Adhikarana ਵਾਤਾਦ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਾਜ੍ਜਠਰਾਨਲਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕ-ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਥ ਵਿਸਮਃ ਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ |
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਠਰੋਨਲਃ ||੧||
View original
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् |
मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः |
कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਰ੍ਸ਼ਃਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤਾਨ੍ਯਾਹ– ਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਾਨਮ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਨ੍ਦਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਤ੍| ਸਮੋਵਿਕਤਃ, ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਸ੍ਯਾਵਿਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਰੀਯਕਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਜਾਠਰ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭੂਤਾਗ੍ਨਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਰ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯੋਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਤੋਰ੍ਸ਼ੋਨਨ੍ਤਰਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ– ਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਲੋ ਵਹ੍ਨਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ– ਮਨ੍ਦਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ, ਵਿਸਮਃ, ਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਮਨ੍ਦਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜਰਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਥਨਨ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਨ੍ਦਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਤ੍| ਸਮਃ ਅਵਿਕਤਃ, ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਾਠਰ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਵ੍ਯਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
Adhikarana ਵਿਸਮਾਦ੍ਯਗ੍ਨਿਭੇਦਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਸਮਾਗ੍ਨਿ-ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿ-ਵਿਸਮਾਗ੍ਨਿ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ (੨-੪) · Śloka ੪
ਵਿਸਮੋ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨ੍ |
ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ||੨||
ਸਮਾ ਸਮਾਗ੍ਨੇਰਸ਼ਿਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ |
ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਪਿ ਨੈਵ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਸਮਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਦੇਹਿਨਃ ||੩||
ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ |
ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ਼ਿਤਾ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ |
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੪||
View original
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् |
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२||
समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते |
स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३||
कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते |
मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते |
तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੇਸਾਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਸਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਿਤਿ ਵਾਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਮਸ਼ੀਤੇਰਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨ੍, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਮੋਸਚੋਸਾਦੀਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤੋਨ੍ਯਤਮਾਨ੍, ਏਵਂ ਕਫਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤੇਰਾਲਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਏਤੇ ਚ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਰਕੇ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਏਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ| ਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾ ਉਚਿਤਾ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਸ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਜੀਰ੍ਣਗੁਰੁਭੋਜਨਾਦਿਕਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣੀਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਗੁਰੁ ਚਾਨ੍ਨਮਥਾਸ਼੍ਨਤਃ| ਦਿਵਾਪਿ ਸ੍ਵਪਤੋ ਯਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸੋਗ੍ਨਿਰੁਤ੍ਤਮਃ||” ਇਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭਸ੍ਮਕਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰੇਵ ਹਿ ‘ਭਸ੍ਮਕ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਨਰੇ ਕ੍ਸੀਣਕਫੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤਾਨੁਗਮ੍| ਸ੍ਵੋਸ੍ਮਣਾ ਪਾਵਕਸ੍ਥਾਨੇ ਬਲਮਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ|| ਤਦਾ ਲਬ੍ਧਬਲੋ ਦੇਹਂ ਵਿਰੁਜੇਤ੍ ਸਾਨਿਲੋਨਲਃ| ਅਭਿਭੂਯ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ|| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਤਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ ਪਚਤ੍ਯਪਿ| ਤਤੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਤਙ੍ਕਾਨ੍ ਮਤ੍ਯੁਂ ਚੋਪਨਯੇਨ੍ਨਰਮ੍|| ਭੁਕ੍ਤੇਨ੍ਨੇ ਲਭਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ| ਤਟ੍ਕਾਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵਾਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੨-੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਸਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮੋਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਿਤਿ ਵਾਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨ੍ ਅਸ਼ਿਤੇਰਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨ੍ ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਰੇਵਂ ਪਿਤ੍ਤਜਾਨਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਮ੍ ਓਸਚੋਸਾਦੀਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤੋਨ੍ਯਤਮਾਨ੍; ਏਵਂ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਃ ਕਫਜਾਨਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤੇਰਾਲਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍; ਏਤੇ ਚ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਰਕ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾ ਉਚਿਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਸ਼ਿਤਾ ਉਪਯੁਕ੍ਤਾ ਸਤੀ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਸ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨੇਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਸ਼ਿਤਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨੈਵ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਸਮਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸਮਗਤਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸਮਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰਿਤਿ ਭੇਦਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਾਦਿਕਮਪਿ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਗੁਰੁ ਚਾਨ੍ਨਂ ਤਥਾਸ਼੍ਨਤਃ| ਦਿਵਾਪਿ ਸ੍ਵਪਤੋ ਯਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸੋਗ੍ਨਿਰੁਤ੍ਤਮਃ” ਇਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭਸ੍ਮਕਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰੇਵ ਹਿ ਭਸ੍ਮਕ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਨਰੇ ਕ੍ਸੀਣਕਫੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤਾਨੁਗਮ੍| ਸ੍ਵੋਸ੍ਮਣਾ ਪਾਚਕਸ੍ਥਾਨੇ ਬਲਮਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ|| ਤਦਾ ਲਬ੍ਧਬਲੋ ਦੇਹਂ ਵਿਰੂਕ੍ਸਃ ਸਾਨਿਲੋਨਲਃ| ਅਭਿਭੂਯ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ|| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਚ ਤਤੋ ਧਾਤੂਞ੍ਛੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ ਪਚਤ੍ਯਪਿ| ਤਤੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਤਙ੍ਕਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਂ ਚੋਪਨਯੇਨ੍ਨਰਮ੍|| ਭੁਕ੍ਤੇਨ੍ਨੇ ਲਭਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ| ਤਡ੍ਦਾਹਕਾਸਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵਾਃ” ਇਤਿ| ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮਾਗ੍ਨਿਰੁਤ੍ਤਮਃ||੨-੪||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਭੇਦਾਃ (੫-੬) · Śloka ੬
ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ |
ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ ||੫||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) |
ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਦਿਨਪਾਕਿ ਚ |
ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਸ੍ਠਂ ਚਾਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮ੍ ||੬||
View original
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः |
अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५||
(सु. सू. अ. ४६) |
अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च |
वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਕਫਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ| ਰਸਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਭਾਵੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ; ਯਥਾ– ਯੂਪਾਯ ਦਾਰੁ ਯੂਪਦਾਰੁ; ਅਥਵਾ “ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਲਕ੍ਸਣਯਾ, ਤੇਨ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸੋਪਰਿਣਤਿਲਕ੍ਸਣੋ ਰਸਸ਼ੇਸ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਰੂਪਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ; ਕਿਞ੍ਚ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਚ ਸਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ? ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਪਿ ਭਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ਹਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਚ ਯਸ੍ਯ| ਰਸਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਸਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣਮ੍||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬)| ਆਰੋਗ੍ਯਮਞ੍ਜਰ੍ਯਾਂ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨੋਪ੍ਯਾਹ– “ਉਦ੍ਗਾਰੇਪਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾਮੁਪਗਤੇ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਭਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਰੁਜਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮ੍| ਮਨ੍ਦਾਜੀਰ੍ਣਰਸੇ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਂ, ਤਤ੍ਰਾਤਿਵਦ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਹਲ੍ਲਾਸਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਨਾਦਿ ਚ ਭਵੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਮਯਕ੍ਸੋਭਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਰੂਪਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਹਾਰਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਨ ਤਦਨੁਰਞ੍ਜਿਤੋਦ੍ਗਾਰੋਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਅਕਾਲਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਿਵ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਯਦਾ ਦੋਸਵਿਬਦ੍ਧਮਾਮਂ ਲੀਨਂ ਨ ਤੇਜਃਪਥਮਾਵਣੋਤਿ| ਭਵਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਤਦਾ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਾਹਾਰਾਪਾਕਜਂ ਰਸਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਰਸਸ਼ੇਸਮਥਾਪਿ ਚ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਜੀਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਦਾਹਾਰਾਪਰਿਪਾਕਤਃ||” ਇਤਿ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਰਸੇ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਆਹਾਰਜਨਿਤੇ ਰਸੇ ਸ਼ੇਸ ਆਹਾਰਾਵਯਵੋਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੋਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨੀਰਮਿਵ ਰਸਸ਼ੇਸਃ|” ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਆਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਜਂ, ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਜਃ; ਵਾਤਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਤਃ, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ; ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਭੇਦ ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧੇ ਨਞ੍, ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ, ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਜੀਰ੍ਣਮ੍; ਯਥਾ– ਅਸਿਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਮਜੀਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍, ਏਕਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੂਤ੍ਕਟੈਕਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਯਤਸ੍ਤ੍ਰੈਦੋਸਿਕਮੇਵਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਦੋਸਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਰਕਾਰਕਮ੍| ਦਿਨਪਾਕਿ ਚੇਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦਪਰਦਿਨੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਿਨਪਾਕਿ| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪਚ੍ਯਮਾਨਮਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਣਂ, ਨੈਸ਼ਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਮਵੈਕਾਰਿਕਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਅਦ੍ਯੈਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣਂ ਵਾ? ਨ ਤਾਵਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੇਰ੍ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣਂ, ਤਚ੍ਚਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍– ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯਾਚਾਰਸੇਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨੁਪਸੇਵੇਤ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸਾਧੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤੁ– “ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ “ਘੋਰਮਲਵਿਸਂ ਚ ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਨ੍ਨਵਿਸਾਖ੍ਯਮਜੀਰ੍ਣਂ” ਪਠਿਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਮੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤੇਨ ਰਸਸ਼ੇਸ ਏਵ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍||੫-੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਸ੍ਯੈਵ ਅਪਕ੍ਵ ਉਦ੍ਵਰਿਤੋ ਰਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤਤਃ| ਨਨ੍ਵਾਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਆਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਜਂ, ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਜਃ, ਵਾਤਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਤਃ, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਮਤਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਮਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਰਕਾਰਕਂ, ਦਿਨਪਾਕਿ ਚੇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਿਨਪਾਕਿ, ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਣਂ, ਨਿਸ਼ਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਸਸ੍ਠਮਾਹੁਃ– ਪ੍ਰਾਕਤਮਵੈਕਾਰਿਕਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਅਦ੍ਯੈਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਅਜੀਰ੍ਣ ਵਾ ? ਨ ਤਾਵਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੇਰ੍ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯਾਚਾਰਸੇਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨੁਪਸੇਵੇਤ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸਾਧੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ” ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੫-੬||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਨਿਦਾਨਮ੍ (੭-੯) · Śloka ੯
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ |
ਕਾਲੇਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਲਘੁ ਚਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨ ਪਾਕਂ ਭਜਤੇ ਨਰਸ੍ਯ ||੭||
ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ ਲੁਬ੍ਧੇਨ ਰੁਗ੍ਦੈਨ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤੇਨ |
ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਮਨ੍ਨਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਪਾਕਮੇਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) |
ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ |
ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਦੁਃਖਸ਼ਯ੍ਯਾਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ||੯||
(ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) |
View original
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७||
ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन |
प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८||
(सु. सू. अ. ४६) |
मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति |
चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९||
(च. वि. अ. २) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣਮਾਹ– ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਿਤਿ ਵੇਗਾਨਾਮ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੇਃ| ਲਘੁ ਚਾਪੀਤਿ ‘ਅਪਿ’ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਮਾਨਸਦੋਸਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯ ਇਤਿ||੭-੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮਾਹ– ਅਤ੍ਯਮ੍ਬ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ “ਬਹੁ ਸ੍ਤੋਕਮਕਾਲੇ ਵਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍” ਇਤਿ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਵਾਤਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਾਨਾਂ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ, ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਕਾਯਿਕਂ ਕਾਰਣਮਭਿਧਾਯ ਮਾਨਸਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਦੋਸਕਾਰਣਮਾਹ– ਈਰ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਰਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ, ਭਯਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਾਸਃ, ਕ੍ਰੋਧਃ ਪਰਾਭਿਦ੍ਰੋਹਲਕ੍ਸਣਃ, ਤੈਃ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਰਿਭੂਤੇਨ, ਲੁਬ੍ਧੇਨ ਲੋਭਸਹਿਤੇਨ, ਰੁਗ੍ਦੈਨ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤੇਨ ਸ਼ੋਕਦੈਨ੍ਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਨ, ਦੈਨ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਗਤਿਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਮਿਤਿ||੭-੯||
Adhikarana ਆਮਾਜੀਰ੍ਣ-ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣ-ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣ-ਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਨਿ (੧੦-੧੨) · Śloka ੧੩
ਤਤ੍ਰਾਮੇ ਗੁਰੁਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਣ੍ਡਾਕ੍ਸਿਕੂਟਗਃ |
ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੧੦||
ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਭ੍ਰਮਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ |
ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਸਧੂਮਾਮ੍ਲਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੧||
ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾਃ |
ਮਲਵਾਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮੋਹਾਙ੍ਗਪੀਡਨਮ੍ ||੧੨||
ਰਸਸ਼ੇਸੇਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਗੌਰਵੇ |੧੩|
View original
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः |
उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०||
विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः |
उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११||
विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः |
मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२||
रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਮਾਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਗਣ੍ਡਃ ਕਪੋਲਃ ਅਕ੍ਸਿਕੂਟਃ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਗੋਲਕਃ, ਤਦ੍ਗਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰੂਪਃ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੋਨਮ੍ਲਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਕੇ ਹ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਵਿਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾ ਤੋਦਭੇਦਾਦਿਰੂਪਾ| ਅਙ੍ਗਪੀਡਨਂ ਸਾਮਵਾਤਵੇਦਨਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜ ਇਤਿ ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ| ਸਧੂਮਾਮ੍ਲ ਇਤਿ ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੋਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ||੧੦-੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਮਜੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਆਮੇ ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਗੁਰੁਤਾਦਿਚਿਹ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ਗੁਰੁਤਾ ਉਦਰਾਙ੍ਗਯੋਰ੍ਗੌਰਵਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਦ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵਮਨਤ੍ਵਮਿਵ| ਗਣ੍ਡਃ ਕਪੋਲਃ, ਅਕ੍ਸਿਕੂਟਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਗੋਲਕਃ, ਤਦ੍ਗਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰੂਪਃ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੋਨਮ੍ਲਃ| ਏਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਉਕ੍ਤਮ੍– “ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਨ੍ਨਂ ਗਤਮਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍” ਇਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ ਕਫਦੂਸਿਤਾਨ੍ਨਸ੍ਵਭਾਵਕਥਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਕਫਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਗੌਰਵਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਨਿ| ਵਿਦਗ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਪਕ੍ਵਮ੍ ਅਮ੍ਲਭਾਵਗਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਵਿਦਗ੍ਧਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਗਤਮਮ੍ਲਭਾਵਮ੍” ਇਤਿ| ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੋਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਦ੍ਧਵਾਤਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਭਸ਼ਤੋਦਸ਼ੂਲਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਾਨਦ੍ਧਵਿਰੁਦ੍ਧਵਾਤਮ੍” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇਜੀਰ੍ਣੇ ਵਿਵਿਧਵਾਤਵੇਦਨਾਸ੍ਤੋਦਭੇਦਾਦਿਰੂਪਾਃ| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਾਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਜੀਰ੍ਣੋ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦਿਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦਕ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍|” ਇਤਿ|| ਰਸਸ਼ੇਸੇਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਗੌਰਵਮ੍| “ ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਭ੍ਰਮਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾਃ| ਵਿਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍||”||੧੦-੧੨||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣੋਪਦ੍ਰਵਾਃ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਮਥੁਃ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ |
ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰਣਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਤਃ ||੧੩||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) |
View original
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः |
उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३||
(सु. सू. अ. ४६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਮਰਣਮਪਿ||੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਪ੍ਰਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍, ਵਮਥੁਃ ਛਰ੍ਦਿਃ, ਸਦਨਮਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਫੁਟਨਮਿਵਾਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੩||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣੇਸ੍ਵਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਯੇਪ੍ਰਮਾਣਤਃ |
ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਤੇ ਮੂਲਮਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੪||
View original
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਕ੍ਤਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਦੁਸ੍ਟਮਨੋਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਲੋਲੁਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਣ ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– ਪਸ਼ੁਵਦਿਤਿ| ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸਮੂਹਸ੍ਯ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੇਃ, ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮ੍||੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਕ੍ਤਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯੇ ਨਰਾ ਅਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ, ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਦੁਸ੍ਟਮਨੋਯੁਕ੍ਤਾਃ ਲੋਲੁਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– ਪਸ਼ੁਵਦਿਤਿ| ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸਮੂਹਸ੍ਯ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੇਰ੍ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ||੧੪||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਭਵਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਯਦੀਰਿਤਮ੍ |
ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् |
विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਮਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਆਮਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਃ| ‘ਤਨ੍ਨ’ ਇਤਿ ਬਕੁਲਕਰਃ| ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਹਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਾਂ ਚ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂਹਿ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦਯ ਇਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾਮਾਦਿਭੇਦੇਨਾਜੀਰ੍ਣਮੁਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਥਾ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਪਿ ਭਵੇਤ੍ ਯਦਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯੋਪਾਦਾਨਂ ਨ ਕਤਂ ਤਦਪਰਿਣਾਮਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਸ੍ਵਾਭਾਵਾਦੇਕੋਪਮਤਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਆਮਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਖ੍ਯਾ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਃ| ਤਨ੍ਨ, ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਜਨਕਤ੍ਵਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਫਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਿਦਗ੍ਧਭਾਵਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ “ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦਕਮ੍” ਇਤਿ ਬਕੁਲਃ||੧੫||
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਨਿਰੁਕ੍ਤਿ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੁਦਨ੍ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਨਿਲਃ |
ਯਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣੇਨ ਸਾ ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸੂਚੀਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ||੧੬||
ਨ ਤਾਂ ਪਰਿਮਿਤਾਹਾਰਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਃ |
ਮੂਢਾਸ੍ਤਾਮਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਲਭਨ੍ਤੇਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ||੧੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः |
यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६||
न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः |
मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚ੍ਯਾ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਸੂਚੀਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦਨ੍’ ਇਤਿ ਵਿਸੂਚੀਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਤ੍ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੋਦਨਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯੇਪਿ ਵੇਦਨਾਭੇਦਾ ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੇਦਨਾਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦੇਰ੍ਭਸ਼ਕੋਪਤਃ| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭਿਨਤ੍ਤੀਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾ||” ਇਤਿ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾ ਵਿਦਿਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਃ| ਮੂਢਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਜ੍ਞਾਃ| ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ਅਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ਪਸ਼ੁਵਦਪ੍ਰਮਾਣਭੋਜਿਨਃ||੧੬-੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚ੍ਯਾ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਯਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਮਨਿਲਃ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੁਦਨ੍ ਸਨ੍ ਤਿਸ੍ਠਤੇ ਵੈਦ੍ਯੈਰਾਦਿਵੈਦ੍ਯੈਰਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ਸਾ ਵਿਸੂਚੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ||੧੬|| ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂਵਿਧਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤਾਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਦਿਤਾਗਮਾ ਵਿਦਿਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਃ, ਮੂਢਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਜ੍ਞਾਃ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤਾਂ ਭਜਨ੍ਤੇ| ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਮੂਢਾਃ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨਭਿਜ੍ਞਾਃ, ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ, ਅਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ਪਸ਼ੁਵਦਪ੍ਰਮਾਣਭੋਜਿਨਃ; ‘ਕਲੁਸਾਸ਼ਯਾਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਕਲੁਸੋ ਦੁਸ੍ਟ ਆਮਾਸ਼ਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਕਲੁਸਾਸ਼ਯਾਃ; ਆਮਾਸ਼ਯਦੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਤ੍, ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਾਚ੍ਚ||੧੭||
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੋ ਵਮਥੁਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਜਮ੍ਭਦਾਹਾਃ |
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਮ੍ਪੌ ਹਦਯੇ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ||੧੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः |
वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚੀ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਥੁਃ ਵਾਨ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਮਨਾਤੀਸਾਰੌ ਮਿਲਿਤੌ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ਤ੍ਵਧੋਗਾਯਾ ਆਮਾਤੀਸਾਰੇਣ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾ ਚ| (ਚਰਕੇ ਤੁ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਮਦੋਸਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਰੂਪਾਂ ਵਿਸੂਚੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਵਿਸੂਚੀ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਧੋਗਾਪਿ, ਚਰਕੇ ਆਮਾਤੀਸਾਰਸ੍ਯਾਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਚਕਾਰਾਦੁਭਯਮਾਰ੍ਗਗਾਪੀਤਿ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ਚ ਅਪਕ੍ਵਾਹਾਰਵਮਨੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚੀਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਥੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਿਃ, ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਮੋਟਨਂ ਜਙ੍ਘਾਦੀਨਾਂ, ਖਲ੍ਲੀਤਿ ਲੋਕੇ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ; ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਮਨਾਤੀਸਾਰੌ ਮਿਲਿਤੌ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਅਧੋਗਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਚ| ਆਮਾਤਿਸਾਰੇਣਾਧੋਗਾ ਛਰ੍ਦ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਚੇਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਾਃ; ਚਰਕੇ ਤੁ “ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਮਦੋਸਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਰੂਪਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍” ਇਤ੍ਯੁਭਯਗਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ਚਾਪਕ੍ਵਾਹਾਰਵਮਨੇਨ ਦੋਸਜਚ੍ਛਰ੍ਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੮||
Adhikarana ਅਲਸਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਕੁਕ੍ਸਿਰਾਨਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪਰਿਕੂਜਤਿ |
ਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ||੧੯||
ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵੇਦਪਿ |
ਤਸ੍ਯਾਲਸਕਮਾਚਸ੍ਟੇ ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰੌ ਚ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ||੨੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति |
निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९||
वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि |
तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਲਸਕਮਾਹ– ਕੁਕ੍ਸਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ, ਮਲਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪੁਰੁਸਃ ਪਰਿਕੂਜਤਿ ਆਰ੍ਤਨਾਦਂ ਕਰੋਤਿ| ਨਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਨਾਧਃ ਪ੍ਰਤਿਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਾ, ਤੇਨੋਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਯਕਣ੍ਠਾਦਿਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ‘ਅਲਸਕ’ ਇਤਿ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਸ੍ਤਾਦਾਹਾਰੋ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ||੧੯-੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਲਸਕਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਕੁਕ੍ਸਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸਿਰੁਦਰਮਾਨਹ੍ਯਤੇ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ, ਮਲਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪੁਰੁਸਃ, ਪਰਿਕੂਜਤਿ ਆਰ੍ਤਨਾਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਮਾਰੁਤੋ ਨਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣੇਨਾਧਃਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਗਤਿਃ, ਕੁਕ੍ਸੌ ਤੇਨੋਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਯਕਣ੍ਠਾਦਿਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਲਸਕਨਾਮਾਨਂ ਰੋਗਮਾਚਸ੍ਟੇ ਕਥਯਤਿ| ਅਲਸਕ ਇਤਿ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵ ਨਾਧਸ੍ਤਾਨ੍ਨ ਚਾਹਾਰੋ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ|| ੧੯-੨੦||
Adhikarana ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਦੁਸ੍ਟਂ ਤੁ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ |
ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਂ ਤਾਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਃ ਪੁਰਾਣਾਃ ||੨੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य |
विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਸ੍ਟਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਸ਼ਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਅਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਬਲਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਸ਼ੀਲਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ ਅਲਸਕੇ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||” ਇਤਿ||੨੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਪੁਰਾਣਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਸ੍ਤਾਂ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਮਾਹੁਃ; ਭਸ਼ਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਚਰਣੀਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਲੀਨਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ| ਇਯਮੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕ ਇਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਚ– “ ਦੁਸ੍ਟਾ ਹ੍ਯਲਸਕੇ ਦੋਸਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਃ| ਕਾਰਕਾਸ੍ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲਾਦੇਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਨ੍ਨਿਰੋਧਕਾਃ|| ਨਿਜਯੋਗਾਤ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ ਚ| ਸ ਦਣ੍ਡਾਲਸਕਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਰਦੇਹਵਿਨਾਸ਼ਕਤ੍” ਇਤਿ| ਨਨ੍ਵਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਬਲਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਸ਼ੀਲਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਕੋ ਭੇਦਃ ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਲਸਕੇ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍” ਇਤਿ||੨੧||
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮ੍ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਮਾਮਂ ਵਿਰੁਜੇਤ੍ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਃ |
ਦੋਸੇਣ ਯੇਨਾਵਤਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਸ਼੍ਚ ||੨੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः |
दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਜਾਤਾਨ੍ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਭਿਧਾਯਾਜੀਰ੍ਣਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਂ ਕਰ੍ਤ, ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਜੇਤ੍; ਏਤੇਨਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ੇਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰੁਜਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਯਤ੍ਰੇਤਿਸਰ੍ਵਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੁਪਿਤਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਵਾਨਿਯਤਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਸ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਕੈ ਰੁਜੇਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰਸਮੂਹੈਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰਿਤ੍ਯਾਹ– ਦੋਸੇਣ ਯੇਨ ਸ੍ਵਕਾਰਣਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਨਾਵਤਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤੋਦਦਾਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੈਰਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਰਪਾਕਾਲਸਕਾਦਿਭਿਰਪਿ| ਅਨੇਨੈਵ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮਾਮਵਾਤਾਖ੍ਯਂ ਰੋਗਂ ਗਹੀਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੨੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਜਨ੍ਯਾਨਿ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯਭਿਧਾਯ ਅਜੀਰ੍ਣਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਮਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤਂ, ਤਥਾਚ– “ਅਵਿਪਕ੍ਵਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਬਹੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਸਦਨਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਾਮਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ ਆਮਂ ਕਰ੍ਤ, ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਾਯੁਪ੍ਰੇਰਣਾਕਰ੍ਸਣਸ੍ਯਾਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਜੇਤ੍ ਪੀਡਯੇਤ੍, ਏਤੇਨਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ੇਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰੁਜਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਏਤਾਵਤਾ ਧਾਤੁਭੂਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਮਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ੋਸਵ੍ਰਣਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਰੋਗਾਣਾਂ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪਾਵਕਾਃ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਸਹ ਜਾਠਰਵਹ੍ਨਿਨਾ” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਧਾਤੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦੋ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵਾਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਪਿਡਿਕਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕੁਪਿਤਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਵਾਨਿਯਤਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਵਿਰੁਜੇਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਦੋਸੇਣ ਯੇਨ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਨਾ ਅਵਤਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤੋਦਦਾਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ; ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੈਃ ਆਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਰ੍ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਰਾਮਵਾਤਾਦਿਭਿਃ| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮਾਮਵਾਤਰੋਗਂ ਸਙ੍ਗਹੀਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ, ਉਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੨੨||
Adhikarana ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਯੋਰਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਯਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਨਖੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਮ੍ਯਰ੍ਦਿਤੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ |
ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਨਰਃ ਸੋਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ||੨੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
View original
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः |
क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਯੋਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ ਕੋਟਰਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਕ੍ਸਿਗੋਲਕਃ| ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਃ ਸ਼੍ਲਥੀਭੂਤਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਃ| ਅਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ਮਰਣਾਯ||੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਿਸੂਚ੍ਚਲਸਕਯੋਰਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦਨ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਅਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ ਕੋਟਰਾਕ੍ਸਃ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਨੇਤ੍ਰਃ| ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਸੀਣਧ੍ਵਨਿਃ, ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਚ, ਸ ਨਰਃ ਅਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ਅਪੁਨਰਾਵਤ੍ਤਯੇ ਮਰਣਾਯ, ਯਾਯਾਦ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ– ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪਰਂ ਤੁ “ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਰਤਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ| ਅਮੀ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਘੋਰਾ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਃ||” ਇਤਿ ਮਾਧਵੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪਥਙ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੨੩||
Adhikarana ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਲਕ੍ਸਣਂ, ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੨੪-੨੭) · Śloka ੨੭
ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਸਾਹੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਯਥੋਚਿਤਃ |
ਲਘੁਤਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੪||
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਰਤਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ |
ਅਮੀ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਘੋਰਾ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਃ ||੨੫||
ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਹਾਰਵੈਸਮ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣਂ ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍ |
ਤਨ੍ਮੂਲੋ ਰੋਗਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੨੬||
ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਭ੍ਰਮਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾਃ |
ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੭||
View original
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः |
लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४||
निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता |
अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५||
प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् |
तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६||
ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः |
विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਯਾ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਧੂਮਾਮ੍ਲਾਦਿਰਹਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਹਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰ੍ਬਲਮ੍| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਵੇਗਸਹਿਤ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਃ| ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਾਨੁਰੂਪਃ| ਲਘੁਤਾ ਦੇਹਸ੍ਯ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤਿ||੨੪-੨੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਯਾ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸ ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮ੍– ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਧੂਮਾਮ੍ਲਾਦਿਰਹਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਉਤ੍ਸਾਹਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰ੍ਬਲਮ੍, ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਵੇਗਸਹਿਤ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਃ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਯਥੋਚਿਤਃ ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਾਨੁਰੂਪਃ, ਲਘੁਤਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤਿ||੨੪-੨੭||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੬
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਕਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍||੬||