7. kr̥minidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ajīrṇāt krimisambhava ityatō'jīrṇānantaraṁ kriminidānamāha– krimaya ityādi| tatra bāhyāstvagupalēpakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarā āmāśayādisambhavāḥ, tē dēśabhēdēna dvaividhyēnōktāḥ kāraṇabhēdāccaturdhā bhavantītyāha– bahirmalētyādi| bahirmalō gātrōpalēpī svēdādirukta ēva bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma tadbhēdāt| ta ēva caturvidhā nāmabhēdēna viṁśatividhā bhavanti, viṁśatyatiriktāścātisūkṣmāḥ kr̥mayaḥ sahajāścarakēṇōktāḥ, tē cāvaikārikatvēna rōgādhikārē nōcyantē, viṁśatividhāstu krimayō dōṣaprakōpaṇadvārēṇa jvaraśūlādīn janayantīti rōgā ucyantē||1-2||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ajīrṇātkr̥misambhava ityatō'jīrṇānantaraṁ kr̥minidānamāha– kr̥maya ityādi| ēkē bāhyāḥ kēśē vastrādijā yūkālikṣādayaḥ, anyē cābhyantarāḥ| tatra bāhyāstvagupalēpakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarāśca āmādisambhavāḥ, ta ēva dēśabhēdāddvaividhyēnōktāḥ kāraṇabhēdāccaturdhā bhavanti| bahirmalō gātrōpalēpī svēdādiruktaḥ| ēvaṁ bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma, tasya bhēdāt| kēcidbahirmalajanmānaḥ, tathā kēcitkaphajanmānaḥ, kēcidraktajanmānaḥ, kēcitpurīṣajanmānaścēti caturdhā| ta ēva caturvidhā nāmatō nāmabhēdēna viṁśatividhā vakṣyamāṇābhiḥ sañjñābhirviṁśatividhā bhavanti tānāha– nāmatō viṁśatividhā viṁśatisaṅkhyākā nāmata ityarthaḥ| ētē ca nāmaviśēṣāḥ kēcitsānvayāḥ, kēcinniranvayāḥ, vyavahārārthaṁ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ| tēṣāṁ nāmāni yūkā, likṣā bahirmalōtthē dvē, ētayōrāśrayaḥ kēśavastrāṇi; kaphajā– annādāḥ, udarāvēṣṭāḥ, hr̥dayādāḥ, mahāgudāḥ, curavaḥ, darbhakusumāḥ, sugandhāḥ, ēvaṁ sapta, ēṣāmāśraya āmāśayaḥ; raktajāḥ– kēśādāḥ, lōmavidhvaṁsāḥ, rōmadvīpāḥ, udumbarāḥ, saurasāḥ, mātaraḥ, ēvaṁ ṣaṭ, ēṣāṁ sthānaṁ raktavāhisirāḥ| purīṣōtthāḥ pañca– kakērukamakērukasausurādāḥ, saśūlāḥ, lēlihaḥ; ēṣāmāśrayaḥ pakvāśayaḥ| ēvaṁ viṁśatiḥ||1-2||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktān bāhyān vivr̥ṇōti– bāhyāstatra malōdbhavā iti| tilānāmiva pramāṇaṁ parimāṇaṁ, saṁsthānamākr̥tiḥ, varṇaśca śvētaḥ kr̥ṣṇō vā yēṣāṁ yūkādirūpāṇāṁ tē tathā| kēśāmbarāśrayā iti ambaraṁ vastram| bahupādā iti yūkāḥ, sūkṣmā iti likṣāḥ||2-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

uktabāhyānāha– bāhyā ityādi| tatra tēṣu caturṣu, bāhyāstatra bāhyamalōdbhavāḥ, tilānāmiva pramāṇaṁ saṁsthānam ākr̥tirvarṇaśca śvētaḥ kr̥ṣṇō vā yēṣāṁ yūkālikṣārūpāṇāṁ tē tathā| kēśāmbarāśrayā iti– kēśāḥ kacāḥ ambaraṁ vastraṁ ca āśrayō yēṣām| tē kē kr̥mayō bhavantīti tānāha– bahupādā ityādi| yūkāḥ kēśaviddhāḥ, bahupādāḥ bahucaraṇāḥ, likṣāḥ sūkṣmā aṇavaḥ||2-3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tēṣāṁ nidānamāha– ajīrṇētyādi| ajīrṇē bhōjanaśīlō'jīrṇabhōja| madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhōja| viruddhaṁ kṣīramatsyādi||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tēṣāṁ nidānamāha– ajīrṇētyādi| nā puruṣaḥ kr̥mīn labhatē, kathambhūtaḥ? ajīrṇē bhōjanaśīlō'jīrṇabhōja, madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhōja, viruddhaṁ kṣīramatsyādi| tathā dravapriyaḥ, piṣṭaṁ gōdhūmacūrṇakr̥taṁ pūpādi||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

krimiviśēṣē nidānaviśēṣamāha– māṣētyādi||5||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

purīṣajānāṁ nidānamāha– māṣētyādi| ētaiḥ kāraṇaiḥ purīṣajā jāyantē, ‘pakvāśaya’ iti śēṣaḥ| kaphōdbhavanidānamāha– māṁsētyādi| śukta ikṣurasaḥ kālāntarēṇāmlībhūtaḥ| ētē āmāśayē| śōṇitajānāṁ kāraṇamāha– viruddhētyādi| śākam apakvaharitacaṇakādiśākabhakṣaṇam||5||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ābhyantarakrimilakṣaṇamāha– jvara ityādi||6||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ābhyantarakr̥milakṣaṇamāha– jvara ityādi| vivarṇatā śarīrē śyāmapītatā, śūlamāmāśayē pakvāśayē ca, hr̥drōgō hr̥dayavikārō hr̥llāsādiḥ, bhramaścakrārūḍhasyēva, bhaktadvēṣō bhōjanavidvēṣaḥ||6||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kaphajānāha– kaphādityādi| kaphanimittāḥ krimayō yē tvāmāśayē jāyantē, tē ca vr̥ddhāḥ santaḥ sarvata ūrdhvamadhaśca sarpanti; ēvaṁ purīṣajādiṣu dr̥ṣṭavyam| bradhnaścarmalatā, ‘bradhnī’ iti lōkē| rūḍhaṁ prarūḍham| tanavaḥ pariṇāhēna, dīrghā āyāmēna, aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| tē iti kaphajāḥ| sapta nāmāni vivr̥ṇōti– antrādā ityādi| ētē ca nāmaviśēṣāḥ kēcit sānvayāḥ kēcinniranvayā vyavahārārthaṁ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ; ēvaṁ vakṣyamāṇēṣvapi bōdhyamiti||7-10||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphajānāṁ svarūpamāha– kaphādityādi| kaphanimittātkr̥mayaḥ āmāśayē nābhērūrdhvaṁ jāyantē| tē ca vr̥ddhāḥ santaḥ sarvataḥ ūrdhvamadhaśca prasaranti| ākārēṇa pr̥thubradhnanibhāḥ vistīrṇacarmaikadēśākārāḥ, bradhnaścarmalatā brādhnīti lōkē, kēcitkr̥mayō gaṇḍūpadōpamāḥ bhūmilatākārāḥ, kēcidrūḍhadhānyāṅkurāstadākr̥tayō bhavanti, rūḍhaṁ prarūḍhamaṅkuritamiti yāvat| tanavaḥ pariṇāhēna, dīrghā āyāmēna, tathā kēcit aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| śvētāḥ śuklāḥ, tāmrāvabhāsāḥ tāmravarṇāḥ, kēciditi sarvatra sambandhanīyam| nāmatastu tē saptadhā iti kaphajāḥ antrādā ityādi| tē kupitā yān rōgān kurvatē tānāha– hr̥llāsētyādi| hr̥llāsa upasthitavamanatvamiva, āsyasravaṇaṁ lālāsrāvaḥ, ānāha udarē niścalāṭōpaḥ||7-10||–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktajānāha-raktētyādi| raktavāhisirāsthānāśca tē raktajāścēti raktavāhisirāsthānaraktajāḥ; athavā raktavāhisirāsthānaṁ yadraktaṁ tajjāḥ| nāmabhēdāttē ṣaṭ, tatra kēśādādayaścatvāraḥ, saha saurasanāmamātr̥nāmabhyāṁ krimibhyāṁ vartantē iti sahasaurasamātaraḥ, ēvaṁ ṣaḍ bhavanti| kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamēvaikaṁ kāryaṁ yēṣāṁ tē tathā, kuṣṭhajanakā iti yāvat| uktaṁ hi suśrutē– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saślēṣmāṇi sakrimīṇi cōpadiśyantē” (su. ni. a. 5) iti ||11-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

raktajānāṁ svarūpamāha– raktētyādi| raktajā jantavaḥ krimayaḥ, raktavahāsu sirāsu sthānaṁ yēṣāṁ tē tathā vr̥ddhāḥ santaḥ sarvataḥ prasarantītyatrāpi yōjyam| apādāḥ pādarahitāḥ, vr̥ttāḥ vartulāḥ, varṇatastāmrāḥ, tē saukṣmyāt aṇurūpatvāt kēcidadr̥śyāḥ| nāmataḥ ṣaṭ– kēśādā, lōmavidhvaṁsāḥ rōmadvīpāḥ udumbarāḥ sahasaurasamātaraḥ, ēvaṁ ṣaḍ bhavanti| tē kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamēvaikaṁ karma kāryaṁ yēṣāṁ tē tathā, kuṣṭhajanakāḥ kuṣṭhaikaphaladā ityarthaḥ| uktaṁ ca suśrutē– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saślēṣmāṇi sakr̥mīṇi saraktāni cōpadiśyantē” iti| athavā kuṣṭhēna sahaikaṁ samānaṁ karma harṣakaṇḍūtōdādikaṁ kēśaśmaśrulōmavidhvaṁsādikaṁ tvaksirāsnāyumāṁsataruṇāsthibhakṣaṇaṁ ca yēṣāṁ ta ēvam||11-12||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| adhōvisarpiṇa iti visarpaṇaṁ gatiḥ, gudaniḥsaraṇaśīlāḥ; tē yadā'tivr̥ddhāḥ santaḥ āmāśayōnmukhā bhavēyustadā'sya rōgiṇa udgāraniḥśvāsa viḍgandhānuvidhāyinaḥ syuḥ purīṣagandhayuktā bhavantīti yōjyam| śēṣaṁ subōdham||13-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| purīṣōtthāḥ krimayaḥ pakvāśaya ēva jāyantē, purīṣasya pakvāśayasthitatvāt| tē cādhōvisarpiṇaḥ syurnōrdhvagāḥ; adhōvisarpiṇa iti gudaniḥsaraṇaśīlāḥ| tē yadā vr̥ddhāḥ santa āmāśayōnmukhā bhavēyuḥ, tadā'sya rōgiṇa udgārē niḥśvāsē viṅgandhānuvidhāyinaḥ purīṣagandhakāriṇō bhavantīti yōjyam| pr̥thavō dīrghāḥ, vr̥ttā vartulāḥ, tanavaḥ alpāḥ, sthūlā utsannāḥ ‘ākārēṇa’ iti śēṣaḥ| varṇataḥ śyāvāḥ, īṣatpītaśvētāḥ| asitāḥ kr̥ṣṇāḥ| nāmataḥ pañcadhā kakarukādibhēdēna| ēvaṁ tē pañca yān rōgān janayanti tānāha– viḍbhēdētyādi| viḍbhēdaḥ sāndramalapravr̥ttiḥ, śūlaṁ pakvāśayē, viṣṭambhō malasya, pāruṣyaṁ karkaśāṅgatvam, agnisadanaṁ vahniglāniḥ, vimārgagā vimārgapravr̥ttayaḥ||13-16||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ kriminidānaṁ samāptam||7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ kriminidānam||7||