௬. அக்நிமாந்த்யாஜீர்ணவிஸூசிகாலஸகவிலம்பிகாநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அர்ஶஃகார்யத்வாதக்நிமாந்த்யாதீநாஂ தாந்யாஹ– மந்த இத்யாதி| மந்தஸ்ய துர்ஜயத்வாத் ப்ராகபிதாநம்| கபபித்தாநிலாதிக்யாதிதி யதாக்ரமஂ மந்தாதிஷு யோஜ்யம்| தத்ஸாம்யாதிதி தேஷாஂ கபாதீநாஂ ஸாம்யாத்| ஸமோऽவிகதஃ, தாதுஸாம்யஹேதுரித்யர்தஃ| ஏதஸ்யாவிகாரஸ்யாபி விகாரப்ரஸ்தாவேऽபிதாநஂ ப்ரகதிஜ்ஞாநாநந்தரீயகஂ விகதிஜ்ஞாநமிதி போதநார்தம்| ஜாடர இதி தாத்வக்நிபூதாக்நிவ்யவச்சேதார்தம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அர்ஶோப்யோऽக்நிமாந்த்யஸ்ய ஸம்பவஸ்ததோऽர்ஶோऽநந்தரமக்நிமாந்த்யாதிஜாந் ரோகாநாஹ– மந்த இத்யாதி| அநலோ வஹ்நிஶ்சதுர்விதோ பவதி– மந்தஃ, தீக்ஷ்ணோ, விஷமஃ, ஸமஶ்சேதி| மந்தஸ்ய துர்ஜரத்வாத்ப்ராக் கதநந்| கபபித்தாநிலாதிக்யாதிதி யதாக்ரமஂ மந்தாதிஷு யோஜ்யம்| தத்ஸாம்யாதிதி தேஷாஂ கபாதீநாஂ ஸாம்யாத்| ஸமஃ அவிகதஃ, தாதுஸாம்யஹேதுரித்யர்தஃ| ஜாடர இதி தாத்வக்நிவ்யச்சேதார்தம்||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ரதிலோமதந்த்ரயுக்த்யா தேஷாஂ ரூபமாஹ– விஷம இத்யாதி| வாதஜாந் ரோகாநிதி வாதநாநாத்மஜாநாமஶீதேரந்யதமாந் ஸாமாந்யஜாஂஶ்ச ஜ்வராதீஸாராதீந், ஏவஂ பித்தநாநாத்மஜாநாமோஷசோஷாதீநாஂ சத்வாரிஂஶதோऽந்யதமாந், ஏவஂ கபநாநாத்மஜாநாஂ விஂஶதேராலஸ்யாதீநாமந்யதமாந்| ஏதே ச விகாராஶ்சரகே மஹாரோகாத்யாயே (ச. ஸூ. அ. ௨௦) ஏவ த்ரஷ்டவ்யாஃ| ஸமேத்யாதி| ஸமா உசிதா, மாத்ரா ஆஹாரஸ்ய, ஸம்யக்யஸ்ய விபச்யதே ஸ ஸமாக்நிஃ| தீக்ஷ்ணாக்நிரிதி தஂ வித்யாதிதி சேதஃ| மாத்ராऽதிமாத்ரேத்யுபலக்ஷணஂ, தேநாஜீர்ணகுருபோஜநாதிகமபி லக்ஷணீயம்| யதுக்தமந்யத்ர– “அதிமாத்ரமஜீர்ணேऽபி குரு சாந்நமதாஶ்நதஃ| திவாऽபி ஸ்வபதோ யஸ்ய பச்யதே ஸோऽக்நிருத்தமஃ||” இதி| தீக்ஷ்ணக்ரஹணேந பஸ்மகஸ்யாவரோதஃ, அத்யந்ததீக்ஷ்ணாக்நிரேவ ஹி ‘பஸ்மக’ இத்யுச்யதே| யதுக்தஂ சரகே– “நரே க்ஷீணகபே பித்தஂ குபிதஂ மாருதாநுகம்| ஸ்வோஷ்மணா பாவகஸ்தாநே பலமக்நேஃ ப்ரயச்சதி|| ததா லப்தபலோ தேஹஂ விருஜேத் ஸாநிலோऽநலஃ| அபிபூய பசத்யந்நஂ தைக்ஷ்ண்யாதாஶு முஹுர்முஹுஃ|| பக்த்வாऽந்நஂ ததோ தாதூந் ஶோணிதாதீந் பசத்யபி| ததோ தௌர்பல்யமாதங்காந் மத்யுஂ சோபநயேந்நரம்|| புக்தேऽந்நே லபதே ஶாந்திஂ ஜீர்ணமாத்ரே ப்ரதாம்யதி| தட்காஸதாஹமூர்சாஃ ஸ்யுர்வ்யாதயோऽத்யக்நிஸம்பவாஃ||” (ச. சி. அ. ௧௫) இதி||௨-௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தேஷாஂ ஸ்வரூபமாஹ– விஷம இத்யாதி| விஷமோऽக்நிர்வாதஜாந் ரோகாநிதி வாதநாநாத்மஜாந் அஶிதேரந்யதமாந்ஸாமாந்யஜாஂஶ்ச ஜ்வராதீஸாராதீந் ; தீக்ஷ்ணோऽக்நிரேவஂ பித்தஜாநிதி பித்தஜாநாம் ஓஷசோஷாதீநாஂ சத்வாரிஂஶதோऽந்யதமாந்; ஏவஂ மந்தோऽக்நிஃ கபஜாநாஂ விஂஶதேராலஸ்யாதீநாமந்யதமாந்; ஏதே ச ரோகாஶ்சரக மஹாரோகாத்யாயே த்ரஷ்டவ்யாஃ| தேஷாஂ லக்ஷணமாஹ– ஸமேத்யாதி| ஸமா உசிதா மாத்ரா அஶிதா உபயுக்தா ஸதீ ஸம்யக்யஸ்ய விபச்யதே ஸ ஸமாக்நிஃ| மந்தாக்நேஃ மந்தவஹ்நேஃ புருஷஸ்ய ஸ்வல்பாऽபி மாத்ரா அஶிதா ஸம்யங்நைவ விபச்யதே| விஷமாக்நேஸ்து புருஷஸ்ய கதாசித்ஸம்யக் பாகஂ கச்சதி கதாசிந்ந கச்சதி, வாயோர்விஷமகதித்வாத்| தீக்ஷ்ணக்நிரிதி தஂ வித்யாதிதி தீக்ஷ்ணஸமாக்ந்யோரிதி பேதஃ| மாத்ராऽதிமாத்ரேத்யுபலக்ஷணஂ, தேநாதிமாத்ரமஜீர்ணபோஜநாதிகமபி ஸுகஂ யஸ்ய விபாகஂ கச்சதி தஂ தீக்ஷ்ணாக்நிரிதி ஜாநீயாத்| ததுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “அதிமாத்ரமஜீர்ணேऽபி குரு சாந்நஂ ததாऽஶ்நதஃ| திவாऽபி ஸ்வபதோ யஸ்ய பச்யதே ஸோऽக்நிருத்தமஃ” இதி| தீக்ஷ்ணக்ரஹணேந பஸ்மகஸ்யாவரோதஃ, அத்யந்ததீக்ஷ்ணாக்நிரேவ ஹி பஸ்மக உச்யதே| யதுக்தஂ சரகே– “நரே க்ஷீணகபே பித்தஂ குபிதஂ மாருதாநுகம்| ஸ்வோஷ்மணா பாசகஸ்தாநே பலமக்நேஃ ப்ரயச்சதி|| ததா லப்தபலோ தேஹஂ விரூக்ஷஃ ஸாநிலோऽநலஃ| அபிபூய பசத்யந்நஂ தைக்ஷ்ண்யாதாஶு முஹுர்முஹுஃ|| பக்த்வாऽந்நஂ ச ததோ தாதூஞ்சோணிதாதீந் பசத்யபி| ததோ தௌர்பல்யமாதங்காந்மத்யுஂ சோபநயேந்நரம்|| புக்தேऽந்நே லபதே ஶாந்திஂ ஜீர்ணமாத்ரே ப்ரதாம்யதி| தட்தாஹகாஸமூர்சாஃ ஸ்யுர்வ்யாதயோऽத்யக்நிஸம்பவாஃ” இதி| தேஷு மத்யே ஸமாக்நிருத்தமஃ||௨-௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அக்நிமாந்த்யாஜீர்ணயோஃ பரஸ்பரகாரணத்வாதஜீர்ணாந்யாஹ– ஆமமித்யாதி| த்ரிபிரிதி கபாதிபிரேகைகஶோ யதாஸங்க்யேந| ரஸஶேஷத இதி ரஸாய ஶேஷோ ரஸஶேஷஃ, ப்ரகதிவிகதிபாவே சதுர்தீ; யதா– யூபாய தாரு யூபதாரு; அதவா “ரஸஶப்தேந ரஸவாநாஹாரோऽபிப்ரேதோ லக்ஷணயா, தேந ரஸஶப்தேந ரஸவாநாஹாரோऽபிதீயதே, தஸ்ய ஶேஷோऽபரிணதிலக்ஷணோ ரஸஶேஷ” இதி ஜேஜ்ஜடஃ| நநு, யத்யேவஂ ததா ஆமவிதக்தவிஷ்டப்தாநாமந்யதமரூபஸ்யாவஶ்யம்பாவித்வாந்ந தேப்யோ பேதஃ; கிஞ்ச தல்லிங்கைரம்லோத்காராதிபிர்பவிதவ்யஂ, ததாச ஸத்யுத்காரஶுத்தௌ ரஸஶேஷாஜீர்ணலக்ஷணஸ்யாநுதயப்ரஸங்கஃ? உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “உத்காரஶுத்தாவபி பக்தகாங்க்ஷா ந ஜாயதே ஹத்குருதா ச யஸ்ய| ரஸாவஶேஷேண து ஸப்ரஸேகஂ சதுர்தமேதத் ப்ரவதந்த்யஜீர்ணம்||” இதி (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬)| ஆரோக்யமஞ்ஜர்யாஂ நாகார்ஜுநோऽப்யாஹ– “உத்காரேऽபி விஶுத்ததாமுபகதே காங்க்ஷா ந பக்தாதிஷு ஸ்நிக்தத்வஂ வதநஸ்ய ஸந்திஷு ருஜா கத்வா ஶிரோகௌரவம்| மந்தாஜீர்ணரஸே து லக்ஷணமிதஂ, தத்ராதிவத்தே புநர்ஹல்லாஸஜ்வரமூர்சநாதி ச பவேத் ஸர்வாமயக்ஷோபணம்||” இதி| நைவம், அவஶ்யம்பாவிவிதக்தாதிரூபஸ்யாப்யாஹாரஶேஷஸ்யாத்யல்பத்வேந ந ததநுரஞ்ஜிதோத்காரோதயப்ரஸங்கஃ, அகாலபுபுக்ஷாயாமிவ| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ– “ஸ்வல்பஂ யதா தோஷவிபத்தமாமஂ லீநஂ ந தேஜஃபதமாவணோதி| பவத்யஜீர்ணேऽபி ததா புபுக்ஷா ஸா மந்தபுத்திஂ விஷவந்நிஹந்தி||” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬) இதி| தந்த்ராந்தரேऽப்யாஹாராபாகஜஂ ரஸஶேஷலக்ஷணமுக்தம்– “ஆமஂ விதக்தஂ விஷ்டப்தஂ ரஸஶேஷமதாபி ச| சதுர்விதமஜீர்ணஂ ஸ்யாதாஹாராபரிபாகதஃ||” இதி| கதாதரஸ்த்வாஹ– “ரஸே ஶேஷோ ரஸஶேஷஃ, ஆஹாரஜநிதே ரஸே ஶேஷ ஆஹாராவயவோऽநுப்ரவிஷ்டோऽலக்ஷ்யமாணஃ க்ஷீரே நீரமிவ ரஸஶேஷஃ|” இதி| நநு, ஆமாஜீர்ணாதிப்யோ ரஸஶேஷஸ்ய கோ பேதஃ? உச்யதே– ஆமாதித்ரயமந்நஜஂ, ரஸஶேஷஸ்த்வாஹாரரஸஜஃ; வாதிகாதிவ்யபதேஶஶ்சாத்ர ந கதஃ, அல்பத்வாத்வாதாதிலிங்காநாஂ; ஹேதுலக்ஷணசிகித்ஸாபேதாச்சாஸ்ய பேத இதி| அஜீர்ணமிதி தத்விரோதே நஞ், ஜீர்ணஂ பக்வஂ, தத்விருத்தமஜீர்ணம்; யதா– அஸிதம்| ஸர்வமஜீர்ணஂ த்ரிதோஷஜம், ஏகதோஷவ்யபதேஶஸ்தூத்கடைகதோஷலிங்கத்வேநோக்த இதி வ்யாக்யாநயந்தி; யதஸ்த்ரைதோஷிகமேவாஜீர்ணகாரணமுக்தம்– “அத்யம்புபாநாத்” இத்யாதி| அஜீர்ணாதபி தோஷத்ரயகோபோ பவதி| யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே– “அஜீர்ணாத் பவநாதீநாஂ விப்ரமோ பலவாந் பவேத்|” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬) இதி| அஜீர்ணஂ பஞ்சமஂ கேசிதித்யாதி| நிர்தோஷம் ஆத்மாநாதிதுஷ்டேரகாரகம்| திநபாகி சேத்யஹோராத்ரேணாஹாரஃ பச்யதே இத்யுத்ஸர்கஃ, யத்ர து மாத்ராகாலாஸாத்ம்யாதிதோஷாதபரதிநே பச்யதே தத்திநபாகி| காலவ்யதிக்ரமேண பச்யமாநமப்யாத்மாநாதிகஂ ந கரோதீதி பூர்வேப்யோ பேதஃ| ஏததபிதாநஸ்ய து ப்ரயோஜநஂ பாககாலப்ரதீக்ஷணஂ, நைஶாஜீர்ணே போஜநநிஷேதாத்| ப்ராகதஂ ப்ரதிவாஸரமிதி ப்ராகதமவைகாரிகஂ, ப்ரதிவாஸரஂ ப்ரதிதிநஂ க்ரியமாணம்| அயமபிஸந்திஃ– அத்யைவ புக்தமந்நஂ கிஂ ஜீர்ணமஜீர்ணஂ வா? ந தாவஜ்ஜீர்ணஂ, க்ஷுத்பிபாஸாமலோத்ஸர்காதேர்ஜீர்ணலக்ஷணஸ்யாநுதயாத்; தஸ்மாதஜீர்ணஂ, தச்சாத்மாநாதிகஂ ந கரோதீதி பூர்வேப்யோ பிந்நம்| தஸ்ய சாபிதாநப்ரயோஜநம்– பாகார்தஂ வாமபார்ஶ்வஶயநாத்யாசாரஸேவா| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “புக்த்வா பாதஶதஂ கத்வா வாமபார்ஶ்வேந ஸஂவிஶேத்| ஶப்தரூபரஸஸ்பர்ஶகந்தாஂஶ்ச மநஸஃ ப்ரியாந்|| புக்தவாநுபஸேவேத தேநாந்நஂ ஸாது திஷ்டதி||” (ஸு. ஸூ. அ. ௪௬) இதி| ந சாத்ராஹாரஸ்ய நிஷேதஃ, தஸ்ய ஶாஸ்த்ரேண விஹிதத்வாத்| சரகே து– “தஸ்ய லிங்கமஜீர்ணஸ்ய” இத்யாதிநா “கோரமலவிஷஂ ச ” இத்யந்தேநாந்நவிஷாக்யமஜீர்ணஂ” படிதஂ, தச்ச பித்தாதிஸஂஸஷ்டரஸஶேஷாஜீர்ணமேவேதி வ்யாசக்ஷதே; தேந ரஸஶேஷ ஏவ தஸ்யாந்தர்பாவ இதி பதக் படிதம்||௫-௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அக்நிமாந்த்யாஜீர்ணயோஃ பரஸ்பரகாரணத்வாதஜீர்ணாந்யாஹ– ஆமமித்யாதி| ஆஹாரஸ்யைவ அபக்வ உத்வரிதோ ரஸோ ரஸஶேஷஸ்ததஃ| நந்வாமாஜீர்ணாதிப்யோ ரஸஶேஷஸ்ய கோ பேதஃ? உச்யதே– ஆமாதித்ரயமந்நஜஂ, ரஸஶேஷஸ்த்வாஹாரரஸஜஃ, வாதிகாதிவ்யபதேஶஶ்சாத்ர ந கதஃ, அல்பத்வாத்வாதாதிலிங்காநாம்| மதாந்தரமாஹ– அஜீர்ணமித்யாதி| அஜீர்ணஂ பஞ்சமமிதி நிர்தோஷமாத்மாநாதிதுஷ்டேரகாரகஂ, திநபாகி சேதி அஹோராத்ரேணாஹாரஃ பச்யதே இதி ஸாமாந்யஂ, யத்ர து மாத்ராகாலஸாத்ம்யாதிதோஷாதபரஸ்மிந் திநே பச்யதே தத்திநபாகி, காலவ்யதிக்ரமேணாஹாரஃ பச்யமாநோऽப்யாத்மாநாதிகஂ ந கரோதீதி பூர்வேப்யோ பேதஃ| ஏததபிதாநஸ்ய து ப்ரயோஜநஂ பாககாலப்ரதீக்ஷணஂ, நிஶாஜீர்ணே போஜநநிஷேதாத்| அந்யே ஷஷ்டமாஹுஃ– ப்ராகதமவைகாரிகஂ, ப்ரதிவாஸரஂ ப்ரதிதிநஂ க்ரியமாணம்| அயமபிஸந்திஃ– அத்யைவ புக்தமந்நஂ கிஂ ஜீர்ணஂ அஜீர்ண வா ? ந தாவஜ்ஜீர்ணஂ க்ஷுத்பிபாஸாமலோத்ஸர்காதேர்ஜீர்ணலக்ஷணஸ்யாநுத்பாதநாத், தஸ்மாதஜீர்ணம்| தச்சாத்மாநாதிகஂ ந கரோதி பரஂ ப்ரகதத்வாதவிகாரித்வமஸ்யேதி பூர்வேப்யோ பிந்நம்| தஸ்ய சாபிதாநப்ரயோஜநஂ பாகார்தஂ வாமபார்ஶ்வஶயநாத்யாசாரஸேவா| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “புக்த்வா பாதஶதஂ கத்வா வாமபார்ஶ்வேந ஸஂவிஶேத்| ஶப்தரூபரஸஸ்பர்ஶகந்தாதீந் மநஸஃ ப்ரியாந்|| புக்தவாநுபஸேவேத தேநாந்நஂ ஸாது திஷ்டதி” இதி| ந சாத்ராஹாரஸ்ய நிஷேதஃ, தஸ்ய ஶாஸ்த்ரே விஹிதத்வாத்||௫-௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஜீர்ணகாரணமாஹ– அத்யம்புபாநாதித்யாதி| ஸந்தாரணாதிதி வேகாநாம் ஸ்வப்நவிபர்யயாத் திவாஸ்வப்நாதேஃ| லகு சாபீதி ‘அபி’ ஶப்தேந ஸ்நிக்தோஷ்ணாதிகுணயுக்தமபி போத்யம்| கேசித் ‘ஈர்ஷ்யாபயக்ரோதபரிப்லுதேந’ இத்யாதிஶ்லோகஂ படந்தி; ஸ ச மாநஸதோஷாஜீர்ணவிஷயோ போத்தவ்ய இதி||௭-௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணஸ்ய காரணமாஹ– அத்யம்ப்வித்யாதி| விஷமாஶநஂ “பஹு ஸ்தோகமகாலே வா தஜ்ஜ்ஞேயஂ விஷமாஶநம்” இதி| க்ஷுத்தட்வாதபுரீஷாதிவேகாநாஂ ஸந்தாரணஂ, ராத்ரிஜாகரணஂ திவாஸ்வாபஃ ஸ்வப்நவிபர்யயஃ| காயிகஂ காரணமபிதாய மாநஸஂ ரஜஸ்தமோதோஷகாரணமாஹ– ஈர்ஷ்யேத்யாதி| ஈர்ஷ்யா பரஸம்பத்தேரஸஹிஷ்ணுதா, பயஂ பரஸ்மாத்த்ராஸஃ, க்ரோதஃ பராபித்ரோஹலக்ஷணஃ, தைஃ பரிப்லுதேந ஈர்ஷ்யாதிபிஃ பரிபூதேந, லுப்தேந லோபஸஹிதேந, ருக்தைந்யநிபீடிதேந ஶோகதைந்யவ்யாப்தேந, தைந்யஂ நிர்கதித்வஂ, ப்ரத்வேஷோ மாத்ஸர்யமிதி||௭-௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உத்திஷ்டாநாமாமாஜீர்ணாதீநாஂ லக்ஷணமாஹ– தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி தேஷு மத்யே| கண்டஃ கபோலஃ அக்ஷிகூடஃ சக்ஷுர்கோலகஃ, தத்கதஃ ஶோதோ பவதி ப்ரபாவாத்| உத்காரஶ்ச யதாபுக்தமிதி மதுராதிரூபஃ| அவிதக்தோऽநம்லஃ, த்விதீயபாகே ஹ்யாஹாரஸ்யாம்லதா தர்ஶிதா| விதக்த இத்யாதி| விவிதா வாதவேதநா தோதபேதாதிரூபா| அங்கபீடநஂ ஸாமவாதவேதநாதி| பித்தாச்ச விவிதா ருஜ இதி ஓஷசோஷாதயஃ| ஸதூமாம்ல இதி தூமோத்காரோऽம்லோத்காரஶ்ச||௧௦-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உத்திஷ்டாநாமஜீர்ணாநாஂ லக்ஷணமாஹ– தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷு மத்யே ஆமே அஜீர்ணே குருதாதிசிஹ்நஂ பவதி| குருதா உதராங்கயோர்கௌரவம்| உத்க்லேத உபஸ்திதவமநத்வமிவ| கண்டஃ கபோலஃ, அக்ஷிகூடஶ்சக்ஷுர்கோலகஃ, தத்கதஃ ஶோதோ பவதி தத்ப்ரபாவாத்| உத்காரஶ்ச யதாபுக்தமிதி மதுராதிரூபஃ| அவிதக்தோऽநம்லஃ| ஏதஸ்ய லக்ஷணஂ ஸுஶ்ருதே உக்தம்– “மாதுர்யமந்நஂ கதமாமஸஞ்ஜ்ஞம்” இதி| ததேதத் கபதூஷிதாந்நஸ்வபாவகதநமாத்ரம்| கபகார்யாணி கௌரவகண்டூப்ரபதீநி த்ரஷ்டவ்யாநி| விதக்தலக்ஷணமாஹ– விதக்தஂ கிஞ்சித்விபக்வம் அம்லபாவகதம்| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “விதக்தஸஞ்ஜ்ஞஂ கதமம்லபாவம்” இதி| தூமோத்காரோऽம்லோத்காரஶ்ச| விஷ்டப்தலக்ஷணமாஹ– விஷ்டப்த இத்யாதி| ஆநத்தவாதஂ விஷ்டப்தஂ கத்யதே| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “கிஞ்சித்விபக்வஂ பஶதோதஶூலஂ விஷ்டப்தமாநத்தவிருத்தவாதம்” இதி| தத்ர தேஷு மத்யே விஷ்டப்தேऽஜீர்ணே விவிதவாதவேதநாஸ்தோதபேதாதிரூபாஃ| விதக்தே விலம்பிகா ந ப்ராப்யதே தாஂ கபவாதாப்யாஂ படிஷ்யதி விதக்தஂ பித்தாத்தஸ்மாத்த்ரிவிதோ ஜீர்ணோ யதாஸம்பவஂ விஸூச்யாதிநாமுத்பாதக இதி| உக்தஂ சரகே– “அஜீர்ணாத் பவநாதீநாஂ விப்ரமோ பலவாந் பவேத்|” இதி|| ரஸஶேஷேऽந்நவித்வேஷோ ஹதயாஶுத்திகௌரவம்| “ க்லாநிகௌரவவிஷ்டம்போ ப்ரமமாருதமூடதாஃ| விபந்தஶ்சாப்ரவத்திஶ்ச ஸாமாந்யாஜீர்ணலக்ஷணம்||”||௧௦-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உபத்ரவாநாஹ– மூர்சேத்யாதி| அதிப்ரவத்தாஜீர்ணே து மரணமபி||௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணஸ்யோபத்ரவாநாஹ– மூர்சேத்யாதி| மூர்சா சேதநாச்யுதிஃ, ப்ரலாபோऽஸம்பத்தபாஷணம், வமதுஃ சர்திஃ, ஸதநமங்கக்லாநிஃ, அந்யே து ஸ்புடநமிவாங்காநாமிதி வதந்தி||௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உக்தாஜீர்ணகாரணேப்யோऽதிமாத்ரபோஜநஸ்ய விஶேஷகாரணத்வமாஹ– அநாத்மவந்த இத்யாதி| அநாத்மவந்தோ துஷ்டமநோயுக்தாஃ, லோலுபத்வேந ததாத்வஸுகாகாங்க்ஷிண இதி| அத ஏவோக்தம்– பஶுவதிதி| ரோகாநீகஸ்ய ரோகஸமூஹஸ்ய விஸூச்யாதேஃ, மூலஂ காரணம்||௧௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உக்தாஜீர்ணகாரணேப்யோऽதிமாத்ரபோஜநஸ்ய விஶேஷகாரணத்வமாஹ– அநாத்மவந்த இத்யாதி யே நரா அப்ரமாணதஃ பஶுவத்புஞ்ஜதே, கிம்பூதாஃ ? அநாத்மவந்தோ துஷ்டமநோயுக்தாஃ லோலுபத்வேந ததாத்வஸுககாங்க்ஷிண இத்யர்தஃ, அத ஏவோக்தம்– பஶுவதிதி| ரோகாநீகஸ்ய ரோகஸமூஹஸ்ய விஸூச்யாதேர்மூலஂ காரணமஜீர்ணஂ ப்ராப்நுவந்தி||௧௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஜீர்ணஸம்பவத்வாத்விஸூச்யாதீநாமஜீர்ணாநந்தரஂ விஸூச்யாதீநாஹ– அஜீர்ணமித்யாதி| “ஆமவிஷ்டப்தவிதக்தேஷு த்ரிஷு விஸூச்யலஸகவிலம்பிகா யதாஸங்க்யஂ பவந்தி” இதி கார்திககுண்டஃ| ‘தந்ந’ இதி பகுலகரஃ| யதாஸங்க்யே ஹி விலம்பிகா விதக்தாத் ப்ராப்நோதி, தாஂ ச கபவாதாப்யாஂ படிஷ்யதி, தஸ்மாத்த்ரிவிதாஜீர்ணாத்யதாஸம்பவஂ விஸூச்யாதீநாமுத்பாத இதி யுக்தம்| உக்தஂஹி– “அஜீர்ணாத் பவநாதீநாஂ விப்ரமோ பலவாந் பவேத்” இதி||௧௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணஸம்பவாத் விஸூச்யாதய இத்யஜீர்ணாநந்தரஂ விஸூச்யாதீநாஹ– அஜீர்ணமித்யாதி| யதாமாதிபேதேநாஜீர்ணமுக்தஂ தஸ்மாத்த்ரிவிதாஜீர்ணாத்விஸூச்யலஸகௌ ஸ்யாதாஂ ததா விலம்பிகாऽபி பவேத் யதத்ர சதுர்தஸ்யாஜீர்ணஸ்ய ரஸஶேஷஸ்யோபாதாநஂ ந கதஂ ததபரிணாமமாத்ரத்வேந தஸ்ய விஸூச்யாத்யாரம்பகத்வஸ்வாபாவாதேகோபமதத்வேநோக்தத்வாச்ச| ஆமவிஷ்டப்தவிதக்தேஷு விஸூச்யாலஸகவிலம்பிகாக்யா யதாஸங்க்யஂ பவந்தீதி கார்திககுண்டஃ| தந்ந, யதாஸங்க்யே விதக்தாஜீர்ணஸ்ய விலம்பிகாஜநகத்வாஸம்பவாத், தஸ்யாஃ கபவாதஸமுத்பூதத்வேந படிஷ்யமாணத்வாத், விதக்தபாவஸ்ய பித்தஜந்யத்வாத், தஸ்மாத் “த்ரிவிதமப்யஜீர்ணஂ யதாஸம்பவஂ விஸூச்யாதீநாமுத்பாதகம்” இதி பகுலஃ||௧௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஸூச்யா நிருக்திமாஹ– ஸூசீபிரித்யாதி| ‘பாஹுல்யாத்வாயுஃ ஸூசீபிரிவ துதந்’ இதி விஸூசீநிருக்திஃ| பாண்டுரோகவத் ஸூசீபிரிவ தோதநஂ விஹாயாந்யேऽபி வேதநாபேதா விவிதா பவந்த்யேவ| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “விவிதைர்வேதநாபேதைர்வாய்வாதேர்பஶகோபதஃ| ஸூசீபிரிவ காத்ராணி பிநத்தீதி விஸூசிகா||” இதி விதிதாகமா விதிதாயுர்வேதாஃ| மூடாஸ்தஜ்ஜ்ஞாநாநபிஜ்ஞாஃ| அஜிதாத்மாநஃ அஜிதேந்த்ரியாஃ அஶநலோலுபாஃ பஶுவதப்ரமாணபோஜிநஃ||௧௬-௧௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஸூச்யா நிருக்திமாஹ-யஸ்யாஂ விஸூசிகாயாமநிலஃ ஸூசீபிரிவ காத்ராணி துதந் ஸந் திஷ்டதே வைத்யைராதிவைத்யைரஜீர்ணாத்ஸா விஸூசீதி கத்யதே||௧௬|| இதி ப்ரதிபாதநார்தமாஹ– நேத்யாதி| ஏவஂவிதாஃ புருஷாஸ்தாஂ விஸூசிகாஂ ந ப்ராப்நுவந்தி| விதிதாகமா விதிதாயுர்வேதாஃ, மூடாஸ்தஜ்ஜ்ஞாநாநபிஜ்ஞாஃ புருஷாஸ்தாஂ பஜந்தே| முஹ்யந்தீதி மூடாஃ பக்ஷ்யாபக்ஷ்யாநபிஜ்ஞாஃ, அஜிதாத்மாநோऽஜிதேந்த்ரியாஃ, அஶநலோலுபாஃ பஶுவதப்ரமாணபோஜிநஃ; ‘கலுஷாஶயாஃ’ இத்யந்யே படந்தி, கலுஷோ துஷ்ட ஆமாஶயோ யேஷாஂ தே கலுஷாஶயாஃ; ஆமாஶயதுஷ்டிஶ்ச துஷ்டாந்நஸம்பர்காத், வாதாதிகோபாச்ச||௧௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஸூசீ லக்ஷணமாஹ– மூர்சேத்யாதி| வமதுஃ வாந்திஃ| ஶிரஸஶ்ச பேதஃ ஶிரஃஶூலம்| அத்ர ச வமநாதீஸாரௌ மிலிதௌ லக்ஷணமிதி ஸௌஶ்ருதாஃ ஸுஶ்ருதே– த்வதோகாயா ஆமாதீஸாரேண க்ரஹணம், ஊர்த்வகாயாஶ்சர்த்யா ச| (சரகே து பட்யதே– “ஊர்த்வஂ சாதஶ்ச ப்ரவத்தாமதோஷாஂ யதோக்தரூபாஂ விஸூசீஂ வித்யாத்||” (ச. வி. அ. ௨) இதி| அத ஊர்த்வகா விஸூசீ பவதி, ததாऽதோகாऽபி, சரகே ஆமாதீஸாரஸ்யாபடிதத்வாத்; சகாராதுபயமார்ககாऽபீதி சேதி வ்யாசக்ஷதே, ஊர்த்வகாயாஶ்ச அபக்வாஹாரவமநேந த்ரிதோஷச்சர்திப்யோ பேத இதி மந்தவ்யம்||௧௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஸூசீலக்ஷணமாஹ– மூர்சேத்யாதி| வமதுர்வாந்திஃ, உத்வேஷ்டநஂ மோடநஂ ஜங்காதீநாஂ, கல்லீதி லோகே| தஸ்யாஂ விஸூச்யாஂ; ஶிரஸஶ்ச பேதஃ ஶிரஃஶூலம்| அத்ர வமநாதீஸாரௌ மிலிதௌ லக்ஷணமிதி ஸுஶ்ருதஃ| ஸா ச த்விதா அதோகா ஊர்த்வகா ச| ஆமாதிஸாரேணாதோகா சர்த்யோர்த்வகா சேதி ஸௌஶ்ருதாஃ; சரகே து “ஊர்த்வஂ சாதஶ்ச ப்ரவத்தாமதோஷாஂ யதோக்தரூபாஂ வித்யாத்” இத்யுபயகா| ஊர்த்வகாயாஶ்சாபக்வாஹாரவமநேந தோஷஜச்சர்திப்யோ பேத இதி மந்தவ்யம்||௧௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அலஸகமாஹ– குக்ஷிரித்யாதி| ஆநஹ்யதே ஆத்மாயதே, மலவிஷ்டம்பஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ப்ரதாம்யேத் முஹ்யதி புருஷஃ பரிகூஜதி ஆர்தநாதஂ கரோதி| நிருத்த இத்யஜீர்ணேநாதஃ ப்ரதிருத்தகதிஃ குக்ஷௌ வா, தேநோபரி தாவதி ஊர்த்வஂ ஹதயகண்டாதிகஂ கச்சதி| ‘அலஸக’ இதி தோஷஸ்திரத்வநிமித்தா ஸஞ்ஜ்ஞா| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “ப்ரயாதி நோர்த்வஂ நாதஸ்தாதாஹாரோ ந விபச்யதே| ஆமாஶயேऽலஸீபூதஸ்தேந ஸோऽலஸகஃ ஸ்மதஃ||” இதி||௧௯-௨௦||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அலஸகலிங்கமாஹ– குக்ஷிரித்யாதி| யஸ்ய குக்ஷிருதரமாநஹ்யதே ஆத்மாயதே, மலவிஷ்டம்பஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ப்ரதாம்யேத் ப்ரமுஹ்யதி புருஷஃ, பரிகூஜதி ஆர்தநாதஂ கரோதி, மாருதோ நிருத்த இதி அஜீர்ணேநாதஃப்ரதிபத்தகதிஃ, குக்ஷௌ தேநோபரி தாவதி ஊர்த்வஂ ஹதயகண்டாதிகஂ கச்சதி, தஸ்ய புருஷஸ்யாலஸகநாமாநஂ ரோகமாசஷ்டே கதயதி| அலஸக இதி தோஷஸ்திரத்வநிமித்தஸஞ்ஜ்ஞா| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “ப்ரயாதி நோர்த்வ நாதஸ்தாந்ந சாஹாரோ விபச்யதே| ஆமாஶயேऽலஸீபூதஸ்தேந ஸோऽலஸகஃ ஸ்மதஃ||” இதி|| ௧௯-௨௦||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விலம்பிகாமாஹ– துஷ்டமித்யாதி| புக்தமந்நஂ கபமாருதாப்யாஂ துஷ்டமிதி ஸம்பந்தஃ| பஶஂ துஶ்சிகித்ஸ்யாம் அத்யர்தஂ துஶ்சிகித்ஸ்யாஂ, ப்ரத்யாக்யேயாஂ வர்ஜநீயாமித்யர்தஃ| நநு, அலஸகவிலம்பிகயோருபயோரபி வாதகபப்ரபலயோரூர்த்வாதோऽப்ரவர்தநஶீலயோஸ்துல்யத்வாத் கோ பேதஃ? உச்யதே அலஸகே தீவ்ராஃ ஶூலாதயோ பவந்தி, யதுக்தம்– “பீடிதஂ மாருதேநாந்நஂ ஶ்லேஷ்மணா ருத்தமந்தரா| அலஸஂ க்ஷோபிதஂ தோஷைஃ ஶல்யத்வேநைவ ஸஂஸ்திதம்|| ஶூலாதீந் குருதே தீவ்ராஂஶ்சர்த்யதீஸாரவர்ஜிதாந்||” இதி||௨௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விலம்பிகாலக்ஷணமாஹ– துஷ்டமித்யாதி| யஸ்ய புருஷஸ்ய புக்தமந்நஂ கபமாருதாப்யாஂ துஷ்டஂ ஸதூர்த்வமதஶ்ச ந ப்ரவர்ததே, புராணாஃ ஶாஸ்த்ரவிதஸ்தாஂ விலம்பிகாமாஹுஃ; பஶஂ துஶ்சிகித்ஸ்யாமத்யர்தஂ துஶ்சிகித்ஸ்யாஂ, ப்ரத்யாக்யாயோபசரணீயாமித்யர்தஃ| துஷ்டமித்யத்ர லீநமிதி கேசித்படந்தி| இயமேவ விலம்பிகா தந்த்ராந்தரே தண்டகாலஸக இதி நாம்நா பட்யதே| ததாச– “ துஷ்டா ஹ்யலஸகே தோஷாஶ்சர்த்யதீஸாரவர்ஜிதாஃ| காரகாஸ்தீவ்ரஶூலாதேஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஸந்நிரோதகாஃ|| நிஜயோகாத்தநுஂ ஸர்வாஂ தண்டவத்ஸ்தம்பயந்தி ச| ஸ தண்டாலஸகஃ ஶீக்ரஂ நரதேஹவிநாஶகத்” இதி| நந்வலஸகவிலம்பிகயோருபயோரபி வாதகபப்ரபலயோரூர்த்வாதோப்ரவர்தநஶீலயோஸ்துல்யத்வாத்கோ பேதஃ ? உச்யதே– அலஸகே தீவ்ராஃ ஶூலாதயோ பவந்தி, யதுக்தம்– “பீடிதஂ மாருதேநாந்நஂ ஶ்லேஷ்மணா ருத்தமந்தரா| அலஸஂ க்ஷோபிதஂ தோஷைஃ ஶல்யத்வேநேவ ஸஂஸ்திதம்|| ஶூலாதீந்குருதே தீவ்ராஂஶ்சர்த்யதீஸாரவர்ஜிதாந்” இதி||௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஜீர்ணஜாதாந் விஸூச்யாதீநபிதாயாஜீர்ணஜந்யஸ்யாமஸ்ய கார்யாந்தரமாஹ– யத்ரஸ்தமித்யாதி| ஆமஂ கர்த, யத்ரஸ்தஂ தமேவ தேஶஂ விஶேஷேண ருஜேத்; ஏதேநாந்யதேஶேऽபி கிஞ்சித்ருஜஂ கரோதீதி போதயதி| யத்ரேதிஸர்வநாமஶப்தேந குபிதவாதாதீநாமிவாநியதமேவ ஸ்தாநமாமஸ்யேதி தர்ஶிதம்| கை ருஜேதித்யாஹ– விகாரஜாதைர்விகாரஸமூஹைஃ| கிம்பூதைரித்யாஹ– தோஷேண யேந ஸ்வகாரணகுபிதேந வாதாதிநாऽவததஂ வ்யாப்தஂ ஶரீரஂ, தல்லக்ஷணைஃ தல்லிங்கைஸ்தோததாஹகௌரவாதிபிஃ, ந கேவலஂ தைராமஸமுத்பவைஶ்ச விகாரஜாதைரபாகாலஸகாதிபிரபி| அநேநைவ ஶ்லோகேந தந்த்ராந்தரோக்தமாமவாதாக்யஂ ரோகஂ கஹீதவாந் ஸுஶ்ருதஃ, தஸ்ய லக்ஷணஸ்ய ஸமாநத்வாதித்யாஹுஃ||௨௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணஜந்யாநி விஸூச்யாதீந்யபிதாய அஜீர்ணஜந்யஸ்யாமஸ்ய கார்யாந்தரமாஹ– யத்ரேத்யாதி| ஆமமஸம்யக்பரிணதஂ, ததாச– “அவிபக்வமஸஂயுக்தஂ துர்கந்தஂ பஹு பிச்சிலம்| ஸதநஂ ஸர்வகாத்ராணாமாமமித்யபிதீயதே” இதி| யத் ஆமஂ கர்த, யத்ரஸ்தஂ வாயுப்ரேரணாகர்ஷணஸ்யாவைகுண்யாத்யத்ர வ்யவஸ்திதஂ தமேவ தேஶஂ விஶேஷேண ருஜேத் பீடயேத், ஏதேநாந்யதேஶேऽபி கிஞ்சித்ருஜஂ கரோதீதி போதயதி| ஏதாவதா தாதுபூதாக்நீநாஂ மாந்த்யத்வேநாமஸம்பவத்வாத் ஶோஷவ்ரணவித்ரத்யாதிரோகாணாஂ தஜ்ஜந்யத்வமுக்தஂ பவதி| யதுக்தம்– “தாதூநாஂ ஸப்த ஸப்தாநாஂ பூதாநாஂ பஞ்ச பாவகாஃ| த்ரயோதஶ பவந்த்யேவஂ ஸஹ ஜாடரவஹ்நிநா” இதி| யத்ர தாதுப்ரதேஶே வஹ்நிர்மந்தோ பவதி தத்ரைவாமஸம்பவாத்பிடிகாத்யுத்பத்திஃ ஸ்யாத்| யத்ரேதி க்ரஹணேந குபிதவாதாதீநாமிவாநியதமேவ ஸ்தாநமாமஸ்யேத்யுக்தஂ பவதி| கிம்பூதைர்விருஜேதித்யாஹ– தோஷேண யேந ஸ்வகாரணாத் குபிதேந வாதாதிநா அவததஂ வ்யாப்தஂ ஶரீரஂ, தல்லக்ஷணைரேவ தஸ்ய லிங்கைஸ்தோததாஹகௌரவாதிபிஃ ; ந கேவலஂ தைஃ ஆமஸமுத்பவைர்விகாரஜாதைராமவாதாதிபிஃ| அநேந ஶ்லோகேந தந்த்ராந்தரோக்தமாமவாதரோகஂ ஸங்கஹீதவாந் ஸுஶ்ருதஃ, உக்தலக்ஷணஸ்ய ஸமாநத்வாதித்யாஹுஃ||௨௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

விஸூச்யலஸகயோரஸாத்யத்வலக்ஷணமாஹ– ய இத்யாதி| “விலம்பிகாயாஸ்து ஸ்வரூபேணைவாஸாத்யத்வம்” இதி ஜேஜ்ஜடஃ| அல்பஸஞ்ஜ்ஞோ மோஹயுக்தஃ| அப்யந்தரயாதநேத்ரஃ கோடராந்தஃப்ரவிஷ்டாக்ஷிகோலகஃ| ஸர்வவிமுக்தஸந்திஃ ஶ்லதீபூதஸர்வபர்வாஸ்திஸந்திஃ| அபுநராகமாய மரணாய||௨௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

விஸூச்சலஸகயோரஸாத்யலக்ஷணமாஹ– ய இத்யாதி| விலம்பிகாயாஸ்து ஸ்வரூபேணைவாஸாத்யத்வமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| யஃ புருஷஃ ஶ்யாவதந்தாதிலக்ஷணயுக்தஃ ஸ்யாத், ஶ்யாவஶப்தோ தந்தாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே, அல்பஸஞ்ஜ்ஞோ மோஹயுக்தஃ, அப்யந்தரயாதநேத்ரஃ கோடராக்ஷஃ அந்தஃப்ரவிஷ்டநேத்ரஃ| க்ஷாமஸ்வரஃ க்ஷீணத்வநிஃ, ஸர்வவிமுக்தஸந்திஶ்ச, ஸ நரஃ அபுநராகமாய அபுநராவத்தயே மரணாய, யாயாத்கச்சேத்| அத்ராந்யே– நித்ராநாஶாதிபிர்லக்ஷணாந்தரஂ படந்தி| பரஂ து “நித்ராநாஶோऽரதிஃ கம்போ மூத்ராகாதோ விஸஞ்ஜ்ஞிதா| அமீ உபத்ரவா கோரா விஸூச்யாஃ பஞ்ச தாருணாஃ||” இதி மாதவேந ஸங்கஹீதத்வாத்பதங்ந லிகிதம்||௨௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஜீர்ணப்ரதியோகிதயா ஜீர்ணாஹாரலக்ஷணமாஹ– உத்காரேத்யாதி| உத்காரஶுத்திர்தூமாம்லாதிரஹிதத்வம்| உத்ஸாஹஃ ஶரீரமநஸோர்பலம்| உத்ஸர்கோ மலமூத்ரப்ரவத்திஃ, வேகஸஹித உத்ஸர்கோ வேகோத்ஸர்கஃ| யதோசித உபயுக்தாஹாராநுரூபஃ| லகுதா தேஹஸ்ய, விஶேஷேண கோஷ்டஸ்யேதி||௨௪-௨௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணப்ரதியோகிதயா ஜீர்ணாஹாரலக்ஷணமாஹ– உத்காரஶுத்திரித்யாதி| ஜீர்ணாஹாரஸ்ய புஂஸ ஏதல்லக்ஷணம்– உத்காரஶுத்திர்தூமாம்லாதிரஹிதத்வம், உத்ஸாஹஃ ஶரீரமநஸோர்பலம், உத்ஸர்கோ மலமூத்ரப்ரவத்திஃ வேகஸஹித உத்ஸர்கஃ வேகோத்ஸர்கஃ, யதோசிதஃ உபயுக்தாஹாராநுரூபஃ, லகுதா தேஹஸ்ய விஶேஷேண கோஷ்டஸ்யேதி||௨௪-௨௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமக்நிமாந்த்யாஜீர்ணவிஸூசிகாலஸகவிலம்பிகாநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவைத்யவாசஸ்பதிகதே ஆதங்கதர்பணே ருக்விநிஶ்சயவ்யாக்யாநேऽக்நிமாந்த்யாஜீர்ணவிஸூசிகாலஸகவிலம்பிகாநிதாநம்||௬||