Adhikarana ఆమవాతస్య నిదానపూర్వికా సంప్రాప్తిః (౧-౫) · Śloka ౫
అథామవాతనిదానం | విరుద్ధాహారచేష్టస్య మందాగ్నేర్నిశ్చలస్య చ | స్నిగ్ధం భుక్తవతో హ్యన్నం వ్యాయామం కుర్వతస్తథా ||1|| వాయునా ప్రేరితో హ్యామః శ్లేష్మస్థానం ప్రధావతి | తేనాత్యర్థం విదగ్ధోऽసౌ ధమనీః ప్రతిపద్యతే ||2|| వాతపిత్తకఫైర్భూయో దూషితః సోऽన్నజో రసః | స్రోతాంస్యభిష్యందయతి నానావర్ణోऽతిపిచ్ఛిలః ||3|| జనయత్యాశు దౌర్బల్యం గౌరవం హృదయస్య చ | వ్యాధీనామాశ్రయో హ్యేష ఆమసంజ్ఞోऽతిదారుణః ||4|| యుగపత్కుపితావంతస్త్రికసంధిప్రవేశకౌ | స్తబ్ధం చ కురుతో గాత్రమామవాతః స ఉచ్యతే ||5||
View original
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఊరుస్తంభే వాయుః సామ ఇత్యుక్తం, అతస్తదనంతరమామవాతనిదానమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధాహారః సంయోగాదివిరుద్ధః, విరుద్ధా చ చేష్టా యథా– అజీర్ణే వ్యాయామవ్యవాయజలప్రతరణాది| స్నిగ్ధం భుక్తవతో వ్యాయామం కుర్వత ఇతి మిలితో హేతుః, న పృథక్త్వేన| శ్లేష్మస్థానమామాశయసంధ్యాది| తేన వాతేన విదగ్ధో దూషితోऽసావామో ధమనీః ప్రతిపద్యతే, ‘ధమనీభిః ప్రతిపద్యత’ ఇతి పాఠాంతరే శ్లేష్మస్థానమితి యోజ్యం| సోऽన్నజో రస ఇతి ఆమః, అన్నరసస్యైవాపక్వస్య తంత్రాంతరే ఆమవ్యపదేశాత్| యదుక్తం– “ఊష్మణోऽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే||” (వా. సూ. అ. 13) ఇత్యాది| అన్యైరప్యుక్తం– “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి కీర్తితః||” ఇతి అపరే త్వాహుః– “అవిపక్వమసంయుక్తం దుర్గంధం బహు పిచ్ఛిలం| సదనం సర్వగాత్రాణామామ ఇత్యభిధీయతే||” ఇతి| అన్యే త్వాహుః– “ఆహారస్య రసః శేషో యో న పక్వోऽగ్నిలాఘవాత్| స మూలం సర్వరోగాణామామ ఇత్యభిధీయతే||” ఇతి| తథా చాపరే– “ఆమమన్నరసం కేచిత్, కేచిత్తు మలసంచయం| ప్రథమాం దోషదుష్టిం చ కేచిదామం ప్రచక్షతే||” ఇతి| నానావర్ణ ఇతి వాతాదిదూషితత్వాద్బహువర్ణః| యుగపదిత్యాది, వాతకఫౌ యుగపత్కుపితావంతః కోష్ఠే త్రికసంధిప్రవేశకౌ భవతః, అథవా గాత్రం స్తబ్ధం కురుతః; త్రికసంధిషు ప్రవేశస్తద్గతవేదనయా బోధ్యః||1-5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఊరుస్తంభే వాయుః సామ ఇత్యుక్తం, అతస్తదంతరమామవాతనిదానమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధాహారచేష్టస్య తథా మందాగ్నేరేవంవిధస్య పురుషస్య, నిశ్చలస్య వ్యాపారరహితస్య; విరుద్ధాహారః క్షీరమత్స్యాదిః సంయోగాదివిరుద్ధః; విరుద్ధా చేష్టాऽజీర్ణే వ్యాయామవ్యవాయజలప్రతరణాదికా| స్నిగ్ధమన్నం భుక్తవతో వ్యాయామం కుర్వత ఇతి మిలితో హేతుర్న పృథక్త్వేన| ఆమవాతే విగతవ్యాయామత్వాత్| అన్యే ‘వ్యాయామం వాऽప్యకుర్వత’ ఇత్యాది పఠంతి| తన్నాతియుక్తం, నిశ్చలస్యేత్యనేనైవ లబ్ధత్వాత్| శ్లేష్మస్థానం ప్రధావతీతి శ్లేష్మస్థానాని ఆమాశయోరఃశిరఃకంఠసంధయ ఇతి| శ్లేష్మస్థాననిచితేన వాతేన విదగ్ధో దూషిత ఆమో ధమనీః సిరాః ప్రతిపద్యతే| ‘ధమనీభిః ప్రపద్యతే’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర శ్లేష్మస్థానమితి యోజ్యం| అపక్వస్యైవామ ఇతి సంజ్ఞా, అన్నరసస్యైవాऽపక్వస్య తంత్రాంతరే ఆమ ఇతి వ్యపదేశాత్| యదుక్తం– “ఊష్మణోऽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే|| జఠరానలదౌర్బల్యాదవిపక్వస్తు యో రసః| స ఆమసంజ్ఞకో దేహే సర్వరోగప్రకోపకః||” ఇతి| అన్యైరప్యుక్తం– “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమః పరికీర్తితః||” ఇతి| అన్యత్రాపి– “అవిపక్వమసంయుక్తం దుర్గంధం బహు పిచ్ఛిలం| సదనం సర్వగాత్రాణామామ ఇత్యభిధీయతే||” ఇతి| తథాऽపరే– “అవిపక్వరసం కేచిత్కేచిత్తం మలసంచయం| ప్రథమాం దోషదుష్టిం వా కేచిదామం ప్రచక్షతే||” ఇతి| త్రిభిర్దోషైరతిశయదూషితోऽన్నరసః స్రోతాంస్యభిష్యందయతి లింపతి, అతిపిచ్ఛిలత్వాత్| నానావర్ణ ఇతి వాతాదిదూషితత్వాద్బహువర్ణః| తతో వహ్నేర్మందత్వం జనయతి| హృదయే గౌరవం భవతి, తస్య స్థానత్వాత్| సర్వేషాం రోగాణామయమేవ కారణీభూత ఆమసంజ్ఞకః| తస్యైవ రూపమాహ– యుగపదితి| యుగపదేకవారమేవ కుపితౌ వాతకఫౌ అంతఃకోష్ఠే త్రికసంధిప్రవేశకౌ భవతః| (త్రికే కటిమన్యాశయసంధీ తత్ర, తథా సంధిషు ప్రవిశ్య) అథవా గాత్రం స్తబ్ధం కురుతః, స ఆమవాతః కథ్యతే| త్రికసంధిప్రవేశశ్చ తద్గతవేదనయా బోద్ధవ్యః||1-5||