| തൃട്കാസദാഹമൂര്ഛാഃ സ്യുര്വ്യാധയോऽത്യഗ്നിസമ്ഭവാഃ||” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി||൨-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തേഷാം സ്വരൂപമാഹ– വിഷമ ഇത്യാദി| വിഷമോऽഗ്നിര്വാതജാന് രോഗാനിതി വാതനാനാത്മജാന് അശിതേരന്യതമാന്സാമാന്യജാംശ്ച ജ്വരാതീസാരാദീന് ; തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിരേവം പിത്തജാനിതി പിത്തജാനാമ് ഓഷചോഷാദീനാം ചത്വാരിംശതോऽന്യതമാന്; ഏവം മന്ദോऽഗ്നിഃ കഫജാനാം വിംശതേരാലസ്യാദീനാമന്യതമാന്; ഏതേ ച രോഗാശ്ചരക മഹാരോഗാധ്യായേ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| തേഷാം ലക്ഷണമാഹ– സമേത്യാദി| സമാ ഉചിതാ മാത്രാ അശിതാ ഉപയുക്താ സതീ സമ്യഗ്യസ്യ വിപച്യതേ സ സമാഗ്നിഃ| മന്ദാഗ്നേഃ മന്ദവഹ്നേഃ പുരുഷസ്യ സ്വല്പാऽപി മാത്രാ അശിതാ സമ്യങ്നൈവ വിപച്യതേ| വിഷമാഗ്നേസ്തു പുരുഷസ്യ കദാചിത്സമ്യക് പാകം ഗച്ഛതി കദാചിന്ന ഗച്ഛതി, വായോര്വിഷമഗതിത്വാത്| തീക്ഷ്ണഗ്നിരിതി തം വിദ്യാദിതി തീക്ഷ്ണസമാഗ്ന്യോരിതി ഭേദഃ| മാത്രാऽതിമാത്രേത്യുപലക്ഷണം, തേനാതിമാത്രമജീര്ണഭോജനാദികമപി സുഖം യസ്യ വിപാകം ഗച്ഛതി തം തീക്ഷ്ണാഗ്നിരിതി ജാനീയാത്| തദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “അതിമാത്രമജീര്ണേऽപി ഗുരു ചാന്നം തഥാऽശ്നതഃ| ദിവാऽപി സ്വപതോ യസ്യ പച്യതേ സോऽഗ്നിരുത്തമഃ” ഇതി| തീക്ഷ്ണഗ്രഹണേന ഭസ്മകസ്യാവരോധഃ, അത്യന്തതീക്ഷ്ണാഗ്നിരേവ ഹി ഭസ്മക ഉച്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “നരേ ക്ഷീണകഫേ പിത്തം കുപിതം മാരുതാനുഗമ്| സ്വോഷ്മണാ പാചകസ്ഥാനേ ബലമഗ്നേഃ പ്രയച്ഛതി|| തദാ ലബ്ധബലോ ദേഹം വിരൂക്ഷഃ സാനിലോऽനലഃ| അഭിഭൂയ പചത്യന്നം തൈക്ഷ്ണ്യാദാശു മുഹുര്മുഹുഃ|| പക്ത്വാऽന്നം ച തതോ ധാതൂഞ്ഛോണിതാദീന് പചത്യപി| തതോ ദൌര്ബല്യമാതങ്കാന്മൃത്യും ചോപനയേന്നരമ്|| ഭുക്തേऽന്നേ ലഭതേ ശാന്തിം ജീര്ണമാത്രേ പ്രതാമ്യതി| തൃഡ്ദാഹകാസമൂര്ഛാഃ സ്യുര്വ്യാധയോऽത്യഗ്നിസമ്ഭവാഃ” ഇതി| തേഷു മധ്യേ സമാഗ്നിരുത്തമഃ||൨-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണയോഃ പരസ്പരകാരണത്വാദജീര്ണാന്യാഹ– ആമമിത്യാദി| ത്രിഭിരിതി കഫാദിഭിരേകൈകശോ യഥാസങ്ഖ്യേന| രസശേഷത ഇതി രസായ ശേഷോ രസശേഷഃ, പ്രകൃതിവികൃതിഭാവേ ചതുര്ഥീ; യഥാ– യൂപായ ദാരു യൂപദാരു; അഥവാ “രസശബ്ദേന രസവാനാഹാരോऽഭിപ്രേതോ ലക്ഷണയാ, തേന രസശബ്ദേന രസവാനാഹാരോऽഭിധീയതേ, തസ്യ ശേഷോऽപരിണതിലക്ഷണോ രസശേഷ” ഇതി ജേജ്ജടഃ| നനു, യദ്യേവം തദാ ആമവിദഗ്ധവിഷ്ടബ്ധാനാമന്യതമരൂപസ്യാവശ്യമ്ഭാവിത്വാന്ന തേഭ്യോ ഭേദഃ; കിഞ്ച തല്ലിങ്ഗൈരമ്ലോദ്ഗാരാദിഭിര്ഭവിതവ്യം, തഥാച സത്യുദ്ഗാരശുദ്ധൌ രസശേഷാജീര്ണലക്ഷണസ്യാനുദയപ്രസങ്ഗഃ? ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഉദ്ഗാരശുദ്ധാവപി ഭക്തകാങ്ക്ഷാ ന ജായതേ ഹൃദ്ഗുരുതാ ച യസ്യ| രസാവശേഷേണ തു സപ്രസേകം ചതുര്ഥമേതത് പ്രവദന്ത്യജീര്ണമ്||” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൪൬)| ആരോഗ്യമഞ്ജര്യാം നാഗാര്ജുനോऽപ്യാഹ– “ഉദ്ഗാരേऽപി വിശുദ്ധതാമുപഗതേ കാങ്ക്ഷാ ന ഭക്താദിഷു സ്നിഗ്ധത്വം വദനസ്യ സന്ധിഷു രുജാ കൃത്വാ ശിരോഗൌരവമ്| മന്ദാജീര്ണരസേ തു ലക്ഷണമിദം, തത്രാതിവൃദ്ധേ പുനര്ഹൃല്ലാസജ്വരമൂര്ഛനാദി ച ഭവേത് സര്വാമയക്ഷോഭണമ്||” ഇതി| നൈവമ്, അവശ്യമ്ഭാവിവിദഗ്ധാദിരൂപസ്യാപ്യാഹാരശേഷസ്യാത്യല്പത്വേന ന തദനുരഞ്ജിതോദ്ഗാരോദയപ്രസങ്ഗഃ, അകാലബുഭുക്ഷായാമിവ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്വല്പം യദാ ദോഷവിബദ്ധമാമം ലീനം ന തേജഃപഥമാവൃണോതി| ഭവത്യജീര്ണേऽപി തദാ ബുഭുക്ഷാ സാ മന്ദബുദ്ധിം വിഷവന്നിഹന്തി||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യാഹാരാപാകജം രസശേഷലക്ഷണമുക്തമ്– “ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം രസശേഷമഥാപി ച| ചതുര്വിധമജീര്ണം സ്യാദാഹാരാപരിപാകതഃ||” ഇതി| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– “രസേ ശേഷോ രസശേഷഃ, ആഹാരജനിതേ രസേ ശേഷ ആഹാരാവയവോऽനുപ്രവിഷ്ടോऽലക്ഷ്യമാണഃ ക്ഷീരേ നീരമിവ രസശേഷഃ|” ഇതി| നനു, ആമാജീര്ണാദിഭ്യോ രസശേഷസ്യ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– ആമാദിത്രയമന്നജം, രസശേഷസ്ത്വാഹാരരസജഃ; വാതികാദിവ്യപദേശശ്ചാത്ര ന കൃതഃ, അല്പത്വാദ്വാതാദിലിങ്ഗാനാം; ഹേതുലക്ഷണചികിത്സാഭേദാച്ചാസ്യ ഭേദ ഇതി| അജീര്ണമിതി തദ്വിരോധേ നഞ്, ജീര്ണം പക്വം, തദ്വിരുദ്ധമജീര്ണമ്; യഥാ– അസിതമ്| സര്വമജീര്ണം ത്രിദോഷജമ്, ഏകദോഷവ്യപദേശസ്തൂത്കടൈകദോഷലിങ്ഗത്വേനോക്ത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; യതസ്ത്രൈദോഷികമേവാജീര്ണകാരണമുക്തമ്– “അത്യമ്ബുപാനാത്” ഇത്യാദി| അജീര്ണാദപി ദോഷത്രയകോപോ ഭവതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്|” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| അജീര്ണം പഞ്ചമം കേചിദിത്യാദി| നിര്ദോഷമ് ആധ്മാനാദിദുഷ്ടേരകാരകമ്| ദിനപാകി ചേത്യഹോരാത്രേണാഹാരഃ പച്യതേ ഇത്യുത്സര്ഗഃ, യത്ര തു മാത്രാകാലാസാത്മ്യാദിദോഷാദപരദിനേ പച്യതേ തദ്ദിനപാകി| കാലവ്യതിക്രമേണ പച്യമാനമപ്യാധ്മാനാദികം ന കരോതീതി പൂര്വേഭ്യോ ഭേദഃ| ഏതദഭിധാനസ്യ തു പ്രയോജനം പാകകാലപ്രതീക്ഷണം, നൈശാജീര്ണേ ഭോജനനിഷേധാത്| പ്രാകൃതം പ്രതിവാസരമിതി പ്രാകൃതമവൈകാരികം, പ്രതിവാസരം പ്രതിദിനം ക്രിയമാണമ്| അയമഭിസന്ധിഃ– അദ്യൈവ ഭുക്തമന്നം കിം ജീര്ണമജീര്ണം വാ? ന താവജ്ജീര്ണം, ക്ഷുത്പിപാസാമലോത്സര്ഗാദേര്ജീര്ണലക്ഷണസ്യാനുദയാത്; തസ്മാദജീര്ണം, തച്ചാധ്മാനാദികം ന കരോതീതി പൂര്വേഭ്യോ ഭിന്നമ്| തസ്യ ചാഭിധാനപ്രയോജനമ്– പാകാര്ഥം വാമപാര്ശ്വശയനാദ്യാചാരസേവാ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഭുക്ത്വാ പാദശതം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധാംശ്ച മനസഃ പ്രിയാന്|| ഭുക്തവാനുപസേവേത തേനാന്നം സാധു തിഷ്ഠതി||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| ന ചാത്രാഹാരസ്യ നിഷേധഃ, തസ്യ ശാസ്ത്രേണ വിഹിതത്വാത്| ചരകേ തു– “തസ്യ ലിങ്ഗമജീര്ണസ്യ” ഇത്യാദിനാ “ഘോരമലവിഷം ച ” ഇത്യന്തേനാന്നവിഷാഖ്യമജീര്ണം” പഠിതം, തച്ച പിത്താദിസംസൃഷ്ടരസശേഷാജീര്ണമേവേതി വ്യാചക്ഷതേ; തേന രസശേഷ ഏവ തസ്യാന്തര്ഭാവ ഇതി പൃഥക് പഠിതമ്||൫-൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണയോഃ പരസ്പരകാരണത്വാദജീര്ണാന്യാഹ– ആമമിത്യാദി| ആഹാരസ്യൈവ അപക്വ ഉദ്വരിതോ രസോ രസശേഷസ്തതഃ| നന്വാമാജീര്ണാദിഭ്യോ രസശേഷസ്യ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– ആമാദിത്രയമന്നജം, രസശേഷസ്ത്വാഹാരരസജഃ, വാതികാദിവ്യപദേശശ്ചാത്ര ന കൃതഃ, അല്പത്വാദ്വാതാദിലിങ്ഗാനാമ്| മതാന്തരമാഹ– അജീര്ണമിത്യാദി| അജീര്ണം പഞ്ചമമിതി നിര്ദോഷമാധ്മാനാദിദുഷ്ടേരകാരകം, ദിനപാകി ചേതി അഹോരാത്രേണാഹാരഃ പച്യതേ ഇതി സാമാന്യം, യത്ര തു മാത്രാകാലസാത്മ്യാദിദോഷാദപരസ്മിന് ദിനേ പച്യതേ തദ്ദിനപാകി, കാലവ്യതിക്രമേണാഹാരഃ പച്യമാനോऽപ്യാധ്മാനാദികം ന കരോതീതി പൂര്വേഭ്യോ ഭേദഃ| ഏതദഭിധാനസ്യ തു പ്രയോജനം പാകകാലപ്രതീക്ഷണം, നിശാജീര്ണേ ഭോജനനിഷേധാത്| അന്യേ ഷഷ്ഠമാഹുഃ– പ്രാകൃതമവൈകാരികം, പ്രതിവാസരം പ്രതിദിനം ക്രിയമാണമ്| അയമഭിസന്ധിഃ– അദ്യൈവ ഭുക്തമന്നം കിം ജീര്ണം അജീര്ണ വാ ? ന താവജ്ജീര്ണം ക്ഷുത്പിപാസാമലോത്സര്ഗാദേര്ജീര്ണലക്ഷണസ്യാനുത്പാദനാത്, തസ്മാദജീര്ണമ്| തച്ചാധ്മാനാദികം ന കരോതി പരം പ്രകൃതത്വാദവികാരിത്വമസ്യേതി പൂര്വേഭ്യോ ഭിന്നമ്| തസ്യ ചാഭിധാനപ്രയോജനം പാകാര്ഥം വാമപാര്ശ്വശയനാദ്യാചാരസേവാ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഭുക്ത്വാ പാദശതം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധാദീന് മനസഃ പ്രിയാന്|| ഭുക്തവാനുപസേവേത തേനാന്നം സാധു തിഷ്ഠതി” ഇതി| ന ചാത്രാഹാരസ്യ നിഷേധഃ, തസ്യ ശാസ്ത്രേ വിഹിതത്വാത്||൫-൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അജീര്ണകാരണമാഹ– അത്യമ്ബുപാനാദിത്യാദി| സന്ധാരണാദിതി വേഗാനാമ് സ്വപ്നവിപര്യയാത് ദിവാസ്വപ്നാദേഃ| ലഘു ചാപീതി ‘അപി’ ശബ്ദേന സ്നിഗ്ധോഷ്ണാദിഗുണയുക്തമപി ബോധ്യമ്| കേചിത് ‘ഈര്ഷ്യാഭയക്രോധപരിപ്ലുതേന’ ഇത്യാദിശ്ലോകം പഠന്തി; സ ച മാനസദോഷാജീര്ണവിഷയോ ബോദ്ധവ്യ ഇതി||൭-൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണസ്യ കാരണമാഹ– അത്യമ്ബ്വിത്യാദി| വിഷമാശനം “ബഹു സ്തോകമകാലേ വാ തജ്ജ്ഞേയം വിഷമാശനമ്” ഇതി| ക്ഷുത്തൃഡ്വാതപുരീഷാദിവേഗാനാം സന്ധാരണം, രാത്രിജാഗരണം ദിവാസ്വാപഃ സ്വപ്നവിപര്യയഃ| കായികം കാരണമഭിധായ മാനസം രജസ്തമോദോഷകാരണമാഹ– ഈര്ഷ്യേത്യാദി| ഈര്ഷ്യാ പരസമ്പത്തേരസഹിഷ്ണുതാ, ഭയം പരസ്മാത്ത്രാസഃ, ക്രോധഃ പരാഭിദ്രോഹലക്ഷണഃ, തൈഃ പരിപ്ലുതേന ഈര്ഷ്യാദിഭിഃ പരിഭൂതേന, ലുബ്ധേന ലോഭസഹിതേന, രുഗ്ദൈന്യനിപീഡിതേന ശോകദൈന്യവ്യാപ്തേന, ദൈന്യം നിര്ഗതിത്വം, പ്രദ്വേഷോ മാത്സര്യമിതി||൭-൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉദ്ദിഷ്ടാനാമാമാജീര്ണാദീനാം ലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തേഷു മധ്യേ| ഗണ്ഡഃ കപോലഃ അക്ഷികൂടഃ ചക്ഷുര്ഗോലകഃ, തദ്ഗതഃ ശോഥോ ഭവതി പ്രഭാവാത്| ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമിതി മധുരാദിരൂപഃ| അവിദഗ്ധോऽനമ്ലഃ, ദ്വിതീയപാകേ ഹ്യാഹാരസ്യാമ്ലതാ ദര്ശിതാ| വിദഗ്ധ ഇത്യാദി| വിവിധാ വാതവേദനാ തോദഭേദാദിരൂപാ| അങ്ഗപീഡനം സാമവാതവേദനാദി| പിത്താച്ച വിവിധാ രുജ ഇതി ഓഷചോഷാദയഃ| സധൂമാമ്ല ഇതി ധൂമോദ്ഗാരോऽമ്ലോദ്ഗാരശ്ച||൧൦-൧൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉദ്ദിഷ്ടാനാമജീര്ണാനാം ലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷു മധ്യേ ആമേ അജീര്ണേ ഗുരുതാദിചിഹ്നം ഭവതി| ഗുരുതാ ഉദരാങ്ഗയോര്ഗൌരവമ്| ഉത്ക്ലേദ ഉപസ്ഥിതവമനത്വമിവ| ഗണ്ഡഃ കപോലഃ, അക്ഷികൂടശ്ചക്ഷുര്ഗോലകഃ, തദ്ഗതഃ ശോഥോ ഭവതി തത്പ്രഭാവാത്| ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമിതി മധുരാദിരൂപഃ| അവിദഗ്ധോऽനമ്ലഃ| ഏതസ്യ ലക്ഷണം സുശ്രുതേ ഉക്തമ്– “മാധുര്യമന്നം ഗതമാമസഞ്ജ്ഞമ്” ഇതി| തദേതത് കഫദൂഷിതാന്നസ്വഭാവകഥനമാത്രമ്| കഫകാര്യാണി ഗൌരവകണ്ഡൂപ്രഭൃതീനി ദ്രഷ്ടവ്യാനി| വിദഗ്ധലക്ഷണമാഹ– വിദഗ്ധം കിഞ്ചിദ്വിപക്വമ് അമ്ലഭാവഗതമ്| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “വിദഗ്ധസഞ്ജ്ഞം ഗതമമ്ലഭാവമ്” ഇതി| ധൂമോദ്ഗാരോऽമ്ലോദ്ഗാരശ്ച| വിഷ്ടബ്ധലക്ഷണമാഹ– വിഷ്ടബ്ധ ഇത്യാദി| ആനദ്ധവാതം വിഷ്ടബ്ധം കഥ്യതേ| ഉക്തം ച സുശ്രുതേ– “കിഞ്ചിദ്വിപക്വം ഭൃശതോദശൂലം വിഷ്ടബ്ധമാനദ്ധവിരുദ്ധവാതമ്” ഇതി| തത്ര തേഷു മധ്യേ വിഷ്ടബ്ധേऽജീര്ണേ വിവിധവാതവേദനാസ്തോദഭേദാദിരൂപാഃ| വിദഗ്ധേ വിലമ്ബികാ ന പ്രാപ്യതേ താം കഫവാതാഭ്യാം പഠിഷ്യതി വിദഗ്ധം പിത്താത്തസ്മാത്ത്രിവിധോ ജീര്ണോ യഥാസമ്ഭവം വിസൂച്യാദിനാമുത്പാദക ഇതി| ഉക്തം ചരകേ– “അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്|” ഇതി|| രസശേഷേऽന്നവിദ്വേഷോ ഹൃദയാശുദ്ധിഗൌരവമ്| “ ഗ്ലാനിഗൌരവവിഷ്ടമ്ഭോ ഭ്രമമാരുതമൂഢതാഃ| വിബന്ധശ്ചാപ്രവൃത്തിശ്ച സാമാന്യാജീര്ണലക്ഷണമ്||”||൧൦-൧൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപദ്രവാനാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| അതിപ്രവൃദ്ധാജീര്ണേ തു മരണമപി||൧൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണസ്യോപദ്രവാനാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| മൂര്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ, പ്രലാപോऽസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്, വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, സദനമങ്ഗഗ്ലാനിഃ, അന്യേ തു സ്ഫുടനമിവാങ്ഗാനാമിതി വദന്തി||൧൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉക്താജീര്ണകാരണേഭ്യോऽതിമാത്രഭോജനസ്യ വിശേഷകാരണത്വമാഹ– അനാത്മവന്ത ഇത്യാദി| അനാത്മവന്തോ ദുഷ്ടമനോയുക്താഃ, ലോലുപത്വേന തദാത്വസുഖാകാങ്ക്ഷിണ ഇതി| അത ഏവോക്തമ്– പശുവദിതി| രോഗാനീകസ്യ രോഗസമൂഹസ്യ വിസൂച്യാദേഃ, മൂലം കാരണമ്||൧൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉക്താജീര്ണകാരണേഭ്യോऽതിമാത്രഭോജനസ്യ വിശേഷകാരണത്വമാഹ– അനാത്മവന്ത ഇത്യാദി യേ നരാ അപ്രമാണതഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ, കിമ്ഭൂതാഃ ? അനാത്മവന്തോ ദുഷ്ടമനോയുക്താഃ ലോലുപത്വേന തദാത്വസുഖകാങ്ക്ഷിണ ഇത്യര്ഥഃ, അത ഏവോക്തമ്– പശുവദിതി| രോഗാനീകസ്യ രോഗസമൂഹസ്യ വിസൂച്യാദേര്മൂലം കാരണമജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി||൧൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അജീര്ണസമ്ഭവത്വാദ്വിസൂച്യാദീനാമജീര്ണാനന്തരം വിസൂച്യാദീനാഹ– അജീര്ണമിത്യാദി| “ആമവിഷ്ടബ്ധവിദഗ്ധേഷു ത്രിഷു വിസൂച്യലസകവിലമ്ബികാ യഥാസങ്ഖ്യം ഭവന്തി” ഇതി കാര്തികകുണ്ഡഃ| ‘തന്ന’ ഇതി ബകുലകരഃ| യഥാസങ്ഖ്യേ ഹി വിലമ്ബികാ വിദഗ്ധാത് പ്രാപ്നോതി, താം ച കഫവാതാഭ്യാം പഠിഷ്യതി, തസ്മാത്ത്രിവിധാജീര്ണാദ്യഥാസമ്ഭവം വിസൂച്യാദീനാമുത്പാദ ഇതി യുക്തമ്| ഉക്തംഹി– “അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്” ഇതി||൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണസമ്ഭവാത് വിസൂച്യാദയ ഇത്യജീര്ണാനന്തരം വിസൂച്യാദീനാഹ– അജീര്ണമിത്യാദി| യദാമാദിഭേദേനാജീര്ണമുക്തം തസ്മാത്ത്രിവിധാജീര്ണാദ്വിസൂച്യലസകൌ സ്യാതാം തഥാ വിലമ്ബികാऽപി ഭവേത് യദത്ര ചതുര്ഥസ്യാജീര്ണസ്യ രസശേഷസ്യോപാദാനം ന കൃതം തദപരിണാമമാത്രത്വേന തസ്യ വിസൂച്യാദ്യാരമ്ഭകത്വസ്വാഭാവാദേകോപമതത്വേനോക്തത്വാച്ച| ആമവിഷ്ടബ്ധവിദഗ്ധേഷു വിസൂച്യാലസകവിലമ്ബികാഖ്യാ യഥാസങ്ഖ്യം ഭവന്തീതി കാര്തികകുണ്ഡഃ| തന്ന, യഥാസങ്ഖ്യേ വിദഗ്ധാജീര്ണസ്യ വിലമ്ബികാജനകത്വാസമ്ഭവാത്, തസ്യാഃ കഫവാതസമുദ്ഭൂതത്വേന പഠിഷ്യമാണത്വാത്, വിദഗ്ധഭാവസ്യ പിത്തജന്യത്വാത്, തസ്മാത് “ത്രിവിധമപ്യജീര്ണം യഥാസമ്ഭവം വിസൂച്യാദീനാമുത്പാദകമ്” ഇതി ബകുലഃ||൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിസൂച്യാ നിരുക്തിമാഹ– സൂചീഭിരിത്യാദി| ‘ബാഹുല്യാദ്വായുഃ സൂചീഭിരിവ തുദന്’ ഇതി വിസൂചീനിരുക്തിഃ| പാണ്ഡുരോഗവത് സൂചീഭിരിവ തോദനം വിഹായാന്യേऽപി വേദനാഭേദാ വിവിധാ ഭവന്ത്യേവ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “വിവിധൈര്വേദനാഭേദൈര്വായ്വാദേര്ഭൃശകോപതഃ| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി ഭിനത്തീതി വിസൂചികാ||” ഇതി വിദിതാഗമാ വിദിതായുര്വേദാഃ| മൂഢാസ്തജ്ജ്ഞാനാനഭിജ്ഞാഃ| അജിതാത്മാനഃ അജിതേന്ദ്രിയാഃ അശനലോലുപാഃ പശുവദപ്രമാണഭോജിനഃ||൧൬-൧൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിസൂച്യാ നിരുക്തിമാഹ-യസ്യാം വിസൂചികായാമനിലഃ സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി തുദന് സന് തിഷ്ഠതേ വൈദ്യൈരാദിവൈദ്യൈരജീര്ണാത്സാ വിസൂചീതി കഥ്യതേ||൧൬|| ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമാഹ– നേത്യാദി| ഏവംവിധാഃ പുരുഷാസ്താം വിസൂചികാം ന പ്രാപ്നുവന്തി| വിദിതാഗമാ വിദിതായുര്വേദാഃ, മൂഢാസ്തജ്ജ്ഞാനാനഭിജ്ഞാഃ പുരുഷാസ്താം ഭജന്തേ| മുഹ്യന്തീതി മൂഢാഃ ഭക്ഷ്യാഭക്ഷ്യാനഭിജ്ഞാഃ, അജിതാത്മാനോऽജിതേന്ദ്രിയാഃ, അശനലോലുപാഃ പശുവദപ്രമാണഭോജിനഃ; ‘കലുഷാശയാഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, കലുഷോ ദുഷ്ട ആമാശയോ യേഷാം തേ കലുഷാശയാഃ; ആമാശയദുഷ്ടിശ്ച ദുഷ്ടാന്നസമ്പര്കാത്, വാതാദികോപാച്ച||൧൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിസൂചീ ലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| വമഥുഃ വാന്തിഃ| ശിരസശ്ച ഭേദഃ ശിരഃശൂലമ്| അത്ര ച വമനാതീസാരൌ മിലിതൌ ലക്ഷണമിതി സൌശ്രുതാഃ സുശ്രുതേ– ത്വധോഗായാ ആമാതീസാരേണ ഗ്രഹണമ്, ഊര്ധ്വഗായാശ്ഛര്ദ്യാ ച| (ചരകേ തു പഠ്യതേ– “ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച പ്രവൃത്താമദോഷാം യഥോക്തരൂപാം വിസൂചീം വിദ്യാത്||” (ച. വി. അ. ൨) ഇതി| അത ഊര്ധ്വഗാ വിസൂചീ ഭവതി, തഥാऽധോഗാऽപി, ചരകേ ആമാതീസാരസ്യാപഠിതത്വാത്; ചകാരാദുഭയമാര്ഗഗാऽപീതി ചേതി വ്യാചക്ഷതേ, ഊര്ധ്വഗായാശ്ച അപക്വാഹാരവമനേന ത്രിദോഷച്ഛര്ദിഭ്യോ ഭേദ ഇതി മന്തവ്യമ്||൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിസൂചീലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| വമഥുര്വാന്തിഃ, ഉദ്വേഷ്ടനം മോടനം ജങ്ഘാദീനാം, ഖല്ലീതി ലോകേ| തസ്യാം വിസൂച്യാം; ശിരസശ്ച ഭേദഃ ശിരഃശൂലമ്| അത്ര വമനാതീസാരൌ മിലിതൌ ലക്ഷണമിതി സുശ്രുതഃ| സാ ച ദ്വിധാ അധോഗാ ഊര്ധ്വഗാ ച| ആമാതിസാരേണാധോഗാ ഛര്ദ്യോര്ധ്വഗാ ചേതി സൌശ്രുതാഃ; ചരകേ തു “ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച പ്രവൃത്താമദോഷാം യഥോക്തരൂപാം വിദ്യാത്” ഇത്യുഭയഗാ| ഊര്ധ്വഗായാശ്ചാപക്വാഹാരവമനേന ദോഷജച്ഛര്ദിഭ്യോ ഭേദ ഇതി മന്തവ്യമ്||൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അലസകമാഹ– കുക്ഷിരിത്യാദി| ആനഹ്യതേ ആധ്മായതേ, മലവിഷ്ടമ്ഭസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| പ്രതാമ്യേത് മുഹ്യതി പുരുഷഃ പരികൂജതി ആര്തനാദം കരോതി| നിരുദ്ധ ഇത്യജീര്ണേനാധഃ പ്രതിരുദ്ധഗതിഃ കുക്ഷൌ വാ, തേനോപരി ധാവതി ഊര്ധ്വം ഹൃദയകണ്ഠാദികം ഗച്ഛതി| ‘അലസക’ ഇതി ദോഷസ്ഥിരത്വനിമിത്താ സഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന വിപച്യതേ| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി||൧൯-൨൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അലസകലിങ്ഗമാഹ– കുക്ഷിരിത്യാദി| യസ്യ കുക്ഷിരുദരമാനഹ്യതേ ആധ്മായതേ, മലവിഷ്ടമ്ഭസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| പ്രതാമ്യേത് പ്രമുഹ്യതി പുരുഷഃ, പരികൂജതി ആര്തനാദം കരോതി, മാരുതോ നിരുദ്ധ ഇതി അജീര്ണേനാധഃപ്രതിബദ്ധഗതിഃ, കുക്ഷൌ തേനോപരി ധാവതി ഊര്ധ്വം ഹൃദയകണ്ഠാദികം ഗച്ഛതി, തസ്യ പുരുഷസ്യാലസകനാമാനം രോഗമാചഷ്ടേ കഥയതി| അലസക ഇതി ദോഷസ്ഥിരത്വനിമിത്തസഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “പ്രയാതി നോര്ധ്വ നാധസ്താന്ന ചാഹാരോ വിപച്യതേ| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി|| ൧൯-൨൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിലമ്ബികാമാഹ– ദുഷ്ടമിത്യാദി| ഭുക്തമന്നം കഫമാരുതാഭ്യാം ദുഷ്ടമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഭൃശം ദുശ്ചികിത്സ്യാമ് അത്യര്ഥം ദുശ്ചികിത്സ്യാം, പ്രത്യാഖ്യേയാം വര്ജനീയാമിത്യര്ഥഃ| നനു, അലസകവിലമ്ബികയോരുഭയോരപി വാതകഫപ്രബലയോരൂര്ധ്വാധോऽപ്രവര്തനശീലയോസ്തുല്യത്വാത് കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ അലസകേ തീവ്രാഃ ശൂലാദയോ ഭവന്തി, യദുക്തമ്– “പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനൈവ സംസ്ഥിതമ്|| ശൂലാദീന് കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്||” ഇതി||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിലമ്ബികാലക്ഷണമാഹ– ദുഷ്ടമിത്യാദി| യസ്യ പുരുഷസ്യ ഭുക്തമന്നം കഫമാരുതാഭ്യാം ദുഷ്ടം സദൂര്ധ്വമധശ്ച ന പ്രവര്തതേ, പുരാണാഃ ശാസ്ത്രവിദസ്താം വിലമ്ബികാമാഹുഃ; ഭൃശം ദുശ്ചികിത്സ്യാമത്യര്ഥം ദുശ്ചികിത്സ്യാം, പ്രത്യാഖ്യായോപചരണീയാമിത്യര്ഥഃ| ദുഷ്ടമിത്യത്ര ലീനമിതി കേചിത്പഠന്തി| ഇയമേവ വിലമ്ബികാ തന്ത്രാന്തരേ ദണ്ഡകാലസക ഇതി നാമ്നാ പഠ്യതേ| തഥാച– “ ദുഷ്ടാ ഹ്യലസകേ ദോഷാശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാഃ| കാരകാസ്തീവ്രശൂലാദേഃ സ്രോതസാം സന്നിരോധകാഃ|| നിജയോഗാത്തനും സര്വാം ദണ്ഡവത്സ്തമ്ഭയന്തി ച| സ ദണ്ഡാലസകഃ ശീഘ്രം നരദേഹവിനാശകൃത്” ഇതി| നന്വലസകവിലമ്ബികയോരുഭയോരപി വാതകഫപ്രബലയോരൂര്ധ്വാധോപ്രവര്തനശീലയോസ്തുല്യത്വാത്കോ ഭേദഃ ? ഉച്യതേ– അലസകേ തീവ്രാഃ ശൂലാദയോ ഭവന്തി, യദുക്തമ്– “പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനേവ സംസ്ഥിതമ്|| ശൂലാദീന്കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്” ഇതി||൨൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അജീര്ണജാതാന് വിസൂച്യാദീനഭിധായാജീര്ണജന്യസ്യാമസ്യ കാര്യാന്തരമാഹ– യത്രസ്ഥമിത്യാദി| ആമം കര്തൃ, യത്രസ്ഥം തമേവ ദേശം വിശേഷേണ രുജേത്; ഏതേനാന്യദേശേऽപി കിഞ്ചിദ്രുജം കരോതീതി ബോധയതി| യത്രേതിസര്വനാമശബ്ദേന കുപിതവാതാദീനാമിവാനിയതമേവ സ്ഥാനമാമസ്യേതി ദര്ശിതമ്| കൈ രുജേദിത്യാഹ– വികാരജാതൈര്വികാരസമൂഹൈഃ| കിമ്ഭൂതൈരിത്യാഹ– ദോഷേണ യേന സ്വകാരണകുപിതേന വാതാദിനാऽവതതം വ്യാപ്തം ശരീരം, തല്ലക്ഷണൈഃ തല്ലിങ്ഗൈസ്തോദദാഹഗൌരവാദിഭിഃ, ന കേവലം തൈരാമസമുദ്ഭവൈശ്ച വികാരജാതൈരപാകാലസകാദിഭിരപി| അനേനൈവ ശ്ലോകേന തന്ത്രാന്തരോക്തമാമവാതാഖ്യം രോഗം ഗൃഹീതവാന് സുശ്രുതഃ, തസ്യ ലക്ഷണസ്യ സമാനത്വാദിത്യാഹുഃ||൨൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണജന്യാനി വിസൂച്യാദീന്യഭിധായ അജീര്ണജന്യസ്യാമസ്യ കാര്യാന്തരമാഹ– യത്രേത്യാദി| ആമമസമ്യക്പരിണതം, തഥാച– “അവിപക്വമസംയുക്തം ദുര്ഗന്ധം ബഹു പിച്ഛിലമ്| സദനം സര്വഗാത്രാണാമാമമിത്യഭിധീയതേ” ഇതി| യത് ആമം കര്തൃ, യത്രസ്ഥം വായുപ്രേരണാകര്ഷണസ്യാവൈഗുണ്യാദ്യത്ര വ്യവസ്ഥിതം തമേവ ദേശം വിശേഷേണ രുജേത് പീഡയേത്, ഏതേനാന്യദേശേऽപി കിഞ്ചിദ്രുജം കരോതീതി ബോധയതി| ഏതാവതാ ധാതുഭൂതാഗ്നീനാം മാന്ദ്യത്വേനാമസമ്ഭവത്വാത് ശോഷവ്രണവിദ്രധ്യാദിരോഗാണാം തജ്ജന്യത്വമുക്തം ഭവതി| യദുക്തമ്– “ധാതൂനാം സപ്ത സപ്താനാം ഭൂതാനാം പഞ്ച പാവകാഃ| ത്രയോദശ ഭവന്ത്യേവം സഹ ജാഠരവഹ്നിനാ” ഇതി| യത്ര ധാതുപ്രദേശേ വഹ്നിര്മന്ദോ ഭവതി തത്രൈവാമസമ്ഭവാത്പിഡികാദ്യുത്പത്തിഃ സ്യാത്| യത്രേതി ഗ്രഹണേന കുപിതവാതാദീനാമിവാനിയതമേവ സ്ഥാനമാമസ്യേത്യുക്തം ഭവതി| കിമ്ഭൂതൈര്വിരുജേദിത്യാഹ– ദോഷേണ യേന സ്വകാരണാത് കുപിതേന വാതാദിനാ അവതതം വ്യാപ്തം ശരീരം, തല്ലക്ഷണൈരേവ തസ്യ ലിങ്ഗൈസ്തോദദാഹഗൌരവാദിഭിഃ ; ന കേവലം തൈഃ ആമസമുദ്ഭവൈര്വികാരജാതൈരാമവാതാദിഭിഃ| അനേന ശ്ലോകേന തന്ത്രാന്തരോക്തമാമവാതരോഗം സങ്ഗൃഹീതവാന് സുശ്രുതഃ, ഉക്തലക്ഷണസ്യ സമാനത്വാദിത്യാഹുഃ||൨൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വിസൂച്യലസകയോരസാധ്യത്വലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| “വിലമ്ബികായാസ്തു സ്വരൂപേണൈവാസാധ്യത്വമ്” ഇതി ജേജ്ജടഃ| അല്പസഞ്ജ്ഞോ മോഹയുക്തഃ| അഭ്യന്തരയാതനേത്രഃ കോടരാന്തഃപ്രവിഷ്ടാക്ഷിഗോലകഃ| സര്വവിമുക്തസന്ധിഃ ശ്ലഥീഭൂതസര്വപര്വാസ്ഥിസന്ധിഃ| അപുനരാഗമായ മരണായ||൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിസൂച്ചലസകയോരസാധ്യലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| വിലമ്ബികായാസ്തു സ്വരൂപേണൈവാസാധ്യത്വമിതി ജേജ്ജടഃ| യഃ പുരുഷഃ ശ്യാവദന്താദിലക്ഷണയുക്തഃ സ്യാത്, ശ്യാവശബ്ദോ ദന്താദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, അല്പസഞ്ജ്ഞോ മോഹയുക്തഃ, അഭ്യന്തരയാതനേത്രഃ കോടരാക്ഷഃ അന്തഃപ്രവിഷ്ടനേത്രഃ| ക്ഷാമസ്വരഃ ക്ഷീണധ്വനിഃ, സര്വവിമുക്തസന്ധിശ്ച, സ നരഃ അപുനരാഗമായ അപുനരാവൃത്തയേ മരണായ, യായാദ്ഗച്ഛേത്| അത്രാന്യേ– നിദ്രാനാശാദിഭിര്ലക്ഷണാന്തരം പഠന്തി| പരം തു “നിദ്രാനാശോऽരതിഃ കമ്പോ മൂത്രാഘാതോ വിസഞ്ജ്ഞിതാ| അമീ ഉപദ്രവാ ഘോരാ വിസൂച്യാഃ പഞ്ച ദാരുണാഃ||” ഇതി മാധവേന സങ്ഗൃഹീതത്വാത്പൃഥങ്ന ലിഖിതമ്||൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അജീര്ണപ്രതിയോഗിതയാ ജീര്ണാഹാരലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ഉദ്ഗാരശുദ്ധിര്ധൂമാമ്ലാദിരഹിതത്വമ്| ഉത്സാഹഃ ശരീരമനസോര്ബലമ്| ഉത്സര്ഗോ മലമൂത്രപ്രവൃത്തിഃ, വേഗസഹിത ഉത്സര്ഗോ വേഗോത്സര്ഗഃ| യഥോചിത ഉപയുക്താഹാരാനുരൂപഃ| ലഘുതാ ദേഹസ്യ, വിശേഷേണ കോഷ്ഠസ്യേതി||൨൪-൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അജീര്ണപ്രതിയോഗിതയാ ജീര്ണാഹാരലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ഗാരശുദ്ധിരിത്യാദി| ജീര്ണാഹാരസ്യ പുംസ ഏതല്ലക്ഷണമ്– ഉദ്ഗാരശുദ്ധിര്ധൂമാമ്ലാദിരഹിതത്വമ്, ഉത്സാഹഃ ശരീരമനസോര്ബലമ്, ഉത്സര്ഗോ മലമൂത്രപ്രവൃത്തിഃ വേഗസഹിത ഉത്സര്ഗഃ വേഗോത്സര്ഗഃ, യഥോചിതഃ ഉപയുക്താഹാരാനുരൂപഃ, ലഘുതാ ദേഹസ്യ വിശേഷേണ കോഷ്ഠസ്യേതി||൨൪-൨൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനം സമാപ്തമ്||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യാനേऽഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനമ്||൬||