Skip to content

25. āmavātanidānam

Adhikarana āmavātasya nidānapūrvikā samprāptiḥ (1-5) · Śloka 5

athāmavātanidānam | viruddhāhāracēṣṭasya mandāgnērniścalasya ca | snigdhaṁ bhuktavatō hyannaṁ vyāyāmaṁ kurvatastathā ||1|| vāyunā prēritō hyāmaḥ ślēṣmasthānaṁ pradhāvati | tēnātyarthaṁ vidagdhō'sau dhamanīḥ pratipadyatē ||2|| vātapittakaphairbhūyō dūṣitaḥ sō'nnajō rasaḥ | srōtāṁsyabhiṣyandayati nānāvarṇō'tipicchilaḥ ||3|| janayatyāśu daurbalyaṁ gauravaṁ hr̥dayasya ca | vyādhīnāmāśrayō hyēṣa āmasañjñō'tidāruṇaḥ ||4|| yugapatkupitāvantastrikasandhipravēśakau | stabdhaṁ ca kurutō gātramāmavātaḥ sa ucyatē ||5||

View original

अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ūrustambhē vāyuḥ sāma ityuktam, atastadanantaramāmavātanidānamāha– viruddhētyādi| viruddhāhāraḥ saṁyōgādiviruddhaḥ, viruddhā ca cēṣṭā yathā– ajīrṇē vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādi| snigdhaṁ bhuktavatō vyāyāmaṁ kurvata iti militō hētuḥ, na pr̥thaktvēna| ślēṣmasthānamāmāśayasandhyādi| tēna vātēna vidagdhō dūṣitō'sāvāmō dhamanīḥ pratipadyatē, ‘dhamanībhiḥ pratipadyata’ iti pāṭhāntarē ślēṣmasthānamiti yōjyam| sō'nnajō rasa iti āmaḥ, annarasasyaivāpakvasya tantrāntarē āmavyapadēśāt| yaduktam– “ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasamāmaṁ pracakṣatē||” (vā. sū. a. 13) ityādi| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti aparē tvāhuḥ– “avipakvamasaṁyuktaṁ durgandhaṁ bahu picchilam| sadanaṁ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| anyē tvāhuḥ– “āhārasya rasaḥ śēṣō yō na pakvō'gnilāghavāt| sa mūlaṁ sarvarōgāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| tathā cāparē– “āmamannarasaṁ kēcit, kēcittu malasañcayam| prathamāṁ dōṣaduṣṭiṁ ca kēcidāmaṁ pracakṣatē||” iti| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| yugapadityādi, vātakaphau yugapatkupitāvantaḥ kōṣṭhē trikasandhipravēśakau bhavataḥ, athavā gātraṁ stabdhaṁ kurutaḥ; trikasandhiṣu pravēśastadgatavēdanayā bōdhyaḥ||1-5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ūrustambhē vāyuḥ sāma ityuktam, atastadantaramāmavātanidānamāha– viruddhētyādi| viruddhāhāracēṣṭasya tathā mandāgnērēvaṁvidhasya puruṣasya, niścalasya vyāpārarahitasya; viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādiḥ saṁyōgādiviruddhaḥ; viruddhā cēṣṭā'jīrṇē vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikā| snigdhamannaṁ bhuktavatō vyāyāmaṁ kurvata iti militō hēturna pr̥thaktvēna| āmavātē vigatavyāyāmatvāt| anyē ‘vyāyāmaṁ vā'pyakurvata’ ityādi paṭhanti| tannātiyuktaṁ, niścalasyētyanēnaiva labdhatvāt| ślēṣmasthānaṁ pradhāvatīti ślēṣmasthānāni āmāśayōraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti| ślēṣmasthānanicitēna vātēna vidagdhō dūṣita āmō dhamanīḥ sirāḥ pratipadyatē| ‘dhamanībhiḥ prapadyatē’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra ślēṣmasthānamiti yōjyam| apakvasyaivāma iti sañjñā, annarasasyaivā'pakvasya tantrāntarē āma iti vyapadēśāt| yaduktam– “ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasamāmaṁ pracakṣatē|| jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yō rasaḥ| sa āmasañjñakō dēhē sarvarōgaprakōpakaḥ||” iti| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnērdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āmaḥ parikīrtitaḥ||” iti| anyatrāpi– “avipakvamasaṁyuktaṁ durgandhaṁ bahu picchilam| sadanaṁ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyatē||” iti| tathā'parē– “avipakvarasaṁ kēcitkēcittaṁ malasañcayam| prathamāṁ dōṣaduṣṭiṁ vā kēcidāmaṁ pracakṣatē||” iti| tribhirdōṣairatiśayadūṣitō'nnarasaḥ srōtāṁsyabhiṣyandayati limpati, atipicchilatvāt| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| tatō vahnērmandatvaṁ janayati| hr̥dayē gauravaṁ bhavati, tasya sthānatvāt| sarvēṣāṁ rōgāṇāmayamēva kāraṇībhūta āmasañjñakaḥ| tasyaiva rūpamāha– yugapaditi| yugapadēkavāramēva kupitau vātakaphau antaḥkōṣṭhē trikasandhipravēśakau bhavataḥ| (trikē kaṭimanyāśayasandhī tatra, tathā sandhiṣu praviśya) athavā gātraṁ stabdhaṁ kurutaḥ, sa āmavātaḥ kathyatē| trikasandhipravēśaśca tadgatavēdanayā bōddhavyaḥ||1-5||

Adhikarana āmavātasya sāmānyalakṣaṇam (6) · Śloka 6

aṅgamardō'rucistr̥ṣṇā ālasyaṁ gauravaṁ jvaraḥ | apākaḥ śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam ||6||

View original

अङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णा आलस्यं गौरवं ज्वरः | अपाकः शूनताऽङ्गानामामवातस्य लक्षणम् ||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgamarda ityādi||6||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgētyādi| aṅgamardō'ṅgabhaṅgaḥ| arucitr̥ṣṇē prasiddhē| ālasyayuktamaṅgagauravaṁ jvaraśca| apāka āhārasya| aṅgānāṁ śūnatvam| ētadāmavātasya svarūpakathanam||6||

Adhikarana prakupitasyāmavātasya lakṣaṇam (7-10) · Śloka 10

sa kaṣṭaḥ sarvarōgāṇāṁ yadā prakupitō bhavēt | hastapādaśirōgulphatrikajānūrusandhiṣu ||7|| karōti sarujaṁ śōthaṁ yatra dōṣaḥ prapadyatē | sa dēśō rujyatē'tyarthaṁ vyāviddha iva vr̥ścikaiḥ ||8|| janayēt sō'gnidaurbalyaṁ prasēkārucigauravam | utsāhahāniṁ vairasyaṁ dāhaṁ ca bahumūtratām ||9|| kukṣau kaṭhinatāṁ śūlaṁ tathā nidrāviparyayam | tr̥ṭchardibhramamūrchāśca hr̥dgrahaṁ viḍvibaddhatām | jāḍyāntrakūjamānāhaṁ kaṣṭāṁścānyānupadravān ||10||

View original

स कष्टः सर्वरोगाणां यदा प्रकुपितो भवेत् | हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु ||७|| करोति सरुजं शोथं यत्र दोषः प्रपद्यते | स देशो रुज्यतेऽत्यर्थं व्याविद्ध इव वृश्चिकैः ||८|| जनयेत् सोऽग्निदौर्बल्यं प्रसेकारुचिगौरवम् | उत्साहहानिं वैरस्यं दाहं च बहुमूत्रताम् ||९|| कुक्षौ कठिनतां शूलं तथा निद्राविपर्ययम् | तृट्छर्दिभ्रममूर्छाश्च हृद्ग्रहं विड्विबद्धताम् | जाड्यान्त्रकूजमानाहं कष्टांश्चान्यानुपद्रवान् ||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasyaivātivr̥ddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| vr̥ścikaiḥ saviṣakīṭaviśēṣaiḥ| sa iti āmavātaḥ| jāḍyamakarmaṇyatvam| anyānupadravān saṅkōcakhañjatvādīn||7-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasyaivā'tipravr̥ddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| āmavātō yadā kupitō bhavati, tadā sarvarōgāṇāṁ madhyē kaṣṭatamaḥ kr̥cchrasādhyaḥ syādityarthaḥ| hastapādādīnāṁ sandhiṣu sarujaṁ śvayathuṁ kuryāt| sandhimanyē pr̥thagvyākhyānayanti| gulphau caraṇōparigranthī, trikaṁ sphikpr̥ṣṭhasandhiḥ, ūru jaṅghādēśaḥ| sa dēśō vr̥ścikaiḥ saviṣakīṭaviśēṣairvyāviddhō daṣṭa ivātyarthaṁ rujyatē tudyatē| upadravānāha- janayēdityādi| agnimāndyādīn janayēt, prasēkō lālāsrāvaḥ, arucigauravē prasiddhē, utsāhahāniṁ karmākṣamatvaṁ, vairasyādayaḥ prasiddhāḥ| kukṣau kāṭhinyaṁ, śūlaṁ kukṣāvēva, nidrāviparyayō nidrānāśaḥ, tr̥ḍādayaḥ prasiddhāḥ, viḍvibaddhatā viḍgrahaḥ, jāḍyamaṅgānāmakarmaṇyatā, anyē jāḍyaṁ karkaśatvamityāhuḥ| ānāha ūrdhvādhōbhāganirōdhitā| anyānupadravāniti vātavyādhinidānōktān||7-10||

Adhikarana āmavātasya viśēṣalakṣaṇāni (11) · Śloka 11

pittāt sadāharāgaṁ ca, saśūlaṁ pavanānugam | stimitaṁ gurukaṇḍūṁ ca kaphaduṣṭaṁ tamādiśēt ||11||

View original

पित्तात् सदाहरागं च, सशूलं पवनानुगम् | स्तिमितं गुरुकण्डूं च कफदुष्टं तमादिशेत् ||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya viśēṣalakṣaṇānyāha– pittādityādi||11||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pittādiyuktasya viśēṣalakṣaṇamāha– pittādityādi| yadā pittēna militō bhavati, tadā dāharāgavān bhavati, yadi tu vātānugaṁ, tadā saśūlaṁ savyathaṁ jānīyāt| yadyapyāmō vātēna nīyamānastathā'pi pradēśasthitēna militatvāttēnaivānugatatvamiti| stimitaṁ jaḍaṁ, guruṁ gauravayuktaṁ, kaṇḍūmantaṁ ca kaphōttaraṁ jānīyāt||11||

Adhikarana āmavātasya sādhyāsādhyavicāraḥ (12) · Śloka 12

ēkadōṣānugaḥ sādhyō, dvidōṣō yāpya ucyatē | sarvadēhacaraḥ śōthaḥ sa kr̥cchraḥ sānnipātikaḥ ||12||

View original

एकदोषानुगः साध्यो, द्विदोषो याप्य उच्यते | सर्वदेहचरः शोथः स कृच्छ्रः सान्निपातिकः ||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya sādhyatvādikamāha– ēkētyādi||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sādhyāsādhyatvamāha– ēkadōṣānuga iti| sugamam||12||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 25

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē āmavātanidānaṁ samāptam ||25||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने आमवातनिदानं समाप्तम् ||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmāmavātanidānaṁ samāptam||25||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmāmavātanidānam||25||