Adhikarana ਉਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥੋਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਹਸ੍ਤਾਭਿਘਾਤਾਨ੍ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਾਦਧਾਵਨਾਦ੍ਰਤ੍ਯਤਿਸੇਵਨਾਦ੍ਵਾ |
ਯੋਨਿਪ੍ਰਦੋਸਾਚ੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇ ਪਞ੍ਚੋਪਦਂਸ਼ਾ ਵਿਵਿਧਾਪਚਾਰੈਃ ||੧||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤੇਰੁਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਹਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਾਦਿਤਿ ਬਲਵਦਨੁਰਾਗੋਦਯਾਤ੍ ਨਖਦਨ੍ਤਚ੍ਛੇਦਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨਾਨੁਕ੍ਤੇਪਿ ਮੇਹਨੇ ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ– “ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਸਯਸ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਦਰਸਾ ਨਰਾਃ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਰਤਿਚਕ੍ਰੇ ਤੁ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਪਿ ਚ ਕ੍ਰਮਃ||” (ਕਾ. ਸੂ. ਸਾਂ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਕਲਹਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਮੇਹਨੇ ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਃ| ਅਧਾਵਨਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਤ੍| ਰਤ੍ਯਤਿਸੇਵਨਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਵਾਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸੇਵਨਾਤ੍| ਯੋਨਿਪ੍ਰਦੋਸਾਦਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਰ੍ਕਸ਼ਰੋਮਾਦਿਯੋਗਾਦ੍ਯੋਨਿਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇ ਮੇਹਨੇ| ਵਿਵਿਧਾਪਚਾਰੈਰਿਤਿ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਸਲਿਲਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀਗਮਨਾਦਿਭਿਃ| ਉਪਦਂਸ਼ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚ ਦਂਸ਼ਨੋਪਾਧਿਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਰੂਢਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਭਿਘਾਤਕ੍ਸਤੇ ਮੇਹਨੇ ਉਪਦਂਸ਼ ਆਗਨ੍ਤੁਃ ਸਸ੍ਠਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਤਯਾ ਦੋਸਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵ੍ਰਣਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦੁਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਹਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਾਦਿਤਿ ਬਲਵਦਨੁਰਾਗੋਦਯਾਤ੍ਪ੍ਰਬਲਕਾਮਰਾਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਮਿਨਾਂ ਮੇਹਨੇ ਦਨ੍ਤਨਖਪਾਤੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ– “ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਸਯਸ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਦਰਸਾ ਨਰਾਃ| ਰਤਿਚਕ੍ਰੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਚ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਪਿ ਚ ਕ੍ਰਮਃ||” ਇਤਿ| ਕਲਹਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਮੇਹਨੇ ਨਖਦਨ੍ਤਪਾਤਃ| ਅਧਾਵਨਾਦਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਤ੍, ਅਤ੍ਯੁਪਸੇਵਨਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਵਾਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਸੇਵਨਾਤ੍, ਯੋਨਿਪ੍ਰਦੋਸਾਤ੍ ਅਲ੍ਪਮਹਾਦ੍ਵਾਰਦੀਰ੍ਘਕਰ੍ਕਸ਼ਰੋਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਦੇਸ਼ਤ੍ਵਾਦਿਯੋਨਿਦੋਸਾਤ੍, ਰੋਗਪ੍ਰਭਤੇਰ੍ਵਾ ਯੋਨਿਦੁਸ੍ਟੇਃ| ਵਿਵਿਧੋਪਚਾਰੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਮਲਿਨਾਮ੍ਭਃਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀਗਮਨਾਦਿਭਿਃ| ਪਞ੍ਚੋਪਦਂਸ਼ਾ ਇਤਿ ਵਾਤੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ, ਕਫੇਨ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਭਿਘਾਤਕ੍ਸਤੇ ਮੇਹਨੇ ਉਪਦਂਸ਼ ਆਗਨ੍ਤੁਃ ਸਸ੍ਠਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤਤਯਾ ਦੋਸਜ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ||੧||
Adhikarana ਵਾਤਿਕ-ਪੈਤ੍ਤਿਕੋਪਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਸਤੋਦਭੇਦੈਃ ਸ੍ਫੁਰਣੈਃ ਸਕਸ੍ਣੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਰ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਪਵਨੋਪਦਂਸ਼ਮ੍ |
ਪੀਤੈਰ੍ਬਹੁਕ੍ਲੇਦਯੁਤੈਃ ਸਦਾਹੈਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ... |੨|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪੀਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਨੁਸਞ੍ਜਨੀਯਮ੍| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ|੨|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਜੋਪਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਤੋਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੇਦੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ– ਪੀਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤੈ ਰਕ੍ਤੈਰ੍ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਬਹੁਕ੍ਲੇਦਯੁਤੈਃ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਾਬਹੁਲੈਃ, ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|੨|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਜ-ਕਫਜੋਪਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨-੩) · Śloka ੩
...ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤਾਵਭਾਸੈਃ ||੨||
ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸਕਸ੍ਣੈ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮ੍ |
ਸਕਣ੍ਡੁਰੈਃ ਸ਼ੋਥਯੁਤੈਰ੍ਮਹਦ੍ਭਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਘਨੈਃ ਸ੍ਰਾਵਯੁਤੈਃ ਕਫੇਨ ||੩||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤਾਵਭਾਸੈਰਿਤਿ ਮਾਂਸਵਤ੍ਤਾਮ੍ਰੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਰਕ੍ਤਾਚ੍ਛੋਣਿਤਾਤ੍ ਉਪਦਂਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ‘ਰਕ੍ਤੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਰਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੈਃ||੨-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਪਿਸ਼ਿਤਾਵਭਾਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਵਤ੍ਤਾਮ੍ਰੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍ ਉਪਦਂਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ‘ਰਕ੍ਤੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤੈਃ| ਕਫਜਮਾਹ– ਸਕਣ੍ਡੁਰੈਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤੈਃ, ਮਹਦ੍ਭਿਃ ਮਹਤ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹੈਃ, ਘਨੈਰ੍ਨਿਬਿਡੈਃ, ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨-੩||
Adhikarana ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਪਦਂਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਨਾਨਾਵਿਧਸ੍ਰਾਵਰੁਜੋਪਪਨ੍ਨਮਸਾਧ੍ਯਮਾਹੁਸ੍ਤ੍ਰਿਮਲੋਪਦਂਸ਼ਮ੍ |੪|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਨਾਨਾਵਿਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਵਿਧਸ੍ਰਾਵਰੁਜੋਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸੋਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਮਲੋਪਦਂਸ਼ਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਪਦਂਸ਼ਮ੍|੪|–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸੋਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਮਲੋਪਦਂਸ਼ਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਪਦਂਸ਼ਮਸਾਧ੍ਯਮਾਹੁਃ|੪|–
Adhikarana ਉਪਦਂਸ਼ਸ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਂ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਪ੍ਰਜਗ੍ਧਂ ਮੁਸ੍ਕਾਵਸ਼ੇਸਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ ||੪||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਸ੍ਕਾਵਸ਼ੇਸਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਸਮਸ੍ਤਮੇਹਨਮਾਂਸਤ੍ਵੇਨਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਫਲਕੋਸਮਾਤ੍ਰਮ੍||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ– ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਮਾਂਸਂ ਸ਼ਟਿਤਮਾਂਸਂ, ਕਮਿਭਿਃ ਪ੍ਰਜਗ੍ਧਂ ਭਕ੍ਸਿਤਂ, ਮੁਸ੍ਕਾਵਸ਼ੇਸਮਿਤਿ ਸ਼ੀਰ੍ਣਸਮਸ੍ਤਮੇਹਨਮਾਂਸਤ੍ਵੇਨਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਫਲਕੋਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ, ਏਵਮੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੋਪਦਂਸ਼ਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੪||
Adhikarana ਉਪਦਂਸ਼ਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਸਞ੍ਜਾਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨ ਕਰੋਤਿ ਮੂਢਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਰੋ ਯੋ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਃ |
ਕਾਲੇਨ ਸ਼ੋਥਕ੍ਰਿਮਿਦਾਹਪਾਕੈਰ੍ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਸ਼ਿਸ਼੍ਨੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਤੇਨ ||੫||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਪਕ੍ਰਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸਞ੍ਜਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤ ਇਤਿ ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਰਤਃ| ਕਾਲੇਨ ਚਿਰਕਾਲੇਨ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਪਕ੍ਰਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸਞ੍ਜਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਮੂਢੋ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਃ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਤਤ੍ਪਰਃ, ਸ ਤੇਨੋਪਦਂਸ਼ੇਨ ਕਾਲੇਨ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ਼ੋਥਾਦਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ੀਰ੍ਣਸ਼ਿਸ਼੍ਨਃ ਗਲਿਤਮੇਹਨਃ||੫||
Adhikarana ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬-੭) · Śloka ੭
ਅਙ੍ਕੁਰੈਰਿਵ ਸਙ੍ਘਾਤੈਰੁਪਰ੍ਯੁਪਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤੈਃ |
ਕ੍ਰਮੇਣ ਜਾਯਤੇ ਵਰ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸ਼ਿਖੋਪਮਾ ||੬||
ਕੋਸਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਧੌ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਗਤਾਪਿ ਵਾ |
(ਸਵੇਦਨਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ) |
ਲਿਙ੍ਗਵਰ੍ਤਿਰਭਿਖ੍ਯਾਤਾ ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਚਾਪਰੇ ||੭||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਏਕਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਸ਼ ਆਹ– ਅਙ੍ਕੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਕੁਰੈਰਙ੍ਕੁਰਸਦਸ਼ੈਰੀਸਦ੍ਦੀਰ੍ਘੈਃ, ਸਙ੍ਘਾਤੈਰ੍ਮਾਂਸਪ੍ਰਤਾਨੈਃ, ‘ਸਞ੍ਜਾਤੈਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ‘ਮਾਂਸੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸ਼ਿਖੋਪਮਾ ਇਤਿ ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਃ, ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ, ਤਚ੍ਚੂਡਾਤੁਲ੍ਯਾ| ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਮੇਢ੍ਰਰਨ੍ਧ੍ਰਸਨ੍ਧੌ, ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਗਤੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ, ਵਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍; ਅਤ ਏਵ ‘ਸਵੇਦਨਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ|’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪ੍ਯੁਪਦਂਸ਼ਃ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਮੇਢ੍ਰਸਨ੍ਧੌ ਵ੍ਰਣਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤਥਾ| ਕੁਲਤ੍ਥਾਕਤਯਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਦ੍ਮਦਲੋਪਮਾਃ|| ਰੁਜਾਦਾਹਾਰ੍ਤਿਬਹੁਲਾਃ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤੋਦਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸ਼ਨੈਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤਥਾਪਰੇ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਉਪਦਂਸ਼ਾਃ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਤਦਨਾਰ੍ਸਮਾਹੁਃ||੬-੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਏਕਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਾਰ੍ਸ਼ ਆਹ– ਅਙ੍ਕੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਕੁਰਸਦਸ਼ੈਰੀਸਦ੍ਦੀਰ੍ਘਸਙ੍ਘਾਤੈਃ ਮਾਂਸਪ੍ਰਤਾਨੈਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਸਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਮੇਢ੍ਰਰਨ੍ਧ੍ਰਸਨ੍ਧੌ, ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਗਤੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ, ਅਤ ਏਵ “ਸਵੇਦਨਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾ” ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਠ੍ਯਤੇ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪ੍ਯੁਪਦਂਸ਼ਾਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਮੇਢ੍ਰਸਨ੍ਧੌ ਵ੍ਰਣਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਤ੍ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤਥਾ| ਕੁਲਤ੍ਥਾਕਤਯਃ ਕੇਚਿਤ੍ਕੇਚਿਤ੍ਪਦ੍ਮਦਲੋਪਮਾਃ|| ਰੁਜਾਦਾਹਾਰ੍ਤਿਬਹੁਲਾਃ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤੋਦਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਉਪਦਂਸ਼ਾਃ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ||” ਇਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਤਦਨਾਰ੍ਸਮਾਹੁਃ||੬-੭||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੪੭
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਉਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਕਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਪਦਂਸ਼ਨਿਦਾਨਮ੍||੪੭||