Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
దోషోపక్రమణీయాదనంతరం ద్వివిధోపక్రమణీయారంభేఽయం సంబంధః| పూర్వం సామాన్యేనోపక్రమో దోషోపక్రమణీయేఽభిహితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
0
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౧౪. ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయః
Adhikarana ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అత్ర తూపక్రమస్య విశేష ఉచ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో ద్వివిధోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
View original
अत्र तूपक्रमस्य विशेष उच्यत इत्याह - - - - अथातो द्विविधोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వివిధం-ద్విప్రకారం చ తదుపక్రమణం చ ద్వివిధోపక్రమణం, తస్మై హితో ద్వివిధోపక్రమణీయః| శేషం పూర్వవత్| ఉపక్రమశ్చ సమాసతో ద్వివిధః, తంత్రాంతరపఠితానాం చతుర్ణాముపక్రమాణామత్రైవాంతర్భవాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్వివిధోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| యతః పూర్వాధ్యాయే దోషాణాముపక్రమ ఉక్తః| తస్యేదానీం భేదా వాచ్యాః| తత్ర ద్వౌ భేదౌ ముఖ్యౌ| అత ఏవాయం ద్వివిధోపక్రమణీయః|
Adhikarana ఉపక్రమస్య ద్వైవిధ్యం, ద్వైవిధ్యనిరూపణం (౧) · Śloka ౧
అత ఏవ సహేతుకముపదిశన్నాహ - - - - ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ద్విధైవోపక్రమో మతః| |1|
View original
अत एव सहेतुकमुपदिशन्नाह - - - - उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः| |१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, ఉపక్రమ్యస్య-చికిత్స్యస్య, ద్విత్వాద్ధేతోరుపక్రమో ద్విధైవ మతః-ఇష్టః| ఏవశబ్దోఽవధారణం కుర్వన్ పరమతం క్షిపతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉపక్రమభేదానాహ-ఉపక్రమ్యస్యేతి| ఉపక్రమ్యస్య-రోగస్య| ద్విత్వాత్-సామనిరామభేదేన|
Adhikarana బృంహణలంఘనయోర్లక్షణం (౧-౩) · Śloka ౩
కథం ద్విధా ? ఇత్యాహ - - - - ఏకః సంతర్పణస్తత్ర ద్వితీయశ్చాపతర్పణః|1| బృంహణో లంఘనశ్చేతి తత్పర్యాయావుదాహృతౌ| బృంహణం యద్బృహత్వాయ లంఘనం లాఘవాయ యత్||2|| దేహస్య| ||3||
View original
कथं द्विधा ? इत्याह - - - - एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः|१| बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ| बृंहणं यद्बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्||२|| देहस्य| ||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తయోర్ద్వయోరుపక్రమయోః, ఏక సంతర్పణరూప ఉపక్రమో, ద్వితీయశ్చాపతర్పణరూప ఉపక్రమః| బృంహణో లంఘనశ్చ తయోః-సంతర్పణాపతర్పణయోః, పర్యాయౌ తత్పర్యాయావుదాహృతౌ|| బృంహణం తదుచ్యతే యద్దేహస్య బృహత్త్వాయ భవతి| లంఘనం తదుచ్యతే యద్దేహస్య లాఘవాయ-లాఘవోత్పాదనాయ, భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృంహణలంఘనయోర్లక్షణమాహ-బృంహణమితి| యద్దేహస్య బృహత్త్వాయ-స్థౌల్యాయ, తద్దృంహణం| యల్లాఘవాయ-కాశ్ర్యాయ, తల్లంఘనం|
Adhikarana లంఘనబృంహణే ఉదాహరతి (౧) · Śloka ౧
| భవతః ప్రాయో భౌమాపమితరచ్చ తే||1||
View original
| भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తచ్చ తచ్చ తే,-సంతర్పణాపతర్పణే, భౌమాపమితరచ్చ భవతః| భూమేరిదం భౌమం| అపామిదమాపం| భౌమయుక్తమాపం సంతర్పణం| ఇతరత్-భౌమాపాదన్యదగ్నివాయ్వాకాశాత్మకమపతర్పణం| ప్రాయోగ్రహణాత్కిఞ్హ్చిద్భౌమాపమప్యపతర్పణం| యథా,-యవకమసూరమకుష్ఠతండులీయాది| తథా, అగ్నిపవనోత్కటస్య కటుకస్యాపి శుంఠీపిప్పల్యాదేః సంతర్పణత్వం, వృష్యత్వేన సంతర్పణకార్యదర్శనాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనబృంహణే ఉదాహరతి-భవత ఇతి| భౌమమాప్యం చ ద్రవ్యం బృంహణం| ఇతరత్-ఆగ్నేయం వాయవ్యం నాభసం చ లంఘనం| ఇతి విభాగేన తే-ద్వే భవతః|
Adhikarana స్నేహాదీనాం బృంహణే రూక్షాదీనాం చ లంఘనేఽంతర్భావః (౩-౪) · Śloka ౪
అధునా స్నేహనాదేశ్చతుర్విధస్యోపక్రమస్య సంతర్పణాపతర్పణయోరేవాంతర్భావం దర్శయన్నాహ - - - - | స్నేహనం రూక్షణం కర్మ స్వేదనం స్తంభనం చ యత్||3|| భూతానాం తదపి ద్వైధ్యాద్ద్వితయం నాతివర్తతే| |4|
View original
अधुना स्नेहनादेश्चतुर्विधस्योपक्रमस्य सन्तर्पणापतर्पणयोरेवान्तर्भावं दर्शयन्नाह - - - - | स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्||३|| भूतानां तदपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహనాది యచ్చతుర్విధం కర్మ, తదపి ద్వితయం-సంతర్పణాపతర్పణరూపం, నాతివర్తతే-నాతిక్రామతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-భూతానాం సంతర్పణాపతర్పణరూపాత్ ద్వైధ్యాత్-ద్విప్రకారకత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నేహాదీనాముపక్రమాణాం బృంహణే, రూక్షాదీనాం చ లంఘనేఽంతర్భావమాహ-స్నేహనం రూక్షణమితి| భూతానాం ద్వైధ్యాత్-స్నేహనరూక్షణాదికద్రవ్యకారణానాం పృథివ్యాదీనాం బృంహణలంఘనరూపద్వైవిధ్యావ్యభిచారాత్|
Adhikarana లంఘనభేదౌ (౪) · Śloka ౪
ఇదానీం ప్రత్యేకం తయోర్భేదానాహ - - - - | శోధనం శమనం చేతి ద్విధా తత్రాపి లంఘనం||4||
View original
इदानीं प्रत्येकं तयोर्भेदानाह - - - - | शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తయోః సంతర్పణాపతర్పణయోర్బృంహణలంఘనాపరపర్యాయయోర్మధ్యే, యల్లంఘనం-అపతర్పణం, తత్ ద్విధా| కథం ? ఇత్యాహ-శోధనం శమనం చేతి| ఇతి హేత్వర్థే, యతః శోధనం శమనం చ తతో ద్విధేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనభేదానాహ-శోధనమితి|
Adhikarana శోధనస్య లక్షణం భేదాశ్చ (౫) · Śloka ౫
ఇదానీం శోధనస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - యదీరయేద్వహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనం చ తత్| నిరూహో వమనం కాయశిరోరేకోఽస్రవిస్రుతిః||5||
View original
इदानीं शोधनस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - यदीरयेद्वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्| निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యదౌషధం దోషాన్-వాతాదీనంతఃస్థితాన్, బహిరీరయేత్-క్షిపేత్, తచ్ఛోధనం| తచ్చ పంచధా,-పంచవిధం| తదేవ పంచవిధత్వమాహ-నిరూహ ఇత్యాది| నిరూహో-బస్తిః, తథా వమనం, తథా కాయవిరేకః శిరోవిరేకశ్చ, తథాఽస్రవిస్రుతిః-రక్తస్రావశ్చ, ఇతి పంచధా శోధనం| సర్వశరీరస్య శిరఃప్రభృతేరధోమలనిర్హరణం యత్ స కాయవిరేకశబ్దేనోచ్యతే| యత్తు కేవలం శిరఃసంజ్ఞకస్య శరీరావయవస్య ఘ్రాణేనోర్ధ్వమలనిర్హరణం స శిరోవిరేకః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనస్య లక్షణం భేదాంశ్చాహ-యదీరయేదితి, నిరూహ ఇతి| యద్దోషాన్ బహిర్నిష్కాసయేత్తచ్ఛోధనం| తత్తు నిరూహాదిభేదాత్ పంచధా| కాయరేకో-విరేచనం| శిరోరేకో-నస్యం|
Adhikarana శమనస్య లక్షణం భేదాశ్చ (౬-౭) · Śloka ౭
సంప్రతి శమనాఖ్యస్య లక్షణం ప్రభేదం చాధికృత్యాహ - - - - న శోధయతి యద్దోషాన్ సమాన్నోదీరయత్యపి| సమీకరోతి విషమాన్ శమనం తచ్చ సప్తధా||6|| పాచనం దీపనం క్షుత్తృడ్వ్యాయామాతపమారుతాః| |7|
View original
सम्प्रति शमनाख्यस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि| समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा||६|| पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యదౌషధం దోషాన్-వాతాదీన్, న శోధయతి-నాంతఃస్థితాన్ బహిర్నిష్కాసయతి, తథా సమాన్-స్వప్రమాణస్థాన్, నోదీరయతి-న చోత్క్లేశయతి, విషమాంశ్చ-స్వప్రమాణాద్ధీనాధికభవావస్థితాన్, సమీకరోతి-స్వప్రమాణస్థాన్ విదధాతి, తచ్ఛమనముచ్యతే| తచ్చ సప్తధా,-సప్తప్రకారం, పాచనాదిభేదేన| పాచయతీతి పాచనం| పచతోఽగ్రేః పక్తుం శక్తిమధికాం యదుత్పాదయతి తద్ద్రవ్యం క్రియా వా పాచనముచ్యతే| యథా,-లంఘనం ముస్తాది వా| దీపనం యథా,-ఘృతాది| తంత్రాంతరే చ దీపనపాచనయోర్లక్షణముక్తం| యథా,_"యదగ్నికృత్పచేన్నామం దీపనం తద్యథా ఘృతం| పాచనం తద్విపర్యస్తం యథా వక్ష్యామి లంఘనం||" ఇతి| [క్షారపాణినాఽప్యుక్తం-"పాచనం పాచయేద్దోషాన్ సామాన్ శమనమేవ తు| దీపనం హ్యగ్నికృత్త్వామం కదాచిత్పాచయేన్న వా||" ఇతి| ] క్షుత్తృట్శబ్దాభ్యాం క్షుతృష్ణానిగ్రహావిహ గృహీతౌ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనస్య లక్షణం భేదాంశ్చాహ-న శోధయతీతి, పాచనమితి| యద్దోషాన్ న శోధయతి-బహిర్న నిష్కాసయతి, సమాన్-జవికృతాన్, నోదీరయతి-న వికృతిం నయతి, విషమాన్-నికృతాణ్, సమీకరోతి-ప్రకృతిం నయతి, తచ్ఛమనం| తచ్చ పాచనాదిభేదాత్ సప్తధా| క్షుత్-అన్నవర్జనం| తృట్-ఉదకవర్జనం|
Adhikarana బృంహణం శమనమేవ (౭) · Śloka ౭
పాచనాదీనాం దోషశమనత్వముక్తం| తచ్చ వాతే వాతపిత్తే చ న సంభవతీత్యాహ - - - - | బృంహణం శమనం త్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ||7||
View original
पाचनादीनां दोषशमनत्वमुक्तम्| तच्च वाते वातपित्ते च न सम्भवतीत्याह - - - - | बृंहणं शमनं त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుశబ్దో విశేషే| విశేషస్తు లంఘనాపేక్షయా| శోధనం శమన చేతి ద్విధా లంఘనముక్తం| బృంహణమపి శోధనం భవతి| యథా,-దుగ్ధాదిద్రవ్యం, శోధనస్వభావద్రవ్యాత్| తేన యథావిధేన ద్రవ్యేణ కేవలస్య వాతస్య పిత్తయుక్తస్య వా కోప ఆశంక్యతే| యథా-లంఘనేన శోధనద్రవ్యేణ హరీతక్యాదినా| తతో బృంహణస్య విశేషార్థస్తుశబ్దః కృతః| బృంహణం యచ్ఛోధనం తన్మరుతః కేవలస్య పిత్తసహితస్య వా శమనం, న తు లంఘనశోధనవత్కోపనం| ఏవకారోఽవధారణార్థః| బృంహణం శోధనరూపం వాతస్య పిత్తయుక్తస్య వా శమనమేవోక్తం, న కోపనం జాతుచిదిత్యర్థః| లంఘనం తూభయరూపమపి వాతస్య వాతపిత్తయోర్వా కోపేనమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శోధనశమన-వ్యతిరిక్తస్యౌషధస్యాభావాత్ తయోశ్చ లంఘనభేదత్వాత్ బృంహణస్యానౌషధత్వే ప్రాప్తే, బృంహణం శమనమేవేత్యాహ-బృంహణం శమనం త్వితి| శుద్ధస్య పిత్తసంసృష్టస్య చ వాయోర్విషమస్య సమీకరణాచ్ఛమనం |
Adhikarana బృంహాః (౮-౯) · Śloka ౯
ఇదానీం బృంహ్యనాహ - - - - బృంహయేద్వ్యాధిభైషజ్యమద్యస్త్రీశోకకర్శితాన్| భారాధ్వోరఃక్షతక్షీణరూక్షదుర్బలవాతలాన్||8|| గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధాన్ గ్రీష్మేఽపరానపి| |9|
View original
इदानीं बृंह्यनाह - - - - बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्| भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्||८|| गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि| |९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్శితశబ్దస్య వ్యాధ్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధః| వ్యాధికర్శితాన్ బృంహయేత్| ఏవం శేషేష్వపి యోజ్యం| భారాదిభిః క్షీణస్య ప్రత్యేకం సంబంధః| భారక్షీణాన్ బృంహయేత్| ఏవం శేషేషు| రూక్షాదీన్ బృంహయేత్| గ్రీష్మేఽపరానపి-అన్యాననుక్తానపి బృంహయేత్| [ఇత్థం చ గ్రీష్మే సర్వానపి బృంహయేత్,] అతితరాం తు వ్యాధికర్శితాదీన్ బృంహయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృంహణస్య విషయమాహ-బృంహయేదిత్యాది| గ్రీష్మేఽపరానపి-స్వస్థానపి|
Adhikarana బృంహణాని (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
కైర్బృంహయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | మాంసక్షీరసితాసర్పిర్మధురస్నిగ్ధబస్తిభిః||9|| స్వప్నశయ్యాసుఖాభ్యంగస్నాననిర్వృతిహర్షణైః| |10|
View original
कैर्बृंहयेत् ? इत्याह - - - - | मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः||९|| स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసాదిభిర్బృంహయేత్ బస్తిభిశ్చ| కథంభూతైర్బస్తిభిః ? మధురస్నిగ్ధైః, న తు రూక్షతీక్ష్ణైః, తేషామపతర్పణస్వభావత్వాత్| స్వప్నో-నిద్రా| శయ్యాసుఖం-ఖట్వాజనితం శర్మ| నిర్వృతిః-చిత్తస్యామాకులత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృంహణాన్యాహ-మాంసక్షీరేత్యాది| మధురస్త్రిగ్ధైర్బస్తిభిః| శయ్యాసుఖం-నిద్రాం వినా శయనేఽవస్థానం| నిర్వృతిః-సంతోషః| హర్షణం-ఆనందః|
Adhikarana లంఘనీయాః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
లంఘనీయానాహ - - - - | మేహామదోషాతిస్నిగ్ధజ్వరోరుస్తంభకుష్ఠినః||10|| విసర్పవిద్రాధిప్లీహశిరఃకంఠాక్షిరోగిణః| స్థూలాంశ్చ లంఘయేన్నిత్యం శిశిరే త్వపరానపి||11||
View original
लङ्घनीयानाह - - - - | मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः||१०|| विसर्पविद्राधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः| स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మేహాదీనామినిర్మత్వర్థీయః| మేహిప్రభృతీన్ లంఘయేత్| శిశిరే పునరపరానపి-అన్యానపి, ఇతి వ్యాధితానాం గ్రహణం| స్వస్థానాం తు శిశిరే హేమంతవిధిర్విశేషేణోక్త ఏవ| శిశిరశబ్దః శీతమాత్రోపలక్షణార్థః| తేన హేమంతేఽపి లంఘయేదిత్యర్థ ఉపలభ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనస్య విషయమాహ-మేహామేదోషేత్యాది| ఆమదోషః-అజీర్ణం|
Adhikarana లంఘనభేదస్య శోధనస్య విషయః, పాచనదీపనయోర్విషయః, క్షుత్తృషోర్విషయః, వ్యాయామాతపమారూతానాం విషయః (౧౨-౧౫) · Śloka ౧౫
పూర్వముక్తం లంఘనం ద్విధా,-శోధనం శమనం చేతి| తత్ర శోధనవిషయం నిరూపయన్నాహ - - - - తత్ర సంశోధనైః స్థౌల్యబలపిత్తకఫాధికాన్| ఆమదోషజ్వరచ్ఛర్దిరతీసారహృదామయైః||12|| విబంధగౌరవోద్గారహృల్లాసాదిభిరాతురాన్| మధ్యస్థౌల్యాదికాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైః||13|| ఏభిరేవామయైరార్తాన్ హీనస్థౌల్యబలాదికాన్| క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైర్దోషైస్త్వార్తాన్ మధ్యబలైర్దృఢాన్||14|| సమీరణాతపాయాసైః కిముతాల్పబలైర్నరాన్| |15|
View original
पूर्वमुक्तं लङ्घनं द्विधा,-शोधनं शमनं चेति| तत्र शोधनविषयं निरूपयन्नाह - - - - तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्| आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः||१२|| विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्| मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः||१३|| एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्| क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्||१४|| समीरणातपायासैः किमुताल्पबलैर्नरान्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లంఘయేదితి వర్తతే| తత్ర-తేషు లంఘనీయేషు మధ్యే, సంశోధనాఖ్యైర్లంఘనైః స్థైల్యాద్యధికాన్ తథా, ఆమదోషాదిభిరార్తాన్ లంఘయేత్| మధ్యేత్యాది| తథా మధ్యస్థౌల్యబలపిత్తకఫానేభిరేవ- ఆమదోషాదిభిర్గదైరాతురాన్ ప్రాయః పూర్వం పాచనదీపనైర్లంఘనభేదైర్లంఘయేత్| ప్రాయోగ్రహణం దేశకాలాద్యపేక్షయా నియమస్యాసర్వవిషయత్వజ్ఞాపనార్థం| హీనస్థౌల్యబలాదికాంస్తు సతః క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైః-బుభుక్షాపిపాసావేగవిధారణాఖ్యైర్లంఘనవిశేషైర్లంఘయేత్| దోషైః-వాతపిత్తకఫైర్మధ్యబలైరార్తాన్, తథా దృఢాన్-శక్తాన్, సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| ఆయాసో-వ్యాయామః| కిముత-కింపునః ? అల్పబలైర్దోషైరార్తాన్ సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| సుతరాం హీనబలైరార్తాన్ లంఘయేదేవేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-లంఘనభేదస్య శోధనస్య విషయమాహ-తత్ర సంశోధనైరితి| అధికస్థౌల్యాదీన్ లంఘనీయాన్ సంశోధనైర్లంఘయేత్| పాచనదీపనయోర్విషయమాహ-ఆమదౌషేతి, విబంధగౌరవేతి, మధ్యస్థౌల్యాదికానితి| ఆమదోషాదిభిరర్తాన్ మధ్యస్థౌల్యాదికాన్ పూర్వం పాచనదీపనైర్లంఘయేత్, పశ్చాచ్ఛోధనైః| క్షుత్తృషోర్విషయమాహ-ఏభిరేవేతి, క్షుత్తృష్ణానిగ్రహైరితి| ఏభిః-ఆమదోషాదిభిః| వ్యాయామాతపమారుతానాం విషయమాహ-దోషైస్త్వార్తానితి, సమీరణేతి| మధ్యబలైర్దోషైర్రార్తాన్ సమీరణాదిభిర్లంఘయేత్| కిం పునరల్పబలైర్దోషైరార్తాన్? సుతరాం హీనబలైరార్తాన్ లంఘయేదేవేత్యర్థః|
Adhikarana లంఘనీయాన్ న బృంహయేత్ (౧౫) · Śloka ౧౫
| న బృంహయేల్లంఘనీయాన్|15|
View original
| न बृंहयेल्लङ्घनीयान्|१५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లంఘనీయాన్-లఙ్హ్ఘనార్హాన్ మేహామదోషాదియుతాన్, న బృంహయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనీయేషు పురుషేషు బృంహణసాధ్యరోగోత్పత్తౌ బృంహణే ప్రాప్తే నిషేధమాహ-న బృంహయేదితి|
Adhikarana బృంహ్యాన్ మృదు లంఘయేత్ (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
తర్హి బృంహ్యస్య వాతలాదేర్యదా జ్వరాదివ్యాధిర్లంఘనసాధ్యో జాయతే, తదా కిం లంఘనం కార్యముత బృంహణం ? ఇత్యత్ర సంశయః| ఇత్యాహ - - - - | బృంహ్యాంస్తు మృదు లంఘయేత్||15|| యుక్త్యా వా దేశకాలాదిబలతస్తానుపాచరేత్| |16|
View original
तर्हि बृंह्यस्य वातलादेर्यदा ज्वरादिव्याधिर्लङ्घनसाध्यो जायते, तदा किं लङ्घनं कार्यमुत बृंहणम् ? इत्यत्र संशयः| इत्याह - - - - | बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्||१५|| युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानुपाचरेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యే పునర్బృంహ్యాస్తాన్ లంఘనసాధ్యామయార్తాన్ మృదు కృత్వా లంఘయేత్,-మృదునా లంఘనప్రకారేణాపతర్పయేదిత్యర్థః| యుక్త్వా వాప్రయోగేణ సంతర్పణాపతర్పణవ్యామిశ్రలక్షణేన, దేశకాలాదీనాం బలతః-అనురోధేన, తానుపాచరేత్-ఉపక్రమేత్, వినైవ లంఘనాదిత్యర్థః| ఆదిగ్రహణేన సత్త్వసాత్మ్యాదిగ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృంహణీయేషు ప్రురుషేశు లంఘనసాధ్యరోగోత్పత్తౌ స్వల్పం లంఘనం కార్యమిత్యాహ-బృంహ్యాంస్త్వితి| దేశాదివశేన త్వన్యథాఽప్యుపాచరేదిత్యాహ-యుక్త్యా వేతి| తాన్-లంఘ్యాన్ బృంహ్యాంశ్చ|
Adhikarana బృంహితస్య లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
బృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | బౄంహితే స్యాద్బలం పుష్టిస్తత్సాధ్యామయసంక్షయః||16||
View original
बृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | बॄंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బృంహితే సతి బలం పుష్టిశ్చ స్యాత్| తథా, బృంహణసాధ్యా య ఆమయాస్తేషాం సంక్షయో-వినాశః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ బృంహతిలంఘితలక్షణం| తత్ర బృంహతస్య లక్షణమాహ-బృంహితే స్యాదితి|
Adhikarana లంఘితస్య లక్షణం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
సంప్రతి లంఘితలక్షణమాహ - - - - విమలేంద్రియతా సర్గో మలానాం లాఘవం రుచిః| క్షుత్తృట్సహోదయః శుద్ధహృదయోద్గారకంఠతా||17|| వ్యాధిమార్దవముత్సాహస్తంద్రానాశశ్చ లంఘితే| |18|
View original
सम्प्रति लङ्घितलक्षणमाह - - - - विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः| क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता||१७|| व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते| |१८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విమలేంద్రియతాదిస్తంద్రానాశశ్చేత్యంతో గ్రంథో లంఘితలక్షణం| విమలేంద్రియతా-కరణపాటవం| క్షుత్తృషోః సహ-ఏకకాలముదయః| శుద్ధహృదయేతి| హృదయం చోద్గారశ్చ కంఠశ్చ హృదయోద్గారకంఠం, శుద్ధం చ తద్ధృదయోద్గారకంఠం చ తస్య భావః హృదయోద్గారకంఠతా| విమలేంద్రియతాదీనాం పదానామసమస్తానాం నిర్దేశో దోషదేశాద్యనురోధేనైకస్య ద్వయోస్త్రిచతురాణాం బహుతరాణాం వా సర్వేషాం చ లఙ్హ్ఘితలక్షణత్వం భవేత్, న త్వేకస్య ద్వయోర్బహూనాం చోత్పత్తౌ లంఘితలక్షణత్వం భవేత్, మునిరప్యనేనైవ హేతునఽసమాసేనైవ లక్షణం వ్యధత్త| యథా (చ. సూ. అ. 22|34) - "వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గే గాత్రలాఘవే| హృదయోద్గారకంఠాస్యశుద్ధౌ తంద్రాక్లమే గతే|| స్వేదే జాతే రుచౌ చైవ క్షుత్పిపాసాసహోదయే| కృతం లంఘనమాదేశ్యం నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘితస్య లక్షణమాహ-విమలేంద్రియతేతి, క్షుత్తృడితి, వ్యాధిమార్దవమితి| సర్గో మలానాం-మలప్రవృత్తిః|
Adhikarana అతిబృంహితలంఘితయోర్లక్షణం (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
| అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే కురుతస్తు తే||18|| అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్, వక్ష్యంతే చ సౌషధాః| |19|
View original
| अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते||१८|| अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्, वक्ष्यन्ते च सौषधाः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తే-బృంహణలంఘనే, అనపేక్షితమాత్రాదిసేవితే అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదీన్ కురుతః| అనపేక్షితాశ్చ తే మాత్రాదయశ్చ-అనపేక్షితమాత్రాదయః, తైః సేవితే| మాత్రాద్యనపేక్షయా కృతే ఇత్యర్థః| తే చ-అతిస్థౌల్యాతికార్శ్యాదయః, సౌషధాః-సభేషజాః, వక్ష్యంతే-పురస్తాద్భణిష్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిబృంహతాతిలంఘితయోర్లక్షణమాహ-అనపేక్షితేత్యాది, అతిస్థౌల్యేతి| మాత్రాదేశకాలాదీననపేక్ష్యాతిసేవితం బృంహణమతిస్థౌల్యాదీన్ కురుతే, లంఘనం త్వతికార్శ్యాదీన్ కే తేఽతిస్థౌల్యాదయోఽతికార్శ్యాదయశ్చ? ఇత్యత ఆహ-వక్ష్యంతే తే చేతి|
Adhikarana అతిస్థౌల్యాదయో రోగాః (౧౯) · Śloka ౧౯
అథాతిబృంహితలంఘితయోః కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ - - - - | రూపం తైరేవ చ జ్ఞేయమతిబృంహితలంఘితే||19||
View original
अथातिबृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - | रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्घिते||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిబృంహితశ్చాతిలంఘితశ్చేత్యేకవద్భావః| అతిబృంహితేఽతిలంఘితే చ తైరేవ-అతిస్థౌల్యాదిభిః, తథాఽతికార్శ్యాదిభిశ్చ, రూపం-బృంహణలంఘనాతియోగలక్షణం వేద్యం| చశబ్దః సముచ్యయే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిస్థౌల్యాదీనాం కార్యత్వాత్ కథం లక్షణత్వం ? ఇత్యత ఆహ-రూపం తైరేయేతి| యత్ర కార్యైకసమధిగమ్యం కారణం, తత్ర కార్యమేవ లక్షణమిత్యర్థః|
Adhikarana అతిస్థౌల్యాదీనాముపక్రమః (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
తానేవాతిస్థౌల్యాదీనాహ - - - - అతిస్థౌల్యాపచీమేహజ్వరోదరభగందరాన్| కాససన్న్యాసకృచ్ఛ్రామకుష్ఠాదీనతిదారుణాన్||20|| అథైషామతిస్థౌల్యాదీనాముపక్రమమాహ - - - - తత్ర మేదోనిలశ్లేష్మనాశనం సర్వమిష్యతే| |21|
View original
तानेवातिस्थौल्यादीनाह - - - - अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्| काससन्न्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीनतिदारुणान्||२०|| अथैषामतिस्थौल्यादीनामुपक्रममाह - - - - तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిబృంహితమతిస్థౌల్యాదీన్ కురుతే| 'అతిబృంహితం కురుతే ఇత్యనుపాత్తేనాపి ప్రకృతత్వాదత్ర కర్తృపదేన క్రియాపదేన చ సంబంధః కార్యః| అత ఏవ తదపేక్షయాఽతిస్థౌల్యాదీనాం ద్వితీయా| అథవా యోగ్యతయైవానుపాత్తేనాపి సంబంధః క్రియాదినా భవత్యేవ, సుకవిలక్షణస్యైవంస్థితత్వాత్| తథా చ భగవతో వ్యాసస్య-"యశ్చ నింబం పరశునా యశ్చైనం మధుసర్పిషా| యశ్చైనం గంధమాల్యేన సర్వస్య కటురేవ సః||" ఇతి| అత్ర హి ఛేదసేకాలంకరణక్రియాపేక్షయా నింబాదీనాం ద్వితీయాఽర్థసంబంధశ్చ| స0-తత్ర-తేష్వతిస్థౌల్యాదిషు, మేదోనిలశ్లేష్మనాశనం సర్వం-అన్నపానౌషధమిష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిస్థౌల్యాదీనాహ-అతిస్థౌల్యాపచీతి, కాససన్న్యాసేతి| అతిస్థౌల్యాదీన్ 'అతిబృంహణం కుర్యాట్ ఇత్యధ్యాహారః| ఆ0 ర0-అతిస్థౌల్యాదీనామౌషధమాహ-తత్ర మేదోనిలశ్లేష్మనాశనమితి|
Adhikarana త్రిఫలాదయశ్చ్త్వారః ప్రయోగాః, రసాంజనాదయశ్చత్వారః ప్రయోగాః, విడంగాదియోగః (౨౧-౨౪) · Śloka ౨౪
కిం తత్ ? ఇతి బ్రూతే - - - - | కులత్థజూర్నశ్యామాకయవముద్గమధూదకం||21|| మస్తుదండాహతారిష్టచింతాశోధనజాగరం| మధునా త్రిఫలాం లిహ్యాద్గుడూచీమభయాం ధనం||22|| రసాంజనస్య మహతః పంచమూలస్య గుగ్గులోః| శిలాజతుప్రయోగశ్చ సాగ్నిమంథరసో హితః||23|| విడడ్గం నాగరం క్షారః కాలలోహరజో మధు| యవామలకచూర్ణం చ యోగోఽస్థౌల్యదోషజిత్||24||
View original
किं तत् ? इति ब्रूते - - - - | कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१|| मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्| मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२|| रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः| शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३|| विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु| यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కులత్థాదికం స్థూలాయేష్యతే| జూర్ణః-తృణధాన్యవిశేషో దక్షిణాపథే జోంధలక ఇతి ప్రసిద్ధః| దండాహతం-మథితం| త్రిఫలాదీనామన్యతమం మధునా లిహ్యాత్| తథా, రసాంజనాదేశ్చ ప్రయోగోఽగ్నిమంథరససహితో హితః, అతిస్థూలాయేతి ప్రకృతేన యోజ్యం| విడంగాదియోగః సర్వసమభాగోఽతిస్థౌల్యదోషజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కులత్థేతి, మస్త్వితి| జూర్ణౌ-యావనాలః| మధూదకం-మధుమిశ్రముదకం| దండాహతం-తక్రం| త్రిఫలాదీంశ్చతురో యోగానాహ-మధునా త్రిఫలామితి| రసాంజనాదీంశ్చతురః ప్రయోగానాహ-రసాంజనస్యేతి, శిలాజతుప్రయోగశ్చేతి| సాగ్నిమంథరస ఇతి చతుర్భిః సంబధ్యతే| అగ్నిమంథరసః-తర్కారీస్వరసః| విడంగాదియోగమాహ-విడంగమితి, యవామలకచూర్నమితి| క్షారో-యవక్షారః| కాలలోహరజో-లోహచూర్ణం|
Adhikarana వ్యోషాదియోగః (౨౫-౨౮) · Śloka ౨౮
వ్యోషకట్వీవరాశిగ్రువిడంగాతివిషాస్థిరాః| హిడ్గుసౌవర్చలాజాజీయవానీధాన్యచిత్రకాః||25|| నిశే బృహత్యౌ హపుషా పాఠా మూలం చ కేంబుకాత్| ఏషాం చూర్ణం మధు ఘృతం తైలం చ సదృశాంశకం||26|| సక్తుభిః షోడశగుణైర్యుక్తం పీతం నిహంతి తత్| అతిస్థౌల్యాదికాన్ సర్వాన్ రోగానాన్యాంశ్చ తద్ద్విధాన్||27|| హృద్రోగకామలాశ్విత్రశ్వాసకాసగలగ్రహాన్| బుద్ధిమేధాస్మృతికరం సన్నస్యాగ్నేశ్చ దీపనం||28||
View original
व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः| हिड्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः||२५|| निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्| एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्||२६|| सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्| अतिस्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगानान्यांश्च तद्द्विधान्||२७|| हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्| बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యోషాదీని ద్రవ్యాణి చతుర్వింశతిః పరస్పరసమభాగానీత్యేకో భాగః, తత్సమో మధునో ద్వితీయో భాగః, ఘృతస్య తృతీయః, తైలస్య చతుర్థః, ఏషాం సర్వేషాం మిశ్రీభూతానాం షోడశగుణా యవసక్తవః| తదేతత్పీతమతిస్థౌల్యాదికాన్ పూర్వోక్తాన్ సర్వాన్ రోగాన్నిహంతి| అన్యాంశ్చ తథా విధాన్ రోగాన్-బృంహణోత్థానిత్యర్థః| తథా, హృద్రోగాదీన్ నిహంతి| తథా, బుద్ధ్యాదికరం సన్నస్య-మందస్యాగ్నేర్దీపనం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వ్యోషాదియోగమాహ-వ్యోషకట్వీతి, హింగుసౌవర్చలేతి, నిశే బృహత్యావితి, ఏషామితి, సక్తుభిరితి, అతిస్థౌల్యాదికానితి, హృద్రోగకామలేతి, బుద్ధిమేధాస్మృతికరమితి| కేంబుకాన్మూలం| కేంబుకం-స్వనామప్రసిద్ధం| షోడశగుణైః-చూర్ణాపేక్షయా| పీతం-శీతోదకేన| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 24) -"గుర్వాదివృద్ధసంలీనశ్లేష్మమిశ్రోఽన్నజో రసః| ఆమ ఏవ శ్లథీకుర్వన్ ధాతూన్ స్థౌల్యముపనయేత్|| అతిస్థౌల్యాదతిక్షుత్తృట్స్వేదశ్వాసాతినిద్రతాః| దౌర్గంధ్యం గద్గదత్వం చ భవేన్మేదోఽతిపుష్టితా| స్రోతఃసు మేదోరుద్ధేషు వాయుః కోష్ఠే విశేషతః|| చరన్ ప్రజ్వలయత్నగ్నిం క్షుత్తృషౌ స్తస్తతోఽధికం| స్థూలం కోటరవద్దృద్ధౌ దహతోఽగ్న్యనిలౌ చ తౌ|| స్వేదవాహిశిరామూలభవాద్విష్యందనాదపి| మేదసః శ్లేష్మయోగాచ్చ భవతి స్వేదభూరితా|| కోష్ఠ ఏవ విపక్కేఽస్య సంరుద్ధస్రోతోసో రసే| సర్వత్రాలబ్ధవృత్తిత్వాత్ ప్రాయో మేదః ప్రచీయతే|| తచ్ఛేషాఽపి రసోఽల్పత్వాన్నాలం రక్తాదిపుష్టయే| తుల్యేఽపి రక్తాదిచయే ప్రాక్ చితం చీయతేతరాం|| మేదస్తేనాసమత్వేన ధాతూనాం విదధాతి తత్| శ్వాసాదీనచిరాచ్చాన్యాన్ జ్వరోదరభగందరాన్|| మేహోరుస్తంభపిటికావిద్రధిప్రభృతీన్ గదాన్| అయథోపచయోత్సాహశ్చలస్ఫిగుదరస్తనః|| అతిస్థూలః స్మృతో యోజ్యం తత్రాన్నం మారుతాపహం| మదనం త్రిఫలాముస్తాస్పతాహ్వారిష్టవత్సకం|| సపాఠారగ్వధం పీతమతిబృంహణరోగజిత్| తద్వద్వత్సకశమ్యాకదేవదారునిశాద్వయం|| సముస్తపాఠాఖదిరత్రిఫలానింబగోక్షురం| మదనాదీని చాలేపః స్నానాదిష్వపి యోజయేత్|| హింగుగోమేదకవ్యోషకుష్ఠక్రౌంచాస్థిగోక్షురం| ఏలావృషకషడ్గ్రంథాఖరాశ్వోపలభేదకం|| తక్రేణ దధిమండేన పీతం కోలరసేన వా| మూత్రకృచ్ఛ్రం కృమీన్ మేహాన్ స్థూలతాం చ వ్యపోహతి|| కృమిఘ్నత్రిఫలాతైలసక్తుత్ర్యూషణదీప్యకైః| లోహోదకాప్లుతో మంథః శస్తో బృంహణరోగిణాం|| యోజ్యం తథా యథావ్యాధి స్వేదాసృక్స్రావణాద్యపి|" ఇతి|
Adhikarana అతికార్శ్యాదయో రోగాః (౨౯-౩౧) · Śloka ౩౧
సాంప్రతమతిలంఘనోత్థాన్ రోగాన్ సౌషధానాహ - - - - అతికార్శ్యం భ్రమః కాసస్తృష్ణాధిక్యమరోచకః| స్నేహాగ్నినిద్రాదృక్శ్రోత్రశుక్రౌజఃక్షుత్స్వరక్షయః||29|| బస్తిహృన్మూర్ధజంఘోరుత్రికపార్శ్వరుజా జ్వరః| ప్రలాపోర్ధ్వానిలగ్లానిచ్ఛర్దిపర్వాస్థిభేదనం||30|| వర్చోమూత్రగ్రహాద్యాశ్చ జాయంతేఽతివిలంఘనాత్| |31|
View original
साम्प्रतमतिलङ्घनोत्थान् रोगान् सौषधानाह - - - - अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः| स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजःक्षुत्स्वरक्षयः||२९|| बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः| प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्||३०|| वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्घनात्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతికార్శ్యాదయోఽతిలంఘనాజ్జాయంతే| స్నేహాదీనాం క్షయశబ్దేన సమాసః, బస్త్యాదీనాం చ రుజాశబ్దేన| మూత్రగ్రహాద్యాశ్చేత్యాద్యశబ్దేన నానావిధానాం వాతరోగాణాం గ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతికార్శ్యాదీనాహ-అతికాRశ్యమితి, స్నేహేతి, స్నేహేతి, బస్తీతి, ప్రలాపేతి, వర్చోమూత్రేతి| స్నేహాదీనాం నవానాం క్షయః| స్నేహః-స్నిగ్ధత్వం| బస్త్యాదీనాం సప్తానాం రుజా|
Adhikarana స్థౌల్యాపేక్షయా కార్శ్యం వరం (౩౧) · Śloka ౩౧
యద్యపి కార్శ్యాఖ్యోఽయం మహాన్ దోషః, తథా~పి స్థౌల్యమపేక్ష్య వర ఏవేతి ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | కార్శ్యమేవ వరం స్థౌల్యాత్|31|
View original
यद्यपि कार्श्याख्योऽयं महान् दोषः, तथा~पि स्थौल्यमपेक्ष्य वर एवेति प्रतिपादयन्नाह - - - - | कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात्|३१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్ర చాతికార్శ్యమేవ వరమతిస్థౌల్యాదితి వేద్యం, న కార్శ్యమాత్రం స్థౌల్యమాత్రం వా| యస్మాదతిస్థూలాతికృశావేవ లంఘనబృంహణాభ్యాముపక్రమ్యావత్ర వివక్షితౌ, న స్థూలకృశౌ సామాన్యేన|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్థౌల్యాత్ కార్శ్యస్య సుఖసాధ్యత్వమాహ-కార్శ్యమేవేతి|
Adhikarana తత్ర కారణం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
కార్శ్యమేవ స్థౌల్యాత్ కుతో వరం ? ఇత్యాహ - - - - | న హి స్థూలస్య భేషజం||31|| బృంహణం లంఘనం వాఽలమతిమేదోగ్నివాతజిత్| |32|
View original
कार्श्यमेव स्थौल्यात् कुतो वरम् ? इत्याह - - - - | न हि स्थूलस्य भेषजम्||३१|| बृंहणं लङ्घनं वाऽलमतिमेदोग्निवातजित्| |३२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాత్ స్థూలస్య భేషజం బృంహణం నాలం-న సమర్థం, న చ లంఘనం సమర్థం| యస్మాత్స్థూలస్య భేషజమతిమేదోగ్నివాతజిత్| యన్మేదఃక్షపణం తదగ్నినాశకృద్వాతహృచ్చ| స్థూలస్య హి బృంహణేన మేదోఽతితరాముపచీయతే, లంఘనేన చ మేదఃక్షపణం భవతి, కింత్వగ్నిపవనావస్యోపచీయతే| యస్మాత్ బృంహణం-మాంసక్షీరాది, యచ్చ లంఘనం-కోద్రవశ్యామాకాది, తత్పూర్వస్మాద్ధేతోః స్థూలస్య న భేషజం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్థౌల్యస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వే హేతుమాహ-న హి స్థూలస్యేతి| బృంహణం లంఘనం వా న స్థూలస్య భేషజం| యతస్తస్యాతిమేదోగ్నివాతజిద్భేషజమలం-సమర్థం| లంఘనమతిమేదోజిత్ భవతి, న త్వత్యగ్నివాతజిత్| బృంహణమత్యగ్నివాతజిద్భవతి, న త్వతిమేదోజిత్|
Adhikarana ద్వితీయం కారణం (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
| మధురస్నిగ్ధసౌహిత్యైర్యత్సౌఖ్యేన చ నశ్యతి||32|| క్రశిమా స్థవిమాఽత్యంతవిపరీతనిషేవణైః| |33|
View original
| मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत्सौख्येन च नश्यति||३२|| क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्तविपरीतनिषेवणैः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యత్-యస్మాత్, క్రశిమా మధురస్నిగ్ధతృప్తిభిః సౌఖ్యేన-అనాయాసేన చ, నశ్యతి-శామ్యతి, తస్మాత్కార్శ్యం స్థౌల్యాద్వరం| యతశ్చ స్థవిమా-స్థూలత్వం, అత్యంతవిపరీతనిషేవణైః శామ్యతి| అత్యంతం విపరీతాని చ తాని నిషేవణాని చాత్యంతవిపరీతనిషేవణాని తైః,-తిక్తకటుకషాయప్రాయైః రూక్షైరన్నపానౌషధసేవనైరిత్యర్థః| స్థూలకృశయోశ్చ యది బృంహణసాద్యస్తుల్యో వ్యాధిః స్యాత్, తార్హి స్థూలస్యోపక్రమవిరోధాత్తథా సుఖేన న శామ్యతి యథా కృశస్య| లంఘనసాధ్యోఽపి విసూచికాదిర్యాది చైతయోః స్యాత్, సోఽపి కృశస్య శీఘ్రముపశమం గచ్ఛతి| స్థూలస్య తు విరుద్ధోపక్రమత్వాత్ దుఃఖేన శామ్యతి| తథా హి-అత్ర ప్రధానోపక్రమః స్వేదః, స చ తావన్న ఘటతే| "న స్వేదయేదతిస్థూలం" (హృ. సూ. అ. 17|21) ఇతి నిషేధాత్| అథైనం లంఘయతి తదా (సంగ్రహే సూ. అ. 24) - "స్రోతఃసు మేదోరుదేషు వాయుః కోష్ఠే విశేషతః| చరన్ ప్రజ్వలయత్యగ్నిం క్షుతృషౌ స్తస్తతోఽధికం| స్థూలం కోటరవద్దృద్ధౌ దహతోఽగ్న్యనిలౌ చ తౌ||" ఇత్యాది న్యాయాద్వాతసఖేనాగ్నినా వనస్యేవాస్య మహతి వ్యాపదుత్పద్యతే| అథ బృంహణోపక్రమః క్రియతేఽస్య తదాఽఽమదోషో వర్ధేత| కృశస్య త్వవిరుద్ధోపక్రమత్వాద్విసూచికాదిః సుఖేనోపక్రమ్యః| తస్మాత్కార్శ్యమేవ స్థౌల్యాద్వరం| క్రశిమేతి కృశశబ్దాత్పృథ్వాదిపాఠాదిమనిచ్, రఋతో హలాదేరితి రేఫాదేశః| స్థవిమేతి దృఢాదేరాకృతిగణత్వాదిమనిజితి కేచిత్| తస్మింశ్చ సతి స్థూలదూరేతి యణాదిపరస్య లోపః, ఋకారస్య చ గుణః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కార్శ్యస్థౌల్యయోర్వరావరత్వే హేత్వంతరమాహ-మధురేత్యాది, క్రశిమేత్యాది| మధురస్నిగ్ధానం సౌహిత్యైః, తృస్యభ్యాసార్థం బహువచనం| క్రశిమా-కార్శ్యం| స్థవిమా-స్థౌల్యం| స చాత్యంతవిపరీతనిషేవణైర్నశ్యతి| అత్యంతవిపరీతాని-అత్యగ్లాతిరూక్షాదీని, అతిదుఃఖం చ|
Adhikarana కార్శ్యస్య ప్రధానౌషధం (౩౩) · Śloka ౩౩
అథ కృశే కీదృశం భేషజం యోజ్యం ? ఇత్యాహ - - - - | యోజయేద్ధృంహణం తత్ర సర్వం పానాన్నభేషజం||33||
View original
अथ कृशे कीदृशं भेषजं योज्यम् ? इत्याह - - - - | योजयेद्धृंहणं तत्र सर्वं पानान्नभेषजम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-కృశే, బృంహణం సర్వం పానాన్నౌషధం యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కార్శ్యస్యౌషధమాహ-యోజయేదితి|
Adhikarana కార్శ్యస్య ప్రధానతరౌషధం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
అచింతయా హర్షణేన ధ్రువం సంతర్పణేన చ| స్వప్నప్రసంగాచ్చ కృశో వరాహ ఇవ పుష్యతి||34|| న హి మాంససమం కించిదన్యద్దేహబృహత్త్వకృత్| మాంసాదమాంసం మాంసేన సంభృతత్వాద్విశేషతః||35||
View original
अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च| स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||३४|| न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहबृहत्त्वकृत्| मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद्विशेषतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అచింతయా-చేతసః శోకకార్యాద్యనాకులత్వేన, తథా హర్షణేన-చిత్తతుష్ట్యా, తథా సంతర్పణేన-ఆహారవిశేషాదినా బృంహణేన, తథా స్వప్నప్రసంగాత్-అతినిద్రాసేవనేన, కృశః పుష్యతి-సర్వోపచితధాతుః సంపద్యతే| క ఇవ ? వరాహ ఏవ,-శూకరో యథా| అన్యేభ్యశ్చ పుష్టిహేతుభ్యః కృశవిషయే స్వప్న ఏవ ప్రధాన ఇతి దర్శయితుం వరాహో దృష్టాంతత్వేనోపన్యస్తో గ్రంథకృతా| తథా హి-వరాహస్య స్వప్నమంతరేణ న కశ్చిత్తథావిధోఽభ్యవహారాదిరుపలభ్యతే, యథాఽసౌ పుష్టోఽతిమేదురో దృశ్యతే| అతిస్థూలాతికృశయోశ్చ లక్షణం మునినాఽభ్యధాయి (చ. సూ. అ. 21|9) - "మేదోమాంసాతివృద్ధత్వాచ్చలస్ఫిగుదరస్తనః| అయథోపచ్చయోత్సాహో నరోఽతిస్థూల ఉచ్యతే||" తథా (చ. సూ. అ. 21|14)- "శుష్కస్ఫిగుదరగ్రీవో ధమనీజాలసంతతః| త్వగస్థిశేషోఽతికృశః స్థూలపర్వా నరో మతః||" ఇతి| స0-మాంసేన సమమపరం దేహబృహత్త్వకరం న చ విద్యతే| సర్వబృహత్త్వకరేభ్యో మాంసమతిబృంహణమిత్యర్థః| విశేషేణ మాంసాదమాంసం దేహబృహత్త్వకృత్| కుతః ? ఇత్యాహ-మాంసేన సంభృతత్వాత్,-పుష్టత్త్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అచింతాదిచతుష్టయం కార్శ్యస్య ప్రధానమౌషధమిత్యాహ-అచింతయేతి, స్వప్నప్రసఙ్హ్గాచ్చేతి| హర్షణేన-ప్రియదర్శనాదినా| సంతర్పణేన-సౌహిత్యేన| స్వప్నప్రసంగాత్-నిద్రాభ్యాసాత్| ఆ0 ర0-కార్శ్యస్య ప్రధానతరమౌషధమాహ-న హీత్యాది| కార్శయస్య ప్రధానతమమౌషధమాహ-మాంసాదేత్యాది| మాంసాదానాం-మాంసాసేవినాం మాంసం, మాంసేన సంభృతత్వాత్-పుష్టత్వాత్, విశేషేతో దేహబృహత్త్వకృత్ ఇత్యనుషంగః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.24)-"అతికార్శ్యేన నాయాసవర్షశీతోష్నతృట్క్షుధః| తృప్తిహగుల్మార్శోవహ్నిమందతాః| కృశం ప్రాయశ్చ బాధంతే రక్తపిత్తానిలామయాః| శుష్కస్ఫిగుదరగ్రీవః స్థూలపర్వా శిరాతతః| ఉచ్యతేఽతికృశస్తత్ర ప్రాగుక్తో బృంహణో విధిః|| అశ్వగంధా విదార్యాద్యో వృష్యాశ్చౌషధయో హితాః| లంఘనోత్థేషు రోగేషు శేషేష్వప్యుపకల్పయేత్|| యత్తదాత్వే సమర్థం స్యాద్యచ్చాభ్యాసేన పుష్టయే| సద్యఃక్షీణ్O యతః సద్యోబృంహణేనోపచీయతే|| చిరం క్రమేణ చ క్షీణస్తదభ్యాసేన తత్ర చ| బృంహణం దేహమాత్రాగ్నిమలాదీన్ వీక్ష్య యోజయేత్|| క్రమాన్మాంసరసాంస్తల్మాద్దకలావణికాన్ లఘూన్| వేసవారీకృతైస్తద్వజ్జాంగలైశ్చ కృతాకృతాన్|| రసాంస్తథా చ క్షీరాదీంస్తర్పణాంస్తర్పణాన్ పునః| యుంజ్యాత్కృశానాం జ్వరిణాం కాసినాం మూత్రకృచ్ఛ్రిణాం|| తృష్యతాముర్ధ్వవాతానాం మూఢమారుతవర్చసాం| సమకృష్ణాసితాతైలక్షౌద్రాజ్యో హి సతర్పణః|| మంథస్తద్వత్సితాక్షౌద్రమదిరాసక్తుయోజితః| ఫాణితం సక్తవః సర్పైర్దధిమండోఽమ్లకాంజికం|| తర్పణం మూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నముదావర్తహరం పరం| మంథః ఖర్జూరమృద్వీకావృక్షామ్లామ్లికదాడిమైః|| పరూషకైః సామలకైః సద్యస్తృష్ణాదిరోగజిత్| స్వాదురమ్లో జలకృతః సస్నేహో రూక్ష ఏవ వా|| సద్యః సంతర్పణో మంథః స్థైర్యవర్ణబలప్రదః|" ఇతి|
Adhikarana స్థూలకృశయోః సమాసేనోపక్రమః, స్థూలకృశయోర్యవగోధూమం హితం (౩౬) · Śloka ౩౬
ఏవం విస్తరేణ స్థూలకృశయోరుపక్రమముక్త్వా సమాసేనాహ - - - - గురు చాతర్పణం స్థూలే విపరీతం హితం కృశే| యవగోధూమముభయోస్తద్యోగ్యాహితకల్పనం||36||
View original
एवं विस्तरेण स्थूलकृशयोरुपक्रममुक्त्वा समासेनाह - - - - गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे| यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యద్గురు యచ్చాపతర్పణం, తత్సమాసేన స్థూలే హితం మాక్షికశాలూకాది| ఏతాద్ధి రౌక్ష్యాన్మేదః క్షపయతి, గౌరవాచ్చ శీఘ్రం జరాం న గచ్ఛతి| యదతో విపరీతం-లఘు సంతర్పణం చ, తదతికృశే హితం శాలిషష్టికైణేయశశలావకపింజలాదికం| అతికృశస్య హ్యగ్నిరపి కృశో భవతి| తస్మాద్యపి తస్య గుర్వన్నపానౌషధముపయుజ్యతే, తతోఽగ్నిసాదోఽస్య జాయతే| తథాఽస్య లఘు అపతర్పణముపయుజ్యతే, తద్భూయః కార్శ్యాయాస్య స్యాత్| తస్మాల్లఘు సంతర్పణం చ యత్తత్కృశాయ హితం| గురు చేత్యత్ర చశబ్దాల్లఘు చ యదతర్పణం శ్యామాకకోరదూషాదికం, తథాఽన్యదపి యన్న గురు న చ లఘు మేదోఘ్నం జాగరవ్యవాయవ్యాయామచింతాదికం, తచ్చ స్థూలే హితమితి గమ్యతే| ఉభయోః-స్థూలకృశయోర్యవగోధూమం హితం| కింభూతం యవయోగధూమం ? ఇత్యాహ-తద్యోగ్యేత్యాది| తయోః-స్థూలకృశయోః, యోగ్యా-ఉచితా, ఆహితా-కృతా, కల్పనా-సంయోగసంస్కారాదినోపయోగోఽపాయో వా, యస్మిన్ యవగోధూమే, తదేవం| యవాః స్థూలే హితాః, గోధూమాః కృశే, ఇత్యర్థః| 'హితయోగే చతుర్థీ వక్తవ్యా" ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాత్ స్థూలే హితమిత్యత్ర న చతుర్థీ| అన్యేఽపి హ్యేవం ప్రయోగా దృశ్యంతే| యథా రుద్రటస్య (కావ్యాలంకారే అ. 5|14 టీ.) - "సామాజా ధీమతాం హితం|" ఇతి| తథాఽస్యైవ (హృ. సూ. అ. 6|29) - "విలేపి గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్థౌల్యకార్శ్యయోః సంక్షేపాదౌషధమాహ-గురు చాతర్పణమిత్యాది, యవగోధూమమిత్యాది| గురుత్వే సతి యదపతర్పణం తత్స్థూలే హితం| లఘుత్వే సతి యత్సంతర్పణం తత్కృశే హితం| యవాశ్చ గోధూమాశ్చ యవగోధూమం| తదుభయోః స్థూలకృశయోః క్రమేణ హితం| తచ్చ తదుచితకృతకల్పనం| యథా,-స్థూలే తైలతక్రాదిసిద్ధా భక్ష్యాః కృశే వ్రుతక్షీరాదిసిద్ధాః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 24) -"స్థౌల్యకార్శ్యే ప్రకృత్యాఽపి స్యాతాం తత్రాప్యయం విధిః| సతతవ్యాధితతయా సదా యోజ్యో విభజ్య చ|| మాత్రాదియుక్తే సేవేత యస్తు లంఘనబృంహణే| సమధాత్వగ్నిదేహోఽసౌ సింహసంహననో భవేత్|| దృఢేంద్రియబలత్వాచ్చ న ద్వంద్వైరభిభూయతే|" ఇతి|
Adhikarana బహవోఽప్యుపక్రమ ద్విత్వాన్నాతిరిచ్యంతే (౧౪) · Śloka ౧౪
నను, అతీసారజ్వరగుల్మాదీనామనేకరూపత్వాదనంతా ఏవోపక్రమాః ప్రాప్తాః| తత్కథముక్తం ? "ఉపక్రమ్యస్య హి ద్విత్వాద్ధిధైవోపక్రమో మతః| " ఇతి| అత ఆహ - - - - దోషగత్యాఽతిరిచ్యంతే గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః| ఉపక్రమా న తే ద్విత్వాద్భిన్నా అపి గదా ఇవ||37|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధోపక్రమణీయో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||
View original
ननु, अतीसारज्वरगुल्मादीनामनेकरूपत्वादनन्ता एवोपक्रमाः प्राप्ताः| तत्कथमुक्तम् ? "उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्धिधैवोपक्रमो मतः| " इति| अत आह - - - - दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः| उपक्रमा न ते द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||३७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాణాం-పృథగ్రూపాణాం సంసర్గసన్నిపాతాదితరతమభేదేనాఽఽనంత్యం యాతానాం యా గతిః, తథా తేషామేవ స్థానవృద్ధిక్షయలక్షణా యా గతిః, తథా తిర్యగూర్ధ్వాధోలక్షణా యా గతిః, తథా శాఖాకోష్ఠాస్థిసంధిలక్షణా చ యా గతిః, తయా| అతిరిచ్యంతే-బహవో భవంత్యుపక్రమాః| కథం ? ఇత్యాహ-గ్రాహిభేద్యాదిభేదతః,-గ్రాహీ చ భేదీ చ గ్రాహిభేదినౌ, తావాదీ యేషాం-రోగానురోధాన్నానావిధానాముపక్రమాణాం, తే గ్రాహిభేద్యాదయః, తేషాం భేదో-విశేషో, గ్రాహిభేద్యాదిభేదః, తస్మాత్| యద్యప్యతిరిచ్యంతే-అనంతాః సంపద్యంతే, తథాఽపి ద్విత్వాత్-సంతర్పణాపతర్పణరూపాత్, న తేఽతిరిచ్యంతే| సంతర్పణరూపత్వమపతర్పణరూపత్వం వా వర్జయిత్వా న తేషాముపక్రమాణాం రూపాంతరం సంభవతీత్యర్థః| కథమివ నాతిరిచ్యంతే? ఇత్యాహ-భిన్నా అపి గదా ఇవ| యథా,-వాతాదిదోషవశాన్నానావిధా అపి జ్వరాదయో బృంహణలంఘనసాధ్యత్వం [సామత్వం నిరామత్వం వా ] నాతివర్తంతే, యథోపక్రమా అపీతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయశ్చతుర్దశః సమాప్తః|| 14||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-"స్నేహనం రూక్షణం కర్మ" (శ్లో. 3) ఇత్యాదినా సర్వోపక్రమాణాం పృథక్త్వేఽప్యుపక్రమద్వయేఽంతర్భావ ఉక్తః| ఇదానీం తేషాం పృథక్త్వమేవ కుతః? ఇత్యత ఆహ-దోషగత్వేతి| దోషగత్యా-ద్దోషశ(స)రణత్వేన, యథా యథా దోషా భిద్యంతే తథా తథోపక్రమా భిద్యంతే| యథా,-అతిప్రవృత్తే గ్రాహీ, అప్రవృత్తే భేదీ, దాహే శీతః, శీతే ఉష్ణః, ఇత్యాది| పృథక్త్వే హేతుశ్చేత్పృథక్త్వమేవాస్తు, నేత్యాహ-న తే ద్విత్వాదితి| ద్విత్వాంచాతిరిచ్యంతే-బృంహణత్వం లంఘనత్వం వా సామాన్యం న త్యజంతి| యథా,-నానావిధా అపి గదాః సామత్వం నిరామత్వం వా| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| వ్ద్యుపక్రమప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 14||