௪௬. பகந்தரநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

நாடீவிஶேஷத்வாத் ஸங்க்யாஸாம்யாச்ச பகந்தரநிதாநம்| பகந்தரபூர்வரூபபிடகாமாஹ– குதஸ்யேத்யாதி| க்ஷேத்ரே தேஶே| “ஸைவ பிந்நா பகந்தரஃ|” நிருக்திரஸ்ய ஸுஶ்ருதேந கதா| தத்யதா– “குதபகபஸ்திப்ரதேஶதாரணாத் பகந்தராஃ|” (ஸு. நி. அ. ௪) இதி| பகஶப்தோ குதாத்யுபலக்ஷணம்| போஜேऽப்யுக்தம்– “பகஂ பரிஸமந்தாச்ச குதஂ பஸ்திஂ ததைவ ச| பகவத்தாரயேத்யஸ்மாத்தஸ்மாஜ்ஜ்ஞேயோ பகந்தரஃ||” இதி| பூர்வரூபஂ த்வஸ்ய ஸுஶ்ருதே பட்யதே; யதா– “கடீகபாலவேதநா குதகண்டுர்தாஹஃ ஶோதஶ்ச குதஸ்ய பவதி|” (ஸு. நி. அ. ௪) இதி| ஏதத் ஸாமாந்யஂ பூர்வரூபம்| கடீகபாலமத்ர கடீபலகம்| பஞ்சவித இதி ஸங்க்யாகதநஂ ரக்தஜத்வந்த்வஜபகந்தரஸம்பாவநாநிராஸார்தம்||௧||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

நாடீவிஶேஷஸங்க்யாஸாமாந்யாத் வ்ரணவதுபக்ரமாத்வாऽதோऽநந்தரஂ பகந்தரநிதாநம்| தஸ்யாவஸ்தாநஸஂஶ்ரயத்வேந லக்ஷணமாஹ– குதஸ்யேத்யாதி| க்ஷேத்ரே தேஶே, பார்ஶ்வதஃ ஸமீபதஃ, பிடகா, ஸைவ பிந்நா பகந்தரார்திகத், தஸ்ய ச நிருக்திஃ ஸுஶ்ருதேந கதா– “குதபகபஸ்திப்ரதேஶதாரணாத்பகந்தரஃ” இதி| பகந்தரஶப்தே பகஶப்தோ குதாத்யுபலக்ஷணஃ, போஜேऽப்யுக்தம்– “பகஂ பரிஸமந்தாச்ச குதஂ பஸ்தி ததைவ ச| பகவத்தாரயேத்யஸ்மாத்தஸ்மாஜ்ஜ்ஞேயோ பகந்தரஃ||” இதி| பூர்வரூபஂ த்வஸ்ய ஸுஶ்ருதே படிதம், யதா– “கடீகபாலவேதநா குதகண்டுர்தாஹஃ ஶோதஶ்ச குதஸ்ய பவதி” இதி| ஏதத்ஸாமாந்யஂ பூர்வரூபமிதி| கடீகபாலமத்ர கடீபலகம்| ஸ ச பஞ்சவிதஃ– தோஷைஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதேநைகஃ, ஶல்யேந சாபரஃ, ஏவஂ பஞ்சவிதஸங்க்யாகதநஂ ரக்தஜத்வந்த்வஜபகந்தரஸம்பாவநாநிராஸார்தம்||௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஶதபோநகமாஹ– கஷாயேத்யாதி| அபாநதேஶ இதி குததேஶே| உபேக்ஷணாதிதி விம்லாபநாத்யகரணாத்| ருஜா ச பிந்நேதி ருஜா ருஜாந்விதா, அர்ஶஆதேராகதிகணத்வாதச், பிந்நா விதீர்ணா| வ்ரணைரநேகைஃ ஶதபோநகஂ வதேதிதி ஶதபோநகதுல்யத்வாத் ஶதபோநகஃ; ஶதபோநகஶ்சாலநிகா, ஸஹஸ்ரதாரா இத்யந்யே; கிஂவா ஶதபோநகஃ ஶூகதோஷே படிதோ விகாரஃ ‘சித்ரைரணுமுகைஃ’ இத்யாதிநா, கிந்து யதி ஶூகதோஷபடிதஶதபோநகதுல்யத்வமஸ்ய ததா சித்ரைரணுமுகைரித்யாதிநிமித்தஸ்யோபயத்ர படிதத்வாத் கிஂ தத்ஸாதஶ்யப்ரவத்தேயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா, ஸா வா ஏதத்ஸாதஶ்யப்ரவத்தேதி துர்விஜ்ஞாநாத்தத்ராபி சாலநிகாதுல்யத்வமேவ ப்ரவத்திநிமித்தமிதி மந்யமாநேந ஜேஜ்ஜடேந சாலநிகாதுல்யத்வமத்ர வர்ணிதம்| ஶதபோநகவதநேகமுகத்வே வாதிகபகந்தரஸ்வபாவ ஏவ ஹேதுஃ||௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதிகஶதபோநகமாஹ– கஷாயேத்யாதி| உபேக்ஷணாதிதி விம்லாபநாத்யகரணாத்| ருஜா ச பிந்நேதி ருஜா ருஜாந்விதா, பிந்நா விதீர்ணா| ஶதபோநகதுல்யத்வாச்சதபோநகஃ ஶூகதோஷபடிதோ விகாரஃ, சாலநிகாதுல்யத்வமஸ்ய ஶதபோநகவதநேகமுகத்வேந| தத்ர ச வாதிகபகந்தரஸ்வபாவ ஏவ ஹேதுஃ, ஶதபோநகோऽஸ்ய நாம||௨||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உஷ்ட்ரக்ரீவலக்ஷணமாஹ– ப்ரகோபணைரித்யாதி| ததாஶுபாகாஹிமபூதிவாஹிநீமிதி ததேதி தத்காலே, பித்தஜத்வேநாஶுபாகா ச ஸா அஹிமபூதிவாஹிநீ உஷ்ணபூதிவாஹிநீ ச ஸா ஆஶுபாகாஹிமபூதிவாஹிநீ தாம்| அத்ர பிடகாவஸ்தாகதகலவக்ரத்வேந உஷ்ட்ரக்ரீவாகாரத்வஂ, தேநோஷ்ட்ரக்ரீவஸஞ்ஜ்ஞா||௩-௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பித்தஜமுஷ்ட்ரக்ரீவமாஹ– ப்ரகோபணைரித்யாதி| உஷ்ணபூதிதுர்கந்தவாஹிநீம்| அத்ராபி பிடகாவஸ்தாகதகலவக்ரத்வே உஷ்ட்ரக்ரீவாகாரத்வஂ, தேநோஷ்ட்ரக்ரீவஸஞ்ஜ்ஞா||௩-௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

பரிஸ்ராவிணமாஹ– கண்டூயந இத்யாதி| பரிஸ்ராவீ கபஜஃ, ஸ ச கநஸ்ராவயோகாத் பரிஸ்ராவீ||௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

பரிஸ்ராவிஸஞ்ஜ்ஞஂ கபஜஂ பகந்தரமாஹ– கண்டூயந இத்யாதி| பரிஸ்ராவீ பகந்தரஃ கபஜஃ, ஸ ச கநபரிஸ்ராவயோகாத்பரிஸ்ராவீ| கண்டூயநஃ கண்டுபஹுலஃ||௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸந்நிபாதஜஂ ஶம்பூகாவர்தமாஹ– பஹுவர்ணருஜாஸ்ராவேத்யாதி| ப்ரத்யேகதோஷஜபகந்தரபடிதவர்ணவேதநாஃ ஸ்ராவஶ்ச| ஶம்பூகாவர்தவத் பூர்ணநத்யாஃ ஶம்பூகாவர்தவதாவர்தநஂ வேதநா தோஷகதிவிஶேஷாத்பவதீதி ஶம்பூகாவர்தஃ| ததா ச போஜஃ– “நதீநாஂ பரிபூர்ணாநாஂ ஶம்பூகாவர்தகா யதா| ஸமுத்திஷ்டந்தி வேகேந தோயவேகஸமீரிதாஃ||” இதி||௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸந்நிபாதஜஂ ஶம்பூகாவர்தமாஹ– பஹ்வித்யாதி| பஹுவர்ணேதி ப்ரத்யேகதோஷஜபகந்தரபடிதவர்ணவேதநாஸ்ராவீ, ஶம்பூகாவர்தவத் லகுஶங்கவத், பூர்ணநத்யாஃ ஶம்பூகாவர்தோ யதா ஆவர்தேந ச வேதநா தோஷகதிவிஶேஷாத்பவதீதி ஶம்பூகாவர்தஃ| ததா ச போஜஃ– “நதீநாஂ பரிபூர்ணாநாஂ ஶம்பூகாவர்தகா யதா| அப்யுத்திஷ்டந்தி வேகேந தோயவேகஸமீரிதாஃ||” இதி||௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உந்மார்கிபகந்தரமாகந்துமாஹ– க்ஷதாத்கதிரித்யாதி| க்ஷதாதிதி கண்டகாதிகாதாத்| விதார்ய த இதி தே க்ரிமயோ விதார்ய மார்கஂ குர்வத இதி யோஜநா| அநேகதா முகைரநேகமுகைஃ| அத்ரோந்மார்கேண க்ரிமிகதவிமார்கேண புரீஷாதிகமநாதுந்மார்கிஸஞ்ஜ்ஞா ஜ்ஞேயா| தந்த்ராந்தரே த்வர்ஶோபகந்தரஃ படிதஃ| தத்யதா– “கபபித்தே து பூர்வோத்தே துர்நாமாஶ்ரித்ய குப்யதஃ| அர்ஶோமூலே ததஃ ஶோதஃ கண்டூதாஹார்திமாந் பவேத்|| ஸ ஶீக்ரஂ பக்வபிந்நோऽஸ்ய க்லேதயந் மூலமர்ஶஸஃ| ஸ்ரவத்யஜஸ்ரஂ கதிபிரயமர்ஶோபகந்தரஃ||” இதி| அயமந்யதமஸ்மிந் ஶதபோநகாதீநாஂ தோஷலக்ஷணதர்ஶநாதந்தர்பாவ்யஃ||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உந்மார்கிபகந்தரமாகந்துமாஹ– க்ஷதாதித்யாதி| க்ஷதாத் கண்டகாதிகாதாத், யே கமயோ விதார்ய மார்கஂ ப்ரகுர்வத இதி யோஜநா| அநேகதா முகைரநேகமுகைர்வ்ரணைஃ| அத்ரோந்மார்கேண கமிகதவிமார்கேண புரீஷாதிநிர்கமாதுந்மார்கிஸஞ்ஜ்ஞா ப்ரதீதா| தந்த்ராந்தரே த்வர்ஶோபகந்தரஃ படிதஃ, யதா– “கபபித்தே து பூர்வோத்தே துர்நாமாஶ்ரித்ய குப்யதஃ| அர்ஶோமூலே ததஃ ஶோபஃ கண்டுதாஹார்திமாந்பவேத்|| ஸ ஶீக்ரஂ பக்வபிந்நோऽஸ்ய க்லேதயந்மூலமர்ஶஸஃ| ஸ்ரவத்யஜஸ்ரஂ கதிபிரயமர்ஶோபகந்தரஃ||” இதி| அயஂ ஶதபோநகாதீநாஂ தோஷலக்ஷணதர்ஶநாதந்தர்பாவ்யஃ||௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ப்ரதீகாரப்ரயத்நாயாஹ– கோரா இத்யாதி| துஃகா இதி துஃகப்ரதாஃ| க்ஷதஜஶ்ச விஶேஷத இதி க்ஷதஜோऽபி விஶேஷமநேகவ்ரணயோகஂ க்ரிமிஸம்பவாதிகஂ ச வீக்ஷ்யாஸாத்யஃ, அத ஏவ சிகித்ஸிதே அஸாத்யதாஂ ப்ரதிஜ்ஞாய க்ரியாஂ வக்ஷ்யதி| விஶேஷத இதி ல்யப்லோபே பஞ்சமீ; விஶேஷதோऽதிஶயாதஸாத்ய இத்யர்தஃ, யாபநார்தஂ க்ரியாவிதிரிதி| க்வசித் “க்ஷதஜஶ்ச பகந்தரஃ” இதி பாடஃ| க்ஷதஜோ விஶேஷதஃ ஸாதயிதுஂ கோரஃ அஸாத்ய ஏவ, ஸ்ராவரூபவிஶேஷஸ்ய யுக்தத்வாதிதி கதாதரஃ||௮||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஸாத்யலக்ஷணமாஹ– கோரா இத்யாதி| க்ஷதஜோऽபி விஶேஷமநேகவ்ரணயோக்யஂ க்ரிமிஸம்பவாதிகஂ வீக்ஷ்யாஸாத்யஃ||௮||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அவஸ்தாயாமஸாத்யதாமாஹ– வாதமூத்ரபுரீஷாணீத்யாதி| பகந்தராத் ஸ்ரவந்த இத்யத்ர ‘அமீ விஶேஷா’ இதி ஶேஷஃ||௯||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அவஸ்தாயாமஸாத்யதாமாஹ– வாதேத்யாதி| பகந்தராத்ஸ்ரவந்த இத்யத்ர ‘அமீ விஶேஷா’ இதி ஶேஷஃ| அமீ வாதாத்யா விஶேஷா பகந்தராத்ஸ்ரவந்தஸ்தமாதுரஂ விநாஶயந்தி||௯||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ பகந்தரநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ பகந்தரநிதாநம்||௪௬||