೨೪. ಊರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷತ್ವಾದೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಗ್ರಹಣಮನುಕ್ತಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿದ್ವನ್ದ್ವೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಲಘುರೂಕ್ಷಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಬೋಧ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕಠಿನಂ, ದ್ರವವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ಪ್ರಭೂತಂ ಜೀರ್ಣಂ, ಸ್ತೋಕಮಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ತಸ್ಮಿನ್; ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಏವ ದೃಢಬಲೇನ– ‘ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಸಮಶ್ನತಃ|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೭) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಏತೇ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದೀನಾಂ ಹೇತವಃ| ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಃ ಇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಶ್ಚಾಸೌ ಪವನಶ್ಚೇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಃ ಇತಿ ವಿಗ್ರಹಃ| ಇತರಂ ದೋಷಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧಾವಯಂ ರೋಗಃ ಪಠಿತಃ| ಚರಕೇ ತು ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಊರೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಮೇದಸ್ಕೋ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಭಿಭೂಯ ತು|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಚರಕೇ ಆವರಕಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಕ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ಆರಮ್ಭಕತ್ವೇನ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಪವನಸ್ಯೇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಪರಕೀಯಾವಿವೇತ್ಯನೇನ ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಗಮನಾದಿಷ್ವಪ್ರಭುತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಧ್ಯಾನಾದಿಭಿರ್ಜ್ವರಾನ್ತೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧-೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷತ್ವಾದೂರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಗ್ರಹಣಮನುಕ್ತಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿದ್ವನ್ದ್ವದೋಷೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಲಘುರೂಕ್ಷಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕಠಿನಂ, ದ್ರವವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ಪ್ರಭೂತಂ ಜೀರ್ಣಂ, ಸ್ತೋಕಮಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ತಸ್ಮಿನ್; ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಏವ ದೃಢಬಲೇನ ‘ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಸಮಶ್ನತಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಆಯಾಸೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಸ್ವಪ್ನಂ ದಿವಾ, ಜಾಗರಣಂ ನಿಶಿ| ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನ ಇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಶ್ಚಾಸೌ ಪವನಶ್ಚ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃ ಪವನಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮಿತರಂ ದೋಷಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧಾವಯಂ ಪಠಿತಃ; ಚರಕೇ ತು ಕಫಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಚರಕೇ ಆವರಕಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ಆರಮ್ಭಕತ್ವೇನ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಪವನಸ್ಯೇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸ್ತಿಮಿತೇನ ಮನ್ದೇನ, ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ, ಅಚೇತನೌ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನರಹಿತೌ| ಪರಕೀಯಾವಿವೇತ್ಯನೇನ ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಗಮನಾದಿಷ್ವಪ್ರಭುತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಧ್ಯಾನಾದಿಭಿಃ ಜ್ವರಾನ್ತೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ, ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಊರುಸ್ತಮ್ಭಮಪರೇ ಆಢ್ಯವಾತಮಾಹುಃ||೧-೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನುಪಶಯಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶಙ್ಕಿಭಿರಿತಿ ಸುಪ್ತಿಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದಿವಾತರೋಗಸದೃಶಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್ತಚ್ಛಙ್ಕಿಭಿಃ| ಅಜ್ಞಾನಾದನಿಶ್ಚಯಾತ್, ಮೋಹಾದಿತಿ ಈಶಾನಃ| ತತ್ರೋಪಶಯಾನುಪಶಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹನಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ತತಃ ಸ್ನೇಹನಾದನುಪಶಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧರಣಮ್ ಊರ್ಧ್ವಚಾಲನಮ್| ಆದಾಹವೇದನೇ ಇತಿ ಆಙ್ ಈಷದರ್ಥೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವೀಷದರ್ಥ ಏವ ನಞಮಾಹುಃ, ಉದ್ಭೂತದಾಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ‘ಆನಾಹವೇಪ(ದ)ನೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ಚರಕಟೀಕಾಕಾರೈಃ ಸರ್ವೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಯಂ ಚೋರುಸ್ತಮ್ಭ ಏಕ ಏವ ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧಃ, ನತು ವಾತಾದಿಭೇದಾದನೇಕವಿಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಮ್– “ಏಕ ಏವೋರುಸ್ತಮ್ಭಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ಸಮ್ಭಗ್ನಾವಿತಿ ಸಮ್ಭಗ್ನಾವಿವ ಸಮ್ಭಗ್ನೌ||೭-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾನುಪಶಯಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಪ್ತಿಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದಿವಾತರೋಗಸದೃಶಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್ ತಚ್ಛಙ್ಕಿಭಿರ್ವಾತರೋಗೋಽಯಮಿತಿ, ಅಜ್ಞಾನಾತ್ ಭ್ರಮಾತ್, ಸ್ನೇಹನಾತ್ ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದೇಃ ತತ್ರೋಪಶಯಾನುಪಶಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹನಮ್– “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ|” ಇತಿ| ತತಃ ಸ್ನೇಹನಾದನುಪಶಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧರಣಮೂರ್ಧ್ವಚಾಲನಮ್| ಶಶ್ವಚ್ಚಾದಾಹವೇದನೇತಿ ಆಙ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ಅನ್ಯೇ ತ್ವೀಷದರ್ಥೇ ನಞಮಾಹುಃ; ಉದ್ಭೂತದಾಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ‘ಆನಾಹವೇದ(ಪ)ನೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಚರಕಟೀಕಾಕಾರೈಃ ಸರ್ವೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಯಂ ಚೋರುಸ್ತಮ್ಭ ಏಕ ಏವ ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧಃ, ನ ತು ವಾತಾದಿಭೇದಾದನೇಕವಿಧಃ| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಯದೇತಿ| ಅನ್ಯಥೇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈ ರಹಿತಂ ಚೋತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರಮೇವ||೭-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮೂರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮೂರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಮ್||೨೪||