௭. கமிநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அஜீர்ணாத் க்ரிமிஸம்பவ இத்யதோऽஜீர்ணாநந்தரஂ க்ரிமிநிதாநமாஹ– க்ரிமய இத்யாதி| தத்ர பாஹ்யாஸ்த்வகுபலேபகபாஹ்யமலஸம்பவாஃ, ஆப்யந்தரா ஆமாஶயாதிஸம்பவாஃ, தே தேஶபேதேந த்வைவித்யேநோக்தாஃ காரணபேதாச்சதுர்தா பவந்தீத்யாஹ– பஹிர்மலேத்யாதி| பஹிர்மலோ காத்ரோபலேபீ ஸ்வேதாதிருக்த ஏவ பஹிர்மலாதிஷு சதுர்ஷு ஜந்ம பஹிர்மலாதிஜந்ம தத்பேதாத்| த ஏவ சதுர்விதா நாமபேதேந விஂஶதிவிதா பவந்தி, விஂஶத்யதிரிக்தாஶ்சாதிஸூக்ஷ்மாஃ கமயஃ ஸஹஜாஶ்சரகேணோக்தாஃ, தே சாவைகாரிகத்வேந ரோகாதிகாரே நோச்யந்தே, விஂஶதிவிதாஸ்து க்ரிமயோ தோஷப்ரகோபணத்வாரேண ஜ்வரஶூலாதீந் ஜநயந்தீதி ரோகா உச்யந்தே||௧-௨||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அஜீர்ணாத்கமிஸம்பவ இத்யதோऽஜீர்ணாநந்தரஂ கமிநிதாநமாஹ– கமய இத்யாதி| ஏகே பாஹ்யாஃ கேஶே வஸ்த்ராதிஜா யூகாலிக்ஷாதயஃ, அந்யே சாப்யந்தராஃ| தத்ர பாஹ்யாஸ்த்வகுபலேபகபாஹ்யமலஸம்பவாஃ, ஆப்யந்தராஶ்ச ஆமாதிஸம்பவாஃ, த ஏவ தேஶபேதாத்த்வைவித்யேநோக்தாஃ காரணபேதாச்சதுர்தா பவந்தி| பஹிர்மலோ காத்ரோபலேபீ ஸ்வேதாதிருக்தஃ| ஏவஂ பஹிர்மலாதிஷு சதுர்ஷு ஜந்ம பஹிர்மலாதிஜந்ம, தஸ்ய பேதாத்| கேசித்பஹிர்மலஜந்மாநஃ, ததா கேசித்கபஜந்மாநஃ, கேசித்ரக்தஜந்மாநஃ, கேசித்புரீஷஜந்மாநஶ்சேதி சதுர்தா| த ஏவ சதுர்விதா நாமதோ நாமபேதேந விஂஶதிவிதா வக்ஷ்யமாணாபிஃ ஸஞ்ஜ்ஞாபிர்விஂஶதிவிதா பவந்தி தாநாஹ– நாமதோ விஂஶதிவிதா விஂஶதிஸங்க்யாகா நாமத இத்யர்தஃ| ஏதே ச நாமவிஶேஷாஃ கேசித்ஸாந்வயாஃ, கேசிந்நிரந்வயாஃ, வ்யவஹாரார்தஂ பூர்வாசார்யைஃ ப்ரணீதாஃ| தேஷாஂ நாமாநி யூகா, லிக்ஷா பஹிர்மலோத்தே த்வே, ஏதயோராஶ்ரயஃ கேஶவஸ்த்ராணி; கபஜா– அந்நாதாஃ, உதராவேஷ்டாஃ, ஹதயாதாஃ, மஹாகுதாஃ, சுரவஃ, தர்பகுஸுமாஃ, ஸுகந்தாஃ, ஏவஂ ஸப்த, ஏஷாமாஶ்ரய ஆமாஶயஃ; ரக்தஜாஃ– கேஶாதாஃ, லோமவித்வஂஸாஃ, ரோமத்வீபாஃ, உதும்பராஃ, ஸௌரஸாஃ, மாதரஃ, ஏவஂ ஷட், ஏஷாஂ ஸ்தாநஂ ரக்தவாஹிஸிராஃ| புரீஷோத்தாஃ பஞ்ச– ககேருகமகேருகஸௌஸுராதாஃ, ஸஶூலாஃ, லேலிஹஃ; ஏஷாமாஶ்ரயஃ பக்வாஶயஃ| ஏவஂ விஂஶதிஃ||௧-௨||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

உக்தாந் பாஹ்யாந் விவணோதி– பாஹ்யாஸ்தத்ர மலோத்பவா இதி| திலாநாமிவ ப்ரமாணஂ பரிமாணஂ, ஸஂஸ்தாநமாகதிஃ, வர்ணஶ்ச ஶ்வேதஃ கஷ்ணோ வா யேஷாஂ யூகாதிரூபாணாஂ தே ததா| கேஶாம்பராஶ்ரயா இதி அம்பரஂ வஸ்த்ரம்| பஹுபாதா இதி யூகாஃ, ஸூக்ஷ்மா இதி லிக்ஷாஃ||௨-௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

உக்தபாஹ்யாநாஹ– பாஹ்யா இத்யாதி| தத்ர தேஷு சதுர்ஷு, பாஹ்யாஸ்தத்ர பாஹ்யமலோத்பவாஃ, திலாநாமிவ ப்ரமாணஂ ஸஂஸ்தாநம் ஆகதிர்வர்ணஶ்ச ஶ்வேதஃ கஷ்ணோ வா யேஷாஂ யூகாலிக்ஷாரூபாணாஂ தே ததா| கேஶாம்பராஶ்ரயா இதி– கேஶாஃ கசாஃ அம்பரஂ வஸ்த்ரஂ ச ஆஶ்ரயோ யேஷாம்| தே கே கமயோ பவந்தீதி தாநாஹ– பஹுபாதா இத்யாதி| யூகாஃ கேஶவித்தாஃ, பஹுபாதாஃ பஹுசரணாஃ, லிக்ஷாஃ ஸூக்ஷ்மா அணவஃ||௨-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

தேஷாஂ நிதாநமாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| அஜீர்ணே போஜநஶீலோऽஜீர்ணபோஜ| மதுராம்லநித்யஃ ஸததமதுராம்லபோஜ| விருத்தஂ க்ஷீரமத்ஸ்யாதி||௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

தேஷாஂ நிதாநமாஹ– அஜீர்ணேத்யாதி| நா புருஷஃ கமீந் லபதே, கதம்பூதஃ? அஜீர்ணே போஜநஶீலோऽஜீர்ணபோஜ, மதுராம்லநித்யஃ ஸததமதுராம்லபோஜ, விருத்தஂ க்ஷீரமத்ஸ்யாதி| ததா த்ரவப்ரியஃ, பிஷ்டஂ கோதூமசூர்ணகதஂ பூபாதி||௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ரிமிவிஶேஷே நிதாநவிஶேஷமாஹ– மாஷேத்யாதி||௫||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

புரீஷஜாநாஂ நிதாநமாஹ– மாஷேத்யாதி| ஏதைஃ காரணைஃ புரீஷஜா ஜாயந்தே, ‘பக்வாஶய’ இதி ஶேஷஃ| கபோத்பவநிதாநமாஹ– மாஂஸேத்யாதி| ஶுக்த இக்ஷுரஸஃ காலாந்தரேணாம்லீபூதஃ| ஏதே ஆமாஶயே| ஶோணிதஜாநாஂ காரணமாஹ– விருத்தேத்யாதி| ஶாகம் அபக்வஹரிதசணகாதிஶாகபக்ஷணம்||௫||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆப்யந்தரக்ரிமிலக்ஷணமாஹ– ஜ்வர இத்யாதி||௬||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஆப்யந்தரகமிலக்ஷணமாஹ– ஜ்வர இத்யாதி| விவர்ணதா ஶரீரே ஶ்யாமபீததா, ஶூலமாமாஶயே பக்வாஶயே ச, ஹத்ரோகோ ஹதயவிகாரோ ஹல்லாஸாதிஃ, ப்ரமஶ்சக்ராரூடஸ்யேவ, பக்தத்வேஷோ போஜநவித்வேஷஃ||௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கபஜாநாஹ– கபாதித்யாதி| கபநிமித்தாஃ க்ரிமயோ யே த்வாமாஶயே ஜாயந்தே, தே ச வத்தாஃ ஸந்தஃ ஸர்வத ஊர்த்வமதஶ்ச ஸர்பந்தி; ஏவஂ புரீஷஜாதிஷு தஷ்டவ்யம்| ப்ரத்நஶ்சர்மலதா, ‘ப்ரத்நீ’ இதி லோகே| ரூடஂ ப்ரரூடம்| தநவஃ பரிணாஹேந, தீர்கா ஆயாமேந, அணவஃ உபாப்யாமபி ஸ்வல்பாஃ| தே இதி கபஜாஃ| ஸப்த நாமாநி விவணோதி– அந்த்ராதா இத்யாதி| ஏதே ச நாமவிஶேஷாஃ கேசித் ஸாந்வயாஃ கேசிந்நிரந்வயா வ்யவஹாரார்தஂ பூர்வாசார்யைஃ ப்ரணீதாஃ; ஏவஂ வக்ஷ்யமாணேஷ்வபி போத்யமிதி||௭-௧௦||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபஜாநாஂ ஸ்வரூபமாஹ– கபாதித்யாதி| கபநிமித்தாத்கமயஃ ஆமாஶயே நாபேரூர்த்வஂ ஜாயந்தே| தே ச வத்தாஃ ஸந்தஃ ஸர்வதஃ ஊர்த்வமதஶ்ச ப்ரஸரந்தி| ஆகாரேண பதுப்ரத்நநிபாஃ விஸ்தீர்ணசர்மைகதேஶாகாராஃ, ப்ரத்நஶ்சர்மலதா ப்ராத்நீதி லோகே, கேசித்கமயோ கண்டூபதோபமாஃ பூமிலதாகாராஃ, கேசித்ரூடதாந்யாங்குராஸ்ததாகதயோ பவந்தி, ரூடஂ ப்ரரூடமங்குரிதமிதி யாவத்| தநவஃ பரிணாஹேந, தீர்கா ஆயாமேந, ததா கேசித் அணவஃ உபாப்யாமபி ஸ்வல்பாஃ| ஶ்வேதாஃ ஶுக்லாஃ, தாம்ராவபாஸாஃ தாம்ரவர்ணாஃ, கேசிதிதி ஸர்வத்ர ஸம்பந்தநீயம்| நாமதஸ்து தே ஸப்ததா இதி கபஜாஃ அந்த்ராதா இத்யாதி| தே குபிதா யாந் ரோகாந் குர்வதே தாநாஹ– ஹல்லாஸேத்யாதி| ஹல்லாஸ உபஸ்திதவமநத்வமிவ, ஆஸ்யஸ்ரவணஂ லாலாஸ்ராவஃ, ஆநாஹ உதரே நிஶ்சலாடோபஃ||௭-௧௦||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ரக்தஜாநாஹ-ரக்தேத்யாதி| ரக்தவாஹிஸிராஸ்தாநாஶ்ச தே ரக்தஜாஶ்சேதி ரக்தவாஹிஸிராஸ்தாநரக்தஜாஃ; அதவா ரக்தவாஹிஸிராஸ்தாநஂ யத்ரக்தஂ தஜ்ஜாஃ| நாமபேதாத்தே ஷட், தத்ர கேஶாதாதயஶ்சத்வாரஃ, ஸஹ ஸௌரஸநாமமாதநாமப்யாஂ க்ரிமிப்யாஂ வர்தந்தே இதி ஸஹஸௌரஸமாதரஃ, ஏவஂ ஷட் பவந்தி| குஷ்டைககர்மாண இதி குஷ்டமேவைகஂ கார்யஂ யேஷாஂ தே ததா, குஷ்டஜநகா இதி யாவத்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வாணி குஷ்டாநி ஸவாதாநி ஸபித்தாநி ஸஶ்லேஷ்மாணி ஸக்ரிமீணி சோபதிஶ்யந்தே” (ஸு. நி. அ. ௫) இதி ||௧௧-௧௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ரக்தஜாநாஂ ஸ்வரூபமாஹ– ரக்தேத்யாதி| ரக்தஜா ஜந்தவஃ க்ரிமயஃ, ரக்தவஹாஸு ஸிராஸு ஸ்தாநஂ யேஷாஂ தே ததா வத்தாஃ ஸந்தஃ ஸர்வதஃ ப்ரஸரந்தீத்யத்ராபி யோஜ்யம்| அபாதாஃ பாதரஹிதாஃ, வத்தாஃ வர்துலாஃ, வர்ணதஸ்தாம்ராஃ, தே ஸௌக்ஷ்ம்யாத் அணுரூபத்வாத் கேசிததஶ்யாஃ| நாமதஃ ஷட்– கேஶாதா, லோமவித்வஂஸாஃ ரோமத்வீபாஃ உதும்பராஃ ஸஹஸௌரஸமாதரஃ, ஏவஂ ஷட் பவந்தி| தே குஷ்டைககர்மாண இதி குஷ்டமேவைகஂ கர்ம கார்யஂ யேஷாஂ தே ததா, குஷ்டஜநகாஃ குஷ்டைகபலதா இத்யர்தஃ| உக்தஂ ச ஸுஶ்ருதே– “ஸர்வாணி குஷ்டாநி ஸவாதாநி ஸபித்தாநி ஸஶ்லேஷ்மாணி ஸகமீணி ஸரக்தாநி சோபதிஶ்யந்தே” இதி| அதவா குஷ்டேந ஸஹைகஂ ஸமாநஂ கர்ம ஹர்ஷகண்டூதோதாதிகஂ கேஶஶ்மஶ்ருலோமவித்வஂஸாதிகஂ த்வக்ஸிராஸ்நாயுமாஂஸதருணாஸ்திபக்ஷணஂ ச யேஷாஂ த ஏவம்||௧௧-௧௨||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

புரீஷஜாநாஹ– பக்வாஶய இத்யாதி| அதோவிஸர்பிண இதி விஸர்பணஂ கதிஃ, குதநிஃஸரணஶீலாஃ; தே யதாऽதிவத்தாஃ ஸந்தஃ ஆமாஶயோந்முகா பவேயுஸ்ததாऽஸ்ய ரோகிண உத்காரநிஃஶ்வாஸ விட்கந்தாநுவிதாயிநஃ ஸ்யுஃ புரீஷகந்தயுக்தா பவந்தீதி யோஜ்யம்| ஶேஷஂ ஸுபோதம்||௧௩-௧௬||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

புரீஷஜாநாஹ– பக்வாஶய இத்யாதி| புரீஷோத்தாஃ க்ரிமயஃ பக்வாஶய ஏவ ஜாயந்தே, புரீஷஸ்ய பக்வாஶயஸ்திதத்வாத்| தே சாதோவிஸர்பிணஃ ஸ்யுர்நோர்த்வகாஃ; அதோவிஸர்பிண இதி குதநிஃஸரணஶீலாஃ| தே யதா வத்தாஃ ஸந்த ஆமாஶயோந்முகா பவேயுஃ, ததாऽஸ்ய ரோகிண உத்காரே நிஃஶ்வாஸே விங்கந்தாநுவிதாயிநஃ புரீஷகந்தகாரிணோ பவந்தீதி யோஜ்யம்| பதவோ தீர்காஃ, வத்தா வர்துலாஃ, தநவஃ அல்பாஃ, ஸ்தூலா உத்ஸந்நாஃ ‘ஆகாரேண’ இதி ஶேஷஃ| வர்ணதஃ ஶ்யாவாஃ, ஈஷத்பீதஶ்வேதாஃ| அஸிதாஃ கஷ்ணாஃ| நாமதஃ பஞ்சதா ககருகாதிபேதேந| ஏவஂ தே பஞ்ச யாந் ரோகாந் ஜநயந்தி தாநாஹ– விட்பேதேத்யாதி| விட்பேதஃ ஸாந்த்ரமலப்ரவத்திஃ, ஶூலஂ பக்வாஶயே, விஷ்டம்போ மலஸ்ய, பாருஷ்யஂ கர்கஶாங்கத்வம், அக்நிஸதநஂ வஹ்நிக்லாநிஃ, விமார்ககா விமார்கப்ரவத்தயஃ||௧௩-௧௬||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ க்ரிமிநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ க்ரிமிநிதாநம்||௭||