Adhikarana వాతరక్తనిదానం (౧-౩) · Śloka ౩
అథ వాతరక్తనిదానం | లవణామ్లకటుక్షారస్నిగ్ధోష్ణాజీర్ణభోజనః | క్లిన్నశుష్కాంబుజానూపమాంసపిణ్యాకమూలకైః ||1|| కులత్థమాషనిష్పావశాకాదిపలలేక్షుభిః | దధ్యారనాలసౌవీరశుక్తతక్రసురాసవైః ||2|| విరుద్ధాధ్యశనక్రోధదివాస్వప్నప్రజాగరైః | ప్రాయశః సుకుమారాణాం మిథ్యాహారవిహారిణాం | (చ. చి. అ. 29) | స్థూలానాం సుఖినాం చాపి కుప్యతే వాతశోణితం ||3|| (సు. చి. అ. 1) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् | लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः | क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः | दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः | प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | (च. चि. अ. २९) | स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३|| (सु. चि. अ. १) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతవ్యాధివిశేషత్వాత్తదనంతరం వాతరక్తమాహ| నను, సుశ్రుతే వాతరోగాధ్యాయే ఏవ వాతరక్తం పఠితం, తత్ కుతోऽత్ర సంగ్రహే పృథక్ పాఠః? ఉచ్యతే– సత్యపి వాతరోగత్వే నిదానవైశిష్ట్యాత్ విశిష్టదోషదూష్యఖ్యాపనార్థం హస్తాదిదేశ ఏవ సంప్రాప్తికథనార్థం క్రియావిశేషఖ్యాపనార్థం చ పృథక్కరణం| అత ఏవ చరకేऽపి వాతవ్యాధ్యనంతరం పృథగ్వాతరక్తాధికారః| నను, ‘రుజస్తీవ్రాః ససంతాపా’ ఇత్యాదినా రక్తగతస్య వాతస్య లక్షణం వాతవ్యాధావేవోక్తం, తతశ్చ వాతరక్తాభిధానం పునరుక్తం స్యాత్; నైవం, వాతరక్తం హి దుష్టేన వాతేన దుష్టేన రక్తేన చ విశిష్టసంప్రాప్తికం వికారాంతరమేవ| ఉక్తం హి చరకే– “వాయుః ప్రవృద్ధో వృద్ధేన రక్తేనావారితః పథి| క్రుద్ధః సందూషయేద్రక్తం తజ్జ్ఞేయం వాతశోణితం||” (చ. చి. అ. 29) ఇతి| రక్తగతవాతే తు వాత ఏవ దుష్టో రక్తమదుష్టమేవ గచ్ఛతీతి భేదః| లవణామ్లేత్యాది, క్లిన్నశుష్కశబ్దౌ మాంసేన సంబధ్యేతే| పిణ్యాకస్తిలకల్కః| నిష్పావః శింబిః, పలలం మాంసం| ప్రాయశ ఇత్యాది, సుకుమారా మృదుదేహావయవాః, “తేషామల్పచేష్టత్వాల్లవణాదిభిః రక్తం కటుతిక్తప్రజాగరాదిభిశ్చ వాతః కుప్యతి|” ఇతి ఈశానః||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతవ్యాధివిశేషత్వాత్తదనంతరం వాతరక్తమాహ| నను, సుశ్రుతే వాతరోగాధ్యాయే ఏవ వాతరక్తం పఠితం, తత్ కుతోऽత్ర సంగ్రహే పృథక్ పఠితం? ఉచ్యతే– సత్యపి వాతరోగత్వే నిదానవైశిష్ట్యాద్విశిష్టసంప్రాప్తికథనార్థం క్రియావిశేషజ్ఞాపనార్థం చ పృథక్కరణం| అత ఏవ చరకేऽపి వాతవ్యాధ్యనంతరం పృథగ్వాతరక్తాధ్యాయ ఉక్తః| తస్య నిదానమాహ– లవణేత్యాది| లవణాదిభిర్భోజనైః, తథా క్లిన్నశుష్కాంబుజాదిభిః, తథా కులత్థాదిభిః, తథా దధ్యాదిభిః, తథా విరుద్ధాదిభిః, తథా ప్రాయశః సుకుమారాణాం పుంసాం, తథా మిథ్యాహారవిహారిణాం స్థూలానాం చ సుఖినాం చ వాతరక్తం ప్రకుప్యతి| క్లిన్నశుష్కశబ్దౌ మాంసేన సంబధ్యేతే| పిణ్యాకః తిలకల్కః, నిష్పావః శింబిః, పలలం మాంసం, క్లిన్నం శటితం, అంబుజా మత్స్యాదయః, ఆరనాలాదయః కాంజికభేదాః, సురా పిష్టకృతా, ఆసవో మద్యం, విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాది, అధ్యశనం భుక్తోపరిభోజనం, సుకుమారా మృదుదేహావయవాః, స్థూలా మేదస్వినః, సుఖినశ్చ సమ్యక్ప్రవృత్త్యాదివర్జితాః; తేషామల్పచేష్టత్వాత్ లవణాదిభిః రక్తం, తిక్తకటుకషాయాదిభిర్వాతశ్చ కుప్యతీతి ఈశానః||1-3||