Adhikarana క్రిమీణాం సంఖ్యా (౧-౨) · Śloka ౧
అథ క్రిమినిదానం | క్రిమయశ్చ ద్విధా ప్రోక్తా బాహ్యాభ్యంతరభేదతః | బహిర్మలకఫాసృగ్విడ్జన్మభేదాచ్చతుర్విధాః ||1|| నామతో వింశతివిధా బాహ్యాస్తత్ర మలోద్భవాః | (వా. ని. అ. 14) |
View original
अथ क्रिमिनिदानम् | क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः | बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः ||१|| नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः | (वा. नि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అజీర్ణాత్ క్రిమిసంభవ ఇత్యతోऽజీర్ణానంతరం క్రిమినిదానమాహ– క్రిమయ ఇత్యాది| తత్ర బాహ్యాస్త్వగుపలేపకబాహ్యమలసంభవాః, ఆభ్యంతరా ఆమాశయాదిసంభవాః, తే దేశభేదేన ద్వైవిధ్యేనోక్తాః కారణభేదాచ్చతుర్ధా భవంతీత్యాహ– బహిర్మలేత్యాది| బహిర్మలో గాత్రోపలేపీ స్వేదాదిరుక్త ఏవ బహిర్మలాదిషు చతుర్షు జన్మ బహిర్మలాదిజన్మ తద్భేదాత్| త ఏవ చతుర్విధా నామభేదేన వింశతివిధా భవంతి, వింశత్యతిరిక్తాశ్చాతిసూక్ష్మాః కృమయః సహజాశ్చరకేణోక్తాః, తే చావైకారికత్వేన రోగాధికారే నోచ్యంతే, వింశతివిధాస్తు క్రిమయో దోషప్రకోపణద్వారేణ జ్వరశూలాదీన్ జనయంతీతి రోగా ఉచ్యంతే||1-2||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అజీర్ణాత్కృమిసంభవ ఇత్యతోऽజీర్ణానంతరం కృమినిదానమాహ– కృమయ ఇత్యాది| ఏకే బాహ్యాః కేశే వస్త్రాదిజా యూకాలిక్షాదయః, అన్యే చాభ్యంతరాః| తత్ర బాహ్యాస్త్వగుపలేపకబాహ్యమలసంభవాః, ఆభ్యంతరాశ్చ ఆమాదిసంభవాః, త ఏవ దేశభేదాద్ద్వైవిధ్యేనోక్తాః కారణభేదాచ్చతుర్ధా భవంతి| బహిర్మలో గాత్రోపలేపీ స్వేదాదిరుక్తః| ఏవం బహిర్మలాదిషు చతుర్షు జన్మ బహిర్మలాదిజన్మ, తస్య భేదాత్| కేచిద్బహిర్మలజన్మానః, తథా కేచిత్కఫజన్మానః, కేచిద్రక్తజన్మానః, కేచిత్పురీషజన్మానశ్చేతి చతుర్ధా| త ఏవ చతుర్విధా నామతో నామభేదేన వింశతివిధా వక్ష్యమాణాభిః సంజ్ఞాభిర్వింశతివిధా భవంతి తానాహ– నామతో వింశతివిధా వింశతిసంఖ్యాకా నామత ఇత్యర్థః| ఏతే చ నామవిశేషాః కేచిత్సాన్వయాః, కేచిన్నిరన్వయాః, వ్యవహారార్థం పూర్వాచార్యైః ప్రణీతాః| తేషాం నామాని యూకా, లిక్షా బహిర్మలోత్థే ద్వే, ఏతయోరాశ్రయః కేశవస్త్రాణి; కఫజా– అన్నాదాః, ఉదరావేష్టాః, హృదయాదాః, మహాగుదాః, చురవః, దర్భకుసుమాః, సుగంధాః, ఏవం సప్త, ఏషామాశ్రయ ఆమాశయః; రక్తజాః– కేశాదాః, లోమవిధ్వంసాః, రోమద్వీపాః, ఉదుంబరాః, సౌరసాః, మాతరః, ఏవం షట్, ఏషాం స్థానం రక్తవాహిసిరాః| పురీషోత్థాః పంచ– కకేరుకమకేరుకసౌసురాదాః, సశూలాః, లేలిహః; ఏషామాశ్రయః పక్వాశయః| ఏవం వింశతిః||1-2||–