Adhikarana śūkadōṣanidānam (1) · Śloka 1
atha śūkadōṣanidānam |
akramācchēphasō vr̥ddhiṁ yō'bhivāñchati mūḍhadhīḥ |
vyādhayastasya jāyantē daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ ||1||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
samānasthānatvācchūkadōṣanidānamāha– akramādityādi| śūkō jalaśūkaḥ, sa tu viṣajanturjalamalōdbhavaḥ saśūkaḥ, tathā śūkapradhānō liṅgavr̥ddhikarō vātsyāyanādyuktō yōgaḥ śūka ucyatē; tasya dōṣō vaikr̥tamasamyakkaraṇāt, tatō vā dōṣō vātādiḥ, tatkr̥tō vā vikāraḥ, “dōṣā api vyādhyākhyāṁ labhantē” ityāgamāt; ata ēva śūkadōṣavivaraṇē śūkadōṣanimittā vyādhaya ēva bōddhavyāḥ| ēvaṁ ca yadatra ‘kumbhikā raktapittōtthā’ ityādikāraṇāntarōpavarṇanaṁ tat śūkakr̥taraktapittādirūpaṁ jñēyam| anyē tvādiśabdalōpāt śūkādidōṣanidānamāhuḥ| ādiśabdēna duṣṭayōnigūḍhāntarlōmadurbhagāgamanādi gr̥hyatē; tanna manōharaṁ, “vr̥ddhiṁ yō'bhivāñchati” ityanēna viśēṣaṇēna duṣṭayōnyādērayōgyasya grahītumanarhatvāt| anyē tu duṣṭayōnyādīnyupadaṁśahētutvēnōktatvāt nānumanyantē; tadanaikāntikam, ēkajātīyahētūnāmanēkarōgakaraṇadarśanāt| akramādityanucitavr̥ddhikramāt; anucitā ca vr̥ddhirbhūrivikārakarajalaśūkayōgānāmācāraṇāt, jalaśūkayōgānāṁ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavēna| ētadvirūḍhabr̥hatīphalatōyapiṣṭamālēpanaṁ mahiṣaviḍvimalīkr̥tē'ṅgē|| sthūlaṁ mahattaraturaṅgamatulyamāśu śēphaṁ karōtyabhimataṁ na hi saṁśayō'sti||” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṁ taducitamēva liṅgavardhanam| yaduktam– “aśvagandhāvarīkuṣṭhamāṁsīsiṁhīphalānvitam| caturguṇēna dugdhēna tilatailaṁ vipācayēt|| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṁ mrakṣaṇādidam||” iti| gadādharastvāha– liṅgavr̥ddhirēva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa cāṣṭau cēti aṣṭādaśa; saṅkhyēyanirdēśādēva labdhāyāṁ saṅkhyāyāṁ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvaśaṅkānirāsārtham||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
samānasthānatvācchūkadōṣanidānārambhaḥ| tasya samprāptimāha– akramādityādi| śūkō jalaśūkaḥ, sa tu viṣajanturjalamalōdbhavō jīvaviśēṣaḥ saśūkaḥ, tatpradhānō liṅgavr̥ddhau vātsyāyanādiśāstrōktō yōgaḥ śūkadōṣa ucyatē, tanmukhyatvāt liṅgavr̥ddhau anyē'pi yōgāḥ śūkāḥ kathyantē, tasya dōṣō vikāraḥ, śūkasya kāraṇatvāt “kvaciddōṣā api vyādhyākhyāṁ labhantē” ityāgamāt, ata ēva śūkadōṣavivaraṇē śūkadōṣanimittatvāt vyādhaya ēva vaktavyāḥ| atra śūkajā iti śūkadōṣajā vyādhayaḥ| akramāditi anucitavr̥ddhikramāt, anucitā vr̥ddhiḥ bhūrivikārakarajalaśūkayōgānāmācaraṇāt, jalaśūkayōgānāṁ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimānsaha saindhavēna| ētadvirūḍhabr̥hatīphalajōpapiṣṭamālēpanaṁ mahiṣaviḍvimalīkr̥tē'ṅgē|| sthūlaṁ mahattaraturaṅgamatulyamāśu śēphaṁ karōtyabhimataṁ na hi saṁśayō'sti|” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṁ, taducitamēva liṅgavardhanam| yaduktam– “ aśvagandhāvacākuṣṭhamāṁsīsiṁhīphalānvitam| caturguṇēna dugdhēna tilatailaṁ vipācayēt| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṁ mrakṣaṇādidam||” iti| śēphasō liṅgasya| gadādharastvāha– liṅgavr̥ddhirēva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa ca aṣṭau cēti aṣṭādaśa, saṅkhyēyanirdēśādēva labdhāyāṁ saṅkhyāyāṁ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvasaṅkhyānirāsārtham||1||
Adhikarana sarṣapikālakṣaṇam (2) · Śloka 2
gaurasarṣapasaṁsthānā śūkadurbhugnahētukā |
piḍakā ślēṣmavātābhyāṁ jñēyā sarṣapikā tu sā ||2||
(su. ni. a. 14) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sarṣapikāmāha– gaurētyādi| śūkadurbhugnahētukēti durbhugnaśūkahētukētyarthaḥ| piḍakādiṣu ubhayavacanamiti(?) paranipātaḥ durbhugnō duravacāritaḥ| ‘śūkadurbhagahētukā’ iti pāṭhāntarē śūkanimittā, duṣṭayōninimittā cētyarthaḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātaślēṣmajanitāṁ sarṣapikāmāha– gaurētyādi| gaurasarṣapatulyā| śūkadurbhugnahētukēti durbhugnaśūkahētukētyarthaḥ| ‘piḍakādiṣu ubhayavacanam’ iti paranipātaḥ| durbhugnō duravacāritaḥ| “śūkadurbhagahētukī” iti pāṭhāntaram| tatra śūkanimittā duṣṭayōninimittā cētyarthaḥ||2||
Adhikarana aṣṭhīlikālakṣaṇam (3) · Śloka 3
kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavēt |3|
(su. ni. a. 14) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
aṣṭhīlikāmāha– kaṭhinētyādi| viṣamairbhugnairiti vakṣyamāṇaśūkairityanēna sambadhyatē| viṣamairiti apraśastaiḥ| aṣṭhīlikā lauhakārasya bhāṇḍīviśēṣa, tattulyatvādaṣṭhīlikā|3|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
aṣṭīlikāmāha– kaṭhinētyādi| viṣamairbhugnairiti vakṣyamāṇaśūkairityanēna sambadhyatē| viṣamaiḥ apraśastaiḥ, bhugnairvakraiḥ| aṣṭhīlikā lōhakārabhāṇḍaviśēṣaḥ, tattulyatvādaṣṭhīlikā; sā ca vātēna|3|–
Adhikarana grathitalakṣaṇam (3) · Śloka 3
śūkairyat pūritaṁ śaśvadgrathitaṁ nāma tat kaphāt ||3||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
grathitamāha– śūkairityādi| śūkairyat pūritaṁ śaśvadgrathitamiti śūkaiḥ sarvadā pūritaṁ liṅgaṁ yat granthilaṁ tat grathitamityarthaḥ; granthitulyatvāt grathitasañjñā||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kaphādgrathitamāha– śūkairityādi| śūkaiḥ sarvadā pūritaṁ liṅgaṁ yattadgrathitamityarthaḥ| grathitatvād grathitasañjñā| śaśvaditi aharahaḥ| śūkapūraṇaṁ śēphasi, ētēnaikadināntarapūraṇaṁ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ| nityapūraṇād grathitanāmnō rōgasyōtpattiḥ||3||
Adhikarana kumbhikālakṣaṇam (4) · Śloka 4
kumbhikā raktapittōtthā jāmbavāsthinibhā'śubhā |4|
(su. ni. a. 14) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kumbhikāmāha– kumbhikētyādi| kumbhī kumbhīlatā, tasyāḥ phalaṁ kumbhī; taddhitasya luk; ‘ivē pratikr̥tau’ iti kan kumbhīphalavat kumbhikā| aśubhēti śubhaṁ śuklaṁ tadvirōdhē nañ, kr̥ṣṇētyarthaḥ| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
raktapittābhyāṁ kumbhikāmāha– kumbhikētyādi| kumbhikā kumbhakārī, tasyāḥ phalaṁ kumbhī, taddhitasya luk “ivē pratikr̥tau” iti kan, kumbhīphalavat kumbhikā, tathā jāmbavāsthirūpā jambūphalāsthisadr̥śī, aśubhā śubhaṁ śuklaṁ na śubhā aśubhā kr̥ṣṇētyarthaḥ| sā ca raktapittajanitā| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–
Adhikarana alajīlakṣaṇam (4) · Śloka 4
tulyajāṁ tvalajīṁ vidyādyathāprōktāṁ vicakṣaṇaḥ ||4||
(su. ni. a. 14) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
alajīmāha– tulyajāmityādi| tulyajāmiti pramēhapiḍakā alajī tattulyasambhavā, sā ca raktā'sitā sphōṭacitā| tulyatvamēva vivr̥ṇōti– yathāprōktāmiti| alajī yathāprōktā yādr̥śalakṣaṇā tathēyamapītyarthaḥ| ēṣā ca kāraṇacikitsābhēdāt pramēhaṁ vinā liṅga ēva sambhavācca tataḥ pr̥thagbhūtā jñēyā||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
alajīmāha– tulyajāmityādi| vicakṣaṇaḥ alajīpiḍakāṁ vidyāt| kimbhūtāṁ? tulyajāmiti| pramēhapiḍakā alajī, tattulyasambhavā| sā ca raktāsitasphōṭacitā| tulyatvamēva vivr̥ṇōti– yathāprōktāmityādi| sā alajī yathāprōktā yādr̥śalakṣaṇā tathēyamapītyarthaḥ| ēṣā ca kāraṇacikitsābhēdāt pramēhaṁ vinā liṅga ēva sambhavācca tataḥ pr̥thagbhūtā jñēyā| iyamapi duṣṭaśūkāvacāraṇājjñēyā||4||
Adhikarana mr̥ditalakṣaṇam (5) · Śloka 5
mr̥ditaṁ pīḍitaṁ yacca saṁrabdhaṁ vātakōpataḥ |5|
(su. ni. a. 14) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
mr̥ditamāha– mr̥ditamityādi| pīḍitamiti adhikr̥tatvāt śūkapātānantaraṁ pīḍitamiti jñēyaṁ, pīḍitaṁ ‘liṅgam’ iti śēṣaḥ| saṁrabdhaṁ saśōtham|5|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
mr̥ditamāha– mr̥ditamityādi| saṁrabdhaṁ saśōphaṁ tanmr̥ditaṁ mr̥ditākhyaṁ rōgākrāntaṁ jñēyaṁ, pīḍitamityadhikr̥tatvāt śūkapātānantaraṁ pīḍitamiti jñēyam|5|–
Adhikarana sammūḍhapiḍakālakṣaṇam (5) · Śloka 5
pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē sammūḍhapiḍakā bhavēt ||5||
(su. ni. a. 14) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē ityadhikārāt pātitaśūkē liṅgē pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē piccitāvanatē, atrāpi ‘vātakōpāt’ ityanuvartatē||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē ityatrādhikārāt pātitaśūkē liṅgē pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē atyarthaṁ piccitāvanatē sammūḍhapiḍakā syāt, atrāpi vātaprakōpa ityanuvartatē||5||
Adhikarana adhimanthalakṣaṇam (6) · Śloka 6
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryantē madhyatastu yāḥ |
sō'dhimanthaḥ kaphāsr̥gbhyāṁ vēdanārōmaharṣakr̥t ||6||
(su. ni. a. 14) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
adhimanthamāha– dīrghā ityādi| kaphāsr̥gbhyāmiti śūkapātakr̥tābhyām| ēvamanyatrāpi sāmānyēna śūkadōṣābhihitē śūkapātō'nuktō'pi jñēyaḥ| vēdanārōmaharṣakr̥diti vēdanayā rōmaharṣaṁ karōti||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
avamanthamāha– dīrghā ityādi| dīrghā vistīrṇāḥ, bahvyaḥ bahulāḥ| kaphāsr̥gbhyāmiti śūkapātakr̥tābhyām| ēvamanyatra sarvēṣvapi sāmānyēna śūkadōṣēṣu śūkapātō'nuktō'pi jñēyaḥ| vēdanayā rōmaharṣaṁ karōti iti vēdanārōmaharṣakr̥t| adhimantha iti sañjñā||6||
Adhikarana puṣkarikālakṣaṇam (7) · Śloka 7
piḍakā piḍakāvyāptā pittaśōṇitasambhavā |
padmakarṇikasaṁsthānā jñēyā puṣkarikā tu sā ||7||
(su. ni. a. 14) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
puṣkarikāmāha– piḍēkētyādi||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
puṣkarikāmāha– piḍakābhiścitētyādi| yā piḍakaiva piḍakābhiścitā vyāptā| padmakarṇikasaṁsthānēti kamalakōśatulyā, puṣkarikēti sañjñā pittaśōṇitādvijñēyā||7||
Adhikarana sparśahānilakṣaṇam (8) · Śloka 8
sparśahāniṁ tu janayēcchōṇitaṁ śūkadūṣitam |8|
(su. ni. a. 14) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sparśahānimāha– sparśahāniṁ tvityādi|8|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sparśahānimāha– sparśahānimityādi| sparśahānināmānaṁ vyādhiviśēṣaṁ, śūkadūṣitaṁ śūkēna duṣṭiṁ nītaṁ raktaṁ janayēt|8|–
Adhikarana uttamālakṣaṇam (8) · Śloka 8
mudgamāṣōpamā raktā raktapittōdbhavā tu yā ||8||
vyādhirēṣōttamā nāma śūkājīrṇanimittajā |
(su. ni. a. 14) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
uttamāmāha– mudgamāṣētyādinā| ēṣōttamā vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajā bhavati, śūkājīrṇaṁ punaḥ punarduravacāritaśūkavikr̥tirūpamēva| “vyādhirēṣōttamō nāma” iti pāṭhāntarē ēṣōttama iti nirdēśaḥ pūrvatrāsiddhavidhēranityatvāt sādhuḥ||8||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
uttamamāha– vyādhirityādi| ēṣa uttamō nāma vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajō bhavati, śūkājīrṇaṁ punaḥ punarduravacāritaśūkavikr̥tirūpamēva, tadēva nimittaṁ tatō jāyata iti| ‘ vyādhirēṣōttama’ iti nirdēśaḥ| pūrvatrāsiddhavidhēranityatvātsādhuḥ||8||
Adhikarana śatapōnakalakṣaṇam (9) · Śloka 11
chidrairaṇumukhairliṅgaṁ citaṁ yasya samantataḥ ||9||
vātaśōṇitajō vyādhiḥ sa jñēyaḥ śatapōnakaḥ |
(su. ni. 14) ||11||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śatapōnakamāha– chidrairaṇumukhairityādinā| chidrairiti duravacāritaśūkadōṣajanitavātaśōṇitajaiḥ, citamupacitam, ata ēva cikitsāyāṁ lēkhanōpadēśaḥ| śatapōnakaścālanikā, tattulyatvāt śatapōnakaḥ||9||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śatapōnakamāha– chidrairityādi| yasya liṅgaṁ chidraiḥ sūkṣmamukhaiḥ samantataḥ sarvataścitaṁ vyāptaṁ, sa vyādhiḥ śatapōnakō jñēyaḥ| chidrairiti duravacāritaśūkajanitavātaśōṇitajaiḥ| śatapōnakaścālanikā, tattulyaḥ śatapōnakaḥ||9||–
Adhikarana tvakpākalakṣaṇam (10) · Śloka 10
vātapittakr̥tō jñēyastvakpākō jvaradāhakr̥t ||10||
(su. ni. a. 14) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tvakpākamāha– vātapittakr̥ta ityādi| śūkadōṣēṣu kvacit kasyacit dōṣasyābhidhānaṁ śūkaviśēṣādāhārācārabhēdācca samarthanīyam||10||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tvakpākamāha– vātētyādi| vātapittakr̥taḥ tvakpākanāmā vyādhirjñēyaḥ| sa ca jvaradāhau karōti| ayaṁ ca duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityarthaḥ| śūkadōṣēṣu kvacitkasyaciddōṣasyābhidhānaṁ śūkaviśēṣādāhārādibhēdācca samarthanīyam||10||
Adhikarana śōṇitārbudalakṣaṇam (11) · Śloka 11
kr̥ṣṇaiḥ sphōṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam |
yasya vāsturujaścōgrā jñēyaṁ tacchōṇitārbudam ||11||
(su. ni. a. 14) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śōṇitārbudamāha– kr̥ṣṇaiḥ sphōṭairityādinā| piḍakābhiriti svalpābhirnipīḍitaṁ liṅgamiti bōddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānaṁ, tatra rujaḥ, agādhōcchritamāṁsaśōthatvāt| ‘bastirujaścōgrā’ iti pāṭhāntaram| arbudaṁ duravacāritaśūkajaśōṇitakr̥tam||11||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śōṇitārbudamāha– kr̥ṣṇairityādi| piḍakābhiriti svalpābhiḥ nipīḍitaṁ liṅgamiti bōddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānam| tatra ugrā rujaḥ, agādhōcchritamāṁsaśōthatvāt| ‘bastirujaścōgrāḥ’ iti pāṭhāntaram| sarvadā duravacāritaśūkajaśōṇitakr̥tam||11||
Adhikarana māṁsārbudalakṣaṇam (12) · Śloka 12
māṁsadōṣēṇa jānīyādarbudaṁ māṁsasambhavam |12|
(su. ni. a. 14) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
māṁsārbudamāha– māṁsadōṣēṇētyādi| māṁsadōṣēṇēti śūkapātānantaraṁ prahārādinā kr̥tēna māṁsadōṣēṇa|12|–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
māṁsārbudamāha– māṁsadōṣēṇētyādi| śūkapātānantaraṁ prahārādinā kr̥tēna māṁsadōṣēṇa, atrāpi śōṇitaṁ hētuḥ, māṁsārbudasañjñā|12|–
Adhikarana māṁsapākalakṣaṇam (12) · Śloka 12
śīryantē yasya māṁsāni yasya sarvāśca vēdanāḥ ||12||
vidyāttaṁ māṁsapākaṁ tu sarvadōṣakr̥taṁ bhiṣak |
(su. ni. a. 14) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
māṁsapākamāha– śīryantē yasyētyādi| śīryantē galanti, sarvāśca vēdanā iti vātapittakaphajāḥ||12||–
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
māṁsapākamāha– śīryanta ityādi| śīryantē galanti| sarvāśca vēdanāḥ iti vātapittakaphajāḥ, ayaṁ tridōṣajaḥ||12||–
Adhikarana vidradhilakṣaṇam (13) · Śloka 13
vidradhiṁ sannipātēna yathōktamiti nirdiśēt ||13||
(su. ni. a. 14) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vidradhimāha– vidradhimityādi| sannipātēna yathōktamiti ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā sannipātajavidradhilakṣaṇaṁ vidradhimiha jānīyādityarthaḥ||13||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vidradhimāha– yathōktamityādi| sannipātavidradhilakṣaṇēna jānīyāt| vidradhinidānōktaṁ ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā||13||
Adhikarana tilakālakalakṣaṇam (14-15) · Śloka 15
kr̥ṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacantyāśu mēḍhraṁ niravaśēṣataḥ ||14||
kālāni bhūtvā māṁsāni śīryantē yasya dēhinaḥ |
sannipātasamutthāṁstu tān vidyāttilakālakān ||15||
(su. ni. a. 14) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tilakālakamāha– kr̥ṣṇānītyādi| citrāṇīti nānāvarṇāni| saviṣāṇīti śūkānāṁ saviṣatvē'pi viśēṣārthamuktam| kālānīti kr̥ṣṇāni, kr̥ṣṇatilatulyatvāt tilakālakasañjñā| śīryantē galanti||14-15||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tilakālakamāha– kr̥ṣṇānītyādi| yasya puṁsaḥ śūkāni kr̥ṣṇāni, athavā citrāṇi, athavā saviṣāṇi, tāni saṁhatyāśu śīghraṁ niravaśēṣataḥ samagraṁ mēḍhraṁ pacanti, kr̥ṣṇāni kr̥ṣṇavarṇāni, citrāṇīti śuklapītanīlādinānāvarṇāni, saviṣāṇīti śūkānāṁ saviṣatvē'pi viśēṣārthamuktaṁ, tathā kālānīti kr̥ṣṇāni pariṇatatilaphalavarṇāni bhūtvā śīryanti galanti, tān sannipātajān tilakālakān vidyāt, kr̥ṣṇatilatulyavarṇatvāttilakālakasañjñā||14-15||
Adhikarana śūkadōṣāṇāṁ sādhyāsādhyavicāraḥ (16) · Śloka 16
tatra māṁsārbudaṁ yacca māṁsapākaśca yaḥ smr̥taḥ |
vidradhiśca na siddhyanti yē ca syustilakālakāḥ ||16||
(su. ni. a. 14) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śūkadōṣēṣvasādhyānāha– tatra māṁsārbudamityādi| yaccēti cakārō'yaṁ bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṁ draṣṭavyaḥ; tēna sādhyatā'pyēṣāmaciratvādinā bhavati, ata ēva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ| durjñānāt sādhyē ēva asādhyatārōpādasampūrṇāvasthāyāmasādhyē'pi kriyāsiddhēśca mā nivartatāṁ bhiṣagiti pratyākhyāya cikitsāṁ kāruṇikatayā ācārya upadiśatīti mantavyam||16||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śūkadōṣēṣvasādhyatāmāha– tatrētyādi| tatra tēṣu śūkadōṣēṣu madhyē yanmāṁsārbudaṁ, tathā yō māṁsapākaḥ, tathā vidradhiḥ, tathā yē ca tilakālakāḥ syuḥ, ētē na sidhyanti| yē cēti cakārō bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṁ draṣṭavyaḥ| tēna sādhyatā'pyēṣāmaciratvādinā bhavati, ata ēva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ||16||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 48
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē śūkadōṣanidānaṁ samāptam ||48||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śūkadōṣanidānaṁ samāptam||48||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyakr̥tāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ śūkadōṣanidānaṁ samāptam||48||