೮. ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಹಲೀಮಕನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪುರೀಷಜಾಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಅತಃ ಕ್ರಿಮೇರನನ್ತರಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುತ್ವೇನೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ರೋಗಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ| ಚರಕೇ ಅಷ್ಟೋದರೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ “ಪಞ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯)ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ “ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ ಯದೇತತ್ಪುನಶ್ಚರಕವಚನಂ ತತ್ “ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ, ನತು ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದೇಷ್ವಿವ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ” ಜೇಜ್ಜಟಃ; “ನ್ಯೂನಸಙ್ಖ್ಯಾವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮಿತಿ” ಚಕ್ರಃ| ನನು, ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ ಮೃತ್ತಿಕಾಜೋ ನ ಪಠಿತಃ; ಮೃತ್ತಿಕಾಽಪಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪದ್ವಾರೇಣೈವ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಜನಯತೀತಿ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ, ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ, ಮಧುರಾ ಕಫಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ; ನಿದಾನಭೇದಾಚ್ಚ ರೋಗಭೇದೇ ರೋಗಾನನ್ತ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ವಾತಜಸ್ಯಾಪಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಾದ್ಯನೇಕವಾತನಿದಾನಕುಪಿತವಾತಜನ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ದೋಷಜತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ, ಮೂತ್ರಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧಿವತ್; ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಪರಾಧಿಕಾರೇಷು ನ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನ ಪೃಥಕ್ಕೃತಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತು ದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಯಾಽಪಿ ಭವತೀತಿ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪುರೀಷಜಾಃ ಕೃಮಯೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಅತಃ ಕೃಮೇರನನ್ತರಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾಹ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುತ್ವೇನೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ ರೋಗಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ| ಸ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಃ– ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾದೇಕಃ, ಏವಂ ಪಞ್ಚ| ನನು, ಸುಶ್ರುತೇನ ಮೃತ್ತಿಕಾಜನಿತೋ ನ ಪಠಿತಃ, ಯತೋ ಮೃತ್ತಿಕಾಽಪಿ ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಕಾರಣೇನೈವ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಜನಯತಿ, ಉಕ್ತಂ ಚ– “ಕಷಾಯಾ ಮಾರುತಂ ಪಿತ್ತಮೂಷರಾ ಮಧುರಾ ಕಫಮ್” ಇತಿ, ಯದಿ ನಿದಾನಭೇದಾದ್ರೋಗಭೇದಸ್ತದಾ ರೋಗಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ದೋಷಜತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ‘ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮಪಿ’ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ದೃಢಬಲೇನ ಪಠಿತಂ, ಹಾರೀತೇನ ರಸೋಽಪಿ, ಇತಿ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನಮಾಹ– ವ್ಯವಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಾಯಾದೀನಿ ನಿಷೇವಮಾಣಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ರಕ್ತಂ ವಿದೂಷ್ಯ ತ್ವಚಿ ಪಾಣ್ಡುಭಾವಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತ್ವಚಂ ಮಾಂಸಮಪಿ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೃಢಬಲೇನ ಪಠಿತಂ, ಹಾರೀತೇನ ತಥೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ವ್ಯವಾಯಃ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾ, ಅನ್ಯೇ ‘ವ್ಯಾಯಾಮಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಲವಣಾನೀತಿ ಬಹುವಚನೇನ ಕ್ಷಾರಾಣ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಮೃದಂ ಮೃತ್ತಿಕಾಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ರಾಜಿಕಾದಿ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಂ ತ್ವಚಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾರಣಮ್| ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ| ಪ್ರೇಕ್ಷಣಕೂಟಶೋಥೋ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕೇ ಶೋಥಃ| ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ| ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಕ್ಸ್ಫೋಟನಂ ತ್ವಚಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾರಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ತ್ವಕ್ಪಾಟನಿಷ್ಠೀವನಗಾತ್ರಸಾದಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ನಿಷ್ಠೀವನಂ ಮುಖೇನ, ‘ಥುಗಥುಗೀತಿ’ ಲೋಕೇ| ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಂ ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣೇಚ್ಛಾ, ಪ್ರೇಕ್ಷಣಕೂಟಶೋಥಃ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕಶೋಥಃ, ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ, ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ, ತಸ್ಯ ಭಾವಿನಃ ಭವನ್ತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಾಭತಾ ನ ಪಾಣ್ಡುತಾಮತಿಕ್ರಾಮತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗತ್ವಾಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುಭಾವೋ ಯತೋಽಧಿಕೋಽತಃ ಖುಲ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) ಇತಿ| ಭ್ರಮಾದಯ ಇತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭೇದಶೂಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಪ್ರಭಾ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ನ ಭವತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷ್ವಿಹ ಪಾಣ್ಡುಭಾವೋ ಯತೋಽಧಿಕೋಽತಃ ಖಲು ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ” ಇತಿ| ತೋದಃ ಪೀಡಾಭೇದಃ, ಆನಾಹ ಉದರಾಟೋಪಃ, ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ಭೇದಶೂಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಪಿತ್ತಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀತಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕಾರ್ಯತ್ವಾದೇವ| ಉಚ್ಯತೇ– ಇತರದೋಷಾಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಪ್ರಬಲಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವೇನ ಪೈತ್ತಿಕಾಭಿಧಾನಂ, ಯಥಾ– ಪೈತ್ತಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ನವಿಟ್ಕಃ ಸದ್ರವಮಲಃ, ಅತಿಪೀತಾಭಃ ಅತಿಶಯೇನ ಪೀತಃ| ನನು ಪಿತ್ತಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೀತಿ ವಕ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ| ಉಚ್ಯತೇ, ಇತರದೋಷಾಸಂಸೃಷ್ಟಪ್ರಬಲಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವೇನ ಪೈತ್ತಿಕಾಭಿಧಾನಂ, ಪೈತ್ತಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತವತ್||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಫಪ್ರಸೇಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾದ್ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಸ ಶುಕ್ಲೈಸ್ತ್ವಙ್ಮೂತ್ರನಯನಾನನೈರುಪಲಕ್ಷಿತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಹಾತ್ತು ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಸ ಶುಕ್ಲೈಃ ತ್ವಬ್ಧೂತ್ರನಯನಾದಿಭಿರುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಕಫಸ್ರಾವಃ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ತು ಸಮಸಮವೇತೈರ್ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಬೋಧ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ “ಸರ್ವಾನ್ನಸೇವಿನಃ ಸರ್ವೇ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಮ್| ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಸುದುಃಸಹಮ್” ಇತಿ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವೇನೌಕ್ತವಾತಜಾದಿಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ಸರ್ವಾನ್ನಸೇವಿನಃ ಸರ್ವೇ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಮ್| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಮ್ಪ್ರಕುರ್ವನ್ತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಸುದುಃಸಹಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) ಇತಿ| ತಸ್ಯೈವ ಸೋಪದ್ರವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜ್ವರಾರೋಚಕೇತ್ಯಾದಿ| ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹಕೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯೈವ ಸೋಪದ್ರವಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮ್| ಏತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಸ್ವವಿಷಯಾಗ್ರಾಹಕೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೃಜ್ಜಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮೃತ್ತಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತಮೋ ಮಲೋ ವಾತಾದಿಃ| ಊಷರಾ ಸಕ್ಷಾರಾ| ರಸಾದೀನ್ ರೂಕ್ಷಯೇತ್, ಭುಕ್ತಂ ಚ ರೂಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಿಕೋದ್ಭೂತರೌಕ್ಷ್ಯಗುಣಾತ್| ಅವಿಪಕ್ವೈವ ಕೋಷ್ಠಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ ಪಾಕಂ ನ ಗತ್ವೈವ, ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಸವಹಾದೀನಿ, ಪೂರಯತಿ ರುಣದ್ಧಿ ಚ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಮ್| “ತೇಜೋ ದೀಪ್ತಿಃ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ‘ಊಷ್ಮಾ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ‘ಓಜಃ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಃ, ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಭೂತಂ ಹೃದಯಸ್ಥಮ್’ ಇತಿ ಪರಾಶರಃ, ‘ಪರಾಭಿಭವೇಚ್ಛಾ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೮-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೃತ್ತಿಕಾಜನಿತಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾಹ– ಮೃತ್ತಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮೃತ್ತಿಕಾಭಕ್ಷಣಶೀಲಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅನ್ಯತಮೋ ಮಲೋ ದೋಷೋ ವಾತಾದಿಃ ಕೋಪಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಮೃತ್ತಿಕಾಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪನೇ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯತಿ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಾ ಮೃತ್ತಿಕಾ ಮಾರುತಂ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್, ಊಷರಾ ಸಕ್ಷಾರಾ ಪಿತ್ತಮ್, ಮಧುರಾ ಕಫಂ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ರಸಾದೀನ್ ಧಾತೂನ್ ರೂಕ್ಷಯೇತ್ ಭುಕ್ತಂ ಚ ರೂಕ್ಷಯೇತ್, ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಭಾವೋದ್ಭೂತರೂಕ್ಷಗುಣತ್ವಾತ್| ಅಪಕ್ವೈವೇತ್ಯಾದಿ ನ ಕೋಷ್ಠಧಾತ್ವಗ್ನಿಭಿಃ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ ಕಿನ್ತು ಅಪಕ್ವೈವ ರಸವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪೂರಯತಿ ನಿರುಣದ್ಧಿ ಚ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ಸ್ವವಿಷಯಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಂ ಹತ್ವಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಕರೋತಿ| ತೇಜೋ ದೀಪ್ತಿರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಊಷ್ಮೇತಿ ಚಕ್ರಃ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಓಜಃ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರಭೂತಂ ಹೃದಯಸ್ಥಂ, ಪರಾಭಿಭವೇಚ್ಛೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿನಾಶನಮಿತ್ಯತ್ರ ಬಲಂ ಶರೀರೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್||೮-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮೃಜ್ಜಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶೂನಾಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ‘ಸರ್ವಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಕ್ರಿಮಿಕೋಷ್ಠತಾ ಯದಾ ಸ್ಯಾತ್ತದೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಮೃತ್ತಿಕಾಜಾನನ್ತರಪಠಿತತ್ವೇನ ತಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ವಿದೇಹೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾದ್ಭವೇತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯನಿಪೀಡಿತಃ| ಸಶ್ವಾಸಕಾಸಶೋಷಾರ್ಶಃ ಸಾದಾರುಚಿಸಮನ್ವಿತಃ|| ಶೂನಪಾದಾನನಕರಃ ಕೃಶಾಙ್ಗಃ ಕೃಶಪಾವಕಃ|” ಇತಿ||೧೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮೃಜ್ಜನಿತಸ್ಯೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಶೂನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿಕೂಟೋಽಕ್ಷಿಗೋಲಕಃ, ಗಣ್ಡಃ ಕಪೋಲಃ, ಏತೇಷು ಶ್ವಯಥುಃ| ತಥಾ ಶೂನಪಾನ್ನಾಭಿಮೇಹನಃ ಶೂನಶ್ಚರಣೋ ನಾಭಿರ್ಮೇಹನಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತಥಾ ಚ ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಃ ಪುರುಷಃ, ಸರುಧಿರಂ ಕಫಂ ಪುರೀಷಮತಿಸಾರ್ಯೇತ| ಸರ್ವಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠತಾ ಯದಾ ಸ್ಯಾತ್ತದೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಮೃತ್ತಿಕಾಜಾನನ್ತರಂ ಪಠಿತತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ವಿದೇಹೇನ– “ಮೃದ್ಭಕ್ಷಣಾದ್ಭವೇತ್ಪಾಣ್ಡುಸ್ತನ್ದ್ರಾಲಸ್ಯನಿಪೀಡಿತಃ| ಸಶ್ವಾಸಕಾಸಶೋಥಾರ್ಶಃ ಸಾದಾರುಚಿಸಮನ್ವಿತಃ|| ಶೂನಪಾದಾನನಕರಃ ಕೃಷ್ಣಾಙ್ಗಃ ಕೃಶಪಾವಕಃ” ಇತಿ||೧೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶ್ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಖರೀಭೂತೋ ಜಠರತಾಂ ಗತೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ಶೂನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಸ್ಯ ಯೋಜನಾ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ‘ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಖರೀಭೂತೋಽತ್ಯರ್ಥರೂಕ್ಷಿತಸರ್ವಧಾತುರ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ತಥಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿನಾಽಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶೂನಾನಾಂ ಶೋಥವತಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ| ‘ಶೂನೋ ನಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ನಾ ಪುರುಷಃ| ‘ಶೂನಾಙ್ಗೋ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಸುಗಮಮ್| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸಕಫತ್ವೇಽಪಿ ಬದ್ಧತ್ವಾಲ್ಪತ್ವಹರಿತತ್ವಾನಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್; ಬದ್ಧಾಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಬಹುಲಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ವಿಟ್ಶಬ್ದೋ ನಪುಂಸಕೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯೇತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದೇವೋನ್ನೇಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೀನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೀನಃ ಗ್ಲಾನಃ| ಶ್ವೇತಾತಿದಿಗ್ಧಾಙ್ಗ ಇತಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣಲಿಪ್ತಾಙ್ಗ ಇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ನಾಸ್ತಿ ನಷ್ಟ ಇವ ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರಮಾಹ– ಅಸೃಗಿತ್ಯಾದ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುಸಙ್ಘಾತದರ್ಶೀತಿ ನಯನರಶ್ಮಿಸಹಚರಿತಂ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತೇಷು ಬಾಹುಜಙ್ಘಾಶಿರಃಸು, ಶೂನಂ ಶೋಥಯುಕ್ತಮ್| ಪರಿಹೀಣಮಧ್ಯಂ ದುರ್ಬಲಮಧ್ಯದೇಹಮ್| ಏತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನಾಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮ್ಲಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮ್ಲಾನಂ ದುರ್ಬಲಮ್| ಅಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಂ ಮೃತಪ್ರಾಯಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ಪಾಣ್ಡುಕಿನಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಂ ಯಶೋಽರ್ಥೀ ವೈದ್ಯೋ ವಿವರ್ಜಯೇದಿತಿ| ಅತ್ರ ಸೌಶ್ರುತಶ್ಲೋಕೇ ‘ಪಾಣ್ಡುಕಿನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ “ ಪಾಲಕಿನಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್; ಏವಂ ಹಿ ಪಠ್ಯಮಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಲಕಿನೋ ಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ ಸಕಾಮಲಾಪಾಲಕಿಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೋ” ಲಾಘವಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೪) ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕಶ್ಚಿದಭಿಯುಕ್ತೋ ಲಿಖಿತವಾನ್– “ಅನ್ತೇ ಶೂನಃ ಕೃಶೋ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯಥಾ ಚ ಗುದಶೇಫಸಿ| ಶೂನೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾರ್ತೋ ಭೃತಕಲ್ಪಸ್ತು ಪಾಲಕೀ||” ಇತಿ||೧೨-೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಶ್ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾಚ್ಚಿರಕಾಲಾತ್ಖರೀಭೂತೋ ಜಠರತಾಂ ಗತೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಶೂನಾಙ್ಗೋ ಯೋ ವಾ ಪುರುಷಃ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಇತ್ಯಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಚಕ್ರಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ– ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಃ ಖರೀಭೂತೋ ಅತ್ಯರ್ಥಾ ವಿರೂಕ್ಷಿತಸರ್ವಧಾತುರ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ತಥಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಅತ್ರ ‘ಶೂನಾನಾಂ ಯೋ ವಾ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶೂನಾನಾಂ ಶೋಥವತಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಃ ಪೀತಾನಿ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಅನ್ಯೇ ‘ಶೂನೋ ನಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನಾ ಪುರುಷಃ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸಕಫತ್ವೇಽಪಿ ಚ ಬಹುತ್ವಮಲ್ಪತ್ವಂ ಹರಿತತ್ವಂ ವ್ಯಾಪಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಹರಿತಂ ಹರಿತಶಾಕವರ್ಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ಬಹ್ವಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಬಹುಲಮಿತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ| ಬಹುಲಂ ವಿಟ್ ಸಾರ್ಯತೇ ಇತಿ ವಿಟ್ಶಬ್ದೋ ನಪುಂಸಕೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯೇತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದುನ್ನೇಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೀನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೀನೋ ಗ್ಲಾನಃ| ಶ್ವೇತಾತಿದಿಗ್ಧಾಙ್ಗ ಇತಿ ಶ್ವೇತವರ್ಣಾತಿಲಿಪ್ತಾಙ್ಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಪುರುಷೋ ನಾಸ್ತಿ ನಷ್ಟಃ ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವಾಪರಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಸೃಕ್ಕ್ಷಯಾತ್ ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಶ್ವೇತತ್ವಮಾಪ್ನುಯಾತ್ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ಅಪರಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಯನರಶ್ಮಿಸಹಚರಿತಂ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ಯೋಗಾದಖಿಲಮಪಿ ಪಶ್ಯನ್ ವಸ್ತು ಪೀತವರ್ಣಪಿಣ್ಡಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹು ಜಙ್ಘಾಶಿರಸ್ಸು ಶೂನಂ ಶೋಥಯುಕ್ತಂ, ಪರಿಹೀಣಮಧ್ಯಂ ದುರ್ಬಲಮಧ್ಯದೇಹಂ, ಗ್ಲಾನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗ್ಲಾನಂ ದುರ್ಬಲಂ ಮಧ್ಯದೇಹಂ ಶೂನಂ ಶ್ವಯಥುಯುಕ್ತಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಾದೃಶಸ್ತಮ್| ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದೇ ಶೇಫಸಿ ಮುಷ್ಕಯೋಶ್ಚ ಶೂನಂ ಶೋಥಯುಕ್ತಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯನ್ತಂ ಮೋಹಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಂ ಮೂರ್ಛನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸಞ್ಜ್ಞಕಲ್ಪಂ ಮೃತಪ್ರಾಯಮ್| ಏವಂವಿಧಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಂ ಯಶೋರ್ಥೀ ಭಿಷಕ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶ್ಲೋಕೇ ಪಾಣ್ಡುಕಿನಮಿತ್ಯತ್ರ ಪಾಲಕಿನಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಯುಕ್ತಂ ಚೈತತ್| ಏವಂ ಹಿ ಪಠ್ಯಮಾನೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಲಕಿನೋ ಲಕ್ಷಣಮಪ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಸಕಾಮಲಾಪಾಲಕಿಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಕುಮ್ಭಾಹ್ವಯೋ ಲಾಘವಿಕೋಽಲಸಾಖ್ಯಃ” ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕಶ್ಚಿದಭಿಯುಕ್ತೋ ಲಿಖಿತವಾನ್ “ಅನ್ತೇ ಶೂನಃ ಕೃಶೋ ಮಧ್ಯೇ ತ್ವಥ ವಾ ಗುದಶೇಫಸಿ| ಶೂನೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದ್ಯೈರ್ಮೃತಕಲ್ಪಸ್ತು ಪಾಲಕೀ” ಇತಿ||೧೨-೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀತ್ಯಾದಿ| ದಗ್ಧ್ವಾ ಸನ್ದೂಷ್ಯ| ರೋಗಾಯ ಕಾಮಲಾರೂಪಾಯ| ಭೇಕವರ್ಣಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯಭೇಕವರ್ಣಃ| ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯೇತಿ ಏಕಾ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾ, ಅಪರಾ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ; ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ| ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಽಪಿ ಕಾಮಲಾ ಭವತಿ, ಯಥಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಉಪೇಕ್ಷಿತೇಷ್ವಪಿ ಕಾಸೇಷು ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ||೧೬-೧೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೀ ಪಿತ್ತಜನಕಾನಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸೇವತೇ ತಸ್ಯ ರೋಗಿಣಃ ಪಿತ್ತಂ ದೋಷಃ ಅಸೃಙ್ಮಾಂಸಂ ದಗ್ಧ್ವಾ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ರೋಗಾಯ ಕಾಮಲಾರೂಪಾಯ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಯ ಚ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ, ‘ರಕ್ತಪೀತಶಕೃನ್ನೇತ್ರೇ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಭೇಕವರ್ಣಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯಮಣ್ಡೂಕವರ್ಣಃ, ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ಹತೇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಃ ಏತೈಶ್ಚೋಪದ್ರವೈರ್ದಾಹಾದಿಭಿಃ ಕರ್ಷಿತಃ ಪೀಡಿತಃ, ಅವಿಪಾಕ ಆಹಾರಸ್ಯ, ಸದನಮಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ಬಹುಪಿತ್ತಾ ಏಷಾ ಕಾಮಲಾ ಕೋಷ್ಠಶಾಖಾಶ್ರಯೇತಿ ಏಕಾ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾಽಪರಾ ಶಾಖಾಶ್ರಯಾ, ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ| ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಃ ಕಾಮಲಾಯೈ ಭವತಿ||೧೬-೧೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾ ಅವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಕಾಲಾನ್ತರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಖರೀಭೂತೇತಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕೃಚ್ಛ್ರಾ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ| ಕುಮ್ಭಃ ಕೋಷ್ಠಃ, ಅನ್ತಃಶುಷಿರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್; ತದ್ಗತಾ ಕಾಮಲಾ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ, ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯೇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೯|–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾಮಾಹ– ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಾನ್ತರಾತ್ ಖರೀಭೂತಾ ಕಠಿನತಾಂ ಗತಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ; ಕುಮ್ಭಂ ಕೋಷ್ಠಂ, ತತ್ಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ತದ್ಗತಾ ಕಾಮಲಾ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕಾಮಲಾಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ತಾಮ್ಯತೀತ್ಯನ್ತೇನೈಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ತಾಮ್ಯತಿ ಮುಹ್ಯತಿ| ದಾಹೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯನ್ತೇನಾಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೧೯-೨೦||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕಾಮಲಾಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಛರ್ದಿರಿತಿ ಛರ್ದಿರಪಿ ರಕ್ತಾ| ತಾಮ್ಯತಿ ಮುಹ್ಯತಿ| ಇತ್ಯೇಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ, ದಾಹಾದಿನಾ ವಿಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯನ್ತೇನಾಪರಮಪಿ ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ನಷ್ಟೋಽಗ್ನಿಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧೯-೨೦||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಿನೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ||೨೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕುಮ್ಭಕಾಮಲಿನೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ಆಯಾಸೇನ ವಿನೈವ ಶ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ| ವಿಡ್ಭೇದಃ ಸದ್ರವಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಏತೈರುಪದ್ರವೈಃ ಕುಮ್ಭಕಾಮಲೀ ತ್ಯಾಜ್ಯಃ||೨೧||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಹಲೀಮಕಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ತು ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣಃ ಹರಿತಾದಿವರ್ಣಯುಕ್ತಸ್ಯೈತೇ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಕೋಪಜಂ ಹಲೀಮಕಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಹರಿತಃ ಶಾಕವರ್ಣಃ| ಶ್ಯಾವೋ ನೀಲವರ್ಣಃ| ಬಲೋತ್ಸಾಹಕ್ಷಯೋ ಬಲೋತ್ಸಾಹಯೋಃ ಕ್ಷೀಣತಾ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಃ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಯಾ ಅಭಾವಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ ಅಙ್ಗಮೋಟನಮ್| ಲಾಘವಕಾಲಸಕಾದೀನಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತದಿಷ್ವನುಸ್ಮರ್ತವ್ಯಮಿತಿ||೨೨-೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಽವಸ್ಥಾಯಾಂ ಹಲೀಮಕಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಿಣೋ ಹರಿತಾದಿವರ್ಣಯುಕ್ತಸ್ಯ ಏತೇ ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪತೋ ಹಲೀಮಕಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಹರಿತಃ ಶಾಕವರ್ಣಃ, ಶ್ಯಾವೋ ನೀಲವರ್ಣಃ| ಬಲೋತ್ಸಾಹಕ್ಷಯ ಇತಿ ಬಲೋತ್ಸಾಹಯೋರ್ನಾಶಃ| ಮೃದುಜ್ವರಃ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷ ಇತಿ ರಿರಂಸಾಯಾ ಅಭಾವಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ ಅಙ್ಗಮೋಟನಮ್| ಲಾಘವಕಾಲಸಾದೀನಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸುಶ್ರುತಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೨೨-೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕಾಮಲಾಕುಮ್ಭಕಾಮಲಾ ಹಲೀಮಕನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನಮ್||೮||