૪૬. ભગન્દરનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નાડીવિશેષત્વાત્ સઙ્ખ્યાસામ્યાચ્ચ ભગન્દરનિદાનમ્| ભગન્દરપૂર્વરૂપપિડકામાહ– ગુદસ્યેત્યાદિ| ક્ષેત્રે દેશે| “સૈવ ભિન્ના ભગન્દરઃ|” નિરુક્તિરસ્ય સુશ્રુતેન કૃતા| તદ્યથા– “ગુદભગબસ્તિપ્રદેશદારણાત્ ભગન્દરાઃ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| ભગશબ્દો ગુદાદ્યુપલક્ષણમ્| ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિં તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયો ભગન્દરઃ||” ઇતિ| પૂર્વરૂપં ત્વસ્ય સુશ્રુતે પઠ્યતે; યથા– “કટીકપાલવેદના ગુદકણ્ડુર્દાહઃ શોથશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ|” (સુ. નિ. અ. ૪) ઇતિ| એતત્ સામાન્યં પૂર્વરૂપમ્| કટીકપાલમત્ર કટીફલકમ્| પઞ્ચવિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકથનં રક્તજદ્વન્દ્વજભગન્દરસમ્ભાવનાનિરાસાર્થમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નાડીવિશેષસઙ્ખ્યાસામાન્યાદ્ વ્રણવદુપક્રમાદ્વાઽતોઽનન્તરં ભગન્દરનિદાનમ્| તસ્યાવસ્થાનસંશ્રયત્વેન લક્ષણમાહ– ગુદસ્યેત્યાદિ| ક્ષેત્રે દેશે, પાર્શ્વતઃ સમીપતઃ, પિડકા, સૈવ ભિન્ના ભગન્દરાર્તિકૃત્, તસ્ય ચ નિરુક્તિઃ સુશ્રુતેન કૃતા– “ગુદભગબસ્તિપ્રદેશદારણાદ્ભગન્દરઃ” ઇતિ| ભગન્દરશબ્દે ભગશબ્દો ગુદાદ્યુપલક્ષણઃ, ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “ભગં પરિસમન્તાચ્ચ ગુદં બસ્તિ તથૈવ ચ| ભગવદ્દારયેદ્યસ્માત્તસ્માજ્જ્ઞેયો ભગન્દરઃ||” ઇતિ| પૂર્વરૂપં ત્વસ્ય સુશ્રુતે પઠિતમ્, યથા– “કટીકપાલવેદના ગુદકણ્ડુર્દાહઃ શોથશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ” ઇતિ| એતત્સામાન્યં પૂર્વરૂપમિતિ| કટીકપાલમત્ર કટીફલકમ્| સ ચ પઞ્ચવિધઃ– દોષૈસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, શલ્યેન ચાપરઃ, એવં પઞ્ચવિધસઙ્ખ્યાકથનં રક્તજદ્વન્દ્વજભગન્દરસમ્ભાવનાનિરાસાર્થમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શતપોનકમાહ– કષાયેત્યાદિ| અપાનદેશ ઇતિ ગુદદેશે| ઉપેક્ષણાદિતિ વિમ્લાપનાદ્યકરણાત્| રુજા ચ ભિન્નેતિ રુજા રુજાન્વિતા, અર્શઆદેરાકૃતિગણત્વાદચ્, ભિન્ના વિદીર્ણા| વ્રણૈરનેકૈઃ શતપોનકં વદેદિતિ શતપોનકતુલ્યત્વાત્ શતપોનકઃ; શતપોનકશ્ચાલનિકા, સહસ્રધારા ઇત્યન્યે; કિંવા શતપોનકઃ શૂકદોષે પઠિતો વિકારઃ ‘છિદ્રૈરણુમુખૈઃ’ ઇત્યાદિના, કિન્તુ યદિ શૂકદોષપઠિતશતપોનકતુલ્યત્વમસ્ય તદા છિદ્રૈરણુમુખૈરિત્યાદિનિમિત્તસ્યોભયત્ર પઠિતત્વાત્ કિં તત્સાદૃશ્યપ્રવૃત્તેયં સઞ્જ્ઞા, સા વા એતત્સાદૃશ્યપ્રવૃત્તેતિ દુર્વિજ્ઞાનાત્તત્રાપિ ચાલનિકાતુલ્યત્વમેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ મન્યમાનેન જેજ્જટેન ચાલનિકાતુલ્યત્વમત્ર વર્ણિતમ્| શતપોનકવદનેકમુખત્વે વાતિકભગન્દરસ્વભાવ એવ હેતુઃ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતિકશતપોનકમાહ– કષાયેત્યાદિ| ઉપેક્ષણાદિતિ વિમ્લાપનાદ્યકરણાત્| રુજા ચ ભિન્નેતિ રુજા રુજાન્વિતા, ભિન્ના વિદીર્ણા| શતપોનકતુલ્યત્વાચ્છતપોનકઃ શૂકદોષપઠિતો વિકારઃ, ચાલનિકાતુલ્યત્વમસ્ય શતપોનકવદનેકમુખત્વેન| તત્ર ચ વાતિકભગન્દરસ્વભાવ એવ હેતુઃ, શતપોનકોઽસ્ય નામ||૨||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉષ્ટ્રગ્રીવલક્ષણમાહ– પ્રકોપણૈરિત્યાદિ| તદાશુપાકાહિમપૂતિવાહિનીમિતિ તદેતિ તત્કાલે, પિત્તજત્વેનાશુપાકા ચ સા અહિમપૂતિવાહિની ઉષ્ણપૂતિવાહિની ચ સા આશુપાકાહિમપૂતિવાહિની તામ્| અત્ર પિડકાવસ્થાગતગલવક્રત્વેન ઉષ્ટ્રગ્રીવાકારત્વં, તેનોષ્ટ્રગ્રીવસઞ્જ્ઞા||૩-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજમુષ્ટ્રગ્રીવમાહ– પ્રકોપણૈરિત્યાદિ| ઉષ્ણપૂતિદુર્ગન્ધવાહિનીમ્| અત્રાપિ પિડકાવસ્થાગતગલવક્રત્વે ઉષ્ટ્રગ્રીવાકારત્વં, તેનોષ્ટ્રગ્રીવસઞ્જ્ઞા||૩-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પરિસ્રાવિણમાહ– કણ્ડૂયન ઇત્યાદિ| પરિસ્રાવી કફજઃ, સ ચ ઘનસ્રાવયોગાત્ પરિસ્રાવી||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પરિસ્રાવિસઞ્જ્ઞં કફજં ભગન્દરમાહ– કણ્ડૂયન ઇત્યાદિ| પરિસ્રાવી ભગન્દરઃ કફજઃ, સ ચ ઘનપરિસ્રાવયોગાત્પરિસ્રાવી| કણ્ડૂયનઃ કણ્ડુબહુલઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતજં શમ્બૂકાવર્તમાહ– બહુવર્ણરુજાસ્રાવેત્યાદિ| પ્રત્યેકદોષજભગન્દરપઠિતવર્ણવેદનાઃ સ્રાવશ્ચ| શમ્બૂકાવર્તવત્ પૂર્ણનદ્યાઃ શમ્બૂકાવર્તવદાવર્તનં વેદના દોષગતિવિશેષાદ્ભવતીતિ શમ્બૂકાવર્તઃ| તથા ચ ભોજઃ– “નદીનાં પરિપૂર્ણાનાં શમ્બૂકાવર્તકા યથા| સમુત્તિષ્ઠન્તિ વેગેન તોયવેગસમીરિતાઃ||” ઇતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજં શમ્બૂકાવર્તમાહ– બહ્વિત્યાદિ| બહુવર્ણેતિ પ્રત્યેકદોષજભગન્દરપઠિતવર્ણવેદનાસ્રાવી, શમ્બૂકાવર્તવત્ લઘુશઙ્ખવત્, પૂર્ણનદ્યાઃ શમ્બૂકાવર્તો યથા આવર્તેન ચ વેદના દોષગતિવિશેષાદ્ભવતીતિ શમ્બૂકાવર્તઃ| તથા ચ ભોજઃ– “નદીનાં પરિપૂર્ણાનાં શમ્બૂકાવર્તકા યથા| અભ્યુત્તિષ્ઠન્તિ વેગેન તોયવેગસમીરિતાઃ||” ઇતિ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉન્માર્ગિભગન્દરમાગન્તુમાહ– ક્ષતાદ્ગતિરિત્યાદિ| ક્ષતાદિતિ કણ્ટકાદિઘાતાત્| વિદાર્ય ત ઇતિ તે ક્રિમયો વિદાર્ય માર્ગં કુર્વત ઇતિ યોજના| અનેકધા મુખૈરનેકમુખૈઃ| અત્રોન્માર્ગેણ ક્રિમિકૃતવિમાર્ગેણ પુરીષાદિગમનાદુન્માર્ગિસઞ્જ્ઞા જ્ઞેયા| તન્ત્રાન્તરે ત્વર્શોભગન્દરઃ પઠિતઃ| તદ્યથા– “કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થે દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ| અર્શોમૂલે તતઃ શોથઃ કણ્ડૂદાહાર્તિમાન્ ભવેત્|| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્ મૂલમર્શસઃ| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ||” ઇતિ| અયમન્યતમસ્મિન્ શતપોનકાદીનાં દોષલક્ષણદર્શનાદન્તર્ભાવ્યઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉન્માર્ગિભગન્દરમાગન્તુમાહ– ક્ષતાદિત્યાદિ| ક્ષતાત્ કણ્ટકાદિઘાતાત્, યે કૃમયો વિદાર્ય માર્ગં પ્રકુર્વત ઇતિ યોજના| અનેકધા મુખૈરનેકમુખૈર્વ્રણૈઃ| અત્રોન્માર્ગેણ કૃમિકૃતવિમાર્ગેણ પુરીષાદિનિર્ગમાદુન્માર્ગિસઞ્જ્ઞા પ્રતીતા| તન્ત્રાન્તરે ત્વર્શોભગન્દરઃ પઠિતઃ, યથા– “કફપિત્તે તુ પૂર્વોત્થે દુર્નામાશ્રિત્ય કુપ્યતઃ| અર્શોમૂલે તતઃ શોફઃ કણ્ડુદાહાર્તિમાન્ભવેત્|| સ શીઘ્રં પક્વભિન્નોઽસ્ય ક્લેદયન્મૂલમર્શસઃ| સ્રવત્યજસ્રં ગતિભિરયમર્શોભગન્દરઃ||” ઇતિ| અયં શતપોનકાદીનાં દોષલક્ષણદર્શનાદન્તર્ભાવ્યઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પ્રતીકારપ્રયત્નાયાહ– ઘોરા ઇત્યાદિ| દુઃખા ઇતિ દુઃખપ્રદાઃ| ક્ષતજશ્ચ વિશેષત ઇતિ ક્ષતજોઽપિ વિશેષમનેકવ્રણયોગં ક્રિમિસમ્ભવાદિકં ચ વીક્ષ્યાસાધ્યઃ, અત એવ ચિકિત્સિતે અસાધ્યતાં પ્રતિજ્ઞાય ક્રિયાં વક્ષ્યતિ| વિશેષત ઇતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી; વિશેષતોઽતિશયાદસાધ્ય ઇત્યર્થઃ, યાપનાર્થં ક્રિયાવિધિરિતિ| ક્વચિત્ “ક્ષતજશ્ચ ભગન્દરઃ” ઇતિ પાઠઃ| ક્ષતજો વિશેષતઃ સાધયિતું ઘોરઃ અસાધ્ય એવ, સ્રાવરૂપવિશેષસ્ય યુક્તત્વાદિતિ ગદાધરઃ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– ઘોરા ઇત્યાદિ| ક્ષતજોઽપિ વિશેષમનેકવ્રણયોગ્યં ક્રિમિસમ્ભવાદિકં વીક્ષ્યાસાધ્યઃ||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અવસ્થાયામસાધ્યતામાહ– વાતમૂત્રપુરીષાણીત્યાદિ| ભગન્દરાત્ સ્રવન્ત ઇત્યત્ર ‘અમી વિશેષા’ ઇતિ શેષઃ||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અવસ્થાયામસાધ્યતામાહ– વાતેત્યાદિ| ભગન્દરાત્સ્રવન્ત ઇત્યત્ર ‘અમી વિશેષા’ ઇતિ શેષઃ| અમી વાતાદ્યા વિશેષા ભગન્દરાત્સ્રવન્તસ્તમાતુરં વિનાશયન્તિ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં ભગન્દરનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં ભગન્દરનિદાનમ્||૪૬||