௪௭. உபதஂஶநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸ்தாநப்ரத்யாஸத்தேருபதஂஶநிதாநமாஹ– ஹஸ்தேத்யாதி| நகதந்தபாதாதிதி பலவதநுராகோதயாத் நகதந்தச்சேதஸ்தாநத்வேநாநுக்தேऽபி மேஹநே நகதந்தபாதஃ; யதுக்தஂ காமஶாஸ்த்ரே– “ஶாஸ்த்ரஸ்ய விஷயஸ்தாவத்யாவந்மந்தரஸா நராஃ| ப்ரவத்தே ரதிசக்ரே து ந ஶாஸ்த்ரஂ நாபி ச க்ரமஃ||” (கா. ஸூ. ஸாஂ. அ. ௨) இதி| கலஹாதிவஶாத்வா மேஹநே நகதந்தபாதஃ| அதாவநாதப்ரக்ஷாலநாத்| ரத்யதிஸேவநாதிதி வ்யவாயஸ்யாத்யந்தஸேவநாத்| யோநிப்ரதோஷாதிதி தீர்ககர்கஶரோமாதியோகாத்யோநிதுஷ்டேஃ| ஶிஶ்நே மேஹநே| விவிதாபசாரைரிதி அஶுத்தஸலிலப்ரக்ஷாலநப்ரஹ்மசாரிணீகமநாதிபிஃ| உபதஂஶஸஞ்ஜ்ஞா ச தஂஶநோபாதிமந்தரேணாபி ரூடா போத்தவ்யா| யத்யப்யபிகாதக்ஷதே மேஹநே உபதஂஶ ஆகந்துஃ ஷஷ்டஃ ஸம்பாவ்யதே, ததாऽபி தஸ்ய தோஷலிங்கயுக்ததயா தோஷஜ ஏவாந்தர்பாவஃ||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வ்ரணத்வஸாமாந்யாத்ஸ்தாநப்ரத்யாஸந்நத்வாதுபதஂஶநிதாநம்| தஸ்ய ஹேதுமாஹ– ஹஸ்தேத்யாதி| நகதந்தபாதாதிதி பலவதநுராகோதயாத்ப்ரபலகாமராகவஶாத் காமிநாஂ மேஹநே தந்தநகபாதோ பவதி| யதுக்தஂ காமஶாஸ்த்ரே– “ஶாஸ்த்ரஸ்ய விஷயஸ்தாவத்யாவந்மந்தரஸா நராஃ| ரதிசக்ரே ப்ரவத்தே ச ந ஶாஸ்த்ரஂ நாபி ச க்ரமஃ||” இதி| கலஹாதிவஶாத்வா மேஹநே நகதந்தபாதஃ| அதாவநாதப்ரக்ஷாலநாத், அத்யுபஸேவநாதிதி வ்யவாயஸ்யாத்யந்தஸேவநாத், யோநிப்ரதோஷாத் அல்பமஹாத்வாரதீர்ககர்கஶரோமஸங்கீர்ணதேஶத்வாதியோநிதோஷாத், ரோகப்ரபதேர்வா யோநிதுஷ்டேஃ| விவிதோபசாரைரிதி க்ஷாரோஷ்ணமலிநாம்பஃப்ரக்ஷாலநப்ரஹ்மசாரிணீகமநாதிபிஃ| பஞ்சோபதஂஶா இதி வாதேந, பித்தேந, ஶோணிதேந, கபேந, ஸந்நிபாதேந; ஏவஂ பஞ்ச| யத்யப்யபிகாதக்ஷதே மேஹநே உபதஂஶ ஆகந்துஃ ஷஷ்டஃ ஸம்பவதி, ததாऽபி தஸ்ய தோஷலிங்கயுக்ததயா தோஷஜ ஏவாந்தர்பாவஃ||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பைத்திகமாஹ– பீதைரித்யாதி| ஸ்போடைரித்யநுஸஞ்ஜநீயம்| ஏவமுத்தரத்ராபி|௨|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதஜோபதஂஶலக்ஷணமாஹ– ஸதோதேத்யாதி| பேதோ த்விதா க்ரியத இவ| வ்யவஸ்யேத் ஜாநீயாத்| பித்தஜமாஹ– பீதைரித்யாதி| பித்தை ரக்தைர்வேதி விகல்பஃ, பித்தேந பஹுக்லேதயுதைஃ ஆர்த்ரதாபஹுலைஃ, ஸ்போடைரிதி ஶேஷஃ|௨|

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜமாஹ– ரக்தாதித்யாதி| ரக்தாத் பிஶிதாவபாஸைரிதி மாஂஸவத்தாம்ரைஃ ஸ்போடைஃ ரக்தாச்சோணிதாத் உபதஂஶஂ வ்யவஸ்யேத்| ‘ரக்தைஃ’ இதி பாடாந்தரே ரக்தைஃ ஶோணிதைஃ||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜமாஹ– பிஶிதாவபாஸைரித்யாதி| மாஂஸவத்தாம்ரைஃ ஸ்போடைஃ ரக்தாத் ஶோணிதாத் உபதஂஶஂ வ்யவஸ்யேத்| ‘ரக்தைஃ’ இதி பாடாந்தரம், தத்ர ரக்தைஃ ஶோணிதைஃ| கபஜமாஹ– ஸகண்டுரைஃ கண்டூயுதைஃ, மஹத்பிஃ மஹத்பரிக்ரஹைஃ, கநைர்நிபிடைஃ, ஸ்போடைரிதி ஶேஷஃ||௨-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸந்நிபாதஜமாஹ– நாநாவிதேத்யாதி| நாநாவிதஸ்ராவருஜோபபந்நமிதி ப்ரத்யேகதோஷோக்தஸ்ராவவேதநாயுக்தம்| த்ரிமலோபதஂஶமிதி த்ரிதோஷோபதஂஶம்|௪|–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்நிபாதஜமாஹ– நாநேத்யாதி| ப்ரத்யேகதோஷோக்தஸ்ராவவேதநாயுக்தம்| த்ரிமலோபதஂஶமிதி த்ரிதோஷோபதஂஶமஸாத்யமாஹுஃ|௪|–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஸாத்யதாமாஹ– விஶீர்ணேத்யாதி| முஷ்காவஶேஷமிதி விஶீர்ணஸமஸ்தமேஹநமாஂஸத்வேநாவஶிஷ்டபலகோஷமாத்ரம்||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வர்ஜ்யமாஹ– விஶீர்ணேத்யாதி| விஶீர்ணமாஂஸஂ ஶடிதமாஂஸஂ, கமிபிஃ ப்ரஜக்தஂ பக்ஷிதஂ, முஷ்காவஶேஷமிதி ஶீர்ணஸமஸ்தமேஹநமாஂஸத்வேநாவஶிஷ்டபலகோஶமாத்ரஂ, ஏவமுக்தலக்ஷணோபதஂஶஂ பரிவர்ஜயேத்||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உபக்ரமே சிகித்ஸாகரணார்தமாஹ– ஸஞ்ஜாதேத்யாதி| விஷயே ப்ரஸக்த இதி அதிவ்யவாயரதஃ| காலேந சிரகாலேந||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உபக்ரமே சிகித்ஸாகரணார்தமாஹ– ஸஞ்ஜாதேத்யாதி| யோ மூடோ விஷயே ப்ரஸக்தஃ வ்யவாயாதிதத்பரஃ, ஸ தேநோபதஂஶேந காலேந காலாந்தரேண ம்ரியதே ஶோதாதிபிருபத்ரவைஃ ப்ரஶீர்ணஶிஶ்நஃ கலிதமேஹநஃ||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஏகஸ்தாநத்வேநாத்ர லிங்கார்ஶ ஆஹ– அங்குரைரித்யாதி| அங்குரைரங்குரஸதஶைரீஷத்தீர்கைஃ, ஸங்காதைர்மாஂஸப்ரதாநைஃ, ‘ஸஞ்ஜாதைஃ’ இதி பாடே ‘மாஂஸைஃ’ இதி ஶேஷஃ| தாம்ரசூடஶிகோபமா இதி தாம்ரசூடஃ, குக்குடஃ, தச்சூடாதுல்யா| ஸந்தாவிதி மேட்ரரந்த்ரஸந்தௌ, ஸர்வஸந்திகதேத்யநேந ஸர்வஸந்தேருக்தத்வாத்| ஏஷா த்ரிதோஷஜா, வர்திரிதி யோஜ்யம்; அத ஏவ ‘ஸவேதநா பிச்சிலா ச துஶ்சிகித்ஸ்யா த்ரிதோஷஜா|’ இதி க்வசித் பாடஃ| ஸுஶ்ருதே க்வசித் ஸ்த்ரீணாமப்யுபதஂஶஃ பட்யதே| யதா– “மேட்ரஸந்தௌ வ்ரணாஃ கேசித் கேசித் ஸர்வாஶ்ரயாஸ்ததா| குலத்தாகதயஃ கேசித் கேசித் பத்மதலோபமாஃ|| ருஜாதாஹார்திபஹுலாஃ கஷ்ணாஸ்தோதஸமந்விதாஃ| ஶீக்ரஂ கேசித்விஸர்பந்தி ஶநைஃ கேசித்ததாऽபரே| ஸ்த்ரீணாஂ புஂஸாஂ ச ஜாயந்தே உபதஂஶாஃ ஸுதாருணாஃ||” இதி| கிந்து ஸமாநதந்த்ரேஷ்வதர்ஶநாதேததநார்ஷமாஹுஃ||௬-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஏகஸ்தாநத்வேநாத்ர லிங்கார்ஶ ஆஹ– அங்குரைரித்யாதி| அங்குரஸதஶைரீஷத்தீர்கஸங்காதைஃ மாஂஸப்ரதாநைஃ| அந்யே ஸந்தாவிதி மேட்ரரந்த்ரஸந்தௌ, ஸர்வஸந்திகதேத்யநேந ஸர்வஸந்தேருக்தத்வாத், ஏஷா த்ரிதோஷஜா, அத ஏவ “ஸவேதநா பிச்சிலா ச துஶ்சிகித்ஸ்யா த்ரிதோஷஜா” இதி க்வசித்பட்யதே| ஸுஶ்ருதே து க்வசித் ஸ்த்ரீணாமப்யுபதஂஶாஃ பட்யந்தே| தத்யதா– “மேட்ரஸந்தௌ வ்ரணாஃ கேசித்கேசித்ஸர்வாஶ்ரயாஸ்ததா| குலத்தாகதயஃ கேசித்கேசித்பத்மதலோபமாஃ|| ருஜாதாஹார்திபஹுலாஃ கஷ்ணாஸ்தோதஸமந்விதாஃ| ஸ்த்ரீணாஂ புஂஸாஂ ச ஜாயந்தே உபதஂஶாஃ ஸுதாருணாஃ||” இதி| கிந்து ஸமாநதந்த்ரேஷ்வதர்ஶநாதேததநார்ஷமாஹுஃ||௬-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாமுபதஂஶநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யகதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாமுபதஂஶநிதாநம்||௪௭||