Adhikarana భగందరపూర్వరూపపిడకాలక్షణం (౧) · Śloka ౧
అథ భగందరనిదానం |
గుదస్య ద్వ్యంగులే క్షేత్రే పార్శ్వతః పిడకాऽऽర్తికృత్ |
భిన్నా భగందరో జ్ఞేయః స చ పంచవిధో మతః ||1||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నాడీవిశేషత్వాత్ సంఖ్యాసామ్యాచ్చ భగందరనిదానం| భగందరపూర్వరూపపిడకామాహ– గుదస్యేత్యాది| క్షేత్రే దేశే| “సైవ భిన్నా భగందరః|” నిరుక్తిరస్య సుశ్రుతేన కృతా| తద్యథా– “గుదభగబస్తిప్రదేశదారణాత్ భగందరాః|” (సు. ని. అ. 4) ఇతి| భగశబ్దో గుదాద్యుపలక్షణం| భోజేऽప్యుక్తం– “భగం పరిసమంతాచ్చ గుదం బస్తిం తథైవ చ| భగవద్దారయేద్యస్మాత్తస్మాజ్జ్ఞేయో భగందరః||” ఇతి| పూర్వరూపం త్వస్య సుశ్రుతే పఠ్యతే; యథా– “కటీకపాలవేదనా గుదకండుర్దాహః శోథశ్చ గుదస్య భవతి|” (సు. ని. అ. 4) ఇతి| ఏతత్ సామాన్యం పూర్వరూపం| కటీకపాలమత్ర కటీఫలకం| పంచవిధ ఇతి సంఖ్యాకథనం రక్తజద్వంద్వజభగందరసంభావనానిరాసార్థం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నాడీవిశేషసంఖ్యాసామాన్యాద్ వ్రణవదుపక్రమాద్వాऽతోऽనంతరం భగందరనిదానం| తస్యావస్థానసంశ్రయత్వేన లక్షణమాహ– గుదస్యేత్యాది| క్షేత్రే దేశే, పార్శ్వతః సమీపతః, పిడకా, సైవ భిన్నా భగందరార్తికృత్, తస్య చ నిరుక్తిః సుశ్రుతేన కృతా– “గుదభగబస్తిప్రదేశదారణాద్భగందరః” ఇతి| భగందరశబ్దే భగశబ్దో గుదాద్యుపలక్షణః, భోజేऽప్యుక్తం– “భగం పరిసమంతాచ్చ గుదం బస్తి తథైవ చ| భగవద్దారయేద్యస్మాత్తస్మాజ్జ్ఞేయో భగందరః||” ఇతి| పూర్వరూపం త్వస్య సుశ్రుతే పఠితం, యథా– “కటీకపాలవేదనా గుదకండుర్దాహః శోథశ్చ గుదస్య భవతి” ఇతి| ఏతత్సామాన్యం పూర్వరూపమితి| కటీకపాలమత్ర కటీఫలకం| స చ పంచవిధః– దోషైస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, శల్యేన చాపరః, ఏవం పంచవిధసంఖ్యాకథనం రక్తజద్వంద్వజభగందరసంభావనానిరాసార్థం||1||
Adhikarana వాతిక(శతపోనక)భగందరస్య నిదానసంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౨) · Śloka ౩
కషాయరూక్షైస్త్వతికోపితోऽనిలస్త్వపానదేశే పిడకాం కరోతి యాం |
ఉపేక్షణాత్పాకముపైతి దారుణం రుజా చ భిన్నాऽరుణఫేనవాహినీ ||2||
తత్రాగమో మూత్రపురీషరేతసాం వ్రణైరనేకైః శతపోనకం వదేత్ |3|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శతపోనకమాహ– కషాయేత్యాది| అపానదేశ ఇతి గుదదేశే| ఉపేక్షణాదితి విమ్లాపనాద్యకరణాత్| రుజా చ భిన్నేతి రుజా రుజాన్వితా, అర్శఆదేరాకృతిగణత్వాదచ్, భిన్నా విదీర్ణా| వ్రణైరనేకైః శతపోనకం వదేదితి శతపోనకతుల్యత్వాత్ శతపోనకః; శతపోనకశ్చాలనికా, సహస్రధారా ఇత్యన్యే; కింవా శతపోనకః శూకదోషే పఠితో వికారః ‘ఛిద్రైరణుముఖైః’ ఇత్యాదినా, కింతు యది శూకదోషపఠితశతపోనకతుల్యత్వమస్య తదా ఛిద్రైరణుముఖైరిత్యాదినిమిత్తస్యోభయత్ర పఠితత్వాత్ కిం తత్సాదృశ్యప్రవృత్తేయం సంజ్ఞా, సా వా ఏతత్సాదృశ్యప్రవృత్తేతి దుర్విజ్ఞానాత్తత్రాపి చాలనికాతుల్యత్వమేవ ప్రవృత్తినిమిత్తమితి మన్యమానేన జేజ్జటేన చాలనికాతుల్యత్వమత్ర వర్ణితం| శతపోనకవదనేకముఖత్వే వాతికభగందరస్వభావ ఏవ హేతుః||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతికశతపోనకమాహ– కషాయేత్యాది| ఉపేక్షణాదితి విమ్లాపనాద్యకరణాత్| రుజా చ భిన్నేతి రుజా రుజాన్వితా, భిన్నా విదీర్ణా| శతపోనకతుల్యత్వాచ్ఛతపోనకః శూకదోషపఠితో వికారః, చాలనికాతుల్యత్వమస్య శతపోనకవదనేకముఖత్వేన| తత్ర చ వాతికభగందరస్వభావ ఏవ హేతుః, శతపోనకోऽస్య నామ||2||–
Adhikarana పైత్తిక(ఉష్ట్రగ్రీవ)భగందరస్య నిదానాదిపూర్వకం లక్షణం (౩-౪) · Śloka ౪
ప్రకోపణైః పిత్తమతిప్రకోపితం కరోతి రక్తాం పిడకాం గుదాశ్రితాం ||3||
తదాऽऽశుపాకాऽహిమపూతివాహినీం భగందరం తూష్ట్రశిరోధరం వదేత్ ||4||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉష్ట్రగ్రీవలక్షణమాహ– ప్రకోపణైరిత్యాది| తదాశుపాకాహిమపూతివాహినీమితి తదేతి తత్కాలే, పిత్తజత్వేనాశుపాకా చ సా అహిమపూతివాహినీ ఉష్ణపూతివాహినీ చ సా ఆశుపాకాహిమపూతివాహినీ తాం| అత్ర పిడకావస్థాగతగలవక్రత్వేన ఉష్ట్రగ్రీవాకారత్వం, తేనోష్ట్రగ్రీవసంజ్ఞా||3-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పిత్తజముష్ట్రగ్రీవమాహ– ప్రకోపణైరిత్యాది| ఉష్ణపూతిదుర్గంధవాహినీం| అత్రాపి పిడకావస్థాగతగలవక్రత్వే ఉష్ట్రగ్రీవాకారత్వం, తేనోష్ట్రగ్రీవసంజ్ఞా||3-4||
Adhikarana శ్లైష్మిక(పరిస్రావి)భగందరస్య లక్షణం (౫) · Śloka ౫
కండూయనో ఘనస్రావీ కఠినో మందవేదనః |
శ్వేతావభాసః కఫజః పరిస్రావీ భగందరః ||5||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పరిస్రావిణమాహ– కండూయన ఇత్యాది| పరిస్రావీ కఫజః, స చ ఘనస్రావయోగాత్ పరిస్రావీ||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పరిస్రావిసంజ్ఞం కఫజం భగందరమాహ– కండూయన ఇత్యాది| పరిస్రావీ భగందరః కఫజః, స చ ఘనపరిస్రావయోగాత్పరిస్రావీ| కండూయనః కండుబహులః||5||
Adhikarana సన్నిపాతజ(శంబూకావర్త)భగందరలక్షణం (౬) · Śloka ౬
బహువర్ణరుజాస్రావా పిడకా గోస్తనోపమా |
శంబూకావర్తవన్నాడీ శంబూకావర్తకో మతః ||6||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతజం శంబూకావర్తమాహ– బహువర్ణరుజాస్రావేత్యాది| ప్రత్యేకదోషజభగందరపఠితవర్ణవేదనాః స్రావశ్చ| శంబూకావర్తవత్ పూర్ణనద్యాః శంబూకావర్తవదావర్తనం వేదనా దోషగతివిశేషాద్భవతీతి శంబూకావర్తః| తథా చ భోజః– “నదీనాం పరిపూర్ణానాం శంబూకావర్తకా యథా| సముత్తిష్ఠంతి వేగేన తోయవేగసమీరితాః||” ఇతి||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతజం శంబూకావర్తమాహ– బహ్విత్యాది| బహువర్ణేతి ప్రత్యేకదోషజభగందరపఠితవర్ణవేదనాస్రావీ, శంబూకావర్తవత్ లఘుశంఖవత్, పూర్ణనద్యాః శంబూకావర్తో యథా ఆవర్తేన చ వేదనా దోషగతివిశేషాద్భవతీతి శంబూకావర్తః| తథా చ భోజః– “నదీనాం పరిపూర్ణానాం శంబూకావర్తకా యథా| అభ్యుత్తిష్ఠంతి వేగేన తోయవేగసమీరితాః||” ఇతి||6||
Adhikarana ఆగంతుక(ఉన్మార్గి)భగందరలక్షణం (౭) · Śloka ౭
క్షతాద్గతిః పాయుగతా వివర్ధతే హ్యుపేక్షణాత్ స్యుః క్రిమయో విదార్య తే |
ప్రకుర్వతే మార్గమనేకధా ముఖైర్వ్రణైస్తదున్మార్గిభగందరం వదేత్ ||7||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉన్మార్గిభగందరమాగంతుమాహ– క్షతాద్గతిరిత్యాది| క్షతాదితి కంటకాదిఘాతాత్| విదార్య త ఇతి తే క్రిమయో విదార్య మార్గం కుర్వత ఇతి యోజనా| అనేకధా ముఖైరనేకముఖైః| అత్రోన్మార్గేణ క్రిమికృతవిమార్గేణ పురీషాదిగమనాదున్మార్గిసంజ్ఞా జ్ఞేయా| తంత్రాంతరే త్వర్శోభగందరః పఠితః| తద్యథా– “కఫపిత్తే తు పూర్వోత్థే దుర్నామాశ్రిత్య కుప్యతః| అర్శోమూలే తతః శోథః కండూదాహార్తిమాన్ భవేత్|| స శీఘ్రం పక్వభిన్నోऽస్య క్లేదయన్ మూలమర్శసః| స్రవత్యజస్రం గతిభిరయమర్శోభగందరః||” ఇతి| అయమన్యతమస్మిన్ శతపోనకాదీనాం దోషలక్షణదర్శనాదంతర్భావ్యః||7||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఉన్మార్గిభగందరమాగంతుమాహ– క్షతాదిత్యాది| క్షతాత్ కంటకాదిఘాతాత్, యే కృమయో విదార్య మార్గం ప్రకుర్వత ఇతి యోజనా| అనేకధా ముఖైరనేకముఖైర్వ్రణైః| అత్రోన్మార్గేణ కృమికృతవిమార్గేణ పురీషాదినిర్గమాదున్మార్గిసంజ్ఞా ప్రతీతా| తంత్రాంతరే త్వర్శోభగందరః పఠితః, యథా– “కఫపిత్తే తు పూర్వోత్థే దుర్నామాశ్రిత్య కుప్యతః| అర్శోమూలే తతః శోఫః కండుదాహార్తిమాంభవేత్|| స శీఘ్రం పక్వభిన్నోऽస్య క్లేదయన్మూలమర్శసః| స్రవత్యజస్రం గతిభిరయమర్శోభగందరః||” ఇతి| అయం శతపోనకాదీనాం దోషలక్షణదర్శనాదంతర్భావ్యః||7||
Adhikarana భగందరస్య సాధ్యాసాధ్యవిచారః (౮) · Śloka ౮
ఘోరాః సాధయితుం దుఃఖాః సర్వ ఏవ భగందరాః |
తేష్వసాధ్యస్త్రిదోషోత్థః క్షతజశ్చ విశేషతః ||8||
(సు. ని. అ. 4) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ప్రతీకారప్రయత్నాయాహ– ఘోరా ఇత్యాది| దుఃఖా ఇతి దుఃఖప్రదాః| క్షతజశ్చ విశేషత ఇతి క్షతజోऽపి విశేషమనేకవ్రణయోగం క్రిమిసంభవాదికం చ వీక్ష్యాసాధ్యః, అత ఏవ చికిత్సితే అసాధ్యతాం ప్రతిజ్ఞాయ క్రియాం వక్ష్యతి| విశేషత ఇతి ల్యబ్లోపే పంచమీ; విశేషతోऽతిశయాదసాధ్య ఇత్యర్థః, యాపనార్థం క్రియావిధిరితి| క్వచిత్ “క్షతజశ్చ భగందరః” ఇతి పాఠః| క్షతజో విశేషతః సాధయితుం ఘోరః అసాధ్య ఏవ, స్రావరూపవిశేషస్య యుక్తత్వాదితి గదాధరః||8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యలక్షణమాహ– ఘోరా ఇత్యాది| క్షతజోऽపి విశేషమనేకవ్రణయోగ్యం క్రిమిసంభవాదికం వీక్ష్యాసాధ్యః||8||
Adhikarana భగందరస్య అసాధ్యావస్థా (౯) · Śloka ౯
వాతమూత్రపురీషాణి క్రిమయః శుక్రమేవ చ |
భగందరాత్ స్రవంతస్తు నాశయంతి తమాతురం ||9||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అవస్థాయామసాధ్యతామాహ– వాతమూత్రపురీషాణీత్యాది| భగందరాత్ స్రవంత ఇత్యత్ర ‘అమీ విశేషా’ ఇతి శేషః||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అవస్థాయామసాధ్యతామాహ– వాతేత్యాది| భగందరాత్స్రవంత ఇత్యత్ర ‘అమీ విశేషా’ ఇతి శేషః| అమీ వాతాద్యా విశేషా భగందరాత్స్రవంతస్తమాతురం వినాశయంతి||9||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౪౬
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే భగందరనిదానం సమాప్తం ||46||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం భగందరనిదానం సమాప్తం||46||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం భగందరనిదానం||46||