Adhikarana upadaṁśanidānam (1) · Śloka 1
athōpadaṁśanidānam |
hastābhighātānnakhadantapātādadhāvanādratyatisēvanādvā |
yōnipradōṣācca bhavanti śiśnē pañcōpadaṁśā vividhāpacāraiḥ ||1||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sthānapratyāsattērupadaṁśanidānamāha– hastētyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgōdayāt nakhadantacchēdasthānatvēnānuktē'pi mēhanē nakhadantapātaḥ; yaduktaṁ kāmaśāstrē– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| pravr̥ttē raticakrē tu na śāstraṁ nāpi ca kramaḥ||” (kā. sū. sāṁ. a. 2) iti| kalahādivaśādvā mēhanē nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt| ratyatisēvanāditi vyavāyasyātyantasēvanāt| yōnipradōṣāditi dīrghakarkaśarōmādiyōgādyōniduṣṭēḥ| śiśnē mēhanē| vividhāpacārairiti aśuddhasalilaprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| upadaṁśasañjñā ca daṁśanōpādhimantarēṇāpi rūḍhā bōddhavyā| yadyapyabhighātakṣatē mēhanē upadaṁśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhāvyatē, tathā'pi tasya dōṣaliṅgayuktatayā dōṣaja ēvāntarbhāvaḥ||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vraṇatvasāmānyātsthānapratyāsannatvādupadaṁśanidānam| tasya hētumāha– hastētyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgōdayātprabalakāmarāgavaśāt kāmināṁ mēhanē dantanakhapātō bhavati| yaduktaṁ kāmaśāstrē– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| raticakrē pravr̥ttē ca na śāstraṁ nāpi ca kramaḥ||” iti| kalahādivaśādvā mēhanē nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt, atyupasēvanāditi vyavāyasyātyantasēvanāt, yōnipradōṣāt alpamahādvāradīrghakarkaśarōmasaṅkīrṇadēśatvādiyōnidōṣāt, rōgaprabhr̥tērvā yōniduṣṭēḥ| vividhōpacārairiti kṣārōṣṇamalināmbhaḥprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| pañcōpadaṁśā iti vātēna, pittēna, śōṇitēna, kaphēna, sannipātēna; ēvaṁ pañca| yadyapyabhighātakṣatē mēhanē upadaṁśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavati, tathā'pi tasya dōṣaliṅgayuktatayā dōṣaja ēvāntarbhāvaḥ||1||
Adhikarana vātika-paittikōpadaṁśalakṣaṇam (2) · Śloka 2
satōdabhēdaiḥ sphuraṇaiḥ sakr̥ṣṇaiḥ sphōṭairvyavasyēt pavanōpadaṁśam |
pītairbahuklēdayutaiḥ sadāhaiḥ pittēna... |2|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paittikamāha– pītairityādi| sphōṭairityanusañjanīyam| ēvamuttaratrāpi|2|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātajōpadaṁśalakṣaṇamāha– satōdētyādi| bhēdō dvidhā kriyata iva| vyavasyēt jānīyāt| pittajamāha– pītairityādi| pittai raktairvēti vikalpaḥ, pittēna bahuklēdayutaiḥ ārdratābahulaiḥ, sphōṭairiti śēṣaḥ|2|
Adhikarana raktaja-kaphajōpadaṁśalakṣaṇam (2-3) · Śloka 3
...raktāt piśitāvabhāsaiḥ ||2||
sphōṭaiḥ sakr̥ṣṇai rudhiraṁ sravantaṁ raktātmakaṁ pittasamānaliṅgam |
sakaṇḍuraiḥ śōthayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphēna ||3||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
raktajamāha– raktādityādi| raktāt piśitāvabhāsairiti māṁsavattāmraiḥ sphōṭaiḥ raktācchōṇitāt upadaṁśaṁ vyavasyēt| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntarē raktaiḥ śōṇitaiḥ||2-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
raktajamāha– piśitāvabhāsairityādi| māṁsavattāmraiḥ sphōṭaiḥ raktāt śōṇitāt upadaṁśaṁ vyavasyēt| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra raktaiḥ śōṇitaiḥ| kaphajamāha– sakaṇḍuraiḥ kaṇḍūyutaiḥ, mahadbhiḥ mahatparigrahaiḥ, ghanairnibiḍaiḥ, sphōṭairiti śēṣaḥ||2-3||
Adhikarana sannipātajōpadaṁśalakṣaṇam (4) · Śloka 4
nānāvidhasrāvarujōpapannamasādhyamāhustrimalōpadaṁśam |4|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sannipātajamāha– nānāvidhētyādi| nānāvidhasrāvarujōpapannamiti pratyēkadōṣōktasrāvavēdanāyuktam| trimalōpadaṁśamiti tridōṣōpadaṁśam|4|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannipātajamāha– nānētyādi| pratyēkadōṣōktasrāvavēdanāyuktam| trimalōpadaṁśamiti tridōṣōpadaṁśamasādhyamāhuḥ|4|–
Adhikarana upadaṁśasyā sādhyalakṣaṇam (4) · Śloka 4
viśīrṇamāṁsaṁ krimibhiḥ prajagdhaṁ muṣkāvaśēṣaṁ parivarjayēcca ||4||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
asādhyatāmāha– viśīrṇētyādi| muṣkāvaśēṣamiti viśīrṇasamastamēhanamāṁsatvēnāvaśiṣṭaphalakōṣamātram||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
varjyamāha– viśīrṇētyādi| viśīrṇamāṁsaṁ śaṭitamāṁsaṁ, kr̥mibhiḥ prajagdhaṁ bhakṣitaṁ, muṣkāvaśēṣamiti śīrṇasamastamēhanamāṁsatvēnāvaśiṣṭaphalakōśamātraṁ, ēvamuktalakṣaṇōpadaṁśaṁ parivarjayēt||4||
Adhikarana upadaṁśasyāsādhyalakṣaṇam (5) · Śloka 5
sañjātamātrē na karōti mūḍhaḥ kriyāṁ narō yō viṣayē prasaktaḥ |
kālēna śōthakrimidāhapākairviśīrṇaśiśnō mriyatē sa tēna ||5||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
upakramē cikitsākaraṇārthamāha– sañjātētyādi| viṣayē prasakta iti ativyavāyarataḥ| kālēna cirakālēna||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
upakramē cikitsākaraṇārthamāha– sañjātētyādi| yō mūḍhō viṣayē prasaktaḥ vyavāyāditatparaḥ, sa tēnōpadaṁśēna kālēna kālāntarēṇa mriyatē śōthādibhirupadravaiḥ praśīrṇaśiśnaḥ galitamēhanaḥ||5||
Adhikarana liṅgārśōlakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
aṅkurairiva saṅghātairuparyuparisaṁsthitaiḥ |
kramēṇa jāyatē vartistāmracūḍaśikhōpamā ||6||
kōṣasyābhyantarē sandhau sarvasandhigatā'pi vā |
(savēdanā picchilā ca duścikitsyā tridōṣajā) |
liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāparē ||7||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ēkasthānatvēnātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurairaṅkurasadr̥śairīṣaddīrghaiḥ, saṅghātairmāṁsapratānaiḥ, ‘sañjātaiḥ’ iti pāṭhē ‘māṁsaiḥ’ iti śēṣaḥ| tāmracūḍaśikhōpamā iti tāmracūḍaḥ, kukkuṭaḥ, taccūḍātulyā| sandhāviti mēḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatētyanēna sarvasandhēruktatvāt| ēṣā tridōṣajā, vartiriti yōjyam; ata ēva ‘savēdanā picchilā ca duścikitsyā tridōṣajā|’ iti kvacit pāṭhaḥ| suśrutē kvacit strīṇāmapyupadaṁśaḥ paṭhyatē| yathā– “mēḍhrasandhau vraṇāḥ kēcit kēcit sarvāśrayāstathā| kulatthākr̥tayaḥ kēcit kēcit padmadalōpamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kr̥ṣṇāstōdasamanvitāḥ| śīghraṁ kēcidvisarpanti śanaiḥ kēcittathā'parē| strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyantē upadaṁśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantrēṣvadarśanādētadanārṣamāhuḥ||6-7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ēkasthānatvēnātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurasadr̥śairīṣaddīrghasaṅghātaiḥ māṁsapratānaiḥ| anyē sandhāviti mēḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatētyanēna sarvasandhēruktatvāt, ēṣā tridōṣajā, ata ēva “savēdanā picchilā ca duścikitsyā tridōṣajā” iti kvacitpaṭhyatē| suśrutē tu kvacit strīṇāmapyupadaṁśāḥ paṭhyantē| tadyathā– “mēḍhrasandhau vraṇāḥ kēcitkēcitsarvāśrayāstathā| kulatthākr̥tayaḥ kēcitkēcitpadmadalōpamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kr̥ṣṇāstōdasamanvitāḥ| strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyantē upadaṁśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantrēṣvadarśanādētadanārṣamāhuḥ||6-7||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 47
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē upadaṁśanidānaṁ samāptam ||47||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmupadaṁśanidānaṁ samāptam||47||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyakr̥tāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmupadaṁśanidānam||47||