Adhikarana ūrustambhasya nidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (1-5) · Śloka 5
athōrustambhanidānam | śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ | jīrṇājīrṇē tathā''yāsasaṅkṣōbhasvapnajāgaraiḥ ||1|| saślēṣmamēdaḥpavanaḥ sāmamatyarthasañcitam | abhibhūyētaraṁ dōṣamūrū cēt pratipadyatē ||2|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna ca | tadā stabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau ||3|| parakīyāviva gurū syātāmatibhr̥śavyathau | dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||4|| saṁyuktau pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ | tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē ||5|| (vā. ni. a. 15) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātavyādhiviśēṣatvādūrustambhamāha– śītōṣṇētyādi| śītōṣṇagrahaṇamanuktaparasparavirōdhidvandvōpalakṣaṇārthaṁ, tēna gurusnigdhābhyāṁ laghurūkṣayōrgrahaṇaṁ bōdhyamiti jējjaṭaḥ| saṁśuṣkaṁ kaṭhinaṁ, dravavirōdhitvāt| jīrṇājīrṇē iti prabhūtaṁ jīrṇaṁ, stōkamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| ata ēva dr̥ḍhabalēna– ‘jīrṇājīrṇē samaśnataḥ|’ (ca. ci. a. 27) iti paṭhitam| ētē ca yathāsambhavaṁ ślēṣmādīnāṁ hētavaḥ| saślēṣmamēdaḥpavanaḥ iti saślēṣmamēdaścāsau pavanaścēti saślēṣmamēdaḥpavanaḥ iti vigrahaḥ| itaraṁ dōṣaṁ pittam| asyāṁ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata ēva suśrutēna mahāvātavyādhāvayaṁ rōgaḥ paṭhitaḥ| carakē tu kaphasya prādhānyamuktam| yadāha– “ūrū ślēṣmā samēdaskō vātapittē'bhibhūya tu|” (ca. ci. a. 27) ityādi| tatra carakē āvarakasya ślēṣmaṇaḥ prākcikitsyatvēna prādhānyam, ārambhakatvēna tu suśrutē pavanasyēti na virōdhaḥ| parakīyāvivētyanēna utkṣēpaṇagamanādiṣvaprabhutvaṁ darśayati| dhyānādibhirjvarāntairupalakṣitaḥ ‘puruṣa’ iti śēṣaḥ||1-5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātavyādhiviśēṣatvādūrustambhanidānārambhaḥ| tasya nidānapūrvāṁ samprāptimāha– śītētyādi| śītōṣṇādigrahaṇamanuktaparasparavirōdhidvandvadōṣōpalakṣaṇārthaṁ, tēna gurusnigdhābhyāṁ laghurūkṣayōrgrahaṇaṁ bōddhavyamiti jējjaṭaḥ| saṁśuṣkaṁ kaṭhinaṁ, dravavirōdhitvāt| jīrṇājīrṇē iti prabhūtaṁ jīrṇaṁ, stōkamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| ata ēva dr̥ḍhabalēna ‘jīrṇājīrṇē samaśnataḥ’ iti paṭhitam| āyāsō vyāyāmaḥ| svapnaṁ divā, jāgaraṇaṁ niśi| saślēṣmamēdaḥpavana iti saślēṣmamēdaścāsau pavanaśca saślēṣmamēdaḥ pavanaḥ| atyarthasañcitamitaraṁ dōṣaṁ pittam| asyāṁ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata ēva suśrutē mahāvātavyādhāvayaṁ paṭhitaḥ; carakē tu kaphaprādhānyam| tatra carakē āvarakasya kaphasya prākcikitsyatvēna prādhānyam| ārambhakatvēna tu suśrutē pavanasyēti na virōdhaḥ| stimitēna mandēna, stabhnāti stambhayati, acētanau sparśajñānarahitau| parakīyāvivētyanēna utkṣēpaṇagamanādiṣvaprabhutvaṁ darśayati| dhyānādibhiḥ jvarāntairupalakṣitaḥ, ‘puruṣa’ iti śēṣaḥ| ūrustambhamaparē āḍhyavātamāhuḥ||1-5||