Adhikarana ઊરુસ્તમ્ભસ્ય નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકં લક્ષણમ્ (૧-૫) · Śloka ૫
અથોરુસ્તમ્ભનિદાનમ્ | શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ | જીર્ણાજીર્ણે તથાઽઽયાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ ||૧|| સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ સામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્ | અભિભૂયેતરં દોષમૂરૂ ચેત્ પ્રતિપદ્યતે ||૨|| સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન ચ | તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ ||૩|| પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ | ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ ||૪|| સંયુક્તૌ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ | તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે ||૫|| (વા. નિ. અ. ૧૫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् | शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः | जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१|| सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् | अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२|| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च | तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ | ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४|| संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः | तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५|| (वा. नि. अ. १५) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
વાતવ્યાધિવિશેષત્વાદૂરુસ્તમ્ભમાહ– શીતોષ્ણેત્યાદિ| શીતોષ્ણગ્રહણમનુક્તપરસ્પરવિરોધિદ્વન્દ્વોપલક્ષણાર્થં, તેન ગુરુસ્નિગ્ધાભ્યાં લઘુરૂક્ષયોર્ગ્રહણં બોધ્યમિતિ જેજ્જટઃ| સંશુષ્કં કઠિનં, દ્રવવિરોધિત્વાત્| જીર્ણાજીર્ણે ઇતિ પ્રભૂતં જીર્ણં, સ્તોકમજીર્ણમિત્યાહુઃ, તસ્મિન્; ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ| અત એવ દૃઢબલેન– ‘જીર્ણાજીર્ણે સમશ્નતઃ|’ (ચ. ચિ. અ. ૨૭) ઇતિ પઠિતમ્| એતે ચ યથાસમ્ભવં શ્લેષ્માદીનાં હેતવઃ| સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ ઇતિ સશ્લેષ્મમેદશ્ચાસૌ પવનશ્ચેતિ સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ ઇતિ વિગ્રહઃ| ઇતરં દોષં પિત્તમ્| અસ્યાં સમ્પ્રાપ્તૌ વાતસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્, અત એવ સુશ્રુતેન મહાવાતવ્યાધાવયં રોગઃ પઠિતઃ| ચરકે તુ કફસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્| યદાહ– “ઊરૂ શ્લેષ્મા સમેદસ્કો વાતપિત્તેઽભિભૂય તુ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૭) ઇત્યાદિ| તત્ર ચરકે આવરકસ્ય શ્લેષ્મણઃ પ્રાક્ચિકિત્સ્યત્વેન પ્રાધાન્યમ્, આરમ્ભકત્વેન તુ સુશ્રુતે પવનસ્યેતિ ન વિરોધઃ| પરકીયાવિવેત્યનેન ઉત્ક્ષેપણગમનાદિષ્વપ્રભુત્વં દર્શયતિ| ધ્યાનાદિભિર્જ્વરાન્તૈરુપલક્ષિતઃ ‘પુરુષ’ ઇતિ શેષઃ||૧-૫||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
વાતવ્યાધિવિશેષત્વાદૂરુસ્તમ્ભનિદાનારમ્ભઃ| તસ્ય નિદાનપૂર્વાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– શીતેત્યાદિ| શીતોષ્ણાદિગ્રહણમનુક્તપરસ્પરવિરોધિદ્વન્દ્વદોષોપલક્ષણાર્થં, તેન ગુરુસ્નિગ્ધાભ્યાં લઘુરૂક્ષયોર્ગ્રહણં બોદ્ધવ્યમિતિ જેજ્જટઃ| સંશુષ્કં કઠિનં, દ્રવવિરોધિત્વાત્| જીર્ણાજીર્ણે ઇતિ પ્રભૂતં જીર્ણં, સ્તોકમજીર્ણમિત્યાહુઃ, તસ્મિન્; ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ| અત એવ દૃઢબલેન ‘જીર્ણાજીર્ણે સમશ્નતઃ’ ઇતિ પઠિતમ્| આયાસો વ્યાયામઃ| સ્વપ્નં દિવા, જાગરણં નિશિ| સશ્લેષ્મમેદઃપવન ઇતિ સશ્લેષ્મમેદશ્ચાસૌ પવનશ્ચ સશ્લેષ્મમેદઃ પવનઃ| અત્યર્થસઞ્ચિતમિતરં દોષં પિત્તમ્| અસ્યાં સમ્પ્રાપ્તૌ વાતસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્, અત એવ સુશ્રુતે મહાવાતવ્યાધાવયં પઠિતઃ; ચરકે તુ કફપ્રાધાન્યમ્| તત્ર ચરકે આવરકસ્ય કફસ્ય પ્રાક્ચિકિત્સ્યત્વેન પ્રાધાન્યમ્| આરમ્ભકત્વેન તુ સુશ્રુતે પવનસ્યેતિ ન વિરોધઃ| સ્તિમિતેન મન્દેન, સ્તભ્નાતિ સ્તમ્ભયતિ, અચેતનૌ સ્પર્શજ્ઞાનરહિતૌ| પરકીયાવિવેત્યનેન ઉત્ક્ષેપણગમનાદિષ્વપ્રભુત્વં દર્શયતિ| ધ્યાનાદિભિઃ જ્વરાન્તૈરુપલક્ષિતઃ, ‘પુરુષ’ ઇતિ શેષઃ| ઊરુસ્તમ્ભમપરે આઢ્યવાતમાહુઃ||૧-૫||