Adhikarana ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧-੫) · Śloka ੫
ਅਥੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਦਾਨਮ੍ | ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤੈਃ | ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ ||੧|| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਸਾਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮ੍ | ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋਸਮੂਰੂ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨|| ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥਿਨੀ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਚ | ਤਦਾ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੂ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਾਵਚੇਤਨੌ ||੩|| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ ਗੁਰੂ ਸ੍ਯਾਤਾਮਤਿਭਸ਼ਵ੍ਯਥੌ | ਧ੍ਯਾਨਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ ||੪|| ਸਂਯੁਕ੍ਤੌ ਪਾਦਸਦਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਸੁਪ੍ਤਿਭਿਃ | ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਢ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ ||੫|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣਮਨੁਕ੍ਤਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਠਿਨਂ, ਦ੍ਰਵਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਜੀਰ੍ਣਂ, ਸ੍ਤੋਕਮਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍; ‘ਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਏਵ ਦਢਬਲੇਨ– ‘ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਸਮਸ਼੍ਨਤਃ|’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੭) ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਹੇਤਵਃ| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਵਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਃ| ਇਤਰਂ ਦੋਸਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਯਂ ਰੋਗਃ ਪਠਿਤਃ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਊਰੂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਮੇਦਸ੍ਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਭਿਭੂਯ ਤੁ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕੇ ਆਵਰਕਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਆਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਵਨਸ੍ਯੇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਗਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧-੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮਨੁਕ੍ਤਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਦੋਸੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਠਿਨਂ, ਦ੍ਰਵਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਜੀਰ੍ਣਂ, ਸ੍ਤੋਕਮਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍; ‘ਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਏਵ ਦਢਬਲੇਨ ‘ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਸਮਸ਼੍ਨਤਃ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਆਯਾਸੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਦਿਵਾ, ਜਾਗਰਣਂ ਨਿਸ਼ਿ| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨ ਇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਵਨਸ਼੍ਚ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃ ਪਵਨਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮਿਤਰਂ ਦੋਸਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਯਂ ਪਠਿਤਃ; ਚਰਕੇ ਤੁ ਕਫਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕੇ ਆਵਰਕਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਆਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਵਨਸ੍ਯੇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਮਨ੍ਦੇਨ, ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ, ਅਚੇਤਨੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜ੍ਞਾਨਰਹਿਤੌ| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਗਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਃ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਪਰੇ ਆਢ੍ਯਵਾਤਮਾਹੁਃ||੧-੫||