Adhikarana ఊరుస్తంభస్య నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౧-౫) · Śloka ౫
అథోరుస్తంభనిదానం | శీతోష్ణద్రవసంశుష్కగురుస్నిగ్ధైర్నిషేవితైః | జీర్ణాజీర్ణే తథాऽऽయాససంక్షోభస్వప్నజాగరైః ||1|| సశ్లేష్మమేదఃపవనః సామమత్యర్థసంచితం | అభిభూయేతరం దోషమూరూ చేత్ ప్రతిపద్యతే ||2|| సక్థ్యస్థినీ ప్రపూర్యాంతః శ్లేష్మణా స్తిమితేన చ | తదా స్తభ్నాతి తేనోరూ స్తబ్ధౌ శీతావచేతనౌ ||3|| పరకీయావివ గురూ స్యాతామతిభృశవ్యథౌ | ధ్యానాంగమర్దస్తైమిత్యతంద్రాచ్ఛర్ద్యరుచిజ్వరైః ||4|| సంయుక్తౌ పాదసదనకృచ్ఛ్రోద్ధరణసుప్తిభిః | తమూరుస్తంభమిత్యాహురాఢ్యవాతమథాపరే ||5|| (వా. ని. అ. 15) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతవ్యాధివిశేషత్వాదూరుస్తంభమాహ– శీతోష్ణేత్యాది| శీతోష్ణగ్రహణమనుక్తపరస్పరవిరోధిద్వంద్వోపలక్షణార్థం, తేన గురుస్నిగ్ధాభ్యాం లఘురూక్షయోర్గ్రహణం బోధ్యమితి జేజ్జటః| సంశుష్కం కఠినం, ద్రవవిరోధిత్వాత్| జీర్ణాజీర్ణే ఇతి ప్రభూతం జీర్ణం, స్తోకమజీర్ణమిత్యాహుః, తస్మిన్; ‘భోజనే’ ఇతి శేషః| అత ఏవ దృఢబలేన– ‘జీర్ణాజీర్ణే సమశ్నతః|’ (చ. చి. అ. 27) ఇతి పఠితం| ఏతే చ యథాసంభవం శ్లేష్మాదీనాం హేతవః| సశ్లేష్మమేదఃపవనః ఇతి సశ్లేష్మమేదశ్చాసౌ పవనశ్చేతి సశ్లేష్మమేదఃపవనః ఇతి విగ్రహః| ఇతరం దోషం పిత్తం| అస్యాం సంప్రాప్తౌ వాతస్య ప్రాధాన్యముక్తం, అత ఏవ సుశ్రుతేన మహావాతవ్యాధావయం రోగః పఠితః| చరకే తు కఫస్య ప్రాధాన్యముక్తం| యదాహ– “ఊరూ శ్లేష్మా సమేదస్కో వాతపిత్తేऽభిభూయ తు|” (చ. చి. అ. 27) ఇత్యాది| తత్ర చరకే ఆవరకస్య శ్లేష్మణః ప్రాక్చికిత్స్యత్వేన ప్రాధాన్యం, ఆరంభకత్వేన తు సుశ్రుతే పవనస్యేతి న విరోధః| పరకీయావివేత్యనేన ఉత్క్షేపణగమనాదిష్వప్రభుత్వం దర్శయతి| ధ్యానాదిభిర్జ్వరాంతైరుపలక్షితః ‘పురుష’ ఇతి శేషః||1-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతవ్యాధివిశేషత్వాదూరుస్తంభనిదానారంభః| తస్య నిదానపూర్వాం సంప్రాప్తిమాహ– శీతేత్యాది| శీతోష్ణాదిగ్రహణమనుక్తపరస్పరవిరోధిద్వంద్వదోషోపలక్షణార్థం, తేన గురుస్నిగ్ధాభ్యాం లఘురూక్షయోర్గ్రహణం బోద్ధవ్యమితి జేజ్జటః| సంశుష్కం కఠినం, ద్రవవిరోధిత్వాత్| జీర్ణాజీర్ణే ఇతి ప్రభూతం జీర్ణం, స్తోకమజీర్ణమిత్యాహుః, తస్మిన్; ‘భోజనే’ ఇతి శేషః| అత ఏవ దృఢబలేన ‘జీర్ణాజీర్ణే సమశ్నతః’ ఇతి పఠితం| ఆయాసో వ్యాయామః| స్వప్నం దివా, జాగరణం నిశి| సశ్లేష్మమేదఃపవన ఇతి సశ్లేష్మమేదశ్చాసౌ పవనశ్చ సశ్లేష్మమేదః పవనః| అత్యర్థసంచితమితరం దోషం పిత్తం| అస్యాం సంప్రాప్తౌ వాతస్య ప్రాధాన్యముక్తం, అత ఏవ సుశ్రుతే మహావాతవ్యాధావయం పఠితః; చరకే తు కఫప్రాధాన్యం| తత్ర చరకే ఆవరకస్య కఫస్య ప్రాక్చికిత్స్యత్వేన ప్రాధాన్యం| ఆరంభకత్వేన తు సుశ్రుతే పవనస్యేతి న విరోధః| స్తిమితేన మందేన, స్తభ్నాతి స్తంభయతి, అచేతనౌ స్పర్శజ్ఞానరహితౌ| పరకీయావివేత్యనేన ఉత్క్షేపణగమనాదిష్వప్రభుత్వం దర్శయతి| ధ్యానాదిభిః జ్వరాంతైరుపలక్షితః, ‘పురుష’ ఇతి శేషః| ఊరుస్తంభమపరే ఆఢ్యవాతమాహుః||1-5||