Adhikarana ఉపదంశనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథోపదంశనిదానం |
హస్తాభిఘాతాన్నఖదంతపాతాదధావనాద్రత్యతిసేవనాద్వా |
యోనిప్రదోషాచ్చ భవంతి శిశ్నే పంచోపదంశా వివిధాపచారైః ||1||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
స్థానప్రత్యాసత్తేరుపదంశనిదానమాహ– హస్తేత్యాది| నఖదంతపాతాదితి బలవదనురాగోదయాత్ నఖదంతచ్ఛేదస్థానత్వేనానుక్తేऽపి మేహనే నఖదంతపాతః; యదుక్తం కామశాస్త్రే– “శాస్త్రస్య విషయస్తావద్యావన్మందరసా నరాః| ప్రవృత్తే రతిచక్రే తు న శాస్త్రం నాపి చ క్రమః||” (కా. సూ. సాం. అ. 2) ఇతి| కలహాదివశాద్వా మేహనే నఖదంతపాతః| అధావనాదప్రక్షాలనాత్| రత్యతిసేవనాదితి వ్యవాయస్యాత్యంతసేవనాత్| యోనిప్రదోషాదితి దీర్ఘకర్కశరోమాదియోగాద్యోనిదుష్టేః| శిశ్నే మేహనే| వివిధాపచారైరితి అశుద్ధసలిలప్రక్షాలనబ్రహ్మచారిణీగమనాదిభిః| ఉపదంశసంజ్ఞా చ దంశనోపాధిమంతరేణాపి రూఢా బోద్ధవ్యా| యద్యప్యభిఘాతక్షతే మేహనే ఉపదంశ ఆగంతుః షష్ఠః సంభావ్యతే, తథాऽపి తస్య దోషలింగయుక్తతయా దోషజ ఏవాంతర్భావః||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వ్రణత్వసామాన్యాత్స్థానప్రత్యాసన్నత్వాదుపదంశనిదానం| తస్య హేతుమాహ– హస్తేత్యాది| నఖదంతపాతాదితి బలవదనురాగోదయాత్ప్రబలకామరాగవశాత్ కామినాం మేహనే దంతనఖపాతో భవతి| యదుక్తం కామశాస్త్రే– “శాస్త్రస్య విషయస్తావద్యావన్మందరసా నరాః| రతిచక్రే ప్రవృత్తే చ న శాస్త్రం నాపి చ క్రమః||” ఇతి| కలహాదివశాద్వా మేహనే నఖదంతపాతః| అధావనాదప్రక్షాలనాత్, అత్యుపసేవనాదితి వ్యవాయస్యాత్యంతసేవనాత్, యోనిప్రదోషాత్ అల్పమహాద్వారదీర్ఘకర్కశరోమసంకీర్ణదేశత్వాదియోనిదోషాత్, రోగప్రభృతేర్వా యోనిదుష్టేః| వివిధోపచారైరితి క్షారోష్ణమలినాంభఃప్రక్షాలనబ్రహ్మచారిణీగమనాదిభిః| పంచోపదంశా ఇతి వాతేన, పిత్తేన, శోణితేన, కఫేన, సన్నిపాతేన; ఏవం పంచ| యద్యప్యభిఘాతక్షతే మేహనే ఉపదంశ ఆగంతుః షష్ఠః సంభవతి, తథాऽపి తస్య దోషలింగయుక్తతయా దోషజ ఏవాంతర్భావః||1||
Adhikarana వాతిక-పైత్తికోపదంశలక్షణం (౨) · Śloka ౨
సతోదభేదైః స్ఫురణైః సకృష్ణైః స్ఫోటైర్వ్యవస్యేత్ పవనోపదంశం |
పీతైర్బహుక్లేదయుతైః సదాహైః పిత్తేన... |2|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికమాహ– పీతైరిత్యాది| స్ఫోటైరిత్యనుసంజనీయం| ఏవముత్తరత్రాపి|2|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతజోపదంశలక్షణమాహ– సతోదేత్యాది| భేదో ద్విధా క్రియత ఇవ| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్| పిత్తజమాహ– పీతైరిత్యాది| పిత్తై రక్తైర్వేతి వికల్పః, పిత్తేన బహుక్లేదయుతైః ఆర్ద్రతాబహులైః, స్ఫోటైరితి శేషః|2|
Adhikarana రక్తజ-కఫజోపదంశలక్షణం (౨-౩) · Śloka ౩
...రక్తాత్ పిశితావభాసైః ||2||
స్ఫోటైః సకృష్ణై రుధిరం స్రవంతం రక్తాత్మకం పిత్తసమానలింగం |
సకండురైః శోథయుతైర్మహద్భిః శుక్లైర్ఘనైః స్రావయుతైః కఫేన ||3||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తజమాహ– రక్తాదిత్యాది| రక్తాత్ పిశితావభాసైరితి మాంసవత్తామ్రైః స్ఫోటైః రక్తాచ్ఛోణితాత్ ఉపదంశం వ్యవస్యేత్| ‘రక్తైః’ ఇతి పాఠాంతరే రక్తైః శోణితైః||2-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజమాహ– పిశితావభాసైరిత్యాది| మాంసవత్తామ్రైః స్ఫోటైః రక్తాత్ శోణితాత్ ఉపదంశం వ్యవస్యేత్| ‘రక్తైః’ ఇతి పాఠాంతరం, తత్ర రక్తైః శోణితైః| కఫజమాహ– సకండురైః కండూయుతైః, మహద్భిః మహత్పరిగ్రహైః, ఘనైర్నిబిడైః, స్ఫోటైరితి శేషః||2-3||
Adhikarana సన్నిపాతజోపదంశలక్షణం (౪) · Śloka ౪
నానావిధస్రావరుజోపపన్నమసాధ్యమాహుస్త్రిమలోపదంశం |4|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతజమాహ– నానావిధేత్యాది| నానావిధస్రావరుజోపపన్నమితి ప్రత్యేకదోషోక్తస్రావవేదనాయుక్తం| త్రిమలోపదంశమితి త్రిదోషోపదంశం|4|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజమాహ– నానేత్యాది| ప్రత్యేకదోషోక్తస్రావవేదనాయుక్తం| త్రిమలోపదంశమితి త్రిదోషోపదంశమసాధ్యమాహుః|4|–
Adhikarana ఉపదంశస్యా సాధ్యలక్షణం (౪) · Śloka ౪
విశీర్ణమాంసం క్రిమిభిః ప్రజగ్ధం ముష్కావశేషం పరివర్జయేచ్చ ||4||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యతామాహ– విశీర్ణేత్యాది| ముష్కావశేషమితి విశీర్ణసమస్తమేహనమాంసత్వేనావశిష్టఫలకోషమాత్రం||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వర్జ్యమాహ– విశీర్ణేత్యాది| విశీర్ణమాంసం శటితమాంసం, కృమిభిః ప్రజగ్ధం భక్షితం, ముష్కావశేషమితి శీర్ణసమస్తమేహనమాంసత్వేనావశిష్టఫలకోశమాత్రం, ఏవముక్తలక్షణోపదంశం పరివర్జయేత్||4||
Adhikarana ఉపదంశస్యాసాధ్యలక్షణం (౫) · Śloka ౫
సంజాతమాత్రే న కరోతి మూఢః క్రియాం నరో యో విషయే ప్రసక్తః |
కాలేన శోథక్రిమిదాహపాకైర్విశీర్ణశిశ్నో మ్రియతే స తేన ||5||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపక్రమే చికిత్సాకరణార్థమాహ– సంజాతేత్యాది| విషయే ప్రసక్త ఇతి అతివ్యవాయరతః| కాలేన చిరకాలేన||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉపక్రమే చికిత్సాకరణార్థమాహ– సంజాతేత్యాది| యో మూఢో విషయే ప్రసక్తః వ్యవాయాదితత్పరః, స తేనోపదంశేన కాలేన కాలాంతరేణ మ్రియతే శోథాదిభిరుపద్రవైః ప్రశీర్ణశిశ్నః గలితమేహనః||5||
Adhikarana లింగార్శోలక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭
అంకురైరివ సంఘాతైరుపర్యుపరిసంస్థితైః |
క్రమేణ జాయతే వర్తిస్తామ్రచూడశిఖోపమా ||6||
కోషస్యాభ్యంతరే సంధౌ సర్వసంధిగతాऽపి వా |
(సవేదనా పిచ్ఛిలా చ దుశ్చికిత్స్యా త్రిదోషజా) |
లింగవర్తిరభిఖ్యాతా లింగార్శ ఇతి చాపరే ||7||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఏకస్థానత్వేనాత్ర లింగార్శ ఆహ– అంకురైరిత్యాది| అంకురైరంకురసదృశైరీషద్దీర్ఘైః, సంఘాతైర్మాంసప్రతానైః, ‘సంజాతైః’ ఇతి పాఠే ‘మాంసైః’ ఇతి శేషః| తామ్రచూడశిఖోపమా ఇతి తామ్రచూడః, కుక్కుటః, తచ్చూడాతుల్యా| సంధావితి మేఢ్రరంధ్రసంధౌ, సర్వసంధిగతేత్యనేన సర్వసంధేరుక్తత్వాత్| ఏషా త్రిదోషజా, వర్తిరితి యోజ్యం; అత ఏవ ‘సవేదనా పిచ్ఛిలా చ దుశ్చికిత్స్యా త్రిదోషజా|’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః| సుశ్రుతే క్వచిత్ స్త్రీణామప్యుపదంశః పఠ్యతే| యథా– “మేఢ్రసంధౌ వ్రణాః కేచిత్ కేచిత్ సర్వాశ్రయాస్తథా| కులత్థాకృతయః కేచిత్ కేచిత్ పద్మదలోపమాః|| రుజాదాహార్తిబహులాః కృష్ణాస్తోదసమన్వితాః| శీఘ్రం కేచిద్విసర్పంతి శనైః కేచిత్తథాऽపరే| స్త్రీణాం పుంసాం చ జాయంతే ఉపదంశాః సుదారుణాః||” ఇతి| కింతు సమానతంత్రేష్వదర్శనాదేతదనార్షమాహుః||6-7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఏకస్థానత్వేనాత్ర లింగార్శ ఆహ– అంకురైరిత్యాది| అంకురసదృశైరీషద్దీర్ఘసంఘాతైః మాంసప్రతానైః| అన్యే సంధావితి మేఢ్రరంధ్రసంధౌ, సర్వసంధిగతేత్యనేన సర్వసంధేరుక్తత్వాత్, ఏషా త్రిదోషజా, అత ఏవ “సవేదనా పిచ్ఛిలా చ దుశ్చికిత్స్యా త్రిదోషజా” ఇతి క్వచిత్పఠ్యతే| సుశ్రుతే తు క్వచిత్ స్త్రీణామప్యుపదంశాః పఠ్యంతే| తద్యథా– “మేఢ్రసంధౌ వ్రణాః కేచిత్కేచిత్సర్వాశ్రయాస్తథా| కులత్థాకృతయః కేచిత్కేచిత్పద్మదలోపమాః|| రుజాదాహార్తిబహులాః కృష్ణాస్తోదసమన్వితాః| స్త్రీణాం పుంసాం చ జాయంతే ఉపదంశాః సుదారుణాః||” ఇతి| కింతు సమానతంత్రేష్వదర్శనాదేతదనార్షమాహుః||6-7||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౭
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఉపదంశనిదానం సమాప్తం ||47||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాముపదంశనిదానం సమాప్తం||47||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యకృతాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాముపదంశనిదానం||47||