೭. ಕೃಮಿನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯತೋಽಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಮಾಹ– ಕ್ರಿಮಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತ್ವಗುಪಲೇಪಕಬಾಹ್ಯಮಲಸಮ್ಭವಾಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ಆಮಾಶಯಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ, ತೇ ದೇಶಭೇದೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ– ಬಹಿರ್ಮಲೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರ್ಮಲೋ ಗಾತ್ರೋಪಲೇಪೀ ಸ್ವೇದಾದಿರುಕ್ತ ಏವ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಷು ಚತುರ್ಷು ಜನ್ಮ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಜನ್ಮ ತದ್ಭೇದಾತ್| ತ ಏವ ಚತುರ್ವಿಧಾ ನಾಮಭೇದೇನ ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಂಶತ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಶ್ಚಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಕೃಮಯಃ ಸಹಜಾಶ್ಚರಕೇಣೋಕ್ತಾಃ, ತೇ ಚಾವೈಕಾರಿಕತ್ವೇನ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ವಿಂಶತಿವಿಧಾಸ್ತು ಕ್ರಿಮಯೋ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಣದ್ವಾರೇಣ ಜ್ವರಶೂಲಾದೀನ್ ಜನಯನ್ತೀತಿ ರೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ||೧-೨||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಜೀರ್ಣಾತ್ಕೃಮಿಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯತೋಽಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ಕೃಮಿನಿದಾನಮಾಹ– ಕೃಮಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೇ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಕೇಶೇ ವಸ್ತ್ರಾದಿಜಾ ಯೂಕಾಲಿಕ್ಷಾದಯಃ, ಅನ್ಯೇ ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಃ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತ್ವಗುಪಲೇಪಕಬಾಹ್ಯಮಲಸಮ್ಭವಾಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ಚ ಆಮಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ, ತ ಏವ ದೇಶಭೇದಾದ್ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ ಕಾರಣಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ| ಬಹಿರ್ಮಲೋ ಗಾತ್ರೋಪಲೇಪೀ ಸ್ವೇದಾದಿರುಕ್ತಃ| ಏವಂ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಷು ಚತುರ್ಷು ಜನ್ಮ ಬಹಿರ್ಮಲಾದಿಜನ್ಮ, ತಸ್ಯ ಭೇದಾತ್| ಕೇಚಿದ್ಬಹಿರ್ಮಲಜನ್ಮಾನಃ, ತಥಾ ಕೇಚಿತ್ಕಫಜನ್ಮಾನಃ, ಕೇಚಿದ್ರಕ್ತಜನ್ಮಾನಃ, ಕೇಚಿತ್ಪುರೀಷಜನ್ಮಾನಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ಧಾ| ತ ಏವ ಚತುರ್ವಿಧಾ ನಾಮತೋ ನಾಮಭೇದೇನ ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಭಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಭಿರ್ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ತಾನಾಹ– ನಾಮತೋ ವಿಂಶತಿವಿಧಾ ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾ ನಾಮತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇ ಚ ನಾಮವಿಶೇಷಾಃ ಕೇಚಿತ್ಸಾನ್ವಯಾಃ, ಕೇಚಿನ್ನಿರನ್ವಯಾಃ, ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ ಪ್ರಣೀತಾಃ| ತೇಷಾಂ ನಾಮಾನಿ ಯೂಕಾ, ಲಿಕ್ಷಾ ಬಹಿರ್ಮಲೋತ್ಥೇ ದ್ವೇ, ಏತಯೋರಾಶ್ರಯಃ ಕೇಶವಸ್ತ್ರಾಣಿ; ಕಫಜಾ– ಅನ್ನಾದಾಃ, ಉದರಾವೇಷ್ಟಾಃ, ಹೃದಯಾದಾಃ, ಮಹಾಗುದಾಃ, ಚುರವಃ, ದರ್ಭಕುಸುಮಾಃ, ಸುಗನ್ಧಾಃ, ಏವಂ ಸಪ್ತ, ಏಷಾಮಾಶ್ರಯ ಆಮಾಶಯಃ; ರಕ್ತಜಾಃ– ಕೇಶಾದಾಃ, ಲೋಮವಿಧ್ವಂಸಾಃ, ರೋಮದ್ವೀಪಾಃ, ಉದುಮ್ಬರಾಃ, ಸೌರಸಾಃ, ಮಾತರಃ, ಏವಂ ಷಟ್, ಏಷಾಂ ಸ್ಥಾನಂ ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಃ| ಪುರೀಷೋತ್ಥಾಃ ಪಞ್ಚ– ಕಕೇರುಕಮಕೇರುಕಸೌಸುರಾದಾಃ, ಸಶೂಲಾಃ, ಲೇಲಿಹಃ; ಏಷಾಮಾಶ್ರಯಃ ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಏವಂ ವಿಂಶತಿಃ||೧-೨||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಾನ್ ಬಾಹ್ಯಾನ್ ವಿವೃಣೋತಿ– ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಮಲೋದ್ಭವಾ ಇತಿ| ತಿಲಾನಾಮಿವ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಿಮಾಣಂ, ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಕೃತಿಃ, ವರ್ಣಶ್ಚ ಶ್ವೇತಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವಾ ಯೇಷಾಂ ಯೂಕಾದಿರೂಪಾಣಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಕೇಶಾಮ್ಬರಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಅಮ್ಬರಂ ವಸ್ತ್ರಮ್| ಬಹುಪಾದಾ ಇತಿ ಯೂಕಾಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ ಲಿಕ್ಷಾಃ||೨-೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಉಕ್ತಬಾಹ್ಯಾನಾಹ– ಬಾಹ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಚತುರ್ಷು, ಬಾಹ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಮಲೋದ್ಭವಾಃ, ತಿಲಾನಾಮಿವ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಸ್ಥಾನಮ್ ಆಕೃತಿರ್ವರ್ಣಶ್ಚ ಶ್ವೇತಃ ಕೃಷ್ಣೋ ವಾ ಯೇಷಾಂ ಯೂಕಾಲಿಕ್ಷಾರೂಪಾಣಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಕೇಶಾಮ್ಬರಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ– ಕೇಶಾಃ ಕಚಾಃ ಅಮ್ಬರಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಚ ಆಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಮ್| ತೇ ಕೇ ಕೃಮಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ತಾನಾಹ– ಬಹುಪಾದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೂಕಾಃ ಕೇಶವಿದ್ಧಾಃ, ಬಹುಪಾದಾಃ ಬಹುಚರಣಾಃ, ಲಿಕ್ಷಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಅಣವಃ||೨-೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಶೀಲೋಽಜೀರ್ಣಭೋಜ| ಮಧುರಾಮ್ಲನಿತ್ಯಃ ಸತತಮಧುರಾಮ್ಲಭೋಜ| ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ನಾ ಪುರುಷಃ ಕೃಮೀನ್ ಲಭತೇ, ಕಥಮ್ಭೂತಃ? ಅಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಶೀಲೋಽಜೀರ್ಣಭೋಜ, ಮಧುರಾಮ್ಲನಿತ್ಯಃ ಸತತಮಧುರಾಮ್ಲಭೋಜ, ವಿರುದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ದ್ರವಪ್ರಿಯಃ, ಪಿಷ್ಟಂ ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣಕೃತಂ ಪೂಪಾದಿ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ರಿಮಿವಿಶೇಷೇ ನಿದಾನವಿಶೇಷಮಾಹ– ಮಾಷೇತ್ಯಾದಿ||೫||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುರೀಷಜಾನಾಂ ನಿದಾನಮಾಹ– ಮಾಷೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಕಾರಣೈಃ ಪುರೀಷಜಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ‘ಪಕ್ವಾಶಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಫೋದ್ಭವನಿದಾನಮಾಹ– ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತ ಇಕ್ಷುರಸಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾಮ್ಲೀಭೂತಃ| ಏತೇ ಆಮಾಶಯೇ| ಶೋಣಿತಜಾನಾಂ ಕಾರಣಮಾಹ– ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಶಾಕಮ್ ಅಪಕ್ವಹರಿತಚಣಕಾದಿಶಾಕಭಕ್ಷಣಮ್||೫||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಆಭ್ಯನ್ತರಕ್ರಿಮಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ||೬||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಆಭ್ಯನ್ತರಕೃಮಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿವರ್ಣತಾ ಶರೀರೇ ಶ್ಯಾಮಪೀತತಾ, ಶೂಲಮಾಮಾಶಯೇ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಚ, ಹೃದ್ರೋಗೋ ಹೃದಯವಿಕಾರೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಃ, ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ, ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಭೋಜನವಿದ್ವೇಷಃ||೬||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಫಜಾನಾಹ– ಕಫಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫನಿಮಿತ್ತಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋ ಯೇ ತ್ವಾಮಾಶಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ, ತೇ ಚ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಸರ್ವತ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಸರ್ಪನ್ತಿ; ಏವಂ ಪುರೀಷಜಾದಿಷು ದೃಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಬ್ರಧ್ನಶ್ಚರ್ಮಲತಾ, ‘ಬ್ರಧ್ನೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ರೂಢಂ ಪ್ರರೂಢಮ್| ತನವಃ ಪರಿಣಾಹೇನ, ದೀರ್ಘಾ ಆಯಾಮೇನ, ಅಣವಃ ಉಭಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ| ತೇ ಇತಿ ಕಫಜಾಃ| ಸಪ್ತ ನಾಮಾನಿ ವಿವೃಣೋತಿ– ಅನ್ತ್ರಾದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ನಾಮವಿಶೇಷಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಾನ್ವಯಾಃ ಕೇಚಿನ್ನಿರನ್ವಯಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ ಪ್ರಣೀತಾಃ; ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಮಿತಿ||೭-೧೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಫಜಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕಫಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫನಿಮಿತ್ತಾತ್ಕೃಮಯಃ ಆಮಾಶಯೇ ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಸರ್ವತಃ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಪ್ರಸರನ್ತಿ| ಆಕಾರೇಣ ಪೃಥುಬ್ರಧ್ನನಿಭಾಃ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಚರ್ಮೈಕದೇಶಾಕಾರಾಃ, ಬ್ರಧ್ನಶ್ಚರ್ಮಲತಾ ಬ್ರಾಧ್ನೀತಿ ಲೋಕೇ, ಕೇಚಿತ್ಕೃಮಯೋ ಗಣ್ಡೂಪದೋಪಮಾಃ ಭೂಮಿಲತಾಕಾರಾಃ, ಕೇಚಿದ್ರೂಢಧಾನ್ಯಾಙ್ಕುರಾಸ್ತದಾಕೃತಯೋ ಭವನ್ತಿ, ರೂಢಂ ಪ್ರರೂಢಮಙ್ಕುರಿತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ತನವಃ ಪರಿಣಾಹೇನ, ದೀರ್ಘಾ ಆಯಾಮೇನ, ತಥಾ ಕೇಚಿತ್ ಅಣವಃ ಉಭಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ| ಶ್ವೇತಾಃ ಶುಕ್ಲಾಃ, ತಾಮ್ರಾವಭಾಸಾಃ ತಾಮ್ರವರ್ಣಾಃ, ಕೇಚಿದಿತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ನಾಮತಸ್ತು ತೇ ಸಪ್ತಧಾ ಇತಿ ಕಫಜಾಃ ಅನ್ತ್ರಾದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ಕುಪಿತಾ ಯಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ವತೇ ತಾನಾಹ– ಹೃಲ್ಲಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನತ್ವಮಿವ, ಆಸ್ಯಸ್ರವಣಂ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ, ಆನಾಹ ಉದರೇ ನಿಶ್ಚಲಾಟೋಪಃ||೭-೧೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಾನಾಹ-ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನಾಶ್ಚ ತೇ ರಕ್ತಜಾಶ್ಚೇತಿ ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನರಕ್ತಜಾಃ; ಅಥವಾ ರಕ್ತವಾಹಿಸಿರಾಸ್ಥಾನಂ ಯದ್ರಕ್ತಂ ತಜ್ಜಾಃ| ನಾಮಭೇದಾತ್ತೇ ಷಟ್, ತತ್ರ ಕೇಶಾದಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಸಹ ಸೌರಸನಾಮಮಾತೃನಾಮಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿಭ್ಯಾಂ ವರ್ತನ್ತೇ ಇತಿ ಸಹಸೌರಸಮಾತರಃ, ಏವಂ ಷಡ್ ಭವನ್ತಿ| ಕುಷ್ಠೈಕಕರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಕುಷ್ಠಮೇವೈಕಂ ಕಾರ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಕುಷ್ಠಜನಕಾ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವಾಣಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸವಾತಾನಿ ಸಪಿತ್ತಾನಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಿ ಸಕ್ರಿಮೀಣಿ ಚೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ ||೧೧-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಜಾ ಜನ್ತವಃ ಕ್ರಿಮಯಃ, ರಕ್ತವಹಾಸು ಸಿರಾಸು ಸ್ಥಾನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಸರನ್ತೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಪಾದಾಃ ಪಾದರಹಿತಾಃ, ವೃತ್ತಾಃ ವರ್ತುಲಾಃ, ವರ್ಣತಸ್ತಾಮ್ರಾಃ, ತೇ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ ಅಣುರೂಪತ್ವಾತ್ ಕೇಚಿದದೃಶ್ಯಾಃ| ನಾಮತಃ ಷಟ್– ಕೇಶಾದಾ, ಲೋಮವಿಧ್ವಂಸಾಃ ರೋಮದ್ವೀಪಾಃ ಉದುಮ್ಬರಾಃ ಸಹಸೌರಸಮಾತರಃ, ಏವಂ ಷಡ್ ಭವನ್ತಿ| ತೇ ಕುಷ್ಠೈಕಕರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಕುಷ್ಠಮೇವೈಕಂ ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ, ಕುಷ್ಠಜನಕಾಃ ಕುಷ್ಠೈಕಫಲದಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವಾಣಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸವಾತಾನಿ ಸಪಿತ್ತಾನಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಿ ಸಕೃಮೀಣಿ ಸರಕ್ತಾನಿ ಚೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ” ಇತಿ| ಅಥವಾ ಕುಷ್ಠೇನ ಸಹೈಕಂ ಸಮಾನಂ ಕರ್ಮ ಹರ್ಷಕಣ್ಡೂತೋದಾದಿಕಂ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮವಿಧ್ವಂಸಾದಿಕಂ ತ್ವಕ್ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಮಾಂಸತರುಣಾಸ್ಥಿಭಕ್ಷಣಂ ಚ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್||೧೧-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪುರೀಷಜಾನಾಹ– ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋವಿಸರ್ಪಿಣ ಇತಿ ವಿಸರ್ಪಣಂ ಗತಿಃ, ಗುದನಿಃಸರಣಶೀಲಾಃ; ತೇ ಯದಾಽತಿವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಆಮಾಶಯೋನ್ಮುಖಾ ಭವೇಯುಸ್ತದಾಽಸ್ಯ ರೋಗಿಣ ಉದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸ ವಿಡ್ಗನ್ಧಾನುವಿಧಾಯಿನಃ ಸ್ಯುಃ ಪುರೀಷಗನ್ಧಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಶೇಷಂ ಸುಬೋಧಮ್||೧೩-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುರೀಷಜಾನಾಹ– ಪಕ್ವಾಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷೋತ್ಥಾಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಪಕ್ವಾಶಯ ಏವ ಜಾಯನ್ತೇ, ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ತೇ ಚಾಧೋವಿಸರ್ಪಿಣಃ ಸ್ಯುರ್ನೋರ್ಧ್ವಗಾಃ; ಅಧೋವಿಸರ್ಪಿಣ ಇತಿ ಗುದನಿಃಸರಣಶೀಲಾಃ| ತೇ ಯದಾ ವೃದ್ಧಾಃ ಸನ್ತ ಆಮಾಶಯೋನ್ಮುಖಾ ಭವೇಯುಃ, ತದಾಽಸ್ಯ ರೋಗಿಣ ಉದ್ಗಾರೇ ನಿಃಶ್ವಾಸೇ ವಿಙ್ಗನ್ಧಾನುವಿಧಾಯಿನಃ ಪುರೀಷಗನ್ಧಕಾರಿಣೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪೃಥವೋ ದೀರ್ಘಾಃ, ವೃತ್ತಾ ವರ್ತುಲಾಃ, ತನವಃ ಅಲ್ಪಾಃ, ಸ್ಥೂಲಾ ಉತ್ಸನ್ನಾಃ ‘ಆಕಾರೇಣ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವರ್ಣತಃ ಶ್ಯಾವಾಃ, ಈಷತ್ಪೀತಶ್ವೇತಾಃ| ಅಸಿತಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ| ನಾಮತಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಕಕರುಕಾದಿಭೇದೇನ| ಏವಂ ತೇ ಪಞ್ಚ ಯಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಜನಯನ್ತಿ ತಾನಾಹ– ವಿಡ್ಭೇದೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಡ್ಭೇದಃ ಸಾನ್ದ್ರಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಶೂಲಂ ಪಕ್ವಾಶಯೇ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಮಲಸ್ಯ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ಕರ್ಕಶಾಙ್ಗತ್ವಮ್, ಅಗ್ನಿಸದನಂ ವಹ್ನಿಗ್ಲಾನಿಃ, ವಿಮಾರ್ಗಗಾ ವಿಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಯಃ||೧೩-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿನಿದಾನಮ್||೭||