೫. ಅರ್ಶೋನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯನನ್ತರಮರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಅರಿವತ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಶೃಣಾತಿ ಹಿನಸ್ತೀತ್ಯರ್ಶಃ’ ಇತಿ ಪೃಷೋದರಾದಿಪಾಠಾನ್ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹುಃ| ಸಹಜಾನೀತಿ ಸಹ ಶರೀರೇಣ ಜಾತಾನಿ, ಗುದವಲ್ಯಾರಮ್ಭಕಬೀಜಭಾಗಸ್ಯ ದೋಷದೂಷಿತತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಾನಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅರ್ಶಃಸು ದೃಶ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಯದಾ ವೈ ದೋಷಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ| ಸಂಸರ್ಗಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಃ ಷಡ್ವಿಧಶ್ಚ ಸಃ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಷಡ್ವಿಧತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭಿರ್ಯುಗ್ಮೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಂಸರ್ಗಾಃ, ತೈರೇವ ರಕ್ತಯೋಗಾದಪರೇ ತ್ರಯ ಇತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ತ್ವೇಕೈಕದೋಷಜೇಷ್ವದೃಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಾದ್ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಮಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಮ್| ಗುದವಲಿತ್ರಯ ಇತಿ ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾನಂ ಗುದಂ, ತಸ್ಯಾವಯವಭೂತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ವಲಯ ಉಪರ್ಯುಪರಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ಶಙ್ಖಾವರ್ತನಿಭಾಃ ಪ್ರವಾಹಣೀವಿಸರ್ಜನೀಸಂವರಣೀನಾಮಿಕಾಃ; ತತ್ರ ಗುದೌಷ್ಠಮರ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ, ತದೂರ್ಧ್ವಮಙ್ಗುಲಮಾನಾ ಪ್ರಥಮಾವಲೀ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ; ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರೋಮಾನ್ತೇಭ್ಯೋ ಯವಾಧ್ಯರ್ಧಂ ಗುದೌಷ್ಠಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ| ಗುದೌಷ್ಠಾದಙ್ಗುಲಂ ಚೈಕಂ ಪ್ರಥಮಾಂ ತಾಂ ವಲೀಂ ವಿದುಃ|| ಸಾರ್ಧೈಕಾಙ್ಗುಲಮಾನೇನ ತದನ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇ||” ಇತಿ ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಾನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ತೃತೀಯಾ ಚೇತಿ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯೋರನನ್ತರಮರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅರಿವತ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹಿಂಸನ್ತಿ ಇತ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ| ತಾನಿ ಚ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ತ್ರೀಣಿ, ಸಮಸ್ತೈರ್ದೋಷೈಃ ಏಕಂ, ಶೋಣಿತೇನ ಚೈಕಮ್, ಏಕಂ ಸಹಜಮಿತ್ಯೇವಂ ಷಡರ್ಶಾಂಸಿ| ತತ್ರ ಸಹಜಾನಿ ಸಹ ಶರೀರೇಣ ಜಾತಾನಿ, ಗುದವಲ್ಯಾರಮ್ಭಕಬೀಜಭಾಗಸ್ಯ ದೋಷದೂಷಿತತ್ವಾತ್, ಕುಲಜಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಾನಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅರ್ಶಃಸು ದೃಶ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಯದಾ ವೈ ದೋಷಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ| ಸಂಸರ್ಗಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಃ ಷಡ್ವಿಧಶ್ಚ ಸಃ” ಇತಿ| ಷಡ್ವಿಧತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ವಾತಾದಿಯುಗ್ಮೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಂಸರ್ಗಾಃ, ತೈರೇವ ರಕ್ತಯೋಗಾದಪರೇ ತ್ರಯ ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಂ ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಮ್| ಗುದವಲಿತ್ರಯ ಇತಿ ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾನಂ ಗುದಂ, ತಸ್ಯಾವಯವಭೂತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ವಲಯ ಉಪರ್ಯುಪರಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ಶಙ್ಖಾವರ್ತನಿಭಾಃ ಪ್ರವಾಹಣೀವಿಸರ್ಜನೀಸಂವರಣೀನಾಮಿಕಾಃ, ತತ್ರ ಗುದೋಷ್ಠಮರ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ, ತದೂರ್ಧ್ವಮಙ್ಗುಲದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಾ ಪ್ರಥಮಾವಲಿ, ದ್ವಿತೀಯಾ ಸಾರ್ಧೈಕಾಙ್ಗುಲಾ, ತೃತೀಯಾಽಪಿ ಸಾರ್ಧೈಕಾಙ್ಗುಲಾ, ಏವಂ ಸಾರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಗುದಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಭೋಜೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರೋಮಾನ್ತೇಭ್ಯೋ ಯವಾಧ್ಯರ್ಧಂ ಗುದೌಷ್ಠಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ| ಗುದೌಷ್ಠಾದಙ್ಗುಲಂ ಚೈಕಂ ಪ್ರಥಮಾಂ ತಾಂ ವಲೀಂ ವಿದುಃ” ಇತಿ| ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಾನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ತೃತೀಯಾ ಚೇತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಮರ್ಶಃಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಗ್ರಹಣೇನ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಣೋಪದೇಶಾತ್| ಅಪಾನಂ ಗುದಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಾಸಿಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಕಾಸ್ತು ಗುದಜಸ್ಯೈವಾರ್ಶಸ್ತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ನಾಸಾದಿಜಾನಾಂ ತ್ವಧಿಮಾಂಸತ್ವಂ, ತೇಷು “ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಮಾರುತಃ” ಇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್, ವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಭವಾತ್; ಯದಾಹ ಚರಕಃ– ‘ಶಿಶ್ನ’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಅಧಿಮಾಂಸವ್ಯಪದೇಶ ಏವ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ತೇಷ್ವರ್ಶಃಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತಃ, ಸಾರ್ಷಪಾದಿಸ್ನೇಹೇ ತೈಲವ್ಯಪದೇಶವತ್; ಸುಶ್ರುತಾರ್ಥವಾದಿನೋ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯಾಪ್ಯಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇತಿ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಮರ್ಶಃಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಅಪಾನಾದೌ ಯಾನ್ ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಭಿಷಜಸ್ತಾನ್ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನರ್ಶಾಂಸಿ ಜಗುಃ ಕಥಯನ್ತಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಗ್ರಹಣೇನ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಕರಣೋಪದೇಶಃ| ಅಪಾನಂ ಗುದಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಾಸಿಕಾಶ್ರವಣಚಕ್ಷುರ್ಮೇಢ್ರನಾಭಿಪ್ರಭೃತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಏಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಪಠಿತಾನಿ| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಕಾಸ್ತು ಗುದಜಸ್ಯೈವಾರ್ಶಸ್ತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ನಾಸಿಕಾದಿಜಾತಾನಾಂ ತ್ವಧಿಮಾಂಸತ್ವಂ, ತೇಷು ‘ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಮಾರುತಃ ಪಿತ್ತಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್, ತಥಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೇತ್ಯಾದಿಸರ್ವಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಭವಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಶಿಶ್ನೇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವದಧಿಮಾಂಸವ್ಯಪದೇಶ ಏವ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಚ್ಛಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ತೇಷ್ವರ್ಶಃಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತಃ, ಸರ್ಷಪಾದಿಸ್ನೇಹೇ ತೈಲವ್ಯಪದೇಶವತ್| ಸುಶ್ರುತನುವಾದಿನೋ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯಾಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಾರ್ಶಸೋ ನಿದಾನಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಮಿತಮ್ ಅಲ್ಪತಮಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಮಾತ್ರಾಹೀನಮಶನಂ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ‘ಪ್ರಮಿತಮತೀತಕಾಲಭೋಜನಮ್’| ‘ಪ್ರಮೃತ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ನಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ಧಾನ್ಯಾದಿಕಮಾಹುಃ| ‘ಪ್ರಮಿತಾಶನಮೇಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಮ್; ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಕಿಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ಕಟ್ವಾದೇಃ, ಕಫಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರ್ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಕಟ್ವಾದೇರತ್ರೈವೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್; ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ತ್ವಭ್ಯಾಸೋ ವಾತಶಾಮಕ ಏವ, ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಾಚ್ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮುಕ್ತಂ ನತು ವಾತವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮೇತತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಣಂ, ಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿಮೃದುಮದ್ಯಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಶಮಕತ್ವಾತ್| ಶೀತೋ ದೇಶ ಆನೂಪಃ, ಕಾಲೋ ಹೇಮನ್ತಾದಿಃ| ಆತಪಸ್ಯ ಉಷ್ಣಮ್, ಆತಪಸ್ಯೋಷ್ಣಗುಣಸ್ಯಾಪ್ಯುದ್ಭೂತರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮಿತಿ||೩-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ವಾತಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಹೇತುಃ ಕಾರಣಮ್| ಪ್ರಮಿತಮಲ್ಪತಮಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಮಾತ್ರಾಹೀನಮ್, ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಮಿತಸ್ಥಾನೇ ಅತೀತಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾತೀತಕಾಲಭೋಜನಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಮೃತಾಲ್ಪಾಶನಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಮೃತಂ ನಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ಧಾನ್ಯಾದಿಕಮಾಹುಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಣಂ, ಪೈಷ್ಟ್ಯಾದಿಮೃದುಮದ್ಯಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಶಮಕತ್ವಾತ್| ಶೀತೋ ದೇಶ ಆನೂಪಃ, ಕಾಲೋ ಹೇಮನ್ತಾದಿಃ| ಆತಪಸ್ಯೋಷ್ಣಗುಣಸ್ಯಾಪಿ ಉದ್ಭೂತರೂಕ್ಷತ್ವಾತ್ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮೇವ| ಅನ್ಯತ್ಸುಬೋಧಮ್||೩-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಕಟ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲಾವಶಿಶಿರಾವಿತಿ ಉಷ್ಣೋ ದೇಶೋ ಮರುಃ, ಉಷ್ಣಃ ಕಾಲಃ ಶರದ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಶ್ಚ| ಅಸೂಯನಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೌ ದ್ವೇಷಃ, ಸ ಕ್ರೋಧವಿಶೇಷ ಏವ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮರ್ಶಸಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮ್, ಅಧಿಕೇನ ತು ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಚರಕೇಣ| ಯದಾಹ ಸ ಏವ– “ಅರ್ಶಾಂಸಿ ನಾಮ ಜಾಯನ್ತೇ ನಾಽಸನ್ನಿಪತಿತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ದೋಷೈರ್ದೋಷವಿಶೇಷಾತ್ತು ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇಽರ್ಶಸಾಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತಿ||೫-೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಪಿತ್ತಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿಕೋ ಹೇತುರ್ಜ್ಞೇಯಃ| ದೇಶಕಾಲಾವಶಿಶಿರಾವಿತಿ ದೇಶೋ ಮರುದೇಶಃ, ಉಷ್ಣಶ್ಚ ಕಾಲೋ ಗ್ರೀಷ್ಮಃ ಶರಚ್ಚ, ಅಸೂಯನಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೌ ದ್ವೇಷಃ, ಸ ಚ ಕ್ರೋಧವಿಶೇಷ ಏವ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮರ್ಶಸಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮ್, ಅಧಿಕೇನ ತು ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಚರಕೇಣ, ಯದಾಹ ಸ ಏವ “ಅರ್ಶಾಂಸಿ ನಾಮಜಾಯನ್ತೇ ನಾಽಽಸನ್ನಿಪತಿತೈಸ್ರಿಭಿಃ| ದೋಷೈರ್ದೋಷವಿಶೇಷಾತ್ತು ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇಽರ್ಶಸಾಮ್” ಇತಿ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೫-೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ| ಶಯ್ಯಾಸನಸುಖೇ ರತಿರಿತಿ ಸುಖಶಯ್ಯಾಸನೇ ರತಿರಾಸಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಾಗ್ವಾತಸೇವಾ ಪುರೋವಾತಸೇವನಮ್| ಅಚಿನ್ತನಂ ನಿಶ್ಚಿನ್ತತಾ||೭-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕಟಾನಾಮರ್ಶಸಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತಾವೇತನ್ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್| ಶಯ್ಯಾಸನಸುಖೇ ರತಿಸ್ತತ್ರಾಸಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಾಗ್ವಾತಸೇವಾ ಪುರೋವಾತಸೇವನಮ್| ಅಚಿನ್ತನಂ ನಿಶ್ಚಿನ್ತತಾ| ಅನ್ಯತ್ಸುಬೋಧಮ್||೭||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದ್ವನ್ದ್ವಜಾರ್ಶೋನಿದಾನಾದಿಕಮಾಹ– ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯ ನಿದಾನಮೇಲಕೇನ ಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇನ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೋಲ್ಬಣಾನಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್|೯|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದೋಷಾಣಾಂ ಹೇತುಲಕ್ಷಣೈರೇವ ದ್ವನ್ದ್ವೋಲ್ಬಣಮಾಹ– ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯ ನಿದಾನಮೇಲಕೇ ಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೋಲ್ಬಣಾನಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್ ಜಾನೀಯಾತ್|೯|–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೋ ಹೇತುರಿತಿ ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಯೋ ಹೇತುರುಕ್ತಃ ಸ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಂ ಭವತಿ, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಜನಕತ್ವೇನೈಷಾಂ ಸನ್ತೀತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ| ಸಹಜೈರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಹಜೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಸಹ ಸಮಂ ಸದೃಶಂ, ಸಹಜಾನಾಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸಹಜೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಮಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತು ಸಹಜೈಃ ಸಹಜಾರ್ಶೋಭವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಮಂ ಸಹ ಸರ್ವೋ ಹೇತುಸ್ತ್ರಿದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಹಜಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾದನುಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ; ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ಪರುಷಾರುಣಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣಾನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ, ತೈರುಪದ್ರುತಃ ಕೃಶೋಽಲ್ಪಭುಕ್ ಸಿರಾಸನ್ತತಗಾತ್ರೋಽಲ್ಪಪ್ರಜಃ ಕ್ಷೀಣರೇತಾಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರೋಧನೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರ್ಘ್ರಾಣಶಿರೋಽಕ್ಷಿಶ್ರವಣರೋಗವಾನ್, ಸತತಮನ್ತ್ರಕೂಜನಾಟೋಪಹೃದಯೋಪಲೇಪಾರೋಚಕಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪೀಡ್ಯತೇ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ; ಚರಕೇ ಚ– ‘ಕಾನಿಚಿದಣೂನಿ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಭೂತತರಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ನನು, ತ್ರಿದೋಷಜಾನೀತಿ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಮನುಪಪನ್ನಂ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದ್ರವ್ಯಮೇಕರಸಂ ನಾಸ್ತಿ ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ| ಯೋಽಧಿಕಸ್ತೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕ್ರಿಯತೇ ರಸದೋಷಯೋಃ||” ಇತಿ| ನೈವಂ; “ಸರ್ವದೇಹಚರಾಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ” ಇತಿ ವಚನಾದೇಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತ್ವಾದೌ ದೋಷೇಣ ದೂಷಿತೇ ಸತಿ ತದ್ಗತೇತರದೋಷೇಽಪ್ಯವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನೀ ಕಾಚಿದ್ದುಷ್ಟಿಃ, ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಬಲಮಾದಧಾತಿ, ಲಾಘವಾತ್ತೇಜೋರೂಪಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕಟುತ್ವಾದ್ವಾತಸ್ಯ, ದ್ರವತ್ವಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ; ಕಫಶ್ಚ ಶೈತ್ಯಾದ್ವಾಯೋಃ, ದ್ರವತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ” ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಮ್– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್|” ಇತಿ| ಯತ್ರ ತು ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ತ್ರಯೋಽಪಿ ಕುಪಿತಾಸ್ತತ್ರ ತ್ರಿದೋಷವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಯೋ ಹೇತುರುಕ್ತಃ ಸ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಂ ಭವತಿ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಜನಕತ್ವೇನೈಷಾಂ ಸನ್ತೀತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಹಜೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಸಹ ಸಮಂ ಸದೃಶಂ ಸಹಜಾನಾಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಹಜಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ನೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾದನುಸರ್ತವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ಪರುಷಾರುಣಪಾಣ್ಡುರಾಣಿ ದಾರುಣಾನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ ಚ, ತೈರುಪದ್ರುತಃ ಕೃಶೋಽಲ್ಪಭುಕ್ ಸಿರಾಸನ್ತತಗಾತ್ರೋಽಲ್ಪಪ್ರಜಃ ಕ್ಷೀಣರೇತಾಶ್ಚ ಭವತಿ, ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರೋಧನೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರ್ಘ್ರಾಣಶಿರೋಕ್ಷಿಶ್ರವಣರೋಗೀ ಸನ್ತತಮನ್ತ್ರಕೂಜಾಟೋಪಹೃದಯೋಪಲೇಪಾರೋಚಕಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪೀಡ್ಯತೇ” ಇತಿ ಸಹಜಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವಂ ನಿದಾನಮುಕ್ತಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನಾರ್ಶಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವಾತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಗುದೇ ಅಙ್ಕುರಾಕಾರಾಃ ಮಾಂಸಪ್ರರೋಹಾಃ, ತ ಏವ ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ಬಹ್ವನಿಲಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ| ಶುಷ್ಕಾಃ ಸ್ರಾವರಹಿತಾಃ| ಚಿಮಚಿಮಾ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಮ್ಲಾನಾ ಅನುಪಚಿತಾಃ| ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್| ವಿಶದಾ ಅಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ, ಧೂಲಿಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಪರುಷಾಃ ಕರ್ಕಶಾಃ, ಗೋಜಿಹ್ವಾಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಖರಾಃ ಕರ್ಕೋಟಫಲವತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾನೇಕಕಣ್ಟಕಾಚಿತಾಃ| ಏಷು ವಿಕಲ್ಪೇಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕೇಚಿದಿತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಮಿಥೋವಿಸದೃಶಾಃ ಪರಸ್ಪರಭಿನ್ನರೂಪಾಃ| ವಕ್ರಾ ಧನುಃಕಾಷ್ಠಾದಿವತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾಃ| ಫಲಸನ್ನಿಭಾ ಇತಿ ಬಿಮ್ಬ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಬಿಮ್ಬ್ಯಾದಿಸನ್ನಿಭತ್ವಂ ಚಾಕೃತ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಬಿಮ್ಬೀ ಓಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ ‘ತೇಲಾಕುಚಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಾ, ಕಾರ್ಪಾಸೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ, ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಸ್ಥೂಲಾ ಅನೇಕಸೂಕ್ಷ್ಮಶಿಖರಾಃ| ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಡಕಾರೂಪಾಃ| ಹೃದಯಂ ಗೃಹೀತಮಿವೇತಿ ವೇದನಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ| ಗ್ರಥಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಲಂ ಪಾಷಾಣವತ್| ರುಕ್ ಶೂಲಮ್| ಪಿಚ್ಛಾ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ದ್ರವಭಾಗಃ| ಉಪವೇಶ್ಯತೇ ವರ್ಚಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣಶಬ್ದಸ್ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ವಕ್ತ್ರಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸ್ಯೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಗುಲ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ವಾತರೋಗವಿಶೇಷಃ||೧೦-೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವಂ ನಿದಾನಮುಕ್ತಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನಾರ್ಶಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಹ್ವನಿಲಾಃ ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ| ಗುದಾಙ್ಕುರಾಃ ಗುದೇಽಙ್ಕುರಾಃ ಮಾಂಸಪ್ರರೋಹಾಃ ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ಶುಷ್ಕಾಃ ಸ್ರಾವರಹಿತಾಃ| ಚಿಮಿಚಿಮಾ ವೇದನಾವಿಶೇಷಸ್ತೇನಾನ್ವಿತಾಃ; ಸರ್ಷಪಕಲ್ಕಲಿಪ್ತಾ ಇವೇತಿ ಯಾವತ್| ಮ್ಲಾನಾ ಅನುಪಚಿತಾಃ| ಶ್ಯಾವಾರುಣಾ ವರ್ಣತಃ| ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಕಠಿನಾಃ ಕೀಲವತ್| ವಿಶದಾ ಅಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ಧೂಲೀಸ್ಪರ್ಶವತ್| ವಿಷಮಾ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಿಷಮಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಾಃ| ಪರುಷಾಃ ಕರ್ಕಶಾಃ ಗೋಜಿಹ್ವಾಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಖರಾಃ ಕರ್ಕೋಟಕಫಲವತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾನೇಕಕಣ್ಟಕಚಿತಾಃ| ಏಷು ವಿಕಲ್ಪೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕೇಚಿದಿತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಮಿಥ ಇತಿ ಮಿಥೋವಿಸದೃಶಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿಭಿನ್ನರೂಪಾಃ| ವಕ್ರಾ ಧನುರ್ವತ್ಕುಟಿಲಾಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ದರ್ಭಾಙ್ಕುರವತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾಃ| ವಿಸ್ಫುಟಿತಾನನಾಃ ಕೇಸರಾದಿವದಾನನಂ ಯೇಷಾಂ ತೇಷಾಂ ವಿದೀರ್ಣಮುಖಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಿಮ್ಬಾದಿಫಲವತ್ ಸದೃಶತ್ವಮಾಕೃತ್ಯಾ, ಬಿಮ್ಬೀ ಓಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ, ಕರ್ಕನ್ಧುಃ ಕೋಲಬದರೀ, ಕಾರ್ಪಾಸೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ| ಕೇಚಿದಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ, ಕೇಚಿತ್ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ ಸರ್ಷಪವತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮಭ್ಯಧಿಕವ್ಯಥಾ ಅತಿವೇದನಾ| ಕ್ಷವಥ್ವಿತಿ ಕ್ಷವಥುಃ ಛಿಕ್ಕಾ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಮಲಸ್ಯ ತೃಡ್ಗ್ರಹಃ| ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ ಹೃದಯಂ ಗೃಹೀತಮಿವೇತಿ ವೇದನಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ| ತೈರಿತಿ ತೈರ್ಗುದಾಙ್ಕುರೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಪೀಡಿತಃ ಪುರುಷಃ ಗ್ರಥಿಲಂ ಗ್ರಥಿತಂ ಪಾಷಾಣವತ್, ಸ್ತೋಕಮಲ್ಪಂ, ಸಪ್ರವಾಹಿಕಂ ವಾತಪ್ರವಾಹಿಕಾಲಕ್ಷಣೋಪೇತಂ; ರುಕ್ ಶೂಲಂ, ಪಿಚ್ಛಾ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ದ್ರವಭಾಗಸ್ತೇನಾನುಗತಮ್, ಈದೃಗ್ವರ್ಚಃ ಉಪವೇಶ್ಯತೇ ತ್ಯಾಜ್ಯತೇ, ಗುದೇನೇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೃಷ್ಣಶಬ್ದಸ್ತ್ವಗಾದಿಭಿರ್ವಕ್ತ್ರಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸ್ಯೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಗುಲ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ತತೋ ವಾತಾರ್ಶೋಭ್ಯ ಉಪದ್ರವರೂಪಾಣಾಮೇಷಾಂ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ನಾಭೇರಧೋಭಾಗೇ ಪಾಷಾಣಪಿಣ್ಡಿಕಾವದ್ವಾತರೋಗವಿಶೇಷಃ||೧೦-೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಿತ್ತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಮುಖಾ ನೀಲಾಗ್ರಾಃ| ತನ್ವಸ್ರಂ ತನ್ವಸ್ರಂ ತನು ಅಘನಮ್, ಅಸ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತೀತಿ ತನ್ವಸ್ರಸ್ರಾವಿಣಃ| ವಿಸ್ರಾಃ ಆಮಗನ್ಧಿನಃ| ತನವಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ| ಮೃದವಃ ಕೋಮಲಾಃ| ಶ್ಲಥಾಃ ಲಮ್ಬನಶೀಲಾಃ| ಯವಮಧ್ಯಾಃ ಯವವನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥೂಲಾಃ| ಹರಿತ್ ಹರಿತ್ಪತ್ರವರ್ಣಂ, ಪೀತಂ ಹರಿತಾಲಾಭಂ, ಹಾರಿದ್ರಂ ಹರಿದ್ರಾವರ್ಣಮ್; ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರವಕ್ತ್ರಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೬-೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಾನ್ಯಾಹ– ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾಃ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಈದೃಶಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ನೀಲಮುಖಾಃ ನೀಲಾಗ್ರಾಃ| ತನು ಅಘನಮಸ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತೀತಿ ತನ್ವಸ್ರಸ್ರಾವಿಣಃ, ವಿಸ್ರಾಃ ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿನಃ, ತನವಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ, ಮೃದವಃ ಕೋಮಲಾಃ ಅನ್ಯೇ ‘ಮೃದುಲಮ್ಬಿನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಲಮ್ಬಿನೋ ಲಮ್ಬನಶೀಲಾಃ| ಆಕೃತ್ಯಾ ಚ ಶುಕಜಿಹ್ವಾಯಕೃತ್ಖಣ್ಡಜಲೌಕೋಮುಖಸನ್ನಿಭಾಃ ಸದೃಶಾಃ| ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಾದಿಮೋಹಾನ್ತೋಪದ್ರವದಾಯಿನಃ| ಸೋಷ್ಮಾಣಃ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಾಃ| ದ್ರವಂ ನೀಲಂ ಉಷ್ಣಂ ಪೀತರಕ್ತಮ್, ಆಮಮಪಕ್ವಂ ವರ್ಚಃ ಉಪವೇಶಯನ್ತಿ| ಯವಮಧ್ಯೇತಿ ಯವವತ್ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥೂಲಾಃ ಪ್ರಾನ್ತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ಹರಿತಂ ಹರಿತಪತ್ರವರ್ಣಂ, ಪೀತಂ ಹರಿತಾಲಾಭಂ, ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ತದ್ವತ್ ತ್ವಗಾದಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ| ಏವಮಾದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ಚಕ್ಷುರ್ನೇತ್ರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೧೬-೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ‘ಗುದಾಙ್ಕುರಾ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಹಾಮೂಲಾ ದೂರವಾಸ್ತ್ವವಗಾಹಿನಃ| ಘನಾ ನಿಬಿಡಾವಯವಾಃ| ಉತ್ಸನ್ನಾ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೋದ್ಗತಾಃ, ಉಪಚಿತಾಃ ಪರಿಣಾಹೇನ ಸ್ಥೂಲಾಃ, ಸ್ತಬ್ಧಾ ಅನಮ್ರಾಃ, ವೃತ್ತಾಃ ಪರಿಣಾಹೇನ ವರ್ತುಲಾಃ, ಗುರವೋ ಗುರುದ್ರವ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಗುದಂ ಕುರ್ವತೇ, ಸ್ಥಿರಾ ಅಚಞ್ಚಲಾಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಣಿವನ್ಮಸೃಣಾಃ| ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಕಣ್ಡೂಬಹುಲಾಃ; ಕಣ್ಡೂವ್ಯಪಗಮಾರ್ಥಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ರೀಣಯನ್ತ್ಯರ್ಶಸಮಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ| ಕರೀರೋ ಮರುಜದ್ರುಮಃ, ಪನಸಃ ಕಣ್ಟಕಿಫಲಂ, ತಯೋರಸ್ಥ್ಯಾಭಾಃ, ಅಥವಾ ಕರೀರೋ ವಂಶಾಙ್ಕುರಃ; ತೇನ ಕರೀರಾಭಾಃ, ಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಃ ಗೋಸ್ತನಸದೃಶಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣೌ ಆನಾಹಿತುಮಾಬದ್ಧುಮಿವ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ; ಗುದಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ ಪ್ರೇರಣಾದ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಕಾರಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಯುಬಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ಷಿಣ ಇತಿ ಪಾಯ್ವಾದಿಷ್ವಾಕರ್ಷವತ್ಪೀಡಾಕಾರಿಣಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಸ್ಯ ಗುದಸ್ಯ ವಾ; ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ, ಶಿರೋಜಾಡ್ಯಂ ಶಿರಃಸ್ತಿಮಿತತಾ, ಶಿಶಿರಜ್ವರಕಾರಿಣಃ ಶೀತಜ್ವರಕಾರಿಣಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವನುತ್ಸಾಹಃ, ಅಗ್ನಿಮಾರ್ದವಂ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ, ಛರ್ದಿರ್ವಮಿಃ| ಆಮಪ್ರಾಯವಿಕಾರದಾಃ ಆಮಬಹುಲಾ ಯೇ ರೋಗಾಃ ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯಾದಯಸ್ತತ್ಪ್ರದಾಃ| ಪ್ರಾಯಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರಾಜ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ಪ್ರಾಯಪ್ರಾಜ್ಯಶಬ್ದಯೋಃ ಪ್ರಚುರಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ವಸಾಭಂ ಚ ಸಕಫಂ ಚ ಪ್ರಾಜ್ಯಂ ಚ ಪುರೀಷಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ನ ಸ್ರವನ್ತಿ ‘ಕ್ಲೇದರಕ್ತಾದಿಕಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾ ಅಪಿ ನ ವಿದೀರ್ಯನ್ತ ಇತಿ||೧೯-೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾನ್ಯಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾದೌ ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಹಾಮೂಲಾ ದೂರಧಾತ್ವವಗಾಹನಾಃ| ಘನಾ ನಿಬಿಡಾವಯವಾಃ| ಮನ್ದರುಜಃ ಸ್ವಲ್ಪಪೀಡಾಃ| ಸಿತಾಃ ಶುಕ್ಲವರ್ಣಾಃ| ಉತ್ಸನ್ನಾ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೋದ್ಗತಾಃ| ಉಚ್ಛೂನಾ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಶ್ವಯಥುಮನ್ತಃ| ಪರಿಣಾಹೇನ ಸ್ಥೂಲಾಃ, ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಅನಮ್ರಾಃ| ವೃತ್ತಾಃ ಪರಿಣಾಹೇನ ವರ್ತುಲಾಃ| ಗುರವಃ ಗುರುದ್ರವ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಗುದಂ ಕುರ್ವತೇ| ಸ್ಥಿರಾ ನಿಶ್ಚಲಾಃ| ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಅವಿಶದಾಃ| ಸ್ತಿಮಿತಾ ಮನ್ದಾಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಣಿವನ್ಮಸೃಣಾಃ| ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಕಣ್ಡೂಬಹುಲಾಃ| ಕಣ್ಡೂವ್ಯಪಗಮಾರ್ಥಮುಪಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ರೀಣಯನ್ತ್ಯರ್ಶಸಮಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ| ಆಕೃತ್ಯಾ ತು ಕರೀರೋ ಮರುದೇಶೋದ್ಭವೋ ದ್ರುಮಃ, ಪನಸಃ ಕಣ್ಟಕಿಫಲಂ, ತಯೋರಸ್ಥಿವದಾಭಾಃ| ಅಥವಾ ಕರೀರೋ ವಂಶಾಙ್ಕುರಃ, ತೇನ ಕರೀರಾಭಾಃ, ಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಸ್ತತ್ಸದೃಶಾಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾವಾನಾಹಿತುಮಾಬದ್ಧುಮಿವ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಗುದಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ ಪ್ರೇರಣಾದ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಕಾರಿಣಃ| ಪಾಯುವಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ಷಿಣಃ ಪಾಯ್ವಾದಿಷು ಆಕರ್ಷಣವತ್ ಪೀಡಾಕಾರಿಣಃ| ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಕೋಶಃ| ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಕಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಉಪಸ್ಥಿತವಮನಮಿವ, ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಸ್ಯ ಗುದಸ್ಯ ವಾ| ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ, ಶಿರೋಜಾಡ್ಯಂ ಶಿರಸ್ತಿಮಿತತಾ, ಶಿಶಿರಜ್ವರಕಾರಿಣಃ ಶೀತಜ್ವರಕಾರಿಣಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವನುತ್ಸಾಹಃ| ಆಮಪ್ರಾಯವಿಕಾರದಾಃ ಆಮಬಹುಲಾ ಯೇ ರೋಗಾ ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯಾದಯಸ್ತತ್ಪ್ರದಾಃ| ಪ್ರಾಯಃಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರಾಜ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ, ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಜ್ಯಶಬ್ದಯೋಃ ಪ್ರಚುರಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ವಸಾಭಂ ಚ, ಸಕಫಂ, ಪ್ರಾಜ್ಯಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಪುರೀಷಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಸಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಪ್ರವಾಹಯುಕ್ತಾಃ| ನ ಸ್ರವನ್ತಿ ಕ್ಲೇದರಕ್ತಾದಿಕಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕನಿಪೀಡಿತಾ ಅಪಿ ನ ವಿದೀರ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ಪಾಣ್ಡುಸ್ನಿಗ್ಧಾಸ್ತ್ವಗಾದಯಃ ತ್ವಙ್ನಖನಯನವದನಾನಿ ಯತ್ರ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಭವನ್ತಿ||೧೯-೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಶಸಃ ಸಹಜಾರ್ಶಸಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈರ್ವಾತಜಾದ್ಯರ್ಶೋಭವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ, ಸರ್ವಾತ್ಮಕಾನಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ; ತಥಾ ತೈರೇವ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಹಜಾನ್ಯಪ್ಯಾಹುಃ, ತೇಷಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಶಸಃ ಸಹಜಾರ್ಶಸಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈರ್ವಾತಜಾದ್ಯರ್ಶೋಭವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಾನಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ ತಥಾ ತೈರೇವ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಹಜಾನ್ಯಪ್ಯಾಹುಃ, ತೇಷಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಕೀಲವತ್ ಕೀಲಾಃ ಅರ್ಶಾಂಸಿ, “ಹಲದನ್ತಾತ್ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮ್” (ಪಾ. ಅ. ೬ ಪಾ. ೩ ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯಲುಕ್ಸಮಾಸಃ| ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಃ| ವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ ಪ್ರವಾಲಮಣಿವಲ್ಲೋಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾಃ ಕಠಿನಪುರೀಷಯನ್ತ್ರಿತಾಃ, ದುಷ್ಟಮ್ ಆವಿಲಮ್, ಉಷ್ಣಂ ಚ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ, ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ ಅತಿಕ್ಷಯಾತ್, ಭೇಕಾಭಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯವರ್ಷಾಭ್ವಾಭಃ ಪೀತಚ್ಛವಿಃ, ‘ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದುಃಖೈಃ ರೋಗೈಃ| ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈರಿತಿ ತ್ವಕ್ಪಾರುಷ್ಯಾಮ್ಲಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನಾಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯೈಃ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ| ಬಲಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್, ಉತ್ಸಾಹೋ ಹರ್ಷಃ| ಹತೌಜಾ ಹತಶಕ್ತಿಃ| ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯ ಆವಿಲಚಕ್ಷುಃ, ವ್ಯಾಕುಲಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋ ವಾ| ವಿಟ್ ಶ್ಯಾವಮಿತಿ ವಿಟ್ಶಬ್ದೋ ನಪುಂಸಕೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ಏತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದೇವ| ಕಾಶ್ಮೀರಾಸ್ತು ಚರಕೇ– “ವಿಟ್ ಶ್ಯಾವಾ ಕಠಿನಾ ರೂಕ್ಷಾ” ಇತ್ಯೇವ ಪಠನ್ತಿ| ಅಧೋವಾಯುರ್ನ ವರ್ತತೇ ಗುದೇನ, ಪ್ರತಿಲೋಮಗತ್ವಾತ್||೨೪-೨೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ರಕ್ತಜಾನ್ಯಾಹ– ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಕೀಲವತ್ ಕೀಲಾ ಅರ್ಶಾಂಸಿ, ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮೀದೃಶಮ್– ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಃ| ಆಕೃತ್ಯಾ ಚ ಗುಞ್ಜಾ ರಕ್ತಗುಞ್ಜಾ, ವಿದ್ರುಮಃ ಪ್ರವಾಲಮಣಿಸ್ತತ್ಸದೃಶಲೋಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾಃ ಕಠಿನಪುರೀಷಯನ್ತ್ರಿತಾಃ| ಅತಿಶಯೇನ ದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಸ್ರವನ್ತಿ| ಸಹಸಾ ಅಕಸ್ಮಾತ್| ತಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ ಪ್ರವರ್ತನಾದ್ಭೇಕಾಭಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯವರ್ಷಾಭ್ವಾಭಃ ಪೀತಚ್ಛವಿಃ ಪುರುಷಃ| ದುಃಖೈಃ ರೋಗೈಃ, ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈರಿತಿ ಶೋಣಿತಕ್ಷಯೇ ತ್ವಕ್ಪಾರುಷ್ಯಾಮ್ಲಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನಾಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯೈಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ| ಬಲಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಉತ್ಸಾಹೋ ಹರ್ಷಃ| ಹತೌಜಾ ಹತಶಕ್ತಿಃ, ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯೋ ವ್ಯಾಕುಲಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಅಧೋವಾಯುರ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಗುದೇನ, ಪ್ರತಿಲೋಮತ್ವಾತ್||೨೪-೨೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಾರ್ಶಸೋ ನಿದಾನಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧೋ ವಾತಸ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಸ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಾನ್ನತು ಕೇವಲಸ್ಯ, ದೋಷತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಶಿಥಿಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಫಾನುಬನ್ಧಸ್ಯ| ನನು, ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಪೂರ್ವಂ “ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ|” ಇತಿ||೨೮-೩೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇದಾನೀಮಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಾರ್ಶೋನಿದಾನಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಮರ್ಶಸಾಮಸೃಗ್ಯದೀದೃಶಂ ಭವತಿ– ತನು ಅಲ್ಪಂ, ಕಟ್ಯಾದಿಷು ಶೂಲಮ್, ಅಧಿಕಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ, ತತ್ರ ರಕ್ತಾರ್ಶಸಿ ವಾತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದಿ ಚ ರೂಕ್ಷಣಂ ರೂಕ್ಷದ್ರವ್ಯಾದಿ ಹೇತುಃ ಕಾರಣಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಮರ್ಶಸಾಂ ಯದಿ ಶಿಥಿಲಂ ಶ್ವೇತಪೀತಂ ಚ ವಿಟ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಯದಿ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರು ಶೀತಲಂ ತನ್ತುಮತ್ಪಾಣ್ಡು ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಅಸೃಕ್ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತನ್ತುಮತ್ಸೂತ್ರಾಕಾರಂ, ಗುದಮಪಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾರ್ದ್ರಸ್ತಿಮಿತಂ ನಿಶ್ಚಲಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಿನ್ ರಕ್ತಾರ್ಶಸಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ತತ್ರ ಕಾರಣಂ ಹೇತುಃ| ನನು ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತಃ ಇತಿ ತತ್ ಉಚ್ಯತೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್| ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಂ ಚ ``ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ'' ಇತಿ||೨೮-೩೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽನ್ನಸ್ಯೇತಿ ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಜೀರ್ಣತಾಗಮನಮ್ ಆಹಾರೋ ವಾ ವಾ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಃ ಆಮಾಶಯ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ, ವಾತವೈಗುಣ್ಯಾತ್| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಹೀನಶಕ್ತಿತಾ| ‘ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಮಲಸ್ಯ, ಅಙ್ಗಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಾನನ್ತರಮತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪಂ; ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗತಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತಯೋಃ ಪೂರ್ವಮಭಿಧಾನಮ್; ಅಥವಾಽವಶ್ಯವಕ್ತವ್ಯಾನಾಂ ಕಾಮಚಾರಾದಭಿಧಾನಮಿತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪೋ ‘ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ‘ತನತನೀ’ ಇತಿ ಗುಣಾಕರಃ; ‘ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ಪುರೀಷವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೇ ಚ ‘ಆಟೋಪಮ್ ಆಧ್ಮಾನಮ್’ ಇತಿ ವಿವೃತವಾನ್; ಏತಚ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರ, ಗುಲ್ಮಪೂರ್ವರೂಪೇ ಆಟೋಪಾಧ್ಮಾನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ಪಾಠಾತ್| ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮಧೋನಿರುದ್ಧಸ್ಯ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗಮನಾತ್| ಸಕ್ಥಿಸಾದೋ ಜಙ್ಘಾವಸಾದಃ| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತೇಃ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಯುಕ್ತಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಉದರಸ್ಯ ಚಾಶಙ್ಕಾ, ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾತ್| ‘ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಚಾರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅಭಿವೃದ್ಧಯೇ ಉತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ||೩೧-೩೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽನ್ನಸ್ಯ ಅಜೀರ್ಣತಾಗಮನಮ್, ಆಹಾರೋ ವಾ ವಿಷ್ಟಬ್ಧ ಆಮಾಶಯ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ, ವಾತವೈಗುಣ್ಯಾತ್| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಹೀನಶಕ್ತಿತಾ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಮಲಸ್ಯ, ಅಙ್ಗಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪಃ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ತಲತಲ ಇತಿ ಗುಣಾಕರಃ, ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ಪುರೀಷವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೇ ಆಟೋಪಃ ಆಧ್ಮಾನಮಿತಿ ಮಾಧವಃ| ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಂ ಅಧೋನಿರುದ್ಧಸ್ಯ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗತತ್ವಾತ್| ಸಕ್ಥಿಸಾದೋ ಜಙ್ಘಾವಸಾದಃ, ಅಲ್ಪವಿಟ್ಕತಾ ಅಲ್ಪಪುರೀಷತ್ವಮ್| ಗ್ರಹಣೀರೋಗಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತೇರಾಶಙ್ಕೇತಿ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೋದರಸ್ಯ ಚಾಶಙ್ಕಾ, ಏತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾತ್| ಗ್ರಹಣೀರೋಗಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತಿರಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಚಾರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೩೧-೩೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ನನು, ಗುದದೇಶದುಷ್ಟ್ಯಾ ಗುದಜಸ್ಯೋತ್ಪಾದಾತ್ ಕಥಂ ಸರ್ವದೇಹೇ ಕೃಶತ್ವಕೃಷ್ಣತ್ವಾದಿರೂಪಾ ದುಷ್ಟಿರಿತ್ಯತ ಆಹ– ಪಞ್ಚಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಪಞ್ಚಸ್ವರೂಪಃ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನೋದಾನವ್ಯಾನಭೇದಾತ್; ಇತಿ ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಏವಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಪಿತ್ತಂ ಹ್ಯಾಲೋಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಪಾಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಮ್| ಏವಂ ಕಫೋಽಪಿ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ, ಹೃದಯಾಮಾಶಯಜಿಹ್ವಾಶಿರಃಸನ್ಧಿಷು ಕ್ರಮೇಣಾವಲಮ್ಬಕಕ್ಲೇದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಶ್ಲೇಷ್ಮಕಭೇದಾತ್| ಯದಾಹ ಗೌತಮಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚವಿಧೋರಃಸ್ಥಃ ಕ್ಲೇದಕಾದಿಸ್ವಕರ್ಮಣಾ| ಕಫಧಾಮ್ನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯತ್ ಕರೋತ್ಯವಲಮ್ಬನಮ್|| ಅತೋಽವಲಮ್ಬಕಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸಂಶ್ರಿತಃ| ಕ್ಲೇದಕಃ ಸೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾದ್, ರಸಬೋಧನಾತ್|| ಬೋಧಕೋ ರಸನಾಸ್ಥಸ್ತು, ಶಿರಃಸಂಸ್ಥೋಽಕ್ಷಿತರ್ಪಣಾತ್| ತರ್ಪಕಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಶ್ಲೇಷಣಾತ್ ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ||” ಇತಿ| ಗುದವಲೀತ್ರಯಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೋಪೋ ವಿಕೃತತ್ವಂ, ಸನ್ನಿಧಾನಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಾತ್, ವಲೀದುಷ್ಟೇರಪ್ರಾಪ್ತೇಶ್ಚ| ಸರ್ವ ಏವೇತಿ ಉಕ್ತಮಾರುತಾದಯ ಏವೇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುವ್ಯಾಧಿಕರಾಣೀತಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವಕರಾಣಿ| ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾನೀತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದಸಾಧ್ಯಾನಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಪಿ||೩೩-೩೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ನನು, ಗುದದೇಶದುಷ್ಟ್ಯಾ ಗುದಜಸ್ಯೋತ್ಪಾದಾತ್ ಕಥಂ ಸರ್ವದೇಹೇ ಕೃಶತ್ವಾದಿರೂಪಾ ದುಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾಹ– ಪಞ್ಚಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಜಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವೇ ಸಮ್ಭವೇ ಏತೇ ಸರ್ವ ಏವೋಕ್ತಸ್ವರೂಪಾ ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಪಞ್ಚಸ್ವರೂಪಃ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನೋದಾನವ್ಯಾನಭೇದಾತ್| ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ– “ಹೃದಿ ಪ್ರಾಣೋ ಗುದೇಽಪಾನಃ ಸಮಾನೋ ನಾಭಿಸಂಸ್ಥಿತಃ| ಉದಾನಃ ಕಣ್ಠದೇಶೇ ಚ ವ್ಯಾನಃ ಸರ್ವಶರೀರಗಃ”ಇತಿ| ಏವಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ವಾಯುಃ ಕಥ್ಯತೇ “ಯೋಽನಿಲೋ ವಕ್ತ್ರಸಞ್ಚಾರೀ ಸ ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ದೇಹಧೃಕ್| ಸೋಽನ್ನಂ ಪ್ರವೇಶಯತ್ಯನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚೈವಾವಲಮ್ಬತೇ|| ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಚಾಪಿ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್| ಉದಾನೋ ನಾಮ ಯಸ್ತೂರ್ಧ್ವಮುಪೈತಿ ಪವನೋತ್ತಮಃ|| ತೇನ ಭಾಷಿತಗೀತಾದಿವಿಶೇಷಶ್ಚಾಭಿವರ್ತತೇ| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ ಕುಪಿತಶ್ಚ ಸಃ|| ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಚರಃ ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಹಾಯವಾನ್| ಅನ್ನಂ ಪಚತಿ ತಜ್ಜಾಂಶ್ಚ ವಿಕಾರಾನ್ ಪ್ರವ್ಯನಕ್ತಿ ಸಃ|| ಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿಸಾದಾತೀಸಾರಾನ್ಪ್ರದುಷ್ಟಶ್ಚ ಕರೋತಿ ಸಃ| ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯೋಽಪಾನಃ ಕಾಲೇ ಕರ್ಷತಿ ಚಾಪ್ಯಧಃ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಶುಕ್ರಗರ್ಭಾರ್ತವಾನಿ ಚ| ಕ್ರುದ್ಘಶ್ಚ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ ಘೋರಾನ್ವಸ್ತಿಗುದಾಶ್ರಯಾನ್|| ಸರ್ವದೇಹಸರೋ ವ್ಯಾನೋ ರಸಸಂವಾಹನೋದ್ಯತಃ| ಸ್ವೇದಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಶ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯಪಿ|| ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸರ್ವದೇಹಗಾನ್| ಶುಕ್ರದೋಷಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾಶ್ಚ ವ್ಯಾನಾಪಾನಪ್ರಕೋಪಜಾಃ|| ಯುಗಪತ್ ಕುಪಿತಾಶ್ಚಾಮೀ ದೇಹಂ ಭಿನ್ದ್ಯುರಸಂಶಯಮ್”ಇತಿ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ವಾಯುಃ ‘ರಜೋಗುಣಮಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶೀತೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಶ್ಚಲಃ’ ಇತಿ| ಏವಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪಿತ್ತೇ ಯೋಜ್ಯಮ್, ಆಲೋಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಪಾಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾತ್;”ಪಾಚಕಂ ಭ್ರಾಜಕಂ ಚೈವ ರಞ್ಜಕಾಲೋಚಕೇ ತಥಾ| ಸಾಧಕಂ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚೈವ ಪಿತ್ತನಾಮಾನ್ಯನುಕ್ರಮಾತ್|| ಸ್ವಾಶಯೇ ಪಾಚಕಂ ಪಿತ್ತಮಗ್ನಿರೂಪಂ ತಿಲೋನ್ಮಿತಮ್| ಭ್ರಾಜಕಂ ಕಾನ್ತಿದಂ ಯತ್ತು ಲೇಪಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಪಾಚಕಮ್|| ರಞ್ಜಕಂ ತು ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹೋಸ್ತದ್ರಸಂ ಶೋಣಿತಂ ವ್ರಜೇತ್| ಆಲೋಚಕಂ ಸ್ಥಿತಂ ನೇತ್ರೇ ರೂಪದರ್ಶನಕಾರಿ ತತ್|| ಸಾಧಕಂ ಹೃದಯೇ ತಿಷ್ಠೇನ್ಮೇಧಾಪ್ರಜ್ಞಾಕರಂ ಚ ತತ್| ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವಂ ಪೀತಂ ನೀಲಂ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋತ್ತರಮ್|| ಕಟುತಿಕ್ತರಸಂ ಜ್ಞೇಯಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಚಾಮ್ಲತಾಂ ವ್ರಜೇತ್” ಇತಿ| ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಆಲೋಚಕಂ ನೇತ್ರಯೋಃ, ರಞ್ಜಕಂ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹ್ನೋಃ, ಸಾಧಕಂ ಹೃದಿ, ಪಾಚಕಂ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಭ್ರಾಜಕಂ ತ್ವಚಿ| ಏವಂ ಕಫೋಽಪಿ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ, ಆಲಮ್ಬಕಕ್ಲೇದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಶ್ಲೇಷ್ಮಕಭೇದಾತ್| ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಯದಾಹ ಗೌತಮಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ತತ್ರ ತ್ರಿಕಸಂಸ್ಥಃ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ| ಹೃದಯಸ್ಥಃ ಸ್ವವೀರ್ಯಾಚ್ಚ ತತ ಏವಾಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ|| ಕಫಧಾಮ್ನಾಮಶೇಷಾಣಾಂ ಯತ್ಕರೋತ್ಯವಲಮ್ಬನಮ್| ಅತೋಽವಲಮ್ಬಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸಂಸ್ಥಿತಃ|| ಕ್ಲೇದಕಃ ಸೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾದ್ರಸಬೋಧನಾತ್| ಬೋಧಕೋ ರಸನಾಸ್ಯಸ್ತು ಶಿರಃಸಂಸ್ಥೋಽಕ್ಷಿತರ್ಪಣಾತ್|| ತರ್ಪಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಃ ಸನ್ಧೇಃ ಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಸನ್ಧಿಸಂಸ್ಥಿತಃ| ಉರಃಕಣ್ಠಃಶಿರಃಸನ್ಧಿಪರ್ವಾಣ್ಯಾಮಾಶಯೋ ರಸಃ| ಮೇದೋ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಕಫಸ್ಥಾನಮುರೋ ಭೃಶಮ್”ಇತಿ| ಏವಂ ದೋಷತ್ರಯಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾನೋ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ ಗುದವಲಿತ್ರಯಂ ಚ ಗುದಜಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವೇ ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ, ಗುದವಲಿತ್ರಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪೋ ವಿಕೃತತ್ವಂ ಪ್ರವಹಣಾದಿಸ್ವಕಾರ್ಯಾಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗುದವಲೀತ್ರಯ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ– ಸರ್ವೇ ದೋಷಾ ಗುದವಲೀತ್ರಯೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಂ, ಪ್ರಾಣೋದಾನಯೋಸ್ತತ್ರಾಸನ್ನಿಧಾನಾತ್| ಅನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ– ಗುದವಲೀತ್ರಯೇ ಗುದಜಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವೇ ಉತ್ಪತ್ತೌ ಸತಿ ಸರ್ವ ಏವ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ| ತಸ್ಮಾದರ್ಶಾಂಸಿ ದುಃಖಪ್ರದಾನಿ ಬಹುವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವಕರಾಣಿ| ಅತಃ ಸರ್ವಶರೀರತಾಪೀನಿ| ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾನೀತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು– “ಸರ್ವಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಲಯೋ ಯೇಷಾಂ ದುರ್ನಾಮಭಿರುಪದ್ರುತಾಃ| ತಾಭಿಸ್ತು ಪ್ರಹಿತೋ ವಾಯುರಪಾನಃ ಸನ್ನಿವರ್ತತೇ|| ತತೋ ವ್ಯಾನೇನ ಸಙ್ಗಮ್ಯ ಜ್ಯೋತಿರ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ ದೇಹಿನಾಮ್|” ಇತಿ||೩೩-೩೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನೀತಿ ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತಸಂವತ್ಸರಾಣಿ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣೀತಿ ಪರಿಗತೋಽತಿಕ್ರಾನ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ಯೈಸ್ತಾನಿ ತಥಾ| ಯಾನಿ ತು ಬಾಹ್ಯವಲಿಜಾತಾನಿ ದ್ವಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ತಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ, ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನೀತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಮೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ, ದ್ವಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನಿ, ತ್ರಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ; ಏವಂ ತೃತೀಯಾಯಾಮೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನಿ, ಶೇಷಾಣ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಯದ್ಯಾಪ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ವಾ ತದ್ದೋಷವಲಿಭೇದೇಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ನಾಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾತಿ ತ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮ್|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ||೩೫-೩೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಾಹ– ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನೀತಿ ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತಸಂವತ್ಸರಾಣಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಾಹ– ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲೌ ಯಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹುಃ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ ಪರಿಗತೋಽತಿಕ್ರಾನ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ಯೈಸ್ತಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಾಹ– ಸಹಜಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಯಾನಿ ಸಹಜಾನಿ ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ, ತಥಾ ತ್ರಿದೋಷಜಾನ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಾನ್ಯಪಿ, ಯಾನ್ಯಭ್ಯನ್ತರಂ ವಲಿಂ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಜಾಯನ್ತ” ಇತ್ಯನ್ವಯಃ| ತತ್ರಾಪಿ ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇ– ಯಾನಿ ತು ಬಾಹ್ಯವಲಿಜಾತಾನಿ ದ್ವಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ತಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ, ತ್ರಿದೋಷಾಣಿ ಯಾಪ್ಯಾನೀತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಮೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ತ್ರಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಅಸಾಧ್ಯಾನಿ; ಏವಂ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ಏಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನಿ ಶೇಷಾಣ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ||೩೫-೩೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧೋ ಯಾಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಭೇದಾತ್, ತತ್ರ ಯದ್ಯಾಯುಃಶೇಷೋಽಸ್ತಿ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಶ್ಚ ತದಾ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮನ್ಯಥಾ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ– ಶೇಷತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಿತೇ ‘ಅರ್ಶೋರೋಗಿಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಮನ್ವಿತ ಇತಿ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ, ತೇನ ‘ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಯೇ ಸತಿ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ||೩೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಯಾಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಭೇದೇನ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ– ಶೇಷತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಾಯುಷಃ ಶೇಷೋಽಸ್ತಿ ತದಾ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಿತೇ ತಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ ‘ ರೋಗಿಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೀದೃಶೇ ರೋಗಿಣಿ? ದೀಪ್ತಕಾಯಾಗ್ನೌ, ಪುನಃ ಕೀದೃಶೇ? ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಿತೇ; ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ವಿಪರೀತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾನಿ ಅಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಂ ಯಥಾ– ರೋಗೀ ಭಿಷಕ್, ಪರಿಚಾರಕ ಔಷಧಂ ಚ| ಯದಾ ರೋಗೀ ಭಿಷಗ್ವಾಕ್ಯಕೃದಾಢ್ಯೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ, ವೈದ್ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕುಶಲೋ ನಿರ್ಲೋಭಃ ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರಶ್ಚ, ಪರಿಚಾರಕ ಆಪ್ತಃ ಕುಲೀನೋಽನಲಸಃ ಆತುರಚ್ಛನ್ದಾನುವರ್ತೀ ಚ, ಔಷಧಂ ನವಂ ರಸವೀರ್ಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಚ| ತದುಕ್ತಮ್– “ವೈದ್ಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಸೃಷ್ಟಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ ಪರಿಚಾರಕಃ| ಏತೇ ಪಾದಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕರ್ಮಸಾಧನಹೇತವಃ| ತತ್ತ್ವಾಧಿಗತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ಸ್ವಯಙ್ಕೃತೀ| ಲಘುಹಸ್ತಃ ಶುಚಿಃ ಶೂರಃ ಸಜ್ಜೋಪಸ್ಕೃತಭೇಷಜಃ|| ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿರ್ಧೀಮಾನ್ ವ್ಯವಸಾಯೀ ವಿಶಾರದಃ| ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರೋ ಯಶ್ಚ ಸ ಭಿಷಕ್ಪಾದ ಉಚ್ಯತೇ|| ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯವಾನಾತ್ಮವಾನಪಿ| ಉಚ್ಯತೇ ವ್ಯಾಧಿತಃ ಪಾದೋ ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಕೃದಾಸ್ತಿಕಃ|| ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಸಮ್ಭೂತಂ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ಚೋದ್ಧೃತಮ್| ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಮಹಾವೀರ್ಯಂ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾನ್ವಿತಮ್|| ದೋಷಘ್ನಮಗ್ಲಾನಿಕರಮವಿಕಾರಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಕಾಲೇ ದತ್ತಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ಪಾದ ಉಚ್ಯತೇ|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಜುಗುಪ್ಸುರ್ಬಲವಾನ್ ಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿತರಕ್ಷಣೇ| ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಕೃದಶ್ರಾನ್ತಃ ಪಾದಃ ಪರಿಚರಃ ಸ್ಮೃತಃ” ಇತಿ| ಏಷಾ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಃ ಸಾ ಚಾಯುಷಃ ಶೇಷತ್ವಾದ್ಘಟತೇ||೩೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪದ್ರವಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಹಸ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಶೋಥೋ ಮಿಲಿತೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಸಮ್ಮೋಹಾದಿ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ವಾ||೩೯-೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥೋಪದ್ರವಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಹಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಷು ಶ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾತ್ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಚ ಸ ಅರ್ಶಸೋಽರ್ಶೋರೋಗೀ ಅಸಾಧ್ಯಃ| ಅಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಸಮ್ಮೋಹಶ್ಚ; ತಥಾ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಾದಿ ಸಮಸ್ತಂ ವ್ಯಸ್ತಂ ಚ, ಅಙ್ಗಸ್ಯ ರುಕ್ ಪೀಡಾ, ಗುದಮುಷ್ಕಯೋಃ ಪಾಕಶ್ಚ, ಗುದಜಾನಿ ಅರ್ಶಾಂಸಿ, ತಂ ನರಂ ಘ್ನನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಾರ್ಶೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರಸ್ರುತಶೋಣಿತಂ ತೃಷ್ಣಾರೋಚಕಾದ್ಯುಪದ್ರವಯುಕ್ತಂ ಪುರುಷಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ ನಾಶಯನ್ತಿ, ಹಿ ಪಾದಪೂರಣೇ||೩೯-೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಥ ಮೇಢ್ರಜಾದೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಛೇದಃ| ತೇನ ‘ನಾಸಾರ್ಶ’ ಇತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ ಕಿಞ್ಚುಲಕಮುಖಸದೃಶಾನಿ||೪೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ಥಾನಾನ್ತರೇಷ್ವನ್ಯಾನ್ಯಪ್ಯರ್ಶಾಂಸ್ಯಾಹ– ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರತ್ವಾದೇಷಾಮರ್ಶಸಾಂ ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಸರ್ಷಪಾದಿಷು ಸ್ನೇಹೇಷು ತೈಲವ್ಯಪದೇಶವತ್| ಮೇಢ್ರಃ ಶೇಫಃ, ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚಕ್ಷುರ್ನಾಸಾದೀನಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾಸ್ಥಾನಮ್| ನಾಭಿಜಾನಿ ತು ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ ಕಿಞ್ಚುಲಮುಖಸದೃಶಾನಿ ಆಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾನಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ||೪೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚರ್ಮಕೀಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾನೋ ವಾಯುಃ, “ಏತಚ್ಚ ಗುದೌಷ್ಠದೇಶ ಏವ ನಾನ್ಯತ್ರ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯಃ”||೪೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚರ್ಮಕೀಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾನೋ ವಾಯುಃ, ಕಫಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ, ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ ಕೀಲಸದೃಶಮರ್ಶಃ ಕುರ್ಯಾತ್, ಸ್ಥಿರಂ ನಿಶ್ಚಲಂ, ತಂ ಚರ್ಮಕೀಲಂ ಪ್ರಾಹುಃ| ತ್ವಚೋ ಬಹಿರಿತಿ ಗುದೌಷ್ಠಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ರ ತ್ವರ್ಶಸಾಮೇವ ಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್; ಏತಚ್ಚ ಗುದೋಷ್ಠದೇಶ ಏವ ನಾನ್ಯತ್ರೇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯಃ||೪೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೈವ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣತಾ ಗಾತ್ರಸವರ್ಣತಾ|೪೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೈವ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನ ತೋದಃ ಪೀಡಾವಿಶೇಷಃ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ಪರುಷತಾ; ಪಿತ್ತಾತ್ ಅಸಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕೃಷ್ಣಂ ವಕ್ತ್ರಂ ಚ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ, ಗ್ರನ್ಥಿಸಾದೃಶ್ಯಂ ಸವರ್ಣತಾ ಗಾತ್ರಸಮಾನವರ್ಣತಾ| ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಮೇಢ್ರಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಕಣ್ಡೂಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತತಃ ಕಣ್ಡೂಯತಾಂ ಕ್ಷತಮ್| “ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷತೇ ಪ್ರರೋಹಾಃ ಸ್ಯುರ್ಮಾಂಸಜಾ ರುಧಿರಸ್ರವಾಃ| ವಿನಾಶಯನ್ತಿ ಶೇಫಂ ತೇ ಘ್ನನ್ತಿ ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಚ ಸತ್ವರಮ್” ಇತಿ| ಶೇಫೋ ಮೇಢ್ರಂ, ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಮ್| “ತಥಾ ಯೋನೌ ಚ ತೇ ದುಷ್ಟಾ ಗಣ್ಡೂಪದಮುಖಾಕೃತೀನ್|| ದುರ್ಗನ್ಧಾನ್ಸುಕುಮಾರಾಂಶ್ಚ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನ್ ಜನಯನ್ತಿ ಹಿ”ಇತಿ| ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನಿತಿ ಶೇಷಃ| ಚಕಾರಾದ್ಯೋನೇರಾರ್ತವಂ ಚ ಘ್ನನ್ತಿ| “ತೈರೇವೋರ್ಧ್ವಗತೈರ್ದೋಷೈಃ ಕರ್ಣಜಾರ್ಶಸ್ತು ಜಾಯತೇ| ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಶೂಲಮತ್ಯುಗ್ರಂ ಸತತಂ ಕರ್ಣಪೂತಿತಾ|| ನೇತ್ರಜೇಷು ಜಲಸ್ರಾವೋ ವೇದನಾ ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಮ್| ಅಶ್ರೂಣಾಂ ಜಾಯತೇ ವರ್ತ್ಮಾಽವರೋಧೋಽರ್ಶಸ್ಸು ಸನ್ತತಮ್|| ಘ್ರಾಣಜೇಷು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ಕ್ಷವಥುಃ ಪೂತಿವಕ್ತ್ರಂ ಚ ವಾಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾದನುನಾಸಿಕಮ್|| ಮುಖಾರ್ಶಸ್ಸು ಚ ಕಣ್ಠೌಷ್ಠತಾಲುಮಧ್ಯೈಕಜನ್ಮಸು| ಸ್ಯಾದ್ಧಿ ಗದ್ಗದವಾಕ್ಯತ್ವಂ ರಸಾಜ್ಞಾನಂ ಮುಖಾಮಯಾಃ||” ಇತಿ||೪೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮರ್ಶೋನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯವಾಚಸ್ಪತಿಕೃತೇ ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣೇ ರುಗ್ವಿನಿಶ್ಚಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮರ್ಶೋನಿದಾನಮ್||೫||