Adhikarana vātādyādhikyājjaṭharānalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
athāgnimāndyājīrṇa-visūcikālasaka-vilambikānidānam |
mandastīkṣṇō'tha viṣamaḥ samaścēti caturvidhaḥ |
kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharō'nalaḥ ||1||
View original
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् |
मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः |
कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
arśaḥkāryatvādagnimāndyādīnāṁ tānyāha– manda ityādi| mandasya durjayatvāt prāgabhidhānam| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṁ mandādiṣu yōjyam| tatsāmyāditi tēṣāṁ kaphādīnāṁ sāmyāt| samō'vikr̥taḥ, dhātusāmyahēturityarthaḥ| ētasyāvikārasyāpi vikāraprastāvē'bhidhānaṁ prakr̥tijñānānantarīyakaṁ vikr̥tijñānamiti bōdhanārtham| jāṭhara iti dhātvagnibhūtāgnivyavacchēdārtham||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
arśōbhyō'gnimāndyasya sambhavastatō'rśō'nantaramagnimāndyādijān rōgānāha– manda ityādi| analō vahniścaturvidhō bhavati– mandaḥ, tīkṣṇō, viṣamaḥ, samaścēti| mandasya durjaratvātprāk kathanan| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṁ mandādiṣu yōjyam| tatsāmyāditi tēṣāṁ kaphādīnāṁ sāmyāt| samaḥ avikr̥taḥ, dhātusāmyahēturityarthaḥ| jāṭhara iti dhātvagnivyacchēdārtham||1||
Adhikarana viṣamādyagnibhēdānāṁ kāryaṁ, samāgni-mandāgni-viṣamāgni-tīkṣṇāgnilakṣaṇāni ca (2-4) · Śloka 4
viṣamō vātajān rōgān tīkṣṇaḥ pittanimittajān |
karōtyagnistathā mandō vikārān kaphasambhavān ||2||
samā samāgnēraśitā mātrā samyagvipacyatē |
svalpā'pi naiva mandāgnērviṣamāgnēstu dēhinaḥ ||3||
kadācit pacyatē samyakkadācinna vipacyatē |
mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṁ yasya vipacyatē |
tīkṣṇāgniriti taṁ vidyāt samāgniḥ śrēṣṭha ucyatē ||4||
View original
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् |
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२||
समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते |
स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३||
कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते |
मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते |
तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pratilōmatantrayuktyā tēṣāṁ rūpamāha– viṣama ityādi| vātajān rōgāniti vātanānātmajānāmaśītēranyatamān sāmānyajāṁśca jvarātīsārādīn, ēvaṁ pittanānātmajānāmōṣacōṣādīnāṁ catvāriṁśatō'nyatamān, ēvaṁ kaphanānātmajānāṁ viṁśatērālasyādīnāmanyatamān| ētē ca vikārāścarakē mahārōgādhyāyē (ca. sū. a. 20) ēva draṣṭavyāḥ| samētyādi| samā ucitā, mātrā āhārasya, samyagyasya vipacyatē sa samāgniḥ| tīkṣṇāgniriti taṁ vidyāditi chēdaḥ| mātrā'timātrētyupalakṣaṇaṁ, tēnājīrṇagurubhōjanādikamapi lakṣaṇīyam| yaduktamanyatra– “atimātramajīrṇē'pi guru cānnamathāśnataḥ| divā'pi svapatō yasya pacyatē sō'gniruttamaḥ||” iti| tīkṣṇagrahaṇēna bhasmakasyāvarōdhaḥ, atyantatīkṣṇāgnirēva hi ‘bhasmaka’ ityucyatē| yaduktaṁ carakē– “narē kṣīṇakaphē pittaṁ kupitaṁ mārutānugam| svōṣmaṇā pāvakasthānē balamagnēḥ prayacchati|| tadā labdhabalō dēhaṁ virujēt sānilō'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṁ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| paktvā'nnaṁ tatō dhātūn śōṇitādīn pacatyapi| tatō daurbalyamātaṅkān mr̥tyuṁ cōpanayēnnaram|| bhuktē'nnē labhatē śāntiṁ jīrṇamātrē pratāmyati| tr̥ṭkāsadāhamūrchāḥ syurvyādhayō'tyagnisambhavāḥ||” (ca. ci. a. 15) iti||2-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tēṣāṁ svarūpamāha– viṣama ityādi| viṣamō'gnirvātajān rōgāniti vātanānātmajān aśitēranyatamānsāmānyajāṁśca jvarātīsārādīn ; tīkṣṇō'gnirēvaṁ pittajāniti pittajānām ōṣacōṣādīnāṁ catvāriṁśatō'nyatamān; ēvaṁ mandō'gniḥ kaphajānāṁ viṁśatērālasyādīnāmanyatamān; ētē ca rōgāścaraka mahārōgādhyāyē draṣṭavyāḥ| tēṣāṁ lakṣaṇamāha– samētyādi| samā ucitā mātrā aśitā upayuktā satī samyagyasya vipacyatē sa samāgniḥ| mandāgnēḥ mandavahnēḥ puruṣasya svalpā'pi mātrā aśitā samyaṅnaiva vipacyatē| viṣamāgnēstu puruṣasya kadācitsamyak pākaṁ gacchati kadācinna gacchati, vāyōrviṣamagatitvāt| tīkṣṇagniriti taṁ vidyāditi tīkṣṇasamāgnyōriti bhēdaḥ| mātrā'timātrētyupalakṣaṇaṁ, tēnātimātramajīrṇabhōjanādikamapi sukhaṁ yasya vipākaṁ gacchati taṁ tīkṣṇāgniriti jānīyāt| taduktaṁ tantrāntarē– “atimātramajīrṇē'pi guru cānnaṁ tathā'śnataḥ| divā'pi svapatō yasya pacyatē sō'gniruttamaḥ” iti| tīkṣṇagrahaṇēna bhasmakasyāvarōdhaḥ, atyantatīkṣṇāgnirēva hi bhasmaka ucyatē| yaduktaṁ carakē– “narē kṣīṇakaphē pittaṁ kupitaṁ mārutānugam| svōṣmaṇā pācakasthānē balamagnēḥ prayacchati|| tadā labdhabalō dēhaṁ virūkṣaḥ sānilō'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṁ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| paktvā'nnaṁ ca tatō dhātūñchōṇitādīn pacatyapi| tatō daurbalyamātaṅkānmr̥tyuṁ cōpanayēnnaram|| bhuktē'nnē labhatē śāntiṁ jīrṇamātrē pratāmyati| tr̥ḍdāhakāsamūrchāḥ syurvyādhayō'tyagnisambhavāḥ” iti| tēṣu madhyē samāgniruttamaḥ||2-4||
Adhikarana ajīrṇabhēdāḥ (5-6) · Śloka 6
āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhaṁ kaphapittānilaistribhiḥ |
ajīrṇaṁ kēcidicchanti caturthaṁ rasaśēṣataḥ ||5||
(su. sū. a. 46) |
ajīrṇaṁ pañcamaṁ kēcinnirdōṣaṁ dinapāki ca |
vadanti ṣaṣṭhaṁ cājīrṇaṁ prākr̥taṁ prativāsaram ||6||
View original
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः |
अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५||
(सु. सू. अ. ४६) |
अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च |
वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
agnimāndyājīrṇayōḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| tribhiriti kaphādibhirēkaikaśō yathāsaṅkhyēna| rasaśēṣata iti rasāya śēṣō rasaśēṣaḥ, prakr̥tivikr̥tibhāvē caturthī; yathā– yūpāya dāru yūpadāru; athavā “rasaśabdēna rasavānāhārō'bhiprētō lakṣaṇayā, tēna rasaśabdēna rasavānāhārō'bhidhīyatē, tasya śēṣō'pariṇatilakṣaṇō rasaśēṣa” iti jējjaṭaḥ| nanu, yadyēvaṁ tadā āmavidagdhaviṣṭabdhānāmanyatamarūpasyāvaśyambhāvitvānna tēbhyō bhēdaḥ; kiñca talliṅgairamlōdgārādibhirbhavitavyaṁ, tathāca satyudgāraśuddhau rasaśēṣājīrṇalakṣaṇasyānudayaprasaṅgaḥ? uktaṁ hi suśrutē– “udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyatē hr̥dgurutā ca yasya| rasāvaśēṣēṇa tu saprasēkaṁ caturthamētat pravadantyajīrṇam||” iti (su. sū. a. 46)| ārōgyamañjaryāṁ nāgārjunō'pyāha– “udgārē'pi viśuddhatāmupagatē kāṅkṣā na bhaktādiṣu snigdhatvaṁ vadanasya sandhiṣu rujā kr̥tvā śirōgauravam| mandājīrṇarasē tu lakṣaṇamidaṁ, tatrātivr̥ddhē punarhr̥llāsajvaramūrchanādi ca bhavēt sarvāmayakṣōbhaṇam||” iti| naivam, avaśyambhāvividagdhādirūpasyāpyāhāraśēṣasyātyalpatvēna na tadanurañjitōdgārōdayaprasaṅgaḥ, akālabubhukṣāyāmiva| yadāha suśrutaḥ– “svalpaṁ yadā dōṣavibaddhamāmaṁ līnaṁ na tējaḥpathamāvr̥ṇōti| bhavatyajīrṇē'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṁ viṣavannihanti||” (su. sū. a. 46) iti| tantrāntarē'pyāhārāpākajaṁ rasaśēṣalakṣaṇamuktam– “āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhaṁ rasaśēṣamathāpi ca| caturvidhamajīrṇaṁ syādāhārāparipākataḥ||” iti| gadādharastvāha– “rasē śēṣō rasaśēṣaḥ, āhārajanitē rasē śēṣa āhārāvayavō'nupraviṣṭō'lakṣyamāṇaḥ kṣīrē nīramiva rasaśēṣaḥ|” iti| nanu, āmājīrṇādibhyō rasaśēṣasya kō bhēdaḥ? ucyatē– āmāditrayamannajaṁ, rasaśēṣastvāhārarasajaḥ; vātikādivyapadēśaścātra na kr̥taḥ, alpatvādvātādiliṅgānāṁ; hētulakṣaṇacikitsābhēdāccāsya bhēda iti| ajīrṇamiti tadvirōdhē nañ, jīrṇaṁ pakvaṁ, tadviruddhamajīrṇam; yathā– asitam| sarvamajīrṇaṁ tridōṣajam, ēkadōṣavyapadēśastūtkaṭaikadōṣaliṅgatvēnōkta iti vyākhyānayanti; yatastraidōṣikamēvājīrṇakāraṇamuktam– “atyambupānāt” ityādi| ajīrṇādapi dōṣatrayakōpō bhavati| yaduktaṁ suśrutē– “ajīrṇāt pavanādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt|” (su. sū. a. 46) iti| ajīrṇaṁ pañcamaṁ kēcidityādi| nirdōṣam ādhmānādiduṣṭērakārakam| dinapāki cētyahōrātrēṇāhāraḥ pacyatē ityutsargaḥ, yatra tu mātrākālāsātmyādidōṣādaparadinē pacyatē taddinapāki| kālavyatikramēṇa pacyamānamapyādhmānādikaṁ na karōtīti pūrvēbhyō bhēdaḥ| ētadabhidhānasya tu prayōjanaṁ pākakālapratīkṣaṇaṁ, naiśājīrṇē bhōjananiṣēdhāt| prākr̥taṁ prativāsaramiti prākr̥tamavaikārikaṁ, prativāsaraṁ pratidinaṁ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṁ kiṁ jīrṇamajīrṇaṁ vā? na tāvajjīrṇaṁ, kṣutpipāsāmalōtsargādērjīrṇalakṣaṇasyānudayāt; tasmādajīrṇaṁ, taccādhmānādikaṁ na karōtīti pūrvēbhyō bhinnam| tasya cābhidhānaprayōjanam– pākārthaṁ vāmapārśvaśayanādyācārasēvā| uktaṁ hi suśrutē– “bhuktvā pādaśataṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt| śabdarūparasasparśagandhāṁśca manasaḥ priyān|| bhuktavānupasēvēta tēnānnaṁ sādhu tiṣṭhati||” (su. sū. a. 46) iti| na cātrāhārasya niṣēdhaḥ, tasya śāstrēṇa vihitatvāt| carakē tu– “tasya liṅgamajīrṇasya” ityādinā “ghōramalaviṣaṁ ca ” ityantēnānnaviṣākhyamajīrṇaṁ” paṭhitaṁ, tacca pittādisaṁsr̥ṣṭarasaśēṣājīrṇamēvēti vyācakṣatē; tēna rasaśēṣa ēva tasyāntarbhāva iti pr̥thak paṭhitam||5-6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
agnimāndyājīrṇayōḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| āhārasyaiva apakva udvaritō rasō rasaśēṣastataḥ| nanvāmājīrṇādibhyō rasaśēṣasya kō bhēdaḥ? ucyatē– āmāditrayamannajaṁ, rasaśēṣastvāhārarasajaḥ, vātikādivyapadēśaścātra na kr̥taḥ, alpatvādvātādiliṅgānām| matāntaramāha– ajīrṇamityādi| ajīrṇaṁ pañcamamiti nirdōṣamādhmānādiduṣṭērakārakaṁ, dinapāki cēti ahōrātrēṇāhāraḥ pacyatē iti sāmānyaṁ, yatra tu mātrākālasātmyādidōṣādaparasmin dinē pacyatē taddinapāki, kālavyatikramēṇāhāraḥ pacyamānō'pyādhmānādikaṁ na karōtīti pūrvēbhyō bhēdaḥ| ētadabhidhānasya tu prayōjanaṁ pākakālapratīkṣaṇaṁ, niśājīrṇē bhōjananiṣēdhāt| anyē ṣaṣṭhamāhuḥ– prākr̥tamavaikārikaṁ, prativāsaraṁ pratidinaṁ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṁ kiṁ jīrṇaṁ ajīrṇa vā ? na tāvajjīrṇaṁ kṣutpipāsāmalōtsargādērjīrṇalakṣaṇasyānutpādanāt, tasmādajīrṇam| taccādhmānādikaṁ na karōti paraṁ prakr̥tatvādavikāritvamasyēti pūrvēbhyō bhinnam| tasya cābhidhānaprayōjanaṁ pākārthaṁ vāmapārśvaśayanādyācārasēvā| uktaṁ hi suśrutē– “bhuktvā pādaśataṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt| śabdarūparasasparśagandhādīn manasaḥ priyān|| bhuktavānupasēvēta tēnānnaṁ sādhu tiṣṭhati” iti| na cātrāhārasya niṣēdhaḥ, tasya śāstrē vihitatvāt||5-6||
Adhikarana ajīrṇanidānam (7-9) · Śloka 9
atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca |
kālē'pi sātmyaṁ laghu cāpi bhuktamannaṁ na pākaṁ bhajatē narasya ||7||
īrṣyābhayakrōdhapariplutēna lubdhēna rugdainyanipīḍitēna |
pradvēṣayuktēna ca sēvyamānamannaṁ na samyakparipākamēti ||8||
(su. sū. a. 46) |
mātrayā'pyabhyavahr̥taṁ pathyaṁ cānnaṁ na jīryati |
cintāśōkabhayakrōdhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ ||9||
(ca. vi. a. 2) |
View original
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७||
ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन |
प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८||
(सु. सू. अ. ४६) |
मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति |
चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९||
(च. वि. अ. २) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ajīrṇakāraṇamāha– atyambupānādityādi| sandhāraṇāditi vēgānām svapnaviparyayāt divāsvapnādēḥ| laghu cāpīti ‘api’ śabdēna snigdhōṣṇādiguṇayuktamapi bōdhyam| kēcit ‘īrṣyābhayakrōdhapariplutēna’ ityādiślōkaṁ paṭhanti; sa ca mānasadōṣājīrṇaviṣayō bōddhavya iti||7-9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ajīrṇasya kāraṇamāha– atyambvityādi| viṣamāśanaṁ “bahu stōkamakālē vā tajjñēyaṁ viṣamāśanam” iti| kṣuttr̥ḍvātapurīṣādivēgānāṁ sandhāraṇaṁ, rātrijāgaraṇaṁ divāsvāpaḥ svapnaviparyayaḥ| kāyikaṁ kāraṇamabhidhāya mānasaṁ rajastamōdōṣakāraṇamāha– īrṣyētyādi| īrṣyā parasampattērasahiṣṇutā, bhayaṁ parasmāttrāsaḥ, krōdhaḥ parābhidrōhalakṣaṇaḥ, taiḥ pariplutēna īrṣyādibhiḥ paribhūtēna, lubdhēna lōbhasahitēna, rugdainyanipīḍitēna śōkadainyavyāptēna, dainyaṁ nirgatitvaṁ, pradvēṣō mātsaryamiti||7-9||
Adhikarana āmājīrṇa-vidagdhājīrṇa-viṣṭabdhājīrṇa-rasaśēṣājīrṇalakṣaṇāni (10-12) · Śloka 13
tatrāmē gurutōtklēdaḥ śōthō gaṇḍākṣikūṭagaḥ |
udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartatē ||10||
vidagdhē bhramatr̥ṇmūrchāḥ pittācca vividhā rujaḥ |
udgāraśca sadhūmāmlaḥ svēdō dāhaśca jāyatē ||11||
viṣṭabdhē śūlamādhmānaṁ vividhā vātavēdanāḥ |
malavātāpravr̥ttiśca stambhō mōhā'ṅgapīḍanam ||12||
rasaśēṣē'nnavidvēṣō hr̥dayāśuddhigauravē |13|
View original
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः |
उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०||
विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः |
उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११||
विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः |
मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२||
रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uddiṣṭānāmāmājīrṇādīnāṁ lakṣaṇamāha– tatrētyādi| tatrēti tēṣu madhyē| gaṇḍaḥ kapōlaḥ akṣikūṭaḥ cakṣurgōlakaḥ, tadgataḥ śōthō bhavati prabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdhō'namlaḥ, dvitīyapākē hyāhārasyāmlatā darśitā| vidagdha ityādi| vividhā vātavēdanā tōdabhēdādirūpā| aṅgapīḍanaṁ sāmavātavēdanādi| pittācca vividhā ruja iti ōṣacōṣādayaḥ| sadhūmāmla iti dhūmōdgārō'mlōdgāraśca||10-12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
uddiṣṭānāmajīrṇānāṁ lakṣaṇamāha– tatrētyādi| tatra tēṣu madhyē āmē ajīrṇē gurutādicihnaṁ bhavati| gurutā udarāṅgayōrgauravam| utklēda upasthitavamanatvamiva| gaṇḍaḥ kapōlaḥ, akṣikūṭaścakṣurgōlakaḥ, tadgataḥ śōthō bhavati tatprabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdhō'namlaḥ| ētasya lakṣaṇaṁ suśrutē uktam– “mādhuryamannaṁ gatamāmasañjñam” iti| tadētat kaphadūṣitānnasvabhāvakathanamātram| kaphakāryāṇi gauravakaṇḍūprabhr̥tīni draṣṭavyāni| vidagdhalakṣaṇamāha– vidagdhaṁ kiñcidvipakvam amlabhāvagatam| uktaṁ ca suśrutē– “vidagdhasañjñaṁ gatamamlabhāvam” iti| dhūmōdgārō'mlōdgāraśca| viṣṭabdhalakṣaṇamāha– viṣṭabdha ityādi| ānaddhavātaṁ viṣṭabdhaṁ kathyatē| uktaṁ ca suśrutē– “kiñcidvipakvaṁ bhr̥śatōdaśūlaṁ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam” iti| tatra tēṣu madhyē viṣṭabdhē'jīrṇē vividhavātavēdanāstōdabhēdādirūpāḥ| vidagdhē vilambikā na prāpyatē tāṁ kaphavātābhyāṁ paṭhiṣyati vidagdhaṁ pittāttasmāttrividhō jīrṇō yathāsambhavaṁ visūcyādināmutpādaka iti| uktaṁ carakē– “ajīrṇāt pavanādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt|” iti|| rasaśēṣē'nnavidvēṣō hr̥dayāśuddhigauravam| “ glānigauravaviṣṭambhō bhramamārutamūḍhatāḥ| vibandhaścāpravr̥ttiśca sāmānyājīrṇalakṣaṇam||”||10-12||
Adhikarana ajīrṇōpadravāḥ (13) · Śloka 13
mūrchā pralāpō vamathuḥ prasēkaḥ sadanaṁ bhramaḥ |
upadravā bhavantyētē maraṇaṁ cāpyajīrṇataḥ ||13||
(su. sū. a. 46) |
View original
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः |
उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३||
(सु. सू. अ. ४६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upadravānāha– mūrchētyādi| atipravr̥ddhājīrṇē tu maraṇamapi||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ajīrṇasyōpadravānāha– mūrchētyādi| mūrchā cētanācyutiḥ, pralāpō'sambaddhabhāṣaṇam, vamathuḥ chardiḥ, sadanamaṅgaglāniḥ, anyē tu sphuṭanamivāṅgānāmiti vadanti||13||
Adhikarana ajīrṇakāraṇēṣvatimātrabhōjanasya viśēṣakāraṇatvam (14) · Śloka 14
anātmavantaḥ paśuvadbhuñjatē yē'pramāṇataḥ |
rōgānīkasya tē mūlamajīrṇaṁ prāpnuvanti hi ||14||
View original
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uktājīrṇakāraṇēbhyō'timātrabhōjanasya viśēṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi| anātmavantō duṣṭamanōyuktāḥ, lōlupatvēna tadātvasukhākāṅkṣiṇa iti| ata ēvōktam– paśuvaditi| rōgānīkasya rōgasamūhasya visūcyādēḥ, mūlaṁ kāraṇam||14||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
uktājīrṇakāraṇēbhyō'timātrabhōjanasya viśēṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi yē narā apramāṇataḥ paśuvadbhuñjatē, kimbhūtāḥ ? anātmavantō duṣṭamanōyuktāḥ lōlupatvēna tadātvasukhakāṅkṣiṇa ityarthaḥ, ata ēvōktam– paśuvaditi| rōgānīkasya rōgasamūhasya visūcyādērmūlaṁ kāraṇamajīrṇaṁ prāpnuvanti||14||
Adhikarana ajīrṇēbhyō visūcyādisambhavaḥ (15) · Śloka 15
ajīrṇamāmaṁ viṣṭabdhaṁ vidagdhaṁ ca yadīritam |
visūcyalasakau tasmādbhavēccāpi vilambikā ||15||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् |
विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ajīrṇasambhavatvādvisūcyādīnāmajīrṇānantaraṁ visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| “āmaviṣṭabdhavidagdhēṣu triṣu visūcyalasakavilambikā yathāsaṅkhyaṁ bhavanti” iti kārtikakuṇḍaḥ| ‘tanna’ iti bakulakaraḥ| yathāsaṅkhyē hi vilambikā vidagdhāt prāpnōti, tāṁ ca kaphavātābhyāṁ paṭhiṣyati, tasmāttrividhājīrṇādyathāsambhavaṁ visūcyādīnāmutpāda iti yuktam| uktaṁhi– “ajīrṇāt pavanādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt” iti||15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ajīrṇasambhavāt visūcyādaya ityajīrṇānantaraṁ visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| yadāmādibhēdēnājīrṇamuktaṁ tasmāttrividhājīrṇādvisūcyalasakau syātāṁ tathā vilambikā'pi bhavēt yadatra caturthasyājīrṇasya rasaśēṣasyōpādānaṁ na kr̥taṁ tadapariṇāmamātratvēna tasya visūcyādyārambhakatvasvābhāvādēkōpamatatvēnōktatvācca| āmaviṣṭabdhavidagdhēṣu visūcyālasakavilambikākhyā yathāsaṅkhyaṁ bhavantīti kārtikakuṇḍaḥ| tanna, yathāsaṅkhyē vidagdhājīrṇasya vilambikājanakatvāsambhavāt, tasyāḥ kaphavātasamudbhūtatvēna paṭhiṣyamāṇatvāt, vidagdhabhāvasya pittajanyatvāt, tasmāt “trividhamapyajīrṇaṁ yathāsambhavaṁ visūcyādīnāmutpādakam” iti bakulaḥ||15||
Adhikarana visūcikānirukti (16-17) · Śloka 17
sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhatē'nilaḥ |
yasyājīrṇēna sā vaidyairvisūcīti nigadyatē ||16||
na tāṁ parimitāhārā labhantē viditāgamāḥ |
mūḍhāstāmajitātmānō labhantē'śanalōlupāḥ ||17||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः |
यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६||
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः |
मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
visūcyā niruktimāha– sūcībhirityādi| ‘bāhulyādvāyuḥ sūcībhiriva tudan’ iti visūcīniruktiḥ| pāṇḍurōgavat sūcībhiriva tōdanaṁ vihāyānyē'pi vēdanābhēdā vividhā bhavantyēva| yaduktaṁ tantrāntarē– “vividhairvēdanābhēdairvāyvādērbhr̥śakōpataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi bhinattīti visūcikā||” iti viditāgamā viditāyurvēdāḥ| mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ| ajitātmānaḥ ajitēndriyāḥ aśanalōlupāḥ paśuvadapramāṇabhōjinaḥ||16-17||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
visūcyā niruktimāha-yasyāṁ visūcikāyāmanilaḥ sūcībhiriva gātrāṇi tudan san tiṣṭhatē vaidyairādivaidyairajīrṇātsā visūcīti kathyatē||16|| iti pratipādanārthamāha– nētyādi| ēvaṁvidhāḥ puruṣāstāṁ visūcikāṁ na prāpnuvanti| viditāgamā viditāyurvēdāḥ, mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ puruṣāstāṁ bhajantē| muhyantīti mūḍhāḥ bhakṣyābhakṣyānabhijñāḥ, ajitātmānō'jitēndriyāḥ, aśanalōlupāḥ paśuvadapramāṇabhōjinaḥ; ‘kaluṣāśayāḥ’ ityanyē paṭhanti, kaluṣō duṣṭa āmāśayō yēṣāṁ tē kaluṣāśayāḥ; āmāśayaduṣṭiśca duṣṭānnasamparkāt, vātādikōpācca||17||
Adhikarana visūcikālakṣaṇam (18) · Śloka 18
mūrchā'tisārō vamathuḥ pipāsā śūlaṁ bhramōdvēṣṭanajr̥mbhadāhāḥ |
vaivarṇyakampau hr̥dayē rujaśca bhavanti tasyāṁ śirasaśca bhēdaḥ ||18||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः |
वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
visūcī lakṣaṇamāha– mūrchētyādi| vamathuḥ vāntiḥ| śirasaśca bhēdaḥ śiraḥśūlam| atra ca vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti sauśrutāḥ suśrutē– tvadhōgāyā āmātīsārēṇa grahaṇam, ūrdhvagāyāśchardyā ca| (carakē tu paṭhyatē– “ūrdhvaṁ cādhaśca pravr̥ttāmadōṣāṁ yathōktarūpāṁ visūcīṁ vidyāt||” (ca. vi. a. 2) iti| ata ūrdhvagā visūcī bhavati, tathā'dhōgā'pi, carakē āmātīsārasyāpaṭhitatvāt; cakārādubhayamārgagā'pīti cēti vyācakṣatē, ūrdhvagāyāśca apakvāhāravamanēna tridōṣacchardibhyō bhēda iti mantavyam||18||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
visūcīlakṣaṇamāha– mūrchētyādi| vamathurvāntiḥ, udvēṣṭanaṁ mōṭanaṁ jaṅghādīnāṁ, khallīti lōkē| tasyāṁ visūcyāṁ; śirasaśca bhēdaḥ śiraḥśūlam| atra vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti suśrutaḥ| sā ca dvidhā adhōgā ūrdhvagā ca| āmātisārēṇādhōgā chardyōrdhvagā cēti sauśrutāḥ; carakē tu “ūrdhvaṁ cādhaśca pravr̥ttāmadōṣāṁ yathōktarūpāṁ vidyāt” ityubhayagā| ūrdhvagāyāścāpakvāhāravamanēna dōṣajacchardibhyō bhēda iti mantavyam||18||
Adhikarana alasakalakṣaṇam (19-20) · Śloka 20
kukṣirānahyatē'tyarthaṁ pratāmyēt parikūjati |
niruddhō mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati ||19||
vātavarcōnirōdhaśca yasyātyarthaṁ bhavēdapi |
tasyālasakamācaṣṭē tr̥ṣṇōdgārau ca yasya tu ||20||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति |
निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९||
वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि |
तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
alasakamāha– kukṣirityādi| ānahyatē ādhmāyatē, malaviṣṭambhasya vakṣyamāṇatvāt| pratāmyēt muhyati puruṣaḥ parikūjati ārtanādaṁ karōti| niruddha ityajīrṇēnādhaḥ pratiruddhagatiḥ kukṣau vā, tēnōpari dhāvati ūrdhvaṁ hr̥dayakaṇṭhādikaṁ gacchati| ‘alasaka’ iti dōṣasthiratvanimittā sañjñā| yaduktaṁ tantrāntarē– “prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na vipacyatē| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ||” iti||19-20||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
alasakaliṅgamāha– kukṣirityādi| yasya kukṣirudaramānahyatē ādhmāyatē, malaviṣṭambhasya vakṣyamāṇatvāt| pratāmyēt pramuhyati puruṣaḥ, parikūjati ārtanādaṁ karōti, mārutō niruddha iti ajīrṇēnādhaḥpratibaddhagatiḥ, kukṣau tēnōpari dhāvati ūrdhvaṁ hr̥dayakaṇṭhādikaṁ gacchati, tasya puruṣasyālasakanāmānaṁ rōgamācaṣṭē kathayati| alasaka iti dōṣasthiratvanimittasañjñā| yaduktaṁ tantrāntarē– “prayāti nōrdhva nādhastānna cāhārō vipacyatē| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ||” iti|| 19-20||
Adhikarana vilambikālakṣaṇam (21) · Śloka 21
duṣṭaṁ tu bhuktaṁ kaphamārutābhyāṁ pravartatē nōrdhvamadhaśca yasya |
vilambikāṁ tāṁ bhr̥śaduścikitsyāmācakṣatē śāstravidaḥ purāṇāḥ ||21||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य |
विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vilambikāmāha– duṣṭamityādi| bhuktamannaṁ kaphamārutābhyāṁ duṣṭamiti sambandhaḥ| bhr̥śaṁ duścikitsyām atyarthaṁ duścikitsyāṁ, pratyākhyēyāṁ varjanīyāmityarthaḥ| nanu, alasakavilambikayōrubhayōrapi vātakaphaprabalayōrūrdhvādhō'pravartanaśīlayōstulyatvāt kō bhēdaḥ? ucyatē alasakē tīvrāḥ śūlādayō bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṁ mārutēnānnaṁ ślēṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṁ kṣōbhitaṁ dōṣaiḥ śalyatvēnaiva saṁsthitam|| śūlādīn kurutē tīvrāṁśchardyatīsāravarjitān||” iti||21||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vilambikālakṣaṇamāha– duṣṭamityādi| yasya puruṣasya bhuktamannaṁ kaphamārutābhyāṁ duṣṭaṁ sadūrdhvamadhaśca na pravartatē, purāṇāḥ śāstravidastāṁ vilambikāmāhuḥ; bhr̥śaṁ duścikitsyāmatyarthaṁ duścikitsyāṁ, pratyākhyāyōpacaraṇīyāmityarthaḥ| duṣṭamityatra līnamiti kēcitpaṭhanti| iyamēva vilambikā tantrāntarē daṇḍakālasaka iti nāmnā paṭhyatē| tathāca– “ duṣṭā hyalasakē dōṣāśchardyatīsāravarjitāḥ| kārakāstīvraśūlādēḥ srōtasāṁ sannirōdhakāḥ|| nijayōgāttanuṁ sarvāṁ daṇḍavatstambhayanti ca| sa daṇḍālasakaḥ śīghraṁ naradēhavināśakr̥t” iti| nanvalasakavilambikayōrubhayōrapi vātakaphaprabalayōrūrdhvādhōpravartanaśīlayōstulyatvātkō bhēdaḥ ? ucyatē– alasakē tīvrāḥ śūlādayō bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṁ mārutēnānnaṁ ślēṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṁ kṣōbhitaṁ dōṣaiḥ śalyatvēnēva saṁsthitam|| śūlādīnkurutē tīvrāṁśchardyatīsāravarjitān” iti||21||
Adhikarana ajīrṇajanyasyāmasya kāryāntaram (22) · Śloka 22
yatrasthamāmaṁ virujēttamēva dēśaṁ viśēṣēṇa vikārajātaiḥ |
dōṣēṇa yēnāvatataṁ śarīraṁ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca ||22||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः |
दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ajīrṇajātān visūcyādīnabhidhāyājīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatrasthamityādi| āmaṁ kartr̥, yatrasthaṁ tamēva dēśaṁ viśēṣēṇa rujēt; ētēnānyadēśē'pi kiñcidrujaṁ karōtīti bōdhayati| yatrētisarvanāmaśabdēna kupitavātādīnāmivāniyatamēva sthānamāmasyēti darśitam| kai rujēdityāha– vikārajātairvikārasamūhaiḥ| kimbhūtairityāha– dōṣēṇa yēna svakāraṇakupitēna vātādinā'vatataṁ vyāptaṁ śarīraṁ, tallakṣaṇaiḥ talliṅgaistōdadāhagauravādibhiḥ, na kēvalaṁ tairāmasamudbhavaiśca vikārajātairapākālasakādibhirapi| anēnaiva ślōkēna tantrāntarōktamāmavātākhyaṁ rōgaṁ gr̥hītavān suśrutaḥ, tasya lakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ajīrṇajanyāni visūcyādīnyabhidhāya ajīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatrētyādi| āmamasamyakpariṇataṁ, tathāca– “avipakvamasaṁyuktaṁ durgandhaṁ bahu picchilam| sadanaṁ sarvagātrāṇāmāmamityabhidhīyatē” iti| yat āmaṁ kartr̥, yatrasthaṁ vāyuprēraṇākarṣaṇasyāvaiguṇyādyatra vyavasthitaṁ tamēva dēśaṁ viśēṣēṇa rujēt pīḍayēt, ētēnānyadēśē'pi kiñcidrujaṁ karōtīti bōdhayati| ētāvatā dhātubhūtāgnīnāṁ māndyatvēnāmasambhavatvāt śōṣavraṇavidradhyādirōgāṇāṁ tajjanyatvamuktaṁ bhavati| yaduktam– “dhātūnāṁ sapta saptānāṁ bhūtānāṁ pañca pāvakāḥ| trayōdaśa bhavantyēvaṁ saha jāṭharavahninā” iti| yatra dhātupradēśē vahnirmandō bhavati tatraivāmasambhavātpiḍikādyutpattiḥ syāt| yatrēti grahaṇēna kupitavātādīnāmivāniyatamēva sthānamāmasyētyuktaṁ bhavati| kimbhūtairvirujēdityāha– dōṣēṇa yēna svakāraṇāt kupitēna vātādinā avatataṁ vyāptaṁ śarīraṁ, tallakṣaṇairēva tasya liṅgaistōdadāhagauravādibhiḥ ; na kēvalaṁ taiḥ āmasamudbhavairvikārajātairāmavātādibhiḥ| anēna ślōkēna tantrāntarōktamāmavātarōgaṁ saṅgr̥hītavān suśrutaḥ, uktalakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||
Adhikarana visūcyalasakayōrasādhyalakṣaṇam (23) · Śloka 23
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasañjñō vamyarditō'bhyantarayātanētraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ sō'punarāgamāya ||23||
(su. u. taṁ. a. 56) |
View original
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः |
क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
visūcyalasakayōrasādhyatvalakṣaṇamāha– ya ityādi| “vilambikāyāstu svarūpēṇaivāsādhyatvam” iti jējjaṭaḥ| alpasañjñō mōhayuktaḥ| abhyantarayātanētraḥ kōṭarāntaḥpraviṣṭākṣigōlakaḥ| sarvavimuktasandhiḥ ślathībhūtasarvaparvāsthisandhiḥ| apunarāgamāya maraṇāya||23||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
visūccalasakayōrasādhyalakṣaṇamāha– ya ityādi| vilambikāyāstu svarūpēṇaivāsādhyatvamiti jējjaṭaḥ| yaḥ puruṣaḥ śyāvadantādilakṣaṇayuktaḥ syāt, śyāvaśabdō dantādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, alpasañjñō mōhayuktaḥ, abhyantarayātanētraḥ kōṭarākṣaḥ antaḥpraviṣṭanētraḥ| kṣāmasvaraḥ kṣīṇadhvaniḥ, sarvavimuktasandhiśca, sa naraḥ apunarāgamāya apunarāvr̥ttayē maraṇāya, yāyādgacchēt| atrānyē– nidrānāśādibhirlakṣaṇāntaraṁ paṭhanti| paraṁ tu “nidrānāśō'ratiḥ kampō mūtrāghātō visañjñitā| amī upadravā ghōrā visūcyāḥ pañca dāruṇāḥ||” iti mādhavēna saṅgr̥hītatvātpr̥thaṅna likhitam||23||
Adhikarana jīrṇāhāralakṣaṇaṁ, visūcikāyā upadravāḥ, sāmānyājīrṇalakṣaṇaṁ ca (24-27) · Śloka 27
udgāraśuddhirutsāhō vēgōtsargō yathōcitaḥ |
laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||24||
nidrānāśō'ratiḥ kampō mūtrāghātō visañjñatā |
amī hyupadravā ghōrā visūcyāṁ pañca dāruṇāḥ ||25||
prāyēṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṁ jāyatē nr̥ṇām |
tanmūlō rōgasaṅghātastadvināśādvinaśyati ||26||
glānigauravaviṣṭambhabhramamārutamūḍhatāḥ |
vibandhō vā pravr̥ttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam ||27||
View original
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः |
लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४||
निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता |
अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५||
प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् |
तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६||
ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः |
विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ajīrṇapratiyōgitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgārētyādi| udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam| utsāhaḥ śarīramanasōrbalam| utsargō malamūtrapravr̥ttiḥ, vēgasahita utsargō vēgōtsargaḥ| yathōcita upayuktāhārānurūpaḥ| laghutā dēhasya, viśēṣēṇa kōṣṭhasyēti||24-27||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ajīrṇapratiyōgitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgāraśuddhirityādi| jīrṇāhārasya puṁsa ētallakṣaṇam– udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam, utsāhaḥ śarīramanasōrbalam, utsargō malamūtrapravr̥ttiḥ vēgasahita utsargaḥ vēgōtsargaḥ, yathōcitaḥ upayuktāhārānurūpaḥ, laghutā dēhasya viśēṣēṇa kōṣṭhasyēti||24-27||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 6
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṁ samāptam ||6||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmagnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṁ samāptam||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvaidyavācaspatikr̥tē ātaṅkadarpaṇē rugviniścayavyākhyānē'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam||6||