Adhikarana ਭਗਨ੍ਦਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪਿਡਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਅਥ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਗੁਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲੇ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਪਿਡਕਾਰ੍ਤਿਕਤ੍ |
ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਮਤਃ ||੧||
View original
अथ भगन्दरनिदानम् |
गुदस्य द्व्यङ्गुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकाऽऽर्तिकृत् |
भिन्ना भगन्दरो ज्ञेयः स च पञ्चविधो मतः ||१||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮ੍ਯਾਚ੍ਚ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਭਗਨ੍ਦਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪਿਡਕਾਮਾਹ– ਗੁਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਦੇਸ਼ੇ| “ਸੈਵ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰਃ|” ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਰਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਗੁਦਭਗਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਦਾਰਣਾਤ੍ ਭਗਨ੍ਦਰਾਃ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਭਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗੁਦਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਭਗਂ ਪਰਿਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਗੁਦਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਭਗਵਦ੍ਦਾਰਯੇਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ– “ਕਟੀਕਪਾਲਵੇਦਨਾ ਗੁਦਕਣ੍ਡੁਰ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਕਟੀਕਪਾਲਮਤ੍ਰ ਕਟੀਫਲਕਮ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਥਨਂ ਰਕ੍ਤਜਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਭਗਨ੍ਦਰਸਮ੍ਭਾਵਨਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਨਾਡੀਵਿਸ਼ੇਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਰਣਵਦੁਪਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਦੇਸ਼ੇ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਸਮੀਪਤਃ, ਪਿਡਕਾ, ਸੈਵ ਭਿਨ੍ਨਾ ਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਤਿਕਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ– “ਗੁਦਭਗਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਦਾਰਣਾਦ੍ਭਗਨ੍ਦਰਃ” ਇਤਿ| ਭਗਨ੍ਦਰਸ਼ਬ੍ਦੇ ਭਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗੁਦਾਦ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਃ, ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਭਗਂ ਪਰਿਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚ ਗੁਦਂ ਬਸ੍ਤਿ ਤਥੈਵ ਚ| ਭਗਵਦ੍ਦਾਰਯੇਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯੋ ਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਠਿਤਮ੍, ਯਥਾ– “ਕਟੀਕਪਾਲਵੇਦਨਾ ਗੁਦਕਣ੍ਡੁਰ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ੋਥਸ਼੍ਚ ਗੁਦਸ੍ਯ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ| ਕਟੀਕਪਾਲਮਤ੍ਰ ਕਟੀਫਲਕਮ੍| ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ– ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਚਾਪਰਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਥਨਂ ਰਕ੍ਤਜਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਭਗਨ੍ਦਰਸਮ੍ਭਾਵਨਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
Adhikarana ਵਾਤਿਕ(ਸ਼ਤਪੋਨਕ)ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨) · Śloka ੩
ਕਸਾਯਰੂਕ੍ਸੈਸ੍ਤ੍ਵਤਿਕੋਪਿਤੋਨਿਲਸ੍ਤ੍ਵਪਾਨਦੇਸ਼ੇ ਪਿਡਕਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਾਮ੍ |
ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍ਪਾਕਮੁਪੈਤਿ ਦਾਰੁਣਂ ਰੁਜਾ ਚ ਭਿਨ੍ਨਾਰੁਣਫੇਨਵਾਹਿਨੀ ||੨||
ਤਤ੍ਰਾਗਮੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਰੇਤਸਾਂ ਵ੍ਰਣੈਰਨੇਕੈਃ ਸ਼ਤਪੋਨਕਂ ਵਦੇਤ੍ |੩|
View original
कषायरूक्षैस्त्वतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिडकां करोति याम् |
उपेक्षणात्पाकमुपैति दारुणं रुजा च भिन्नाऽरुणफेनवाहिनी ||२||
तत्रागमो मूत्रपुरीषरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् |३|
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ਤਪੋਨਕਮਾਹ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਨਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਗੁਦਦੇਸ਼ੇ| ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਿਤਿ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦ੍ਯਕਰਣਾਤ੍| ਰੁਜਾ ਚ ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ ਰੁਜਾ ਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ, ਅਰ੍ਸ਼ਆਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਦਚ੍, ਭਿਨ੍ਨਾ ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ| ਵ੍ਰਣੈਰਨੇਕੈਃ ਸ਼ਤਪੋਨਕਂ ਵਦੇਦਿਤਿ ਸ਼ਤਪੋਨਕਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਤਪੋਨਕਃ; ਸ਼ਤਪੋਨਕਸ਼੍ਚਾਲਨਿਕਾ, ਸਹਸ੍ਰਧਾਰਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕਿਂਵਾ ਸ਼ਤਪੋਨਕਃ ਸ਼ੂਕਦੋਸੇ ਪਠਿਤੋ ਵਿਕਾਰਃ ‘ਛਿਦ੍ਰੈਰਣੁਮੁਖੈਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਦਿ ਸ਼ੂਕਦੋਸਪਠਿਤਸ਼ਤਪੋਨਕਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਤਦਾ ਛਿਦ੍ਰੈਰਣੁਮੁਖੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਭਯਤ੍ਰ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਂ ਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸਾ ਵਾ ਏਤਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਾਲਨਿਕਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਮਾਨੇਨ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਚਾਲਨਿਕਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਿਤਮ੍| ਸ਼ਤਪੋਨਕਵਦਨੇਕਮੁਖਤ੍ਵੇ ਵਾਤਿਕਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਹੇਤੁਃ||੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਸ਼ਤਪੋਨਕਮਾਹ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਿਤਿ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦ੍ਯਕਰਣਾਤ੍| ਰੁਜਾ ਚ ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ ਰੁਜਾ ਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ, ਭਿਨ੍ਨਾ ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ| ਸ਼ਤਪੋਨਕਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛਤਪੋਨਕਃ ਸ਼ੂਕਦੋਸਪਠਿਤੋ ਵਿਕਾਰਃ, ਚਾਲਨਿਕਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਸ਼ਤਪੋਨਕਵਦਨੇਕਮੁਖਤ੍ਵੇਨ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਵਾਤਿਕਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਹੇਤੁਃ, ਸ਼ਤਪੋਨਕੋਸ੍ਯ ਨਾਮ||੨||–
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕ(ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵ)ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩-੪) · Śloka ੪
ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮਤਿਪ੍ਰਕੋਪਿਤਂ ਕਰੋਤਿ ਰਕ੍ਤਾਂ ਪਿਡਕਾਂ ਗੁਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਮ੍ ||੩||
ਤਦਾਸ਼ੁਪਾਕਾਹਿਮਪੂਤਿਵਾਹਿਨੀਂ ਭਗਨ੍ਦਰਂ ਤੂਸ੍ਟ੍ਰਸ਼ਿਰੋਧਰਂ ਵਦੇਤ੍ ||੪||
View original
प्रकोपणैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रक्तां पिडकां गुदाश्रिताम् ||३||
तदाऽऽशुपाकाऽहिमपूतिवाहिनीं भगन्दरं तूष्ट्रशिरोधरं वदेत् ||४||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਾਸ਼ੁਪਾਕਾਹਿਮਪੂਤਿਵਾਹਿਨੀਮਿਤਿ ਤਦੇਤਿ ਤਤ੍ਕਾਲੇ, ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵੇਨਾਸ਼ੁਪਾਕਾ ਚ ਸਾ ਅਹਿਮਪੂਤਿਵਾਹਿਨੀ ਉਸ੍ਣਪੂਤਿਵਾਹਿਨੀ ਚ ਸਾ ਆਸ਼ੁਪਾਕਾਹਿਮਪੂਤਿਵਾਹਿਨੀ ਤਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਪਿਡਕਾਵਸ੍ਥਾਗਤਗਲਵਕ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਾਕਾਰਤ੍ਵਂ, ਤੇਨੋਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੩-੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਿਤ੍ਤਜਮੁਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਮਾਹ– ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣਪੂਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਵਾਹਿਨੀਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਡਕਾਵਸ੍ਥਾਗਤਗਲਵਕ੍ਰਤ੍ਵੇ ਉਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਾਕਾਰਤ੍ਵਂ, ਤੇਨੋਸ੍ਟ੍ਰਗ੍ਰੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੩-੪||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕ(ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿ)ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਕਣ੍ਡੂਯਨੋ ਘਨਸ੍ਰਾਵੀ ਕਠਿਨੋ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਃ |
ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਃ ਕਫਜਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ ਭਗਨ੍ਦਰਃ ||੫||
View original
कण्डूयनो घनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः |
श्वेतावभासः कफजः परिस्रावी भगन्दरः ||५||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਣਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਯਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ ਕਫਜਃ, ਸ ਚ ਘਨਸ੍ਰਾਵਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਕਫਜਂ ਭਗਨ੍ਦਰਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਯਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ ਭਗਨ੍ਦਰਃ ਕਫਜਃ, ਸ ਚ ਘਨਪਰਿਸ੍ਰਾਵਯੋਗਾਤ੍ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀ| ਕਣ੍ਡੂਯਨਃ ਕਣ੍ਡੁਬਹੁਲਃ||੫||
Adhikarana ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ(ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤ)ਭਗਨ੍ਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਬਹੁਵਰ੍ਣਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵਾ ਪਿਡਕਾ ਗੋਸ੍ਤਨੋਪਮਾ |
ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਵਨ੍ਨਾਡੀ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਕੋ ਮਤਃ ||੬||
View original
बहुवर्णरुजास्रावा पिडका गोस्तनोपमा |
शम्बूकावर्तवन्नाडी शम्बूकावर्तको मतः ||६||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਮਾਹ– ਬਹੁਵਰ੍ਣਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਭਗਨ੍ਦਰਪਠਿਤਵਰ੍ਣਵੇਦਨਾਃ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ| ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਣਨਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਵਦਾਵਰ੍ਤਨਂ ਵੇਦਨਾ ਦੋਸਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਨਦੀਨਾਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਕਾ ਯਥਾ| ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਵੇਗੇਨ ਤੋਯਵੇਗਸਮੀਰਿਤਾਃ||” ਇਤਿ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਮਾਹ– ਬਹ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਵਰ੍ਣੇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਭਗਨ੍ਦਰਪਠਿਤਵਰ੍ਣਵੇਦਨਾਸ੍ਰਾਵੀ, ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ ਲਘੁਸ਼ਙ੍ਖਵਤ੍, ਪੂਰ੍ਣਨਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤੋ ਯਥਾ ਆਵਰ੍ਤੇਨ ਚ ਵੇਦਨਾ ਦੋਸਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਨਦੀਨਾਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਕਾ ਯਥਾ| ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਵੇਗੇਨ ਤੋਯਵੇਗਸਮੀਰਿਤਾਃ||” ਇਤਿ||੬||
Adhikarana ਆਗਨ੍ਤੁਕ(ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿ)ਭਗਨ੍ਦਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਗਤਿਃ ਪਾਯੁਗਤਾ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਤੇ |
ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ ਮਾਰ੍ਗਮਨੇਕਧਾ ਮੁਖੈਰ੍ਵ੍ਰਣੈਸ੍ਤਦੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਭਗਨ੍ਦਰਂ ਵਦੇਤ੍ ||੭||
View original
क्षताद्गतिः पायुगता विवर्धते ह्युपेक्षणात् स्युः क्रिमयो विदार्य ते |
प्रकुर्वते मार्गमनेकधा मुखैर्व्रणैस्तदुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ||७||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਭਗਨ੍ਦਰਮਾਗਨ੍ਤੁਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਦ੍ਗਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਾਦਿਤਿ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਘਾਤਾਤ੍| ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਤ ਇਤਿ ਤੇ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਨੇਕਧਾ ਮੁਖੈਰਨੇਕਮੁਖੈਃ| ਅਤ੍ਰੋਨ੍ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਕ੍ਰਿਮਿਕਤਵਿਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪੁਰੀਸਾਦਿਗਮਨਾਦੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਃ ਪਠਿਤਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥੇ ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਮੂਲੇ ਤਤਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍|| ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨੋਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ ਮੂਲਮਰ੍ਸ਼ਸਃ| ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ ਗਤਿਭਿਰਯਮਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਅਯਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਤਪੋਨਕਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ੍ਯਃ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਭਗਨ੍ਦਰਮਾਗਨ੍ਤੁਮਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਾਤ੍ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਘਾਤਾਤ੍, ਯੇ ਕਮਯੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਨੇਕਧਾ ਮੁਖੈਰਨੇਕਮੁਖੈਰ੍ਵ੍ਰਣੈਃ| ਅਤ੍ਰੋਨ੍ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਕਮਿਕਤਵਿਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪੁਰੀਸਾਦਿਨਿਰ੍ਗਮਾਦੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤੀਤਾ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਃ ਪਠਿਤਃ, ਯਥਾ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥੇ ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਅਰ੍ਸ਼ੋਮੂਲੇ ਤਤਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕਣ੍ਡੁਦਾਹਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ਭਵੇਤ੍|| ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਕ੍ਵਭਿਨ੍ਨੋਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਮੂਲਮਰ੍ਸ਼ਸਃ| ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ ਗਤਿਭਿਰਯਮਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਃ||” ਇਤਿ| ਅਯਂ ਸ਼ਤਪੋਨਕਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ੍ਯਃ||੭||
Adhikarana ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਃ (੮) · Śloka ੮
ਘੋਰਾਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਦੁਃਖਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਭਗਨ੍ਦਰਾਃ |
ਤੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਤ੍ਥਃ ਕ੍ਸਤਜਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੪) |
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः |
तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च विशेषतः ||८||
(सु. नि. अ. ४) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਯਾਹ– ਘੋਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਃਖਾ ਇਤਿ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਾਃ| ਕ੍ਸਤਜਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਜੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਮਨੇਕਵ੍ਰਣਯੋਗਂ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਾਦਿਕਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਤ ਏਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਅਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਪਞ੍ਚਮੀ; ਵਿਸ਼ੇਸਤੋਤਿਸ਼ਯਾਦਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਰਿਤਿ| ਕ੍ਵਚਿਤ੍ “ਕ੍ਸਤਜਸ਼੍ਚ ਭਗਨ੍ਦਰਃ” ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਕ੍ਸਤਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਘੋਰਃ ਅਸਾਧ੍ਯ ਏਵ, ਸ੍ਰਾਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਘੋਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਜੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਮਨੇਕਵ੍ਰਣਯੋਗ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਾਦਿਕਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਃ||੮||
Adhikarana ਭਗਨ੍ਦਰਸ੍ਯ ਅਸਾਧ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ (੯) · Śloka ੯
ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਵ ਚ |
ਭਗਨ੍ਦਰਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਤਮਾਤੁਰਮ੍ ||੯||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणि क्रिमयः शुक्रमेव च |
भगन्दरात् स्रवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ||९||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗਨ੍ਦਰਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗਨ੍ਦਰਾਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਮੀ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਗਨ੍ਦਰਾਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਸ੍ਤਮਾਤੁਰਂ ਵਿਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ||੯||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੪੬
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने भगन्दरनिदानं समाप्तम् ||४६||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਭਗਨ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍||੪੬||