Adhikarana bhagandarapūrvarūpapiḍakālakṣaṇam (1) · Śloka 1
atha bhagandaranidānam |
gudasya dvyaṅgulē kṣētrē pārśvataḥ piḍakā''rtikr̥t |
bhinnā bhagandarō jñēyaḥ sa ca pañcavidhō mataḥ ||1||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
nāḍīviśēṣatvāt saṅkhyāsāmyācca bhagandaranidānam| bhagandarapūrvarūpapiḍakāmāha– gudasyētyādi| kṣētrē dēśē| “saiva bhinnā bhagandaraḥ|” niruktirasya suśrutēna kr̥tā| tadyathā– “gudabhagabastipradēśadāraṇāt bhagandarāḥ|” (su. ni. a. 4) iti| bhagaśabdō gudādyupalakṣaṇam| bhōjē'pyuktam– “bhagaṁ parisamantācca gudaṁ bastiṁ tathaiva ca| bhagavaddārayēdyasmāttasmājjñēyō bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṁ tvasya suśrutē paṭhyatē; yathā– “kaṭīkapālavēdanā gudakaṇḍurdāhaḥ śōthaśca gudasya bhavati|” (su. ni. a. 4) iti| ētat sāmānyaṁ pūrvarūpam| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| pañcavidha iti saṅkhyākathanaṁ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
nāḍīviśēṣasaṅkhyāsāmānyād vraṇavadupakramādvā'tō'nantaraṁ bhagandaranidānam| tasyāvasthānasaṁśrayatvēna lakṣaṇamāha– gudasyētyādi| kṣētrē dēśē, pārśvataḥ samīpataḥ, piḍakā, saiva bhinnā bhagandarārtikr̥t, tasya ca niruktiḥ suśrutēna kr̥tā– “gudabhagabastipradēśadāraṇādbhagandaraḥ” iti| bhagandaraśabdē bhagaśabdō gudādyupalakṣaṇaḥ, bhōjē'pyuktam– “bhagaṁ parisamantācca gudaṁ basti tathaiva ca| bhagavaddārayēdyasmāttasmājjñēyō bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṁ tvasya suśrutē paṭhitam, yathā– “kaṭīkapālavēdanā gudakaṇḍurdāhaḥ śōthaśca gudasya bhavati” iti| ētatsāmānyaṁ pūrvarūpamiti| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| sa ca pañcavidhaḥ– dōṣaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śalyēna cāparaḥ, ēvaṁ pañcavidhasaṅkhyākathanaṁ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||
Adhikarana vātika(śatapōnaka)bhagandarasya nidānasamprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (2) · Śloka 3
kaṣāyarūkṣaistvatikōpitō'nilastvapānadēśē piḍakāṁ karōti yām |
upēkṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṁ rujā ca bhinnā'ruṇaphēnavāhinī ||2||
tatrāgamō mūtrapurīṣarētasāṁ vraṇairanēkaiḥ śatapōnakaṁ vadēt |3|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śatapōnakamāha– kaṣāyētyādi| apānadēśa iti gudadēśē| upēkṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinnēti rujā rujānvitā, arśaādērākr̥tigaṇatvādac, bhinnā vidīrṇā| vraṇairanēkaiḥ śatapōnakaṁ vadēditi śatapōnakatulyatvāt śatapōnakaḥ; śatapōnakaścālanikā, sahasradhārā ityanyē; kiṁvā śatapōnakaḥ śūkadōṣē paṭhitō vikāraḥ ‘chidrairaṇumukhaiḥ’ ityādinā, kintu yadi śūkadōṣapaṭhitaśatapōnakatulyatvamasya tadā chidrairaṇumukhairityādinimittasyōbhayatra paṭhitatvāt kiṁ tatsādr̥śyapravr̥ttēyaṁ sañjñā, sā vā ētatsādr̥śyapravr̥ttēti durvijñānāttatrāpi cālanikātulyatvamēva pravr̥ttinimittamiti manyamānēna jējjaṭēna cālanikātulyatvamatra varṇitam| śatapōnakavadanēkamukhatvē vātikabhagandarasvabhāva ēva hētuḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātikaśatapōnakamāha– kaṣāyētyādi| upēkṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinnēti rujā rujānvitā, bhinnā vidīrṇā| śatapōnakatulyatvācchatapōnakaḥ śūkadōṣapaṭhitō vikāraḥ, cālanikātulyatvamasya śatapōnakavadanēkamukhatvēna| tatra ca vātikabhagandarasvabhāva ēva hētuḥ, śatapōnakō'sya nāma||2||–
Adhikarana paittika(uṣṭragrīva)bhagandarasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
prakōpaṇaiḥ pittamatiprakōpitaṁ karōti raktāṁ piḍakāṁ gudāśritām ||3||
tadā''śupākā'himapūtivāhinīṁ bhagandaraṁ tūṣṭraśirōdharaṁ vadēt ||4||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uṣṭragrīvalakṣaṇamāha– prakōpaṇairityādi| tadāśupākāhimapūtivāhinīmiti tadēti tatkālē, pittajatvēnāśupākā ca sā ahimapūtivāhinī uṣṇapūtivāhinī ca sā āśupākāhimapūtivāhinī tām| atra piḍakāvasthāgatagalavakratvēna uṣṭragrīvākāratvaṁ, tēnōṣṭragrīvasañjñā||3-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
pittajamuṣṭragrīvamāha– prakōpaṇairityādi| uṣṇapūtidurgandhavāhinīm| atrāpi piḍakāvasthāgatagalavakratvē uṣṭragrīvākāratvaṁ, tēnōṣṭragrīvasañjñā||3-4||
Adhikarana ślaiṣmika(parisrāvi)bhagandarasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5
kaṇḍūyanō ghanasrāvī kaṭhinō mandavēdanaḥ |
śvētāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ ||5||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
parisrāviṇamāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī kaphajaḥ, sa ca ghanasrāvayōgāt parisrāvī||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
parisrāvisañjñaṁ kaphajaṁ bhagandaramāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī bhagandaraḥ kaphajaḥ, sa ca ghanaparisrāvayōgātparisrāvī| kaṇḍūyanaḥ kaṇḍubahulaḥ||5||
Adhikarana sannipātaja(śambūkāvarta)bhagandaralakṣaṇam (6) · Śloka 6
bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gōstanōpamā |
śambūkāvartavannāḍī śambūkāvartakō mataḥ ||6||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sannipātajaṁ śambūkāvartamāha– bahuvarṇarujāsrāvētyādi| pratyēkadōṣajabhagandarapaṭhitavarṇavēdanāḥ srāvaśca| śambūkāvartavat pūrṇanadyāḥ śambūkāvartavadāvartanaṁ vēdanā dōṣagativiśēṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhōjaḥ– “nadīnāṁ paripūrṇānāṁ śambūkāvartakā yathā| samuttiṣṭhanti vēgēna tōyavēgasamīritāḥ||” iti||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sannipātajaṁ śambūkāvartamāha– bahvityādi| bahuvarṇēti pratyēkadōṣajabhagandarapaṭhitavarṇavēdanāsrāvī, śambūkāvartavat laghuśaṅkhavat, pūrṇanadyāḥ śambūkāvartō yathā āvartēna ca vēdanā dōṣagativiśēṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhōjaḥ– “nadīnāṁ paripūrṇānāṁ śambūkāvartakā yathā| abhyuttiṣṭhanti vēgēna tōyavēgasamīritāḥ||” iti||6||
Adhikarana āgantuka(unmārgi)bhagandaralakṣaṇam (7) · Śloka 7
kṣatādgatiḥ pāyugatā vivardhatē hyupēkṣaṇāt syuḥ krimayō vidārya tē |
prakurvatē mārgamanēkadhā mukhairvraṇaistadunmārgibhagandaraṁ vadēt ||7||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādgatirityādi| kṣatāditi kaṇṭakādighātāt| vidārya ta iti tē krimayō vidārya mārgaṁ kurvata iti yōjanā| anēkadhā mukhairanēkamukhaiḥ| atrōnmārgēṇa krimikr̥tavimārgēṇa purīṣādigamanādunmārgisañjñā jñēyā| tantrāntarē tvarśōbhagandaraḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “kaphapittē tu pūrvōtthē durnāmāśritya kupyataḥ| arśōmūlē tataḥ śōthaḥ kaṇḍūdāhārtimān bhavēt|| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ||” iti| ayamanyatamasmin śatapōnakādīnāṁ dōṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādityādi| kṣatāt kaṇṭakādighātāt, yē kr̥mayō vidārya mārgaṁ prakurvata iti yōjanā| anēkadhā mukhairanēkamukhairvraṇaiḥ| atrōnmārgēṇa kr̥mikr̥tavimārgēṇa purīṣādinirgamādunmārgisañjñā pratītā| tantrāntarē tvarśōbhagandaraḥ paṭhitaḥ, yathā– “kaphapittē tu pūrvōtthē durnāmāśritya kupyataḥ| arśōmūlē tataḥ śōphaḥ kaṇḍudāhārtimānbhavēt|| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayanmūlamarśasaḥ| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśōbhagandaraḥ||” iti| ayaṁ śatapōnakādīnāṁ dōṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||
Adhikarana bhagandarasya sādhyāsādhyavicāraḥ (8) · Śloka 8
ghōrāḥ sādhayituṁ duḥkhāḥ sarva ēva bhagandarāḥ |
tēṣvasādhyastridōṣōtthaḥ kṣatajaśca viśēṣataḥ ||8||
(su. ni. a. 4) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pratīkāraprayatnāyāha– ghōrā ityādi| duḥkhā iti duḥkhapradāḥ| kṣatajaśca viśēṣata iti kṣatajō'pi viśēṣamanēkavraṇayōgaṁ krimisambhavādikaṁ ca vīkṣyāsādhyaḥ, ata ēva cikitsitē asādhyatāṁ pratijñāya kriyāṁ vakṣyati| viśēṣata iti lyablōpē pañcamī; viśēṣatō'tiśayādasādhya ityarthaḥ, yāpanārthaṁ kriyāvidhiriti| kvacit “kṣatajaśca bhagandaraḥ” iti pāṭhaḥ| kṣatajō viśēṣataḥ sādhayituṁ ghōraḥ asādhya ēva, srāvarūpaviśēṣasya yuktatvāditi gadādharaḥ||8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
asādhyalakṣaṇamāha– ghōrā ityādi| kṣatajō'pi viśēṣamanēkavraṇayōgyaṁ krimisambhavādikaṁ vīkṣyāsādhyaḥ||8||
Adhikarana bhagandarasya asādhyāvasthā (9) · Śloka 9
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukramēva ca |
bhagandarāt sravantastu nāśayanti tamāturam ||9||
(su. sū. a. 33) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
avasthāyāmasādhyatāmāha– vātamūtrapurīṣāṇītyādi| bhagandarāt sravanta ityatra ‘amī viśēṣā’ iti śēṣaḥ||9||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
avasthāyāmasādhyatāmāha– vātētyādi| bhagandarātsravanta ityatra ‘amī viśēṣā’ iti śēṣaḥ| amī vātādyā viśēṣā bhagandarātsravantastamāturaṁ vināśayanti||9||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 46
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē bhagandaranidānaṁ samāptam ||46||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ bhagandaranidānaṁ samāptam||46||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ bhagandaranidānam||46||