Adhikarana vātaraktanidānam (1-3) · Śloka 3
atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhōṣṇājīrṇabhōjanaḥ | klinnaśuṣkāmbujānūpamāṁsapiṇyākamūlakaiḥ ||1|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalēkṣubhiḥ | dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ ||2|| viruddhādhyaśanakrōdhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṁ sukhināṁ cāpi kupyatē vātaśōṇitam ||3|| (su. ci. a. 1) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् | लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः | क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१|| कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः | दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२|| विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः | प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | (च. चि. अ. २९) | स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३|| (सु. चि. अ. १) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātavyādhiviśēṣatvāttadanantaraṁ vātaraktamāha| nanu, suśrutē vātarōgādhyāyē ēva vātaraktaṁ paṭhitaṁ, tat kutō'tra saṅgrahē pr̥thak pāṭhaḥ? ucyatē– satyapi vātarōgatvē nidānavaiśiṣṭyāt viśiṣṭadōṣadūṣyakhyāpanārthaṁ hastādidēśa ēva samprāptikathanārthaṁ kriyāviśēṣakhyāpanārthaṁ ca pr̥thakkaraṇam| ata ēva carakē'pi vātavyādhyanantaraṁ pr̥thagvātaraktādhikāraḥ| nanu, ‘rujastīvrāḥ sasantāpā’ ityādinā raktagatasya vātasya lakṣaṇaṁ vātavyādhāvēvōktaṁ, tataśca vātaraktābhidhānaṁ punaruktaṁ syāt; naivaṁ, vātaraktaṁ hi duṣṭēna vātēna duṣṭēna raktēna ca viśiṣṭasamprāptikaṁ vikārāntaramēva| uktaṁ hi carakē– “vāyuḥ pravr̥ddhō vr̥ddhēna raktēnāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayēdraktaṁ tajjñēyaṁ vātaśōṇitam||” (ca. ci. a. 29) iti| raktagatavātē tu vāta ēva duṣṭō raktamaduṣṭamēva gacchatīti bhēdaḥ| lavaṇāmlētyādi, klinnaśuṣkaśabdau māṁsēna sambadhyētē| piṇyākastilakalkaḥ| niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṁ māṁsam| prāyaśa ityādi, sukumārā mr̥dudēhāvayavāḥ, “tēṣāmalpacēṣṭatvāllavaṇādibhiḥ raktaṁ kaṭutiktaprajāgarādibhiśca vātaḥ kupyati|” iti īśānaḥ||1-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātavyādhiviśēṣatvāttadanantaraṁ vātaraktamāha| nanu, suśrutē vātarōgādhyāyē ēva vātaraktaṁ paṭhitaṁ, tat kutō'tra saṅgrahē pr̥thak paṭhitam? ucyatē– satyapi vātarōgatvē nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanārthaṁ kriyāviśēṣajñāpanārthaṁ ca pr̥thakkaraṇam| ata ēva carakē'pi vātavyādhyanantaraṁ pr̥thagvātaraktādhyāya uktaḥ| tasya nidānamāha– lavaṇētyādi| lavaṇādibhirbhōjanaiḥ, tathā klinnaśuṣkāmbujādibhiḥ, tathā kulatthādibhiḥ, tathā dadhyādibhiḥ, tathā viruddhādibhiḥ, tathā prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ puṁsāṁ, tathā mithyāhāravihāriṇāṁ sthūlānāṁ ca sukhināṁ ca vātaraktaṁ prakupyati| klinnaśuṣkaśabdau māṁsēna sambadhyētē| piṇyākaḥ tilakalkaḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṁ māṁsaṁ, klinnaṁ śaṭitam, ambujā matsyādayaḥ, āranālādayaḥ kāñjikabhēdāḥ, surā piṣṭakr̥tā, āsavō madyaṁ, viruddhaṁ kṣīramatsyādi, adhyaśanaṁ bhuktōparibhōjanaṁ, sukumārā mr̥dudēhāvayavāḥ, sthūlā mēdasvinaḥ, sukhinaśca samyakpravr̥ttyādivarjitāḥ; tēṣāmalpacēṣṭatvāt lavaṇādibhiḥ raktaṁ, tiktakaṭukaṣāyādibhirvātaśca kupyatīti īśānaḥ||1-3||