൫. അര്ശോനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അതീസാരഗ്രഹണ്യര്ശസാം പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാദതീസാരഗ്രഹണ്യനന്തരമര്ശ ഉച്യതേ– പൃഥഗിത്യാദി| ‘അരിവത് പ്രാണാന് ശൃണാതി ഹിനസ്തീത്യര്ശഃ’ ഇതി പൃഷോദരാദിപാഠാന്നിരുക്തിമാഹുഃ| സഹജാനീതി സഹ ശരീരേണ ജാതാനി, ഗുദവല്യാരമ്ഭകബീജഭാഗസ്യ ദോഷദൂഷിതത്വാത്| അത്ര ദ്വന്ദ്വജാനി പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വാന്ന പൃഥഗ്ഗണിതാനി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ വൈ ദോഷയോര്ദ്വയോഃ| സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇതി| ഷഡ്വിധത്വം ചാത്ര സംസര്ഗസ്യ വാതാദിഭിര്യുഗ്മൈസ്ത്രയഃ സംസര്ഗാഃ, തൈരേവ രക്തയോഗാദപരേ ത്രയ ഇതി| സന്നിപാതജം ത്വേകൈകദോഷജേഷ്വദൃഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വസ്യ യോഗാദ്വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധമിതി സങ്ഖ്യയാ പൃഥഗ്ഗണിതമ്| ഗുദവലിത്രയ ഇതി അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലമാനം ഗുദം, തസ്യാവയവഭൂതാസ്തിസ്രോ വലയ ഉപര്യുപരി വ്യവസ്ഥിതാഃ ശങ്ഖാവര്തനിഭാഃ പ്രവാഹണീവിസര്ജനീസംവരണീനാമികാഃ; തത്ര ഗുദൌഷ്ഠമര്ധാങ്ഗുലം, തദൂര്ധ്വമങ്ഗുലമാനാ പ്രഥമാവലീ സുശ്രുതേന (സു. നി. അ. ൨) നിര്ദിഷ്ടാ; ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “രോമാന്തേഭ്യോ യവാധ്യര്ധം ഗുദൌഷ്ഠം പരിചക്ഷതേ| ഗുദൌഷ്ഠാദങ്ഗുലം ചൈകം പ്രഥമാം താം വലീം വിദുഃ|| സാര്ധൈകാങ്ഗുലമാനേന തദന്യേऽപി പ്രകീര്തിതേ||” ഇതി സാര്ധാങ്ഗുലമാനാ ദ്വിതീയാ തൃതീയാ ചേതി||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അതീസാരഗ്രഹണ്യര്ശസാം പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാദതീസാരഗ്രഹണ്യോരനന്തരമര്ശ ഉച്യതേ– പൃഥഗിത്യാദി| അരിവത് പ്രാണാന് ഹിംസന്തി ഇത്യര്ശാംസി| താനി ച ഷട്പ്രകാരാണി ഭവന്തി| പൃഥഗ്ദോഷൈര്വാതാദിഭിഃ ത്രീണി, സമസ്തൈര്ദോഷൈഃ ഏകം, ശോണിതേന ചൈകമ്, ഏകം സഹജമിത്യേവം ഷഡര്ശാംസി| തത്ര സഹജാനി സഹ ശരീരേണ ജാതാനി, ഗുദവല്യാരമ്ഭകബീജഭാഗസ്യ ദോഷദൂഷിതത്വാത്, കുലജാനീത്യര്ഥഃ| അത്ര ദ്വന്ദ്വജാനി പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വാന്ന പൃഥഗ്ഗണിതാനി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ വൈ ദോഷയോര്ദ്വയോഃ| സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ” ഇതി| ഷഡ്വിധത്വം ചാത്ര സംസര്ഗസ്യ വാതാദിയുഗ്മൈസ്ത്രയഃ സംസര്ഗാഃ, തൈരേവ രക്തയോഗാദപരേ ത്രയ ഇതി| ത്രിദോഷജം തു വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധത്വേനാസാധ്യത്വാത്സങ്ഖ്യയാ പൃഥഗ്ഗണിതമ്| ഗുദവലിത്രയ ഇതി അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലമാനം ഗുദം, തസ്യാവയവഭൂതാസ്തിസ്രോ വലയ ഉപര്യുപരി വ്യവസ്ഥിതാഃ ശങ്ഖാവര്തനിഭാഃ പ്രവാഹണീവിസര്ജനീസംവരണീനാമികാഃ, തത്ര ഗുദോഷ്ഠമര്ധാങ്ഗുലം, തദൂര്ധ്വമങ്ഗുലദ്വയപ്രമാണാ പ്രഥമാവലി, ദ്വിതീയാ സാര്ധൈകാങ്ഗുലാ, തൃതീയാऽപി സാര്ധൈകാങ്ഗുലാ, ഏവം സാര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലഗുദം സുശ്രുതേന നിര്ദിഷ്ടമ്| ഭോജേനാപ്യുക്തമ്– “രോമാന്തേഭ്യോ യവാധ്യര്ധം ഗുദൌഷ്ഠം പരിചക്ഷതേ| ഗുദൌഷ്ഠാദങ്ഗുലം ചൈകം പ്രഥമാം താം വലീം വിദുഃ” ഇതി| സാര്ധാങ്ഗുലമാനാ ദ്വിതീയാ തൃതീയാ ചേതി||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകമര്ശഃസ്വരൂപമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ത്വങ്മാംസഗ്രഹണേന ത്വങ്മാംസാശ്രിതം രക്തമപി ഗൃഹ്യതേ, ചികിത്സായാം രക്തസ്രാവണോപദേശാത്| അപാനം ഗുദമ്, ആദിശബ്ദേന നാസികാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കായചികിത്സകാസ്തു ഗുദജസ്യൈവാര്ശസ്ത്വമിച്ഛന്തി, നാസാദിജാനാം ത്വധിമാംസത്വം, തേഷു “പഞ്ചാത്മാ മാരുതഃ” ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്, വിഷ്ടമ്ഭ ഇത്യാദിപൂര്വരൂപസ്യ ചാസമ്ഭവാത്; യദാഹ ചരകഃ– ‘ശിശ്ന’ ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “അധിമാംസവ്യപദേശ ഏവ” (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇതി| സുശ്രുതേന തു മാംസാങ്കുരത്വസാധര്മ്യാത് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യത്വാച്ച തേഷ്വര്ശഃശബ്ദപ്രയോഗഃ കൃതഃ, സാര്ഷപാദിസ്നേഹേ തൈലവ്യപദേശവത്; സുശ്രുതാര്ഥവാദിനോ വാഗ്ഭടസ്യാപ്യയമേവാഭിപ്രായ ഇതി||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകമര്ശഃസ്വരൂപമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയസ്ത്വങ്മാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യ അപാനാദൌ യാന് മാംസാങ്കുരാന് കുര്വന്തി ഭിഷജസ്താന്മാംസാങ്കുരാനര്ശാംസി ജഗുഃ കഥയന്തി| ത്വങ്മാംസഗ്രഹണേന ത്വങ്മാംസാശ്രിതം രക്തമപി ഗൃഹ്യതേ, യസ്മാത് ചികിത്സായാം രക്തസ്രാവകരണോപദേശഃ| അപാനം ഗുദമ്| ആദിശബ്ദേന നാസികാശ്രവണചക്ഷുര്മേഢ്രനാഭിപ്രഭൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഏഷാം ലക്ഷണാനി സുശ്രുതേ പഠിതാനി| കായചികിത്സകാസ്തു ഗുദജസ്യൈവാര്ശസ്ത്വമിച്ഛന്തി നാസികാദിജാതാനാം ത്വധിമാംസത്വം, തേഷു ‘പഞ്ചാത്മാ മാരുതഃ പിത്തമ്’ ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്, തഥാ വിഷ്ടമ്ഭേത്യാദിസര്വപൂര്വരൂപസ്യ ചാസമ്ഭവാത്| യദാഹ ചരകഃ– “ശിശ്നേത്യാരഭ്യ യാവദധിമാംസവ്യപദേശ ഏവ” ഇതി| സുശ്രുതേന തു മാംസാങ്കുരത്വസാധര്മ്യാച്ഛസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യത്വാച്ച തേഷ്വര്ശഃശബ്ദപ്രയോഗഃ കൃതഃ, സര്ഷപാദിസ്നേഹേ തൈലവ്യപദേശവത്| സുശ്രുതനുവാദിനോ വാഗ്ഭടസ്യായമേവാഭിപ്രായഃ പ്രതിഭാതി||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതാര്ശസോ നിദാനമാഹ– കഷായേത്യാദി| പ്രമിതമ് അല്പതമമ്, അല്പം മാത്രാഹീനമശനം, ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– ‘പ്രമിതമതീതകാലഭോജനമ്’| ‘പ്രമൃത’ ഇതി പാഠേ തു നഷ്ടശക്തികം ധാന്യാദികമാഹുഃ| ‘പ്രമിതാശനമേകരസാഭ്യാസഃ’ ഇത്യന്യേ| തന്നാതിയുക്തമ്; ഏകരസാഭ്യാസഃ കിം വാതപ്രകോപകസ്യ കട്വാദേഃ, കഫപ്രകോപകസ്യ മധുരാദേര്വാ? നാദ്യഃ, കട്വാദേരത്രൈവോപാത്തത്വാത്; ദ്വിതീയേ മധുരാദീനാം ത്വഭ്യാസോ വാതശാമക ഏവ, ഏകരസാഭ്യാസാച്ച ദൌര്ബല്യമുക്തം നതു വാതവൃദ്ധിരിതി ചിന്ത്യമേതത്| തീക്ഷ്ണമിതി മദ്യവിശേഷണം, പൈഷ്ടികാദിമൃദുമദ്യസ്യ വാതപ്രശമകത്വാത്| ശീതോ ദേശ ആനൂപഃ, കാലോ ഹേമന്താദിഃ| ആതപസ്യ ഉഷ്ണമ്, ആതപസ്യോഷ്ണഗുണസ്യാപ്യുദ്ഭൂതരൌക്ഷ്യാദ്വാതപ്രകോപകത്വമിതി||൩-൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ വാതാര്ശോനിദാനമാഹ– കഷായേത്യാദി| ഏതത്സര്വം വാതാര്ശസാം ഹേതുഃ കാരണമ്| പ്രമിതമല്പതമമ്, അല്പം മാത്രാഹീനമ്, അന്യേ പ്രമിതസ്ഥാനേ അതീതമിതി പഠന്തി, തത്രാതീതകാലഭോജനമ്| അന്യേ പ്രമൃതാല്പാശനമിതി പഠന്തി| തത്ര പ്രമൃതം നഷ്ടശക്തികം ധാന്യാദികമാഹുഃ| തീക്ഷ്ണമിതി മദ്യവിശേഷണം, പൈഷ്ട്യാദിമൃദുമദ്യസ്യ വാതപ്രശമകത്വാത്| ശീതോ ദേശ ആനൂപഃ, കാലോ ഹേമന്താദിഃ| ആതപസ്യോഷ്ണഗുണസ്യാപി ഉദ്ഭൂതരൂക്ഷത്വാത് വാതപ്രകോപകത്വമേവ| അന്യത്സുബോധമ്||൩-൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്താര്ശോനിദാനമാഹ– കട്വമ്ലേത്യാദി| ദേശകാലാവശിശിരാവിതി ഉഷ്ണോ ദേശോ മരുഃ, ഉഷ്ണഃ കാലഃ ശരദ് ഗ്രീഷ്മശ്ച| അസൂയനം പരസമ്പത്തൌ ദ്വേഷഃ, സ ക്രോധവിശേഷ ഏവ| പിത്തോല്ബണാനാമിത്യനേന സര്വേഷാമര്ശസാം ത്രിദോഷജത്വമ്, അധികേന തു വ്യപദേശ ഇതി ദര്ശിതം ചരകേണ| യദാഹ സ ഏവ– “അര്ശാംസി നാമ ജായന്തേ നാऽസന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിഃ| ദോഷൈര്ദോഷവിശേഷാത്തു വിശേഷഃ കഥ്യതേऽര്ശസാമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇതി||൫-൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ പിത്താര്ശോനിദാനമാഹ– കട്വിത്യാദി| കട്വമ്ലേത്യാദികോ ഹേതുര്ജ്ഞേയഃ| ദേശകാലാവശിശിരാവിതി ദേശോ മരുദേശഃ, ഉഷ്ണശ്ച കാലോ ഗ്രീഷ്മഃ ശരച്ച, അസൂയനം പരസമ്പത്തൌ ദ്വേഷഃ, സ ച ക്രോധവിശേഷ ഏവ| പിത്തോല്ബണാനാമിത്യനേന സര്വേഷാമര്ശസാം ത്രിദോഷജത്വമ്, അധികേന തു വ്യപദേശ ഇതി ദര്ശിതം ചരകേണ, യദാഹ സ ഏവ “അര്ശാംസി നാമജായന്തേ നാऽऽസന്നിപതിതൈസ്രിഭിഃ| ദോഷൈര്ദോഷവിശേഷാത്തു വിശേഷഃ കഥ്യതേऽര്ശസാമ്” ഇതി| ശേഷം സുഗമമ്||൫-൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലേഷ്മാര്ശോനിദാനമാഹ– മധുരേത്യാദി| ശയ്യാസനസുഖേ രതിരിതി സുഖശയ്യാസനേ രതിരാസക്തിഃ| പ്രാഗ്വാതസേവാ പുരോവാതസേവനമ്| അചിന്തനം നിശ്ചിന്തതാ||൭-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥ ശ്ലേഷ്മാര്ശോനിദാനമാഹ– മധുരേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മോത്കടാനാമര്ശസാം സമുത്പത്താവേതന്മധുരസ്നിഗ്ധേത്യാദികാരണമുക്തമ്| ശയ്യാസനസുഖേ രതിസ്തത്രാസക്തിഃ| പ്രാഗ്വാതസേവാ പുരോവാതസേവനമ്| അചിന്തനം നിശ്ചിന്തതാ| അന്യത്സുബോധമ്||൭||൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ദ്വന്ദ്വജാര്ശോനിദാനാദികമാഹ– ഹേത്വിത്യാദി| ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദിതി ദോഷദ്വയസ്യ നിദാനമേലകേന ലക്ഷണമേലകേന ച ദ്വന്ദ്വോല്ബണാനി ദ്വന്ദ്വജാനി വിദ്യാത്|൯|–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ദോഷാണാം ഹേതുലക്ഷണൈരേവ ദ്വന്ദ്വോല്ബണമാഹ– ഹേത്വിത്യാദി| ദോഷദ്വയസ്യ നിദാനമേലകേ ലക്ഷണമേലകേ ച ദ്വന്ദ്വോല്ബണാനി ദ്വന്ദ്വജാനി വിദ്യാത് ജാനീയാത്|൯|–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ത്രിദോഷജാര്ശോനിദാനമാഹ– സര്വ ഇത്യാദി| സര്വോ ഹേതുരിതി ഏകൈകശോ വാതാദ്യര്ശസാം യോ ഹേതുരുക്തഃ സ ത്രിദോഷജാനാം ഭവതി, ത്രയോ ദോഷാ ജനകത്വേനൈഷാം സന്തീതി ത്രിദോഷജാനി| സഹജൈര്ലക്ഷണം സമമിതി തേഷാം ലക്ഷണം സഹജൈരര്ശോഭിഃ സഹ സമം സദൃശം, സഹജാനാം യല്ലക്ഷണം തത്ത്രിദോഷജാനാമിത്യര്ഥഃ| ‘സഹജൈര്ലക്ഷണൈഃ സമമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ തു സഹജൈഃ സഹജാര്ശോഭവൈര്ലക്ഷണൈഃ സമം സഹ സര്വോ ഹേതുസ്ത്രിദോഷാണാമിതി യോജ്യമ്| സഹജാര്ശോലക്ഷണം ചാത്ര സങ്ഗ്രഹേണോക്തം തന്ത്രാന്തരാദനുസ്മര്തവ്യം; യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ദുര്ദര്ശനാനി പരുഷാരുണപാണ്ഡൂനി ദാരുണാന്തര്മുഖാനി, തൈരുപദ്രുതഃ കൃശോऽല്പഭുക് സിരാസന്തതഗാത്രോऽല്പപ്രജഃ ക്ഷീണരേതാഃ ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രോധനോऽല്പാഗ്നിര്ഘ്രാണശിരോऽക്ഷിശ്രവണരോഗവാന്, സതതമന്ത്രകൂജനാടോപഹൃദയോപലേപാരോചകപ്രഭൃതിഭിഃ പീഡ്യതേ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇതി; ചരകേ ച– ‘കാനിചിദണൂനി’ (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇത്യാദിനാ പ്രഭൂതതരം ലക്ഷണമുക്തമ്| നനു, ത്രിദോഷജാനീതി വിശേഷാഭിധാനമനുപപന്നം, സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം ത്രിദോഷജത്വാത്| യദുക്തമ്– “ദ്രവ്യമേകരസം നാസ്തി ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ| യോऽധികസ്തേന നിര്ദേശഃ ക്രിയതേ രസദോഷയോഃ||” ഇതി| നൈവം; “സര്വദേഹചരാസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ” ഇതി വചനാദേകസ്മിന് ധാത്വാദൌ ദോഷേണ ദൂഷിതേ സതി തദ്ഗതേതരദോഷേऽപ്യവശ്യമ്ഭാവിനീ കാചിദ്ദുഷ്ടിഃ, ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാത്| കിഞ്ച സ്വകാരണാത് വൃദ്ധോ വായുഃ ശൈത്യാച്ഛീതസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ ബലമാദധാതി, ലാഘവാത്തേജോരൂപസ്യ പിത്തസ്യ; പിത്തം ച കടുത്വാദ്വാതസ്യ, ദ്രവത്വാത് ശ്ലേഷ്മണഃ; കഫശ്ച ശൈത്യാദ്വായോഃ, ദ്രവത്വാത് പിത്തസ്യേതി| അത ഏവോക്തമ്– “ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ” ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണോക്തമ്– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്|” ഇതി| യത്ര തു സ്വകാരണാത്ത്രയോऽപി കുപിതാസ്തത്ര ത്രിദോഷവ്യപദേശ ഇതി സിദ്ധാന്തഃ; ഏവം സര്വത്ര||൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിദോഷജമാഹ– സര്വ ഇത്യാദി| ഏകൈകശോ വാതാദ്യര്ശസാം യോ ഹേതുരുക്തഃ സ ത്രിദോഷജാനാം ഭവതി| ത്രയോ ദോഷാ ജനകത്വേനൈഷാം സന്തീതി ത്രിദോഷജാനി| തേഷാം ലക്ഷണം സഹജൈരര്ശോഭിഃ സഹ സമം സദൃശം സഹജാനാം യല്ലക്ഷണം ഭവതി തത്ത്രിദോഷജാനാം ഭവതീത്യര്ഥഃ| സഹജാര്ശോലക്ഷണം ചാത്ര സങ്ഗ്രഹേ നോക്തം തന്ത്രാന്തരാദനുസര്തവ്യമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ദുര്ദര്ശനാനി പരുഷാരുണപാണ്ഡുരാണി ദാരുണാന്തര്മുഖാനി ച, തൈരുപദ്രുതഃ കൃശോऽല്പഭുക് സിരാസന്തതഗാത്രോऽല്പപ്രജഃ ക്ഷീണരേതാശ്ച ഭവതി, ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രോധനോऽല്പാഗ്നിര്ഘ്രാണശിരോക്ഷിശ്രവണരോഗീ സന്തതമന്ത്രകൂജാടോപഹൃദയോപലേപാരോചകപ്രഭൃതിഭിഃ പീഡ്യതേ” ഇതി സഹജാനാം ലക്ഷണമ് ||൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വം നിദാനമുക്തം, സമ്പ്രതി വാതാദിഭേദേനാര്ശസാം ലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ, തത്ര പ്രഥമം വാതാര്ശോലക്ഷണമാഹ– ഗുദേത്യാദി| ഗുദാങ്കുരാ ഗുദേ അങ്കുരാകാരാഃ മാംസപ്രരോഹാഃ, ത ഏവ അര്ശാംസി| ബഹ്വനിലാ വാതോല്ബണാഃ| ശുഷ്കാഃ സ്രാവരഹിതാഃ| ചിമചിമാ വേദനാവിശേഷഃ| മ്ലാനാ അനുപചിതാഃ| സ്തബ്ധാഃ കാഠിന്യാത്| വിശദാ അപിച്ഛിലാഃ, ധൂലിസ്പര്ശവത്| പരുഷാഃ കര്കശാഃ, ഗോജിഹ്വാസ്പര്ശവത്| ഖരാഃ കര്കോടഫലവത് സൂക്ഷ്മാനേകകണ്ടകാചിതാഃ| ഏഷു വികല്പേഷു വക്ഷ്യമാണം കേചിദിതി പദം സമ്ബന്ധനീയമ്| മിഥോവിസദൃശാഃ പരസ്പരഭിന്നരൂപാഃ| വക്രാ ധനുഃകാഷ്ഠാദിവത്| തീക്ഷ്ണാഃ സൂക്ഷ്മാഗ്രാഃ| ഫലസന്നിഭാ ഇതി ബിമ്ബ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ, ബിമ്ബ്യാദിസന്നിഭത്വം ചാകൃത്യാ ജ്ഞേയമ്| ബിമ്ബീ ഓഷ്ഠോപമഫലാ ‘തേലാകുചാ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതാ, കാര്പാസീ വനകാര്പാസീ, കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ സ്ഥൂലാ അനേകസൂക്ഷ്മശിഖരാഃ| സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ സൂക്ഷ്മപിഡകാരൂപാഃ| ഹൃദയം ഗൃഹീതമിവേതി വേദനാ ഹൃദ്ഗ്രഹഃ| ഗ്രഥിതം ഗ്രന്ഥിലം പാഷാണവത്| രുക് ശൂലമ്| പിച്ഛാ പിച്ഛിലോ ദ്രവഭാഗഃ| ഉപവേശ്യതേ വര്ചസ്ത്യാജ്യതേ| കൃഷ്ണശബ്ദസ്ത്വഗാദിഭിഃ വക്ത്രാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസ്യോപദ്രവമാഹ– ഗുല്മേത്യാദി| അഷ്ഠീലാ വാതരോഗവിശേഷഃ||൧൦-൧൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൂര്വം നിദാനമുക്തം, സമ്പ്രതി വാതാദിഭേദേനാര്ശസാം ലക്ഷണമാഹ– ഗുദാങ്കുരാ ഇത്യാദി| ബഹ്വനിലാഃ വാതോല്ബണാഃ| ഗുദാങ്കുരാഃ ഗുദേऽങ്കുരാഃ മാംസപ്രരോഹാഃ അര്ശാംസി| ശുഷ്കാഃ സ്രാവരഹിതാഃ| ചിമിചിമാ വേദനാവിശേഷസ്തേനാന്വിതാഃ; സര്ഷപകല്കലിപ്താ ഇവേതി യാവത്| മ്ലാനാ അനുപചിതാഃ| ശ്യാവാരുണാ വര്ണതഃ| സ്തബ്ധാഃ കഠിനാഃ കീലവത്| വിശദാ അപിച്ഛിലാഃ ധൂലീസ്പര്ശവത്| വിഷമാ ഇതി പാഠേ വിഷമാ നിമ്നോന്നതാഃ| പരുഷാഃ കര്കശാഃ ഗോജിഹ്വാസ്പര്ശവത്| ഖരാഃ കര്കോടകഫലവത് സൂക്ഷ്മാനേകകണ്ടകചിതാഃ| ഏഷു വികല്പേ വക്ഷ്യമാണം കേചിദിതി പദം സമ്ബന്ധനീയമ്| മിഥ ഇതി മിഥോവിസദൃശാഃ പരസ്പരം വിഭിന്നരൂപാഃ| വക്രാ ധനുര്വത്കുടിലാഃ| തീക്ഷ്ണാ ദര്ഭാങ്കുരവത്സൂക്ഷ്മാഗ്രാഃ| വിസ്ഫുടിതാനനാഃ കേസരാദിവദാനനം യേഷാം തേഷാം വിദീര്ണമുഖാ ഇത്യര്ഥഃ| ബിമ്ബാദിഫലവത് സദൃശത്വമാകൃത്യാ, ബിമ്ബീ ഓഷ്ഠോപമഫലാ, കര്കന്ധുഃ കോലബദരീ, കാര്പാസീ വനകാര്പാസീ| കേചിദിതി കേചിത്കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ സ്ഥൂലാഃ, കേചിത്സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ സര്ഷപവത്സൂക്ഷ്മാഃ| ശിരഃപ്രഭൃതീനാമഭ്യധികവ്യഥാ അതിവേദനാ| ക്ഷവഥ്വിതി ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| വിഷ്ടമ്ഭോ മലസ്യ തൃഡ്ഗ്രഹഃ| ഹൃദ്ഗ്രഹഃ ഹൃദയം ഗൃഹീതമിവേതി വേദനാ ഹൃദ്ഗ്രഹഃ| തൈരിതി തൈര്ഗുദാങ്കുരൈരര്ശോഭിഃ പീഡിതഃ പുരുഷഃ ഗ്രഥിലം ഗ്രഥിതം പാഷാണവത്, സ്തോകമല്പം, സപ്രവാഹികം വാതപ്രവാഹികാലക്ഷണോപേതം; രുക് ശൂലം, പിച്ഛാ പിച്ഛിലോ ദ്രവഭാഗസ്തേനാനുഗതമ്, ഈദൃഗ്വര്ചഃ ഉപവേശ്യതേ ത്യാജ്യതേ, ഗുദേനേതി ശേഷഃ| കൃഷ്ണശബ്ദസ്ത്വഗാദിഭിര്വക്ത്രാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസ്യോപദ്രവമാഹ– ഗുല്മേത്യാദി| തതോ വാതാര്ശോഭ്യ ഉപദ്രവരൂപാണാമേഷാം സമ്ഭവ ഉത്പത്തിഃ| അഷ്ഠീലാ നാഭേരധോഭാഗേ പാഷാണപിണ്ഡികാവദ്വാതരോഗവിശേഷഃ||൧൦-൧൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പിത്താര്ശോലക്ഷണമാഹ– പിത്തോത്തരാ ഇത്യാദി| നീലമുഖാ നീലാഗ്രാഃ| തന്വസ്രം തന്വസ്രം തനു അഘനമ്, അസ്രം രക്തം സ്രവന്തീതി തന്വസ്രസ്രാവിണഃ| വിസ്രാഃ ആമഗന്ധിനഃ| തനവഃ സ്വല്പാഃ| മൃദവഃ കോമലാഃ| ശ്ലഥാഃ ലമ്ബനശീലാഃ| യവമധ്യാഃ യവവന്മധ്യേ സ്ഥൂലാഃ| ഹരിത് ഹരിത്പത്രവര്ണം, പീതം ഹരിതാലാഭം, ഹാരിദ്രം ഹരിദ്രാവര്ണമ്; ആദിശബ്ദാദ്വിണ്മൂത്രനേത്രവക്ത്രാണാം ഗ്രഹണമ്||൧൬-൧൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികാന്യാഹ– പിത്തോത്തരാ ഇത്യാദി| പിത്തോത്തരാഃ പിത്തോല്ബണാ ഗുദാങ്കുരാ ഈദൃശാ ജ്ഞേയാഃ| നീലമുഖാഃ നീലാഗ്രാഃ| തനു അഘനമസ്രം രക്തം സ്രവന്തീതി തന്വസ്രസ്രാവിണഃ, വിസ്രാഃ വിസ്രഗന്ധിനഃ, തനവഃ സ്വല്പാഃ, മൃദവഃ കോമലാഃ അന്യേ ‘മൃദുലമ്ബിന’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ലമ്ബിനോ ലമ്ബനശീലാഃ| ആകൃത്യാ ച ശുകജിഹ്വായകൃത്ഖണ്ഡജലൌകോമുഖസന്നിഭാഃ സദൃശാഃ| ഉപദ്രവാനാഹ– ദാഹേത്യാദി| ദാഹാദിമോഹാന്തോപദ്രവദായിനഃ| സോഷ്മാണഃ ഉഷ്ണസ്പര്ശാഃ| ദ്രവം നീലം ഉഷ്ണം പീതരക്തമ്, ആമമപക്വം വര്ചഃ ഉപവേശയന്തി| യവമധ്യേതി യവവത് മധ്യേ സ്ഥൂലാഃ പ്രാന്തേ സൂക്ഷ്മാഃ| ഹരിതം ഹരിതപത്രവര്ണം, പീതം ഹരിതാലാഭം, ഹാരിദ്രവര്ണം തദ്വത് ത്വഗാദി യേഷാം തേ| ഏവമാദിശബ്ദാച്ച ചക്ഷുര്നേത്രാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ||൧൬-൧൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലേഷ്മാര്ശോലക്ഷണമാഹ– ശ്ലേഷ്മോല്ബണേ ഇത്യാദി| അത്ര ‘ഗുദാങ്കുരാ’ ഇത്യനുവര്തതേ| മഹാമൂലാ ദൂരവാസ്ത്വവഗാഹിനഃ| ഘനാ നിബിഡാവയവാഃ| ഉത്സന്നാ ദൈര്ഘ്യേണോദ്ഗതാഃ, ഉപചിതാഃ പരിണാഹേന സ്ഥൂലാഃ, സ്തബ്ധാ അനമ്രാഃ, വൃത്താഃ പരിണാഹേന വര്തുലാഃ, ഗുരവോ ഗുരുദ്രവ്യാക്രാന്തമിവ ഗുദം കുര്വതേ, സ്ഥിരാ അചഞ്ചലാഃ| ശ്ലക്ഷ്ണാ മണിവന്മസൃണാഃ| കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ കണ്ഡൂബഹുലാഃ; കണ്ഡൂവ്യപഗമാര്ഥം സ്പൃശ്യമാനാഃ പ്രീണയന്ത്യര്ശസമിതി സ്പര്ശനപ്രിയാഃ| കരീരോ മരുജദ്രുമഃ, പനസഃ കണ്ടകിഫലം, തയോരസ്ഥ്യാഭാഃ, അഥവാ കരീരോ വംശാങ്കുരഃ; തേന കരീരാഭാഃ, പനസാസ്ഥ്യാഭാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ ഗോസ്തനസദൃശാ ഇത്യര്ഥഃ| വങ്ക്ഷണൌ ആനാഹിതുമാബദ്ധുമിവ ശീലം യേഷാം തേ തഥാ; ഗുദപ്രത്യാസത്ത്യാ വങ്ക്ഷണയോഃ പ്രേരണാദ്യസാമര്ഥ്യകാരിണ ഇത്യര്ഥഃ| പായുബസ്തിനാഭിവികര്ഷിണ ഇതി പായ്വാദിഷ്വാകര്ഷവത്പീഡാകാരിണഃ| പ്രസേകോ മുഖസ്യ ഗുദസ്യ വാ; കൃച്ഛ്രം മൂത്രകൃച്ഛ്രം, ശിരോജാഡ്യം ശിരഃസ്തിമിതതാ, ശിശിരജ്വരകാരിണഃ ശീതജ്വരകാരിണഃ| ക്ലൈബ്യം സ്ത്രീഷ്വനുത്സാഹഃ, അഗ്നിമാര്ദവം വഹ്നിമാന്ദ്യം, ഛര്ദിര്വമിഃ| ആമപ്രായവികാരദാഃ ആമബഹുലാ യേ രോഗാഃ അതീസാരഗ്രഹണ്യാദയസ്തത്പ്രദാഃ| പ്രായസ്ഥാനേ ‘പ്രാജ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ; പ്രായപ്രാജ്യശബ്ദയോഃ പ്രചുരാര്ഥത്വാത്| വസാഭം ച സകഫം ച പ്രാജ്യം ച പുരീഷം യേഷാം തേ തഥാ| ന സ്രവന്തി ‘ക്ലേദരക്താദികമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ന ഭിദ്യന്തേ ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാ അപി ന വിദീര്യന്ത ഇതി||൧൯-൨൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികാന്യാഹ– ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ഇത്യാദി| അത്രാദൌ ഗുദാങ്കുരാ ഇത്യനുവര്തതേ| മഹാമൂലാ ദൂരധാത്വവഗാഹനാഃ| ഘനാ നിബിഡാവയവാഃ| മന്ദരുജഃ സ്വല്പപീഡാഃ| സിതാഃ ശുക്ലവര്ണാഃ| ഉത്സന്നാ ദൈര്ഘ്യേണോദ്ഗതാഃ| ഉച്ഛൂനാ ഇതി പാഠേ ശ്വയഥുമന്തഃ| പരിണാഹേന സ്ഥൂലാഃ, സ്തബ്ധാഃ അനമ്രാഃ| വൃത്താഃ പരിണാഹേന വര്തുലാഃ| ഗുരവഃ ഗുരുദ്രവ്യാക്രാന്തമിവ ഗുദം കുര്വതേ| സ്ഥിരാ നിശ്ചലാഃ| പിച്ഛിലാ അവിശദാഃ| സ്തിമിതാ മന്ദാഃ| ശ്ലക്ഷ്ണാ മണിവന്മസൃണാഃ| കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ കണ്ഡൂബഹുലാഃ| കണ്ഡൂവ്യപഗമാര്ഥമുപസ്പൃശ്യമാനാഃ പ്രീണയന്ത്യര്ശസമിതി സ്പര്ശനപ്രിയാഃ| ആകൃത്യാ തു കരീരോ മരുദേശോദ്ഭവോ ദ്രുമഃ, പനസഃ കണ്ടകിഫലം, തയോരസ്ഥിവദാഭാഃ| അഥവാ കരീരോ വംശാങ്കുരഃ, തേന കരീരാഭാഃ, പനസാസ്ഥ്യാഭാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാസ്തത്സദൃശാഃ| വങ്ക്ഷണാവാനാഹിതുമാബദ്ധുമിവ ശീലം യേഷാം തേ തഥാ| ഗുദപ്രത്യാസത്ത്യാ വങ്ക്ഷണയോഃ പ്രേരണാദ്യസാമര്ഥ്യകാരിണഃ| പായുവസ്തിനാഭിവികര്ഷിണഃ പായ്വാദിഷു ആകര്ഷണവത് പീഡാകാരിണഃ| ബസ്തിഃ മൂത്രകോശഃ| ഉപദ്രവാനാഹ– കാസേത്യാദി| ഹൃല്ലാസഃ ഉപസ്ഥിതവമനമിവ, പ്രസേകോ മുഖസ്യ ഗുദസ്യ വാ| കൃച്ഛ്രം മൂത്രകൃച്ഛ്രം, ശിരോജാഡ്യം ശിരസ്തിമിതതാ, ശിശിരജ്വരകാരിണഃ ശീതജ്വരകാരിണഃ| ക്ലൈബ്യം സ്ത്രീഷ്വനുത്സാഹഃ| ആമപ്രായവികാരദാഃ ആമബഹുലാ യേ രോഗാ അതീസാരഗ്രഹണ്യാദയസ്തത്പ്രദാഃ| പ്രായഃസ്ഥാനേ ‘പ്രാജ്യ’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ, പ്രായഃ പ്രാജ്യശബ്ദയോഃ പ്രചുരാര്ഥത്വാത്| വസാഭം ച, സകഫം, പ്രാജ്യം പ്രഭൂതം പുരീഷം യേഷാം തേ തഥാ| സപ്രവാഹികാഃ ശ്ലൈഷ്മികപ്രവാഹയുക്താഃ| ന സ്രവന്തി ക്ലേദരക്താദികമിതി ശേഷഃ| ന ഭിദ്യന്തേ ഗാഢവിട്കനിപീഡിതാ അപി ന വിദീര്യന്ത ഇതി| പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധാസ്ത്വഗാദയഃ ത്വങ്നഖനയനവദനാനി യത്ര പുരുഷാണാം ഭവന്തി||൧൯-൨൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സന്നിപാതാര്ശസഃ സഹജാര്ശസശ്ച ലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സര്വൈര്വാതജാദ്യര്ശോഭവൈര്ലക്ഷണൈഃ, സര്വാത്മകാനി ത്രിദോഷജാനി; തഥാ തൈരേവ ലക്ഷണൈഃ സഹജാന്യപ്യാഹുഃ, തേഷാമപി ത്രിദോഷജത്വാത്||–

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതാര്ശസഃ സഹജാര്ശസശ്ച ലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സര്വൈര്വാതജാദ്യര്ശോഭവൈര്ലക്ഷണൈഃ സര്വാത്മകാനി ത്രിദോഷജാനി തഥാ തൈരേവ ലക്ഷണൈഃ സഹജാന്യപ്യാഹുഃ, തേഷാമപി ത്രിദോഷജത്വാത്||–

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

രക്താര്ശോലക്ഷണമാഹ– രക്തോല്ബണാ ഇത്യാദി| ഗുദേകീലാഃ കീലവത് കീലാഃ അര്ശാംസി, “ഹലദന്താത് സപ്തമ്യാഃ സഞ്ജ്ഞായാമ്” (പാ. അ. ൬ പാ. ൩ സൂ. ൧) ഇത്യലുക്സമാസഃ| പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ പൈത്തികാര്ശോലക്ഷണയുക്താഃ| വിദ്രുമസന്നിഭാഃ പ്രവാലമണിവല്ലോഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ| തേ ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാഃ കഠിനപുരീഷയന്ത്രിതാഃ, ദുഷ്ടമ് ആവിലമ്, ഉഷ്ണം ച രക്തം സ്രവന്തി| തസ്യേതി രക്തസ്യ, അതിപ്രവൃത്തിതഃ അതിക്ഷയാത്, ഭേകാഭഃ പ്രാവൃഷേണ്യവര്ഷാഭ്വാഭഃ പീതച്ഛവിഃ, ‘പുരുഷഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ദുഃഖൈഃ രോഗൈഃ| ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈരിതി ത്വക്പാരുഷ്യാമ്ലശീതപ്രാര്ഥനാസിരാശൈഥില്യൈഃ (സു. സൂ. അ. ൧൫) സുശ്രുതോക്തൈഃ| ബലം സ്ഥൌല്യമ്, ഉത്സാഹോ ഹര്ഷഃ| ഹതൌജാ ഹതശക്തിഃ| കലുഷേന്ദ്രിയ ആവിലചക്ഷുഃ, വ്യാകുലസര്വേന്ദ്രിയോ വാ| വിട് ശ്യാവമിതി വിട്ശബ്ദോ നപുംസകോऽപ്യസ്തി, ഏതന്നിര്ദേശാദേവ| കാശ്മീരാസ്തു ചരകേ– “വിട് ശ്യാവാ കഠിനാ രൂക്ഷാ” ഇത്യേവ പഠന്തി| അധോവായുര്ന വര്തതേ ഗുദേന, പ്രതിലോമഗത്വാത്||൨൪-൨൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

രക്തജാന്യാഹ– രക്തോല്ബണാ ഇത്യാദി| ഗുദേകീലാഃ കീലവത് കീലാ അര്ശാംസി, തേഷാം ലക്ഷണമീദൃശമ്– പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ പൈത്തികാര്ശോലക്ഷണയുക്താഃ| ആകൃത്യാ ച ഗുഞ്ജാ രക്തഗുഞ്ജാ, വിദ്രുമഃ പ്രവാലമണിസ്തത്സദൃശലോഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ| തേ ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാഃ കഠിനപുരീഷയന്ത്രിതാഃ| അതിശയേന ദുഷ്ടം രക്തമുഷ്ണം ച സ്രവന്തി| സഹസാ അകസ്മാത്| തസ്യേതി രക്തസ്യാതിപ്രവൃത്തിതഃ പ്രവര്തനാദ്ഭേകാഭഃ പ്രാവൃഷേണ്യവര്ഷാഭ്വാഭഃ പീതച്ഛവിഃ പുരുഷഃ| ദുഃഖൈഃ രോഗൈഃ, ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈരിതി ശോണിതക്ഷയേ ത്വക്പാരുഷ്യാമ്ലശീതപ്രാര്ഥനാസിരാശൈഥില്യൈഃ സുശ്രുതോക്തൈഃ| ബലം സ്ഥൌല്യമ്| ഉത്സാഹോ ഹര്ഷഃ| ഹതൌജാ ഹതശക്തിഃ, കലുഷേന്ദ്രിയോ വ്യാകുലസര്വേന്ദ്രിയഃ| അധോവായുര്ന പ്രവര്തതേ ഗുദേന, പ്രതിലോമത്വാത്||൨൪-൨൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇദാനീം തസ്യൈവ രക്താര്ശസോ നിദാനസ്യ രക്തസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ– തന്വിത്യാദി| തത്രാനുബന്ധോ വാതസ്യേതി വാതാദിദുഷ്ടസ്യൈവ രക്തസ്യാരമ്ഭകത്വാന്നതു കേവലസ്യ, ദോഷത്വാഭാവാത്| ശിഥിലമിത്യാദിനാ കഫാനുബന്ധസ്യ| നനു, പിത്താനുബന്ധഃ കുതോ നോക്ത ഇതി? ഉച്യതേ, രക്തപിത്തയോഃ പ്രായഃ സമാനലിങ്ഗത്വാത്| ഉക്തം ച പൂര്വം “രക്തോല്ബണാ ഗുദേകീലാഃ പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ|” ഇതി||൨൮-൩൦||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇദാനീമസ്യൈവ രക്താര്ശോനിദാനസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ– തന്വിത്യാദി| രക്തോല്ബണാനാമര്ശസാമസൃഗ്യദീദൃശം ഭവതി– തനു അല്പം, കട്യാദിഷു ശൂലമ്, അധികം ച ദൌര്ബല്യം, തത്ര രക്താര്ശസി വാതസ്യാനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ| യദി ച രൂക്ഷണം രൂക്ഷദ്രവ്യാദി ഹേതുഃ കാരണമ്| ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധലക്ഷണമാഹ– രക്തോല്ബണാനാമര്ശസാം യദി ശിഥിലം ശ്വേതപീതം ച വിട് പ്രവര്തതേ, യദി ച സ്നിഗ്ധം ഗുരു ശീതലം തന്തുമത്പാണ്ഡു പിച്ഛിലം ച അസൃക്പ്രവര്തതേ, തന്തുമത്സൂത്രാകാരം, ഗുദമപി പിച്ഛിലാര്ദ്രസ്തിമിതം നിശ്ചലം ഭവതി, തസ്മിന് രക്താര്ശസി ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധോ വിജ്ഞേയഃ| ഗുരു സ്നിഗ്ധം ച തത്ര കാരണം ഹേതുഃ| നനു പിത്താനുബന്ധഃ കുതോ നോക്തഃ ഇതി തത് ഉച്യതേ, രക്തപിത്തയോഃ പ്രായഃ സമാനലിങ്ഗത്വാത്| പൂര്വമുക്തം ച ``രക്തോല്ബണാ ഗുദേകീലാഃ പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ'' ഇതി||൨൮-൩൦||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– വിഷ്ടമ്ഭ ഇത്യാദി| വിഷ്ടമ്ഭോऽന്നസ്യേതി വിഷ്ടഭ്യാന്നസ്യാജീര്ണതാഗമനമ് ആഹാരോ വാ വാ വിഷ്ടബ്ധഃ ആമാശയ ഏവാവതിഷ്ഠതേ, വാതവൈഗുണ്യാത്| ദൌര്ബല്യം ഹീനശക്തിതാ| ‘വിഷ്ടമ്ഭോऽങ്ഗസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിഷ്ടമ്ഭോ മലസ്യ, അങ്ഗസ്യ ദൌര്ബല്യമ്| യദ്യപി നിദാനാനന്തരം പൂര്വരൂപം വക്തവ്യം ഭവതി, തഥാऽപി നിദാനലക്ഷണാനന്തരമത്ര പൂര്വരൂപം; നിദാനലിങ്ഗയോശ്ചികിത്സാങ്ഗതമത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം തയോഃ പൂര്വമഭിധാനമ്; അഥവാऽവശ്യവക്തവ്യാനാം കാമചാരാദഭിധാനമിതി| ഏവമന്യത്രാപി വ്യതിക്രമേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കുക്ഷേരാടോപോ ‘ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ’ ഇതി ചക്രഃ, ‘തനതനീ’ ഇതി ഗുണാകരഃ; ‘രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ’ ഇതി ഗദാധരഃ, പുരീഷവൃദ്ധിലക്ഷണേ ച ‘ആടോപമ് ആധ്മാനമ്’ ഇതി വിവൃതവാന്; ഏതച്ച ന സര്വത്ര, ഗുല്മപൂര്വരൂപേ ആടോപാധ്മാനയോരുഭയോരപി പാഠാത്| ഉദ്ഗാരബാഹുല്യമധോനിരുദ്ധസ്യ വായോരൂര്ധ്വഗമനാത്| സക്ഥിസാദോ ജങ്ഘാവസാദഃ| ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡ്വര്തേഃ ഗ്രഹണീദോഷയുക്തപാണ്ഡുരോഗസ്യ ഉദരസ്യ ചാശങ്കാ, തേഷാം ലക്ഷണദര്ശനാത്| ‘ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡ്വര്തിഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഗ്രഹണീദോഷസ്യ പാണ്ഡോഃ പാണ്ഡുരോഗസ്യ ചാര്തിഃ പീഡാ സ്യാത്| അഭിവൃദ്ധയേ ഉത്പത്ത്യര്ഥമിതി||൩൧-൩൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വിഷ്ടമ്ഭോऽന്നസ്യേത്യാദി| വിഷ്ടമ്ഭോऽന്നസ്യ അജീര്ണതാഗമനമ്, ആഹാരോ വാ വിഷ്ടബ്ധ ആമാശയ ഏവാവതിഷ്ഠതേ, വാതവൈഗുണ്യാത്| ദൌര്ബല്യം ഹീനശക്തിതാ| വിഷ്ടമ്ഭോऽങ്ഗസ്യേതി പാഠാന്തരേ വിഷ്ടമ്ഭോ മലസ്യ, അങ്ഗസ്യ ദൌര്ബല്യമ്| കുക്ഷേരാടോപഃ ഗുഡഗുഡാശബ്ദ ഇതി ചക്രഃ, തലതല ഇതി ഗുണാകരഃ, രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭ ഇതി ഗദാധരഃ, പുരീഷവൃദ്ധിലക്ഷണേ ആടോപഃ ആധ്മാനമിതി മാധവഃ| ഉദ്ഗാരബാഹുല്യം അധോനിരുദ്ധസ്യ വായോരൂര്ധ്വഗതത്വാത്| സക്ഥിസാദോ ജങ്ഘാവസാദഃ, അല്പവിട്കതാ അല്പപുരീഷത്വമ്| ഗ്രഹണീരോഗപാണ്ഡ്വര്തേരാശങ്കേതി ഗ്രഹണീരോഗയുക്തസ്യ പാണ്ഡുരോഗോദരസ്യ ചാശങ്കാ, ഏതേഷാം ലക്ഷണദര്ശനാത്| ഗ്രഹണീരോഗപാണ്ഡ്വര്തിരിതി പാഠാന്തരേ ഗ്രഹണീരോഗസ്യ പാണ്ഡോഃ പാണ്ഡുരോഗസ്യ ചാര്തിഃ പീഡാ സ്യാദിതി||൩൧-൩൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

നനു, ഗുദദേശദുഷ്ട്യാ ഗുദജസ്യോത്പാദാത് കഥം സര്വദേഹേ കൃശത്വകൃഷ്ണത്വാദിരൂപാ ദുഷ്ടിരിത്യത ആഹ– പഞ്ചാത്മേത്യാദി| പഞ്ചാത്മാ പഞ്ചസ്വരൂപഃ, പ്രാണാപാനസമാനോദാനവ്യാനഭേദാത്; ഇതി തേഷാം സ്ഥാനാനി| ഏവം ലിങ്ഗവിപരിണാമാത് പഞ്ചാത്മകത്വം പിത്തേऽപി യോജ്യം, പിത്തം ഹ്യാലോചകരഞ്ജകസാധകപാചകഭ്രാജകഭേദാദ്ഭിന്നമ്| ഏവം കഫോऽപി പഞ്ചാത്മാ, ഹൃദയാമാശയജിഹ്വാശിരഃസന്ധിഷു ക്രമേണാവലമ്ബകക്ലേദകബോധകതര്പകശ്ലേഷ്മകഭേദാത്| യദാഹ ഗൌതമഃ– “ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചവിധോരഃസ്ഥഃ ക്ലേദകാദിസ്വകര്മണാ| കഫധാമ്നാം ച സര്വേഷാം യത് കരോത്യവലമ്ബനമ്|| അതോऽവലമ്ബകഃ, ശ്ലേഷ്മാ യസ്ത്വാമാശയസംശ്രിതഃ| ക്ലേദകഃ സോऽന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാദ്, രസബോധനാത്|| ബോധകോ രസനാസ്ഥസ്തു, ശിരഃസംസ്ഥോऽക്ഷിതര്പണാത്| തര്പകഃ, ശ്ലേഷ്മകഃ സമ്യക് ശ്ലേഷണാത് സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ||” ഇതി| ഗുദവലീത്രയസ്യ ച പ്രകോപോ വികൃതത്വം, സന്നിധാനസ്യാപ്യഭാവാത്, വലീദുഷ്ടേരപ്രാപ്തേശ്ച| സര്വ ഏവേതി ഉക്തമാരുതാദയ ഏവേതി| തസ്മാദിത്യാദി| ബഹുവ്യാധികരാണീതി ജഠരാഗ്നിമാന്ദ്യാദ്യുപദ്രവകരാണി| പ്രായഃ കൃച്ഛ്രതമാനീതി പ്രായോഗ്രഹണാദസാധ്യാനി സുഖസാധ്യാന്യപി||൩൩-൩൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

നനു, ഗുദദേശദുഷ്ട്യാ ഗുദജസ്യോത്പാദാത് കഥം സര്വദേഹേ കൃശത്വാദിരൂപാ ദുഷ്ടിരിത്യാഹ– പഞ്ചാത്മേത്യാദി| ഗുദജാനാം സമുദ്ഭവേ സമ്ഭവേ ഏതേ സര്വ ഏവോക്തസ്വരൂപാ വാതാദയഃ പ്രകുപ്യന്തി| പഞ്ചാത്മാ പഞ്ചസ്വരൂപഃ, പ്രാണാപാനസമാനോദാനവ്യാനഭേദാത്| തേഷാം സ്ഥാനാനി– “ഹൃദി പ്രാണോ ഗുദേऽപാനഃ സമാനോ നാഭിസംസ്ഥിതഃ| ഉദാനഃ കണ്ഠദേശേ ച വ്യാനഃ സര്വശരീരഗഃ”ഇതി| ഏവം പഞ്ചാത്മാ വായുഃ കഥ്യതേ “യോऽനിലോ വക്ത്രസഞ്ചാരീ സ പ്രാണോ നാമ ദേഹധൃക്| സോऽന്നം പ്രവേശയത്യന്തഃ പ്രാണാംശ്ചൈവാവലമ്ബതേ|| കുപിതഃ കുരുതേ ചാപി ഹിക്കാശ്വാസാദികാന് ഗദാന്| ഉദാനോ നാമ യസ്തൂര്ധ്വമുപൈതി പവനോത്തമഃ|| തേന ഭാഷിതഗീതാദിവിശേഷശ്ചാഭിവര്തതേ| ഊര്ധ്വജത്രുഗതാന് രോഗാന് കരോതി കുപിതശ്ച സഃ|| ആമപക്വാശയചരഃ സമാനോऽഗ്നിസഹായവാന്| അന്നം പചതി തജ്ജാംശ്ച വികാരാന് പ്രവ്യനക്തി സഃ|| ഗുല്മാഗ്നിസാദാതീസാരാന്പ്രദുഷ്ടശ്ച കരോതി സഃ| പക്വാശയാശ്രയോऽപാനഃ കാലേ കര്ഷതി ചാപ്യധഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണി ശുക്രഗര്ഭാര്തവാനി ച| ക്രുദ്ഘശ്ച കുരുതേ രോഗാന് ഘോരാന്വസ്തിഗുദാശ്രയാന്|| സര്വദേഹസരോ വ്യാനോ രസസംവാഹനോദ്യതഃ| സ്വേദാസൃക്സ്രാവണശ്ചാപി പഞ്ചധാ ചേഷ്ടയത്യപി|| ക്രുദ്ധശ്ച കുരുതേ രോഗാന് പ്രായശഃ സര്വദേഹഗാന്| ശുക്രദോഷാഃ പ്രമേഹാശ്ച വ്യാനാപാനപ്രകോപജാഃ|| യുഗപത് കുപിതാശ്ചാമീ ദേഹം ഭിന്ദ്യുരസംശയമ്”ഇതി| പഞ്ചാത്മാ വായുഃ ‘രജോഗുണമയഃ സൂക്ഷ്മഃ ശീതോ രൂക്ഷോ ലഘുശ്ചലഃ’ ഇതി| ഏവം പഞ്ചാത്മകത്വം പിത്തേ യോജ്യമ്, ആലോചകരഞ്ജകസാധകപാചകഭ്രാജകഭേദാത്;”പാചകം ഭ്രാജകം ചൈവ രഞ്ജകാലോചകേ തഥാ| സാധകം ചേതി പഞ്ചൈവ പിത്തനാമാന്യനുക്രമാത്|| സ്വാശയേ പാചകം പിത്തമഗ്നിരൂപം തിലോന്മിതമ്| ഭ്രാജകം കാന്തിദം യത്തു ലേപാഭ്യങ്ഗാദിപാചകമ്|| രഞ്ജകം തു യകൃത്പ്ലീഹോസ്തദ്രസം ശോണിതം വ്രജേത്| ആലോചകം സ്ഥിതം നേത്രേ രൂപദര്ശനകാരി തത്|| സാധകം ഹൃദയേ തിഷ്ഠേന്മേധാപ്രജ്ഞാകരം ച തത്| പിത്തമുഷ്ണം ദ്രവം പീതം നീലം സത്ത്വഗുണോത്തരമ്|| കടുതിക്തരസം ജ്ഞേയം വിദഗ്ധം ചാമ്ലതാം വ്രജേത്” ഇതി| തേഷാം സ്ഥാനാനി ആലോചകം നേത്രയോഃ, രഞ്ജകം യകൃത്പ്ലീഹ്നോഃ, സാധകം ഹൃദി, പാചകം പക്വാമാശയയോര്മധ്യേ, ഭ്രാജകം ത്വചി| ഏവം കഫോऽപി പഞ്ചാത്മാ, ആലമ്ബകക്ലേദകബോധകതര്പകശ്ലേഷ്മകഭേദാത്| തേഷാം സ്ഥാനാനി| യദാഹ ഗൌതമഃ– “ശ്ലേഷ്മാ പഞ്ചവിധസ്തത്ര ത്രികസംസ്ഥഃ സ്വവീര്യതഃ| ഹൃദയസ്ഥഃ സ്വവീര്യാച്ച തത ഏവാമ്ബുകര്മണാ|| കഫധാമ്നാമശേഷാണാം യത്കരോത്യവലമ്ബനമ്| അതോऽവലമ്ബകഃ ശ്ലേഷ്മാ യസ്ത്വാമാശയസംസ്ഥിതഃ|| ക്ലേദകഃ സോऽന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാദ്രസബോധനാത്| ബോധകോ രസനാസ്യസ്തു ശിരഃസംസ്ഥോऽക്ഷിതര്പണാത്|| തര്പകഃ ശ്ലേഷ്മകഃ സന്ധേഃ ശ്ലേഷണാത്സന്ധിസംസ്ഥിതഃ| ഉരഃകണ്ഠഃശിരഃസന്ധിപര്വാണ്യാമാശയോ രസഃ| മേദോ ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ ച കഫസ്ഥാനമുരോ ഭൃശമ്”ഇതി| ഏവം ദോഷത്രയാണാം പഞ്ചാത്മകത്വം സിദ്ധമ്| പഞ്ചാത്മാനോ ദോഷാസ്ത്രയഃ ഗുദവലിത്രയം ച ഗുദജാനാം സമുദ്ഭവേ സര്വ ഏവ പ്രകുപ്യന്തി, ഗുദവലിത്രയസ്യ പ്രകോപോ വികൃതത്വം പ്രവഹണാദിസ്വകാര്യാകര്തൃത്വമ്| അന്യേ തു ഗുദവലീത്രയ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച– സര്വേ ദോഷാ ഗുദവലീത്രയേ കുപ്യന്തി| തന്നാതിയുക്തം, പ്രാണോദാനയോസ്തത്രാസന്നിധാനാത്| അന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി– ഗുദവലീത്രയേ ഗുദജാനാം സമുദ്ഭവേ ഉത്പത്തൌ സതി സര്വ ഏവ ദോഷാഃ പ്രകുപ്യന്തീതി| തസ്മാദര്ശാംസി ദുഃഖപ്രദാനി ബഹുവ്യാധികരാണി ജഠരാഗ്നിമാന്ദ്യാദ്യുപദ്രവകരാണി| അതഃ സര്വശരീരതാപീനി| പ്രായഃ കൃച്ഛ്രതമാനീതി പ്രായോഗ്രഹണാദസാധ്യാനി| സുശ്രുതസ്തു– “സര്വാഃ സ്യുര്വലയോ യേഷാം ദുര്നാമഭിരുപദ്രുതാഃ| താഭിസ്തു പ്രഹിതോ വായുരപാനഃ സന്നിവര്തതേ|| തതോ വ്യാനേന സങ്ഗമ്യ ജ്യോതിര്ഗൃഹ്ണാതി ദേഹിനാമ്|” ഇതി||൩൩-൩൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉക്തവാതാദ്യര്ശസാം സാധ്യത്വാദികമാഹ– ബാഹ്യായാമിത്യാദി| ന ചിരോത്പതിതാനീതി അനതിക്രാന്തസംവത്സരാണി| പരിസംവത്സരാണീതി പരിഗതോऽതിക്രാന്തഃ സംവത്സരോ യൈസ്താനി തഥാ| യാനി തു ബാഹ്യവലിജാതാനി ദ്വിദോഷോല്ബണാനി താനി കൃച്ഛ്രാണി, ത്രിദോഷജാനി യാപ്യാനീത്യുക്തമ്; ഏവം ദ്വിതീയായാമേകദോഷോല്ബണാനി കൃച്ഛ്രാണി, ദ്വിദോഷോല്ബണാനി യാപ്യാനി, ത്രിദോഷോല്ബണാന്യസാധ്യാനി; ഏവം തൃതീയായാമേകദോഷോല്ബണാനി യാപ്യാനി, ശേഷാണ്യസാധ്യാനി| യദ്യാപ്യം പ്രത്യാഖ്യേയം വാ തദ്ദോഷവലിഭേദേऽപ്യസാധ്യമേവ; യദുക്തം ചരകേണ– “നാസാധ്യഃ സാധ്യതാം യാതി സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്|” (ച. നി. അ. ൮) ഇതി||൩൫-൩൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സുഖസാധ്യാന്യാഹ– ബാഹ്യായാമിത്യാദി| ന ചിരോത്പതിതാനീതി അനതിക്രാന്തസംവത്സരാണി| കൃച്ഛ്രസാധ്യാന്യാഹ– ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിതീയായാം വലൌ യാന്യര്ശാംസി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി താന്യാഹുഃ| പരിസംവത്സരാണി ച പരിഗതോऽതിക്രാന്തഃ സംവത്സരോ യൈസ്താനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി യാപ്യാനീത്യര്ഥഃ| അസാധ്യാന്യാഹ– സഹജാനീത്യാദി| യാനി സഹജാനി താന്യസാധ്യാനി, തഥാ ത്രിദോഷജാന്യുത്തരകാലജാന്യപി, യാന്യഭ്യന്തരം വലിം സംശ്രിത്യ ജായന്ത” ഇത്യന്വയഃ| തത്രാപി വിശേഷഃ കഥ്യതേ– യാനി തു ബാഹ്യവലിജാതാനി ദ്വിദോഷോല്ബണാനി താനി കൃച്ഛ്രാണി, ത്രിദോഷാണി യാപ്യാനീത്യുക്തമ്; ഏവം ദ്വിതീയായാമേകദോഷോല്ബണാനി കൃച്ഛ്രാണി ത്രിദോഷോല്ബണാനി അസാധ്യാനി; ഏവം തൃതീയായാം ഏകദോഷോല്ബണാനി യാപ്യാനി ശേഷാണ്യസാധ്യാനി||൩൫-൩൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അസാധ്യോ ഹി ദ്വിവിധോ യാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയഭേദാത്, തത്ര യദ്യായുഃശേഷോऽസ്തി ചതുഷ്പാദസമ്പത്തിശ്ച തദാ യാപ്യത്വമന്യഥാ പ്രത്യാഖ്യേയത്വമിത്യാഹ– ശേഷത്വാദിത്യാദി| ചതുഷ്പാദസമന്വിതേ ‘അര്ശോരോഗിണി’ ഇതി ശേഷഃ| സമന്വിത ഇതി ഭാവേ ക്തഃ, തേന ‘ചതുഷ്പാദസമന്വയേ സതി’ ഇതി ചക്രഃ||൩൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അസാധ്യസ്യ യാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയഭേദേന ദ്വൈവിധ്യമാഹ– ശേഷത്വാദിത്യാദി| യദ്യായുഷഃ ശേഷോऽസ്തി തദാ ചതുഷ്പാദസമന്വിതേ താന്യര്ശാംസി യാപ്യന്തേ ‘ രോഗിണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| കീദൃശേ രോഗിണി? ദീപ്തകായാഗ്നൌ, പുനഃ കീദൃശേ? ചതുഷ്പാദസമന്വിതേ; അതോऽന്യഥാ വിപരീതാനി പ്രത്യാഖ്യേയാനി അസാധ്യാനി| പാദചതുഷ്ടയം യഥാ– രോഗീ ഭിഷക്, പരിചാരക ഔഷധം ച| യദാ രോഗീ ഭിഷഗ്വാക്യകൃദാഢ്യോ ജിതേന്ദ്രിയഃ, വൈദ്യഃ ശാസ്ത്രേ കര്മണി കുശലോ നിര്ലോഭഃ സത്യധര്മപരശ്ച, പരിചാരക ആപ്തഃ കുലീനോऽനലസഃ ആതുരച്ഛന്ദാനുവര്തീ ച, ഔഷധം നവം രസവീര്യാദിസമ്പന്നം ച| തദുക്തമ്– “വൈദ്യോ വ്യാധ്യുപസൃഷ്ടശ്ച ഭേഷജം പരിചാരകഃ| ഏതേ പാദാശ്ചികിത്സായാഃ കര്മസാധനഹേതവഃ| തത്ത്വാധിഗതശാസ്ത്രാര്ഥോ ദൃഷ്ടകര്മാ സ്വയങ്കൃതീ| ലഘുഹസ്തഃ ശുചിഃ ശൂരഃ സജ്ജോപസ്കൃതഭേഷജഃ|| പ്രത്യുത്പന്നമതിര്ധീമാന് വ്യവസായീ വിശാരദഃ| സത്യധര്മപരോ യശ്ച സ ഭിഷക്പാദ ഉച്യതേ|| ആയുഷ്മാന് സത്ത്വവാന് സാധ്യോ ദ്രവ്യവാനാത്മവാനപി| ഉച്യതേ വ്യാധിതഃ പാദോ വൈദ്യവാക്യകൃദാസ്തികഃ|| പ്രശസ്തദേശസമ്ഭൂതം പ്രശസ്തേऽഹനി ചോദ്ധൃതമ്| അല്പമാത്രം മഹാവീര്യം ഗന്ധവര്ണരസാന്വിതമ്|| ദോഷഘ്നമഗ്ലാനികരമവികാരി വിപര്യയേ| സമീക്ഷ്യ കാലേ ദത്തം ച ഭേഷജം പാദ ഉച്യതേ|| സ്നിഗ്ധോऽജുഗുപ്സുര്ബലവാന് യുക്തോ വ്യാധിതരക്ഷണേ| വൈദ്യവാക്യകൃദശ്രാന്തഃ പാദഃ പരിചരഃ സ്മൃതഃ” ഇതി| ഏഷാ ചതുഷ്പാദസമ്പത്തിഃ സാ ചായുഷഃ ശേഷത്വാദ്ഘടതേ||൩൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉപദ്രവാദസാധ്യത്വമാഹ– ഹസ്തേ ഇത്യാദി| ഹസ്തപാദാദിശോഥോ മിലിതോऽസാധ്യലക്ഷണമ്| അത്ര ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലസമ്മോഹാദി വ്യസ്തം സമസ്തം വാ||൩൯-൪൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

അഥോപദ്രവാദസാധ്യത്വമാഹ– ഹസ്ത ഇത്യാദി| യസ്യ ഹസ്തപാദാദിഷു ശ്വയഥുഃ സ്യാത് ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം ച സ അര്ശസോऽര്ശോരോഗീ അസാധ്യഃ| അസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം സമ്മോഹശ്ച; തഥാ ഹൃത്പാര്ശ്വാദി സമസ്തം വ്യസ്തം ച, അങ്ഗസ്യ രുക് പീഡാ, ഗുദമുഷ്കയോഃ പാകശ്ച, ഗുദജാനി അര്ശാംസി, തം നരം ഘ്നന്തീത്യര്ഥഃ| രക്താര്ശോऽസാധ്യത്വമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| അതിപ്രസ്രുതശോണിതം തൃഷ്ണാരോചകാദ്യുപദ്രവയുക്തം പുരുഷമര്ശാംസി ക്ഷപയന്തി നാശയന്തി, ഹി പാദപൂരണേ||൩൯-൪൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അഥ മേഢ്രജാദീനാം സ്വരൂപമാഹ– മേഢ്രാദിഷ്വിത്യാദി| മേഢ്രാദിഷ്വപി വക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വമിത്യന്തേന ഛേദഃ| തേന ‘നാസാര്ശ’ ഇത്യാദിവ്യപദേശഃ| ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി കിഞ്ചുലകമുഖസദൃശാനി||൪൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സ്ഥാനാന്തരേഷ്വന്യാന്യപ്യര്ശാംസ്യാഹ– മേഢ്രാദിഷ്വിത്യാദി| മാംസാങ്കുരത്വാദേഷാമര്ശസാം വ്യപദേശഃ, സര്ഷപാദിഷു സ്നേഹേഷു തൈലവ്യപദേശവത്| മേഢ്രഃ ശേഫഃ, ആദിശബ്ദാച്ചക്ഷുര്നാസാദീനി| യഥാസ്വം യഥാസ്ഥാനമ്| നാഭിജാനി തു ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി കിഞ്ചുലമുഖസദൃശാനി ആകൃത്യേത്യര്ഥഃ| താനി പിച്ഛിലാനി മൃദൂനി ച ഭവന്തി||൪൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ചര്മകീലസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യാന ഇത്യാദി| വ്യാനോ വായുഃ, “ഏതച്ച ഗുദൌഷ്ഠദേശ ഏവ നാന്യത്ര ഇതി കാര്തികകുണ്ഡാദയഃ”||൪൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ചര്മകീലസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യാന ഇത്യാദി| വ്യാനോ വായുഃ, കഫം ഗൃഹീത്വാ സങ്ഗൃഹ്യ, ത്വചോ ബഹിഃ കീലസദൃശമര്ശഃ കുര്യാത്, സ്ഥിരം നിശ്ചലം, തം ചര്മകീലം പ്രാഹുഃ| ത്വചോ ബഹിരിതി ഗുദൌഷ്ഠം പരിത്യജ്യേത്യര്ഥഃ, തത്ര ത്വര്ശസാമേവ സമ്ഭവത്വാത്; ഏതച്ച ഗുദോഷ്ഠദേശ ഏവ നാന്യത്രേതി കാര്തികകുണ്ഡാദയഃ||൪൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യൈവ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ– വാതേനേത്യാദി| സവര്ണതാ ഗാത്രസവര്ണതാ|൪൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യൈവ വാതാദിലക്ഷണമാഹ– വാതേനേത്യാദി| വാതേന തോദഃ പീഡാവിശേഷഃ, പാരുഷ്യം പരുഷതാ; പിത്താത് അസിതം കിഞ്ചിത്കൃഷ്ണം വക്ത്രം ച; ശ്ലേഷ്മണാ സ്നിഗ്ധതാ, ഗ്രന്ഥിസാദൃശ്യം സവര്ണതാ ഗാത്രസമാനവര്ണതാ| ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ മേഢ്രമാംസശോണിതേ പ്രദൂഷ്യ കണ്ഡൂഃ കുര്വന്തി, തതഃ കണ്ഡൂയതാം ക്ഷതമ്| “തസ്മിന് ക്ഷതേ പ്രരോഹാഃ സ്യുര്മാംസജാ രുധിരസ്രവാഃ| വിനാശയന്തി ശേഫം തേ ഘ്നന്തി പുംസ്ത്വം ച സത്വരമ്” ഇതി| ശേഫോ മേഢ്രം, പുംസ്ത്വം ശുക്രമ്| “തഥാ യോനൌ ച തേ ദുഷ്ടാ ഗണ്ഡൂപദമുഖാകൃതീന്|| ദുര്ഗന്ധാന്സുകുമാരാംശ്ച പിച്ഛിലാന് ജനയന്തി ഹി”ഇതി| മാംസാങ്കുരാനിതി ശേഷഃ| ചകാരാദ്യോനേരാര്തവം ച ഘ്നന്തി| “തൈരേവോര്ധ്വഗതൈര്ദോഷൈഃ കര്ണജാര്ശസ്തു ജായതേ| ബാധിര്യം ശൂലമത്യുഗ്രം സതതം കര്ണപൂതിതാ|| നേത്രജേഷു ജലസ്രാവോ വേദനാ ചാപ്യദര്ശനമ്| അശ്രൂണാം ജായതേ വര്ത്മാऽവരോധോऽര്ശസ്സു സന്തതമ്|| ഘ്രാണജേഷു പ്രതിശ്യായഃ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസഃ ശിരോവ്യഥാ| ക്ഷവഥുഃ പൂതിവക്ത്രം ച വാക്യം സ്യാദനുനാസികമ്|| മുഖാര്ശസ്സു ച കണ്ഠൌഷ്ഠതാലുമധ്യൈകജന്മസു| സ്യാദ്ധി ഗദ്ഗദവാക്യത്വം രസാജ്ഞാനം മുഖാമയാഃ||” ഇതി||൪൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമര്ശോനിദാനം സമാപ്തമ്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവൈദ്യവാചസ്പതികൃതേ ആതങ്കദര്പണേ രുഗ്വിനിശ്ചയവ്യാഖ്യായാമര്ശോനിദാനമ്||൫||