௧௪. த்விவிதோபக்ரமணீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

தோஷோபக்ரமணீயாதநந்தரஂ த்விவிதோபக்ரமணீயாரம்பேऽயஂ ஸம்பந்தஃ| பூர்வஂ ஸாமாந்யேநோபக்ரமோ தோஷோபக்ரமணீயேऽபிஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

௦

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்விவிதஂ-த்விப்ரகாரஂ ச ததுபக்ரமணஂ ச த்விவிதோபக்ரமணம், தஸ்மை ஹிதோ த்விவிதோபக்ரமணீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்| உபக்ரமஶ்ச ஸமாஸதோ த்விவிதஃ, தந்த்ராந்தரபடிதாநாஂ சதுர்ணாமுபக்ரமாணாமத்ரைவாந்தர்பவாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்விவிதோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வாத்யாயே தோஷாணாமுபக்ரம உக்தஃ| தஸ்யேதாநீஂ பேதா வாச்யாஃ| தத்ர த்வௌ பேதௌ முக்யௌ| அத ஏவாயஂ த்விவிதோபக்ரமணீயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், உபக்ரம்யஸ்ய-சிகித்ஸ்யஸ்ய, த்வித்வாத்தேதோருபக்ரமோ த்விதைவ மதஃ-இஷ்டஃ| ஏவஶப்தோऽவதாரணஂ குர்வந் பரமதஂ க்ஷிபதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உபக்ரமபேதாநாஹ-உபக்ரம்யஸ்யேதி| உபக்ரம்யஸ்ய-ரோகஸ்ய| த்வித்வாத்-ஸாமநிராமபேதேந|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தயோர்த்வயோருபக்ரமயோஃ, ஏக ஸந்தர்பணரூப உபக்ரமோ, த்விதீயஶ்சாபதர்பணரூப உபக்ரமஃ| பஂஹணோ லங்கநஶ்ச தயோஃ-ஸந்தர்பணாபதர்பணயோஃ, பர்யாயௌ தத்பர்யாயாவுதாஹதௌ|| பஂஹணஂ ததுச்யதே யத்தேஹஸ்ய பஹத்த்வாய பவதி| லங்கநஂ ததுச்யதே யத்தேஹஸ்ய லாகவாய-லாகவோத்பாதநாய, பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணலங்கநயோர்லக்ஷணமாஹ-பஂஹணமிதி| யத்தேஹஸ்ய பஹத்த்வாய-ஸ்தௌல்யாய, தத்தஂஹணம்| யல்லாகவாய-காஶ்ர்யாய, தல்லங்கநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தச்ச தச்ச தே,-ஸந்தர்பணாபதர்பணே, பௌமாபமிதரச்ச பவதஃ| பூமேரிதஂ பௌமம்| அபாமிதமாபம்| பௌமயுக்தமாபஂ ஸந்தர்பணம்| இதரத்-பௌமாபாதந்யதக்நிவாய்வாகாஶாத்மகமபதர்பணம்| ப்ராயோக்ரஹணாத்கிஞ்ஹ்சித்பௌமாபமப்யபதர்பணம்| யதா,-யவகமஸூரமகுஷ்டதண்டுலீயாதி| ததா, அக்நிபவநோத்கடஸ்ய கடுகஸ்யாபி ஶுண்டீபிப்பல்யாதேஃ ஸந்தர்பணத்வம், வஷ்யத்வேந ஸந்தர்பணகார்யதர்ஶநாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கநபஂஹணே உதாஹரதி-பவத இதி| பௌமமாப்யஂ ச த்ரவ்யஂ பஂஹணம்| இதரத்-ஆக்நேயஂ வாயவ்யஂ நாபஸஂ ச லங்கநம்| இதி விபாகேந தே-த்வே பவதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹநாதி யச்சதுர்விதஂ கர்ம, ததபி த்விதயஂ-ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபஂ, நாதிவர்ததே-நாதிக்ராமதி| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-பூதாநாஂ ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபாத் த்வைத்யாத்-த்விப்ரகாரகத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹாதீநாமுபக்ரமாணாஂ பஂஹணே, ரூக்ஷாதீநாஂ ச லங்கநேऽந்தர்பாவமாஹ-ஸ்நேஹநஂ ரூக்ஷணமிதி| பூதாநாஂ த்வைத்யாத்-ஸ்நேஹநரூக்ஷணாதிகத்ரவ்யகாரணாநாஂ பதிவ்யாதீநாஂ பஂஹணலங்கநரூபத்வைவித்யாவ்யபிசாராத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தயோஃ ஸந்தர்பணாபதர்பணயோர்பஂஹணலங்கநாபரபர்யாயயோர்மத்யே, யல்லங்கநஂ-அபதர்பணம், தத் த்விதா| கதம் ? இத்யாஹ-ஶோதநஂ ஶமநஂ சேதி| இதி ஹேத்வர்தே, யதஃ ஶோதநஂ ஶமநஂ ச ததோ த்விதேத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கநபேதாநாஹ-ஶோதநமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதௌஷதஂ தோஷாந்-வாதாதீநந்தஃஸ்திதாந், பஹிரீரயேத்-க்ஷிபேத், தச்சோதநம்| தச்ச பஞ்சதா,-பஞ்சவிதம்| ததேவ பஞ்சவிதத்வமாஹ-நிரூஹ இத்யாதி| நிரூஹோ-பஸ்திஃ, ததா வமநம், ததா காயவிரேகஃ ஶிரோவிரேகஶ்ச, ததாऽஸ்ரவிஸ்ருதிஃ-ரக்தஸ்ராவஶ்ச, இதி பஞ்சதா ஶோதநம்| ஸர்வஶரீரஸ்ய ஶிரஃப்ரபதேரதோமலநிர்ஹரணஂ யத் ஸ காயவிரேகஶப்தேநோச்யதே| யத்து கேவலஂ ஶிரஃஸஂஜ்ஞகஸ்ய ஶரீராவயவஸ்ய க்ராணேநோர்த்வமலநிர்ஹரணஂ ஸ ஶிரோவிரேகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநஸ்ய லக்ஷணஂ பேதாஂஶ்சாஹ-யதீரயேதிதி, நிரூஹ இதி| யத்தோஷாந் பஹிர்நிஷ்காஸயேத்தச்சோதநம்| தத்து நிரூஹாதிபேதாத் பஞ்சதா| காயரேகோ-விரேசநம்| ஶிரோரேகோ-நஸ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதௌஷதஂ தோஷாந்-வாதாதீந், ந ஶோதயதி-நாந்தஃஸ்திதாந் பஹிர்நிஷ்காஸயதி, ததா ஸமாந்-ஸ்வப்ரமாணஸ்தாந், நோதீரயதி-ந சோத்க்லேஶயதி, விஷமாஂஶ்ச-ஸ்வப்ரமாணாத்தீநாதிகபவாவஸ்திதாந், ஸமீகரோதி-ஸ்வப்ரமாணஸ்தாந் விததாதி, தச்சமநமுச்யதே| தச்ச ஸப்ததா,-ஸப்தப்ரகாரம், பாசநாதிபேதேந| பாசயதீதி பாசநம்| பசதோऽக்ரேஃ பக்துஂ ஶக்திமதிகாஂ யதுத்பாதயதி தத்த்ரவ்யஂ க்ரியா வா பாசநமுச்யதே| யதா,-லங்கநஂ முஸ்தாதி வா| தீபநஂ யதா,-கதாதி| தந்த்ராந்தரே ச தீபநபாசநயோர்லக்ஷணமுக்தம்| யதா,_"யதக்நிகத்பசேந்நாமஂ தீபநஂ தத்யதா கதம்| பாசநஂ தத்விபர்யஸ்தஂ யதா வக்ஷ்யாமி லங்கநம்||" இதி| [க்ஷாரபாணிநாऽப்யுக்தம்-"பாசநஂ பாசயேத்தோஷாந் ஸாமாந் ஶமநமேவ து| தீபநஂ ஹ்யக்நிகத்த்வாமஂ கதாசித்பாசயேந்ந வா||" இதி| ] க்ஷுத்தட்ஶப்தாப்யாஂ க்ஷுதஷ்ணாநிக்ரஹாவிஹ கஹீதௌ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநஸ்ய லக்ஷணஂ பேதாஂஶ்சாஹ-ந ஶோதயதீதி, பாசநமிதி| யத்தோஷாந் ந ஶோதயதி-பஹிர்ந நிஷ்காஸயதி, ஸமாந்-ஜவிகதாந், நோதீரயதி-ந விகதிஂ நயதி, விஷமாந்-நிகதாண், ஸமீகரோதி-ப்ரகதிஂ நயதி, தச்சமநம்| தச்ச பாசநாதிபேதாத் ஸப்ததா| க்ஷுத்-அந்நவர்ஜநம்| தட்-உதகவர்ஜநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துஶப்தோ விஶேஷே| விஶேஷஸ்து லங்கநாபேக்ஷயா| ஶோதநஂ ஶமந சேதி த்விதா லங்கநமுக்தம்| பஂஹணமபி ஶோதநஂ பவதி| யதா,-துக்தாதித்ரவ்யம், ஶோதநஸ்வபாவத்ரவ்யாத்| தேந யதாவிதேந த்ரவ்யேண கேவலஸ்ய வாதஸ்ய பித்தயுக்தஸ்ய வா கோப ஆஶங்க்யதே| யதா-லங்கநேந ஶோதநத்ரவ்யேண ஹரீதக்யாதிநா| ததோ பஂஹணஸ்ய விஶேஷார்தஸ்துஶப்தஃ கதஃ| பஂஹணஂ யச்சோதநஂ தந்மருதஃ கேவலஸ்ய பித்தஸஹிதஸ்ய வா ஶமநம், ந து லங்கநஶோதநவத்கோபநம்| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| பஂஹணஂ ஶோதநரூபஂ வாதஸ்ய பித்தயுக்தஸ்ய வா ஶமநமேவோக்தம், ந கோபநஂ ஜாதுசிதித்யர்தஃ| லங்கநஂ தூபயரூபமபி வாதஸ்ய வாதபித்தயோர்வா கோபேநமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶோதநஶமந-வ்யதிரிக்தஸ்யௌஷதஸ்யாபாவாத் தயோஶ்ச லங்கநபேதத்வாத் பஂஹணஸ்யாநௌஷதத்வே ப்ராப்தே, பஂஹணஂ ஶமநமேவேத்யாஹ-பஂஹணஂ ஶமநஂ த்விதி| ஶுத்தஸ்ய பித்தஸஂஸஷ்டஸ்ய ச வாயோர்விஷமஸ்ய ஸமீகரணாச்சமநம் |

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கர்ஶிதஶப்தஸ்ய வ்யாத்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| வ்யாதிகர்ஶிதாந் பஂஹயேத்| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி யோஜ்யம்| பாராதிபிஃ க்ஷீணஸ்ய ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| பாரக்ஷீணாந் பஂஹயேத்| ஏவஂ ஶேஷேஷு| ரூக்ஷாதீந் பஂஹயேத்| க்ரீஷ்மேऽபராநபி-அந்யாநநுக்தாநபி பஂஹயேத்| [இத்தஂ ச க்ரீஷ்மே ஸர்வாநபி பஂஹயேத்,] அதிதராஂ து வ்யாதிகர்ஶிதாதீந் பஂஹயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணஸ்ய விஷயமாஹ-பஂஹயேதித்யாதி| க்ரீஷ்மேऽபராநபி-ஸ்வஸ்தாநபி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஂஸாதிபிர்பஂஹயேத் பஸ்திபிஶ்ச| கதம்பூதைர்பஸ்திபிஃ ? மதுரஸ்நிக்தைஃ, ந து ரூக்ஷதீக்ஷ்ணைஃ, தேஷாமபதர்பணஸ்வபாவத்வாத்| ஸ்வப்நோ-நித்ரா| ஶய்யாஸுகஂ-கட்வாஜநிதஂ ஶர்ம| நிர்வதிஃ-சித்தஸ்யாமாகுலத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணாந்யாஹ-மாஂஸக்ஷீரேத்யாதி| மதுரஸ்த்ரிக்தைர்பஸ்திபிஃ| ஶய்யாஸுகஂ-நித்ராஂ விநா ஶயநேऽவஸ்தாநம்| நிர்வதிஃ-ஸந்தோஷஃ| ஹர்ஷணஂ-ஆநந்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மேஹாதீநாமிநிர்மத்வர்தீயஃ| மேஹிப்ரபதீந் லங்கயேத்| ஶிஶிரே புநரபராநபி-அந்யாநபி, இதி வ்யாதிதாநாஂ க்ரஹணம்| ஸ்வஸ்தாநாஂ து ஶிஶிரே ஹேமந்தவிதிர்விஶேஷேணோக்த ஏவ| ஶிஶிரஶப்தஃ ஶீதமாத்ரோபலக்ஷணார்தஃ| தேந ஹேமந்தேऽபி லங்கயேதித்யர்த உபலப்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கநஸ்ய விஷயமாஹ-மேஹாமேதோஷேத்யாதி| ஆமதோஷஃ-அஜீர்ணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லங்கயேதிதி வர்ததே| தத்ர-தேஷு லங்கநீயேஷு மத்யே, ஸஂஶோதநாக்யைர்லங்கநைஃ ஸ்தைல்யாத்யதிகாந் ததா, ஆமதோஷாதிபிரார்தாந் லங்கயேத்| மத்யேத்யாதி| ததா மத்யஸ்தௌல்யபலபித்தகபாநேபிரேவ- ஆமதோஷாதிபிர்கதைராதுராந் ப்ராயஃ பூர்வஂ பாசநதீபநைர்லங்கநபேதைர்லங்கயேத்| ப்ராயோக்ரஹணஂ தேஶகாலாத்யபேக்ஷயா நியமஸ்யாஸர்வவிஷயத்வஜ்ஞாபநார்தம்| ஹீநஸ்தௌல்யபலாதிகாஂஸ்து ஸதஃ க்ஷுத்தஷ்ணாநிக்ரஹைஃ-புபுக்ஷாபிபாஸாவேகவிதாரணாக்யைர்லங்கநவிஶேஷைர்லங்கயேத்| தோஷைஃ-வாதபித்தகபைர்மத்யபலைரார்தாந், ததா தடாந்-ஶக்தாந், ஸமீரணாதிபிர்லங்கயேத்| ஆயாஸோ-வ்யாயாமஃ| கிமுத-கிஂபுநஃ ? அல்பபலைர்தோஷைரார்தாந் ஸமீரணாதிபிர்லங்கயேத்| ஸுதராஂ ஹீநபலைரார்தாந் லங்கயேதேவேத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-லங்கநபேதஸ்ய ஶோதநஸ்ய விஷயமாஹ-தத்ர ஸஂஶோதநைரிதி| அதிகஸ்தௌல்யாதீந் லங்கநீயாந் ஸஂஶோதநைர்லங்கயேத்| பாசநதீபநயோர்விஷயமாஹ-ஆமதௌஷேதி, விபந்தகௌரவேதி, மத்யஸ்தௌல்யாதிகாநிதி| ஆமதோஷாதிபிரர்தாந் மத்யஸ்தௌல்யாதிகாந் பூர்வஂ பாசநதீபநைர்லங்கயேத், பஶ்சாச்சோதநைஃ| க்ஷுத்தஷோர்விஷயமாஹ-ஏபிரேவேதி, க்ஷுத்தஷ்ணாநிக்ரஹைரிதி| ஏபிஃ-ஆமதோஷாதிபிஃ| வ்யாயாமாதபமாருதாநாஂ விஷயமாஹ-தோஷைஸ்த்வார்தாநிதி, ஸமீரணேதி| மத்யபலைர்தோஷைர்ரார்தாந் ஸமீரணாதிபிர்லங்கயேத்| கிஂ புநரல்பபலைர்தோஷைரார்தாந்? ஸுதராஂ ஹீநபலைரார்தாந் லங்கயேதேவேத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லங்கநீயாந்-லங்ஹ்கநார்ஹாந் மேஹாமதோஷாதியுதாந், ந பஂஹயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கநீயேஷு புருஷேஷு பஂஹணஸாத்யரோகோத்பத்தௌ பஂஹணே ப்ராப்தே நிஷேதமாஹ-ந பஂஹயேதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யே புநர்பஂஹ்யாஸ்தாந் லங்கநஸாத்யாமயார்தாந் மது கத்வா லங்கயேத்,-மதுநா லங்கநப்ரகாரேணாபதர்பயேதித்யர்தஃ| யுக்த்வா வாப்ரயோகேண ஸந்தர்பணாபதர்பணவ்யாமிஶ்ரலக்ஷணேந, தேஶகாலாதீநாஂ பலதஃ-அநுரோதேந, தாநுபாசரேத்-உபக்ரமேத், விநைவ லங்கநாதித்யர்தஃ| ஆதிக்ரஹணேந ஸத்த்வஸாத்ம்யாதிக்ரஹணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணீயேஷு ப்ருருஷேஶு லங்கநஸாத்யரோகோத்பத்தௌ ஸ்வல்பஂ லங்கநஂ கார்யமித்யாஹ-பஂஹ்யாஂஸ்த்விதி| தேஶாதிவஶேந த்வந்யதாऽப்யுபாசரேதித்யாஹ-யுக்த்யா வேதி| தாந்-லங்க்யாந் பஂஹ்யாஂஶ்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஂஹிதே ஸதி பலஂ புஷ்டிஶ்ச ஸ்யாத்| ததா, பஂஹணஸாத்யா ய ஆமயாஸ்தேஷாஂ ஸங்க்ஷயோ-விநாஶஃ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பஂஹதிலங்கிதலக்ஷணம்| தத்ர பஂஹதஸ்ய லக்ஷணமாஹ-பஂஹிதே ஸ்யாதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விமலேந்த்ரியதாதிஸ்தந்த்ராநாஶஶ்சேத்யந்தோ க்ரந்தோ லங்கிதலக்ஷணம்| விமலேந்த்ரியதா-கரணபாடவம்| க்ஷுத்தஷோஃ ஸஹ-ஏககாலமுதயஃ| ஶுத்தஹதயேதி| ஹதயஂ சோத்காரஶ்ச கண்டஶ்ச ஹதயோத்காரகண்டம், ஶுத்தஂ ச தத்ததயோத்காரகண்டஂ ச தஸ்ய பாவஃ ஹதயோத்காரகண்டதா| விமலேந்த்ரியதாதீநாஂ பதாநாமஸமஸ்தாநாஂ நிர்தேஶோ தோஷதேஶாத்யநுரோதேநைகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரிசதுராணாஂ பஹுதராணாஂ வா ஸர்வேஷாஂ ச லங்ஹ்கிதலக்ஷணத்வஂ பவேத், ந த்வேகஸ்ய த்வயோர்பஹூநாஂ சோத்பத்தௌ லங்கிதலக்ஷணத்வஂ பவேத், முநிரப்யநேநைவ ஹேதுநऽஸமாஸேநைவ லக்ஷணஂ வ்யதத்த| யதா (ச. ஸூ. அ. ௨௨|௩௪) - "வாதமூத்ரபுரீஷாணாஂ விஸர்கே காத்ரலாகவே| ஹதயோத்காரகண்டாஸ்யஶுத்தௌ தந்த்ராக்லமே கதே|| ஸ்வேதே ஜாதே ருசௌ சைவ க்ஷுத்பிபாஸாஸஹோதயே| கதஂ லங்கநமாதேஶ்யஂ நிர்வ்யதே சாந்தராத்மநி||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கிதஸ்ய லக்ஷணமாஹ-விமலேந்த்ரியதேதி, க்ஷுத்தடிதி, வ்யாதிமார்தவமிதி| ஸர்கோ மலாநாஂ-மலப்ரவத்திஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தே-பஂஹணலங்கநே, அநபேக்ஷிதமாத்ராதிஸேவிதே அதிஸ்தௌல்யாதிகார்ஶ்யாதீந் குருதஃ| அநபேக்ஷிதாஶ்ச தே மாத்ராதயஶ்ச-அநபேக்ஷிதமாத்ராதயஃ, தைஃ ஸேவிதே| மாத்ராத்யநபேக்ஷயா கதே இத்யர்தஃ| தே ச-அதிஸ்தௌல்யாதிகார்ஶ்யாதயஃ, ஸௌஷதாஃ-ஸபேஷஜாஃ, வக்ஷ்யந்தே-புரஸ்தாத்பணிஷ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிபஂஹதாதிலங்கிதயோர்லக்ஷணமாஹ-அநபேக்ஷிதேத்யாதி, அதிஸ்தௌல்யேதி| மாத்ராதேஶகாலாதீநநபேக்ஷ்யாதிஸேவிதஂ பஂஹணமதிஸ்தௌல்யாதீந் குருதே, லங்கநஂ த்வதிகார்ஶ்யாதீந் கே தேऽதிஸ்தௌல்யாதயோऽதிகார்ஶ்யாதயஶ்ச? இத்யத ஆஹ-வக்ஷ்யந்தே தே சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிபஂஹிதஶ்சாதிலங்கிதஶ்சேத்யேகவத்பாவஃ| அதிபஂஹிதேऽதிலங்கிதே ச தைரேவ-அதிஸ்தௌல்யாதிபிஃ, ததாऽதிகார்ஶ்யாதிபிஶ்ச, ரூபஂ-பஂஹணலங்கநாதியோகலக்ஷணஂ வேத்யம்| சஶப்தஃ ஸமுச்யயே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிஸ்தௌல்யாதீநாஂ கார்யத்வாத் கதஂ லக்ஷணத்வம் ? இத்யத ஆஹ-ரூபஂ தைரேயேதி| யத்ர கார்யைகஸமதிகம்யஂ காரணம், தத்ர கார்யமேவ லக்ஷணமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிபஂஹிதமதிஸ்தௌல்யாதீந் குருதே| 'அதிபஂஹிதஂ குருதே' இத்யநுபாத்தேநாபி ப்ரகதத்வாதத்ர கர்தபதேந க்ரியாபதேந ச ஸம்பந்தஃ கார்யஃ| அத ஏவ ததபேக்ஷயாऽதிஸ்தௌல்யாதீநாஂ த்விதீயா| அதவா யோக்யதயைவாநுபாத்தேநாபி ஸம்பந்தஃ க்ரியாதிநா பவத்யேவ, ஸுகவிலக்ஷணஸ்யைவஂஸ்திதத்வாத்| ததா ச பகவதோ வ்யாஸஸ்ய-"யஶ்ச நிம்பஂ பரஶுநா யஶ்சைநஂ மதுஸர்பிஷா| யஶ்சைநஂ கந்தமால்யேந ஸர்வஸ்ய கடுரேவ ஸஃ||" இதி| அத்ர ஹி சேதஸேகாலங்கரணக்ரியாபேக்ஷயா நிம்பாதீநாஂ த்விதீயாऽர்தஸம்பந்தஶ்ச| ஸ௦-தத்ர-தேஷ்வதிஸ்தௌல்யாதிஷு, மேதோநிலஶ்லேஷ்மநாஶநஂ ஸர்வஂ-அந்நபாநௌஷதமிஷ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிஸ்தௌல்யாதீநாஹ-அதிஸ்தௌல்யாபசீதி, காஸஸந்ந்யாஸேதி| அதிஸ்தௌல்யாதீந் 'அதிபஂஹணஂ குர்யாத்' இத்யத்யாஹாரஃ| ஆ௦ ர௦-அதிஸ்தௌல்யாதீநாமௌஷதமாஹ-தத்ர மேதோநிலஶ்லேஷ்மநாஶநமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குலத்தாதிகஂ ஸ்தூலாயேஷ்யதே| ஜூர்ணஃ-தணதாந்யவிஶேஷோ தக்ஷிணாபதே ஜோந்தலக இதி ப்ரஸித்தஃ| தண்டாஹதஂ-மதிதம்| த்ரிபலாதீநாமந்யதமஂ மதுநா லிஹ்யாத்| ததா, ரஸாஞ்ஜநாதேஶ்ச ப்ரயோகோऽக்நிமந்தரஸஸஹிதோ ஹிதஃ, அதிஸ்தூலாயேதி ப்ரகதேந யோஜ்யம்| விடங்காதியோகஃ ஸர்வஸமபாகோऽதிஸ்தௌல்யதோஷஜித்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குலத்தேதி, மஸ்த்விதி| ஜூர்ணௌ-யாவநாலஃ| மதூதகஂ-மதுமிஶ்ரமுதகம்| தண்டாஹதஂ-தக்ரம்| த்ரிபலாதீஂஶ்சதுரோ யோகாநாஹ-மதுநா த்ரிபலாமிதி| ரஸாஞ்ஜநாதீம்ஶ்சதுரஃ ப்ரயோகாநாஹ-ரஸாஞ்ஜநஸ்யேதி, ஶிலாஜதுப்ரயோகஶ்சேதி| ஸாக்நிமந்தரஸ இதி சதுர்பிஃ ஸம்பத்யதே| அக்நிமந்தரஸஃ-தர்காரீஸ்வரஸஃ| விடங்காதியோகமாஹ-விடங்கமிதி, யவாமலகசூர்நமிதி| க்ஷாரோ-யவக்ஷாரஃ| காலலோஹரஜோ-லோஹசூர்ணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யோஷாதீநி த்ரவ்யாணி சதுர்விஂஶதிஃ பரஸ்பரஸமபாகாநீத்யேகோ பாகஃ, தத்ஸமோ மதுநோ த்விதீயோ பாகஃ, கதஸ்ய ததீயஃ, தைலஸ்ய சதுர்தஃ, ஏஷாஂ ஸர்வேஷாஂ மிஶ்ரீபூதாநாஂ ஷோடஶகுணா யவஸக்தவஃ| ததேதத்பீதமதிஸ்தௌல்யாதிகாந் பூர்வோக்தாந் ஸர்வாந் ரோகாந்நிஹந்தி| அந்யாஂஶ்ச ததா விதாந் ரோகாந்-பஂஹணோத்தாநித்யர்தஃ| ததா, ஹத்ரோகாதீந் நிஹந்தி| ததா, புத்த்யாதிகரஂ ஸந்நஸ்ய-மந்தஸ்யாக்நேர்தீபநஂ ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யோஷாதியோகமாஹ-வ்யோஷகட்வீதி, ஹிங்குஸௌவர்சலேதி, நிஶே பஹத்யாவிதி, ஏஷாமிதி, ஸக்துபிரிதி, அதிஸ்தௌல்யாதிகாநிதி, ஹத்ரோககாமலேதி, புத்திமேதாஸ்மதிகரமிதி| கேம்புகாந்மூலம்| கேம்புகஂ-ஸ்வநாமப்ரஸித்தம்| ஷோடஶகுணைஃ-சூர்ணாபேக்ஷயா| பீதஂ-ஶீதோதகேந| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௪) -"குர்வாதிவத்தஸஂலீநஶ்லேஷ்மமிஶ்ரோऽந்நஜோ ரஸஃ| ஆம ஏவ ஶ்லதீகுர்வந் தாதூந் ஸ்தௌல்யமுபநயேத்|| அதிஸ்தௌல்யாததிக்ஷுத்தட்ஸ்வேதஶ்வாஸாதிநித்ரதாஃ| தௌர்கந்த்யஂ கத்கதத்வஂ ச பவேந்மேதோऽதிபுஷ்டிதா| ஸ்ரோதஃஸு மேதோருத்தேஷு வாயுஃ கோஷ்டே விஶேஷதஃ|| சரந் ப்ரஜ்வலயத்நக்நிஂ க்ஷுத்தஷௌ ஸ்தஸ்ததோऽதிகம்| ஸ்தூலஂ கோடரவத்தத்தௌ தஹதோऽக்ந்யநிலௌ ச தௌ|| ஸ்வேதவாஹிஶிராமூலபவாத்விஷ்யந்தநாதபி| மேதஸஃ ஶ்லேஷ்மயோகாச்ச பவதி ஸ்வேதபூரிதா|| கோஷ்ட ஏவ விபக்கேऽஸ்ய ஸஂருத்தஸ்ரோதோஸோ ரஸே| ஸர்வத்ராலப்தவத்தித்வாத் ப்ராயோ மேதஃ ப்ரசீயதே|| தச்சேஷாऽபி ரஸோऽல்பத்வாந்நாலஂ ரக்தாதிபுஷ்டயே| துல்யேऽபி ரக்தாதிசயே ப்ராக் சிதஂ சீயதேதராம்|| மேதஸ்தேநாஸமத்வேந தாதூநாஂ விததாதி தத்| ஶ்வாஸாதீநசிராச்சாந்யாந் ஜ்வரோதரபகந்தராந்|| மேஹோருஸ்தம்பபிடிகாவித்ரதிப்ரபதீந் கதாந்| அயதோபசயோத்ஸாஹஶ்சலஸ்பிகுதரஸ்தநஃ|| அதிஸ்தூலஃ ஸ்மதோ யோஜ்யஂ தத்ராந்நஂ மாருதாபஹம்| மதநஂ த்ரிபலாமுஸ்தாஸ்பதாஹ்வாரிஷ்டவத்ஸகம்|| ஸபாடாரக்வதஂ பீதமதிபஂஹணரோகஜித்| தத்வத்வத்ஸகஶம்யாகதேவதாருநிஶாத்வயம்|| ஸமுஸ்தபாடாகதிரத்ரிபலாநிம்பகோக்ஷுரம்| மதநாதீநி சாலேபஃ ஸ்நாநாதிஷ்வபி யோஜயேத்|| ஹிங்குகோமேதகவ்யோஷகுஷ்டக்ரௌஞ்சாஸ்திகோக்ஷுரம்| ஏலாவஷகஷட்க்ரந்தாகராஶ்வோபலபேதகம்|| தக்ரேண ததிமண்டேந பீதஂ கோலரஸேந வா| மூத்ரகச்ச்ரஂ கமீந் மேஹாந் ஸ்தூலதாஂ ச வ்யபோஹதி|| கமிக்நத்ரிபலாதைலஸக்துத்ர்யூஷணதீப்யகைஃ| லோஹோதகாப்லுதோ மந்தஃ ஶஸ்தோ பஂஹணரோகிணாம்|| யோஜ்யஂ ததா யதாவ்யாதி ஸ்வேதாஸக்ஸ்ராவணாத்யபி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிகார்ஶ்யாதயோऽதிலங்கநாஜ்ஜாயந்தே| ஸ்நேஹாதீநாஂ க்ஷயஶப்தேந ஸமாஸஃ, பஸ்த்யாதீநாஂ ச ருஜாஶப்தேந| மூத்ரக்ரஹாத்யாஶ்சேத்யாத்யஶப்தேந நாநாவிதாநாஂ வாதரோகாணாஂ க்ரஹணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிகார்ஶ்யாதீநாஹ-அதிகாற்ஶ்யமிதி, ஸ்நேஹேதி, ஸ்நேஹேதி, பஸ்தீதி, ப்ரலாபேதி, வர்சோமூத்ரேதி| ஸ்நேஹாதீநாஂ நவாநாஂ க்ஷயஃ| ஸ்நேஹஃ-ஸ்நிக்தத்வம்| பஸ்த்யாதீநாஂ ஸப்தாநாஂ ருஜா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்ர சாதிகார்ஶ்யமேவ வரமதிஸ்தௌல்யாதிதி வேத்யம், ந கார்ஶ்யமாத்ரஂ ஸ்தௌல்யமாத்ரஂ வா| யஸ்மாததிஸ்தூலாதிகஶாவேவ லங்கநபஂஹணாப்யாமுபக்ரம்யாவத்ர விவக்ஷிதௌ, ந ஸ்தூலகஶௌ ஸாமாந்யேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்தௌல்யாத் கார்ஶ்யஸ்ய ஸுகஸாத்யத்வமாஹ-கார்ஶ்யமேவேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஸ்மாத் ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜஂ பஂஹணஂ நாலஂ-ந ஸமர்தம், ந ச லங்கநஂ ஸமர்தம்| யஸ்மாத்ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜமதிமேதோக்நிவாதஜித்| யந்மேதஃக்ஷபணஂ ததக்நிநாஶகத்வாதஹச்ச| ஸ்தூலஸ்ய ஹி பஂஹணேந மேதோऽதிதராமுபசீயதே, லங்கநேந ச மேதஃக்ஷபணஂ பவதி, கிந்த்வக்நிபவநாவஸ்யோபசீயதே| யஸ்மாத் பஂஹணஂ-மாஂஸக்ஷீராதி, யச்ச லங்கநஂ-கோத்ரவஶ்யாமாகாதி, தத்பூர்வஸ்மாத்தேதோஃ ஸ்தூலஸ்ய ந பேஷஜம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்தௌல்யஸ்ய கச்ச்ரஸாத்யத்வே ஹேதுமாஹ-ந ஹி ஸ்தூலஸ்யேதி| பஂஹணஂ லங்கநஂ வா ந ஸ்தூலஸ்ய பேஷஜம்| யதஸ்தஸ்யாதிமேதோக்நிவாதஜித்பேஷஜமலஂ-ஸமர்தம்| லங்கநமதிமேதோஜித் பவதி, ந த்வத்யக்நிவாதஜித்| பஂஹணமத்யக்நிவாதஜித்பவதி, ந த்வதிமேதோஜித்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்-யஸ்மாத், க்ரஶிமா மதுரஸ்நிக்ததப்திபிஃ ஸௌக்யேந-அநாயாஸேந ச, நஶ்யதி-ஶாம்யதி, தஸ்மாத்கார்ஶ்யஂ ஸ்தௌல்யாத்வரம்| யதஶ்ச ஸ்தவிமா-ஸ்தூலத்வஂ, அத்யந்தவிபரீதநிஷேவணைஃ ஶாம்யதி| அத்யந்தஂ விபரீதாநி ச தாநி நிஷேவணாநி சாத்யந்தவிபரீதநிஷேவணாநி தைஃ,-திக்தகடுகஷாயப்ராயைஃ ரூக்ஷைரந்நபாநௌஷதஸேவநைரித்யர்தஃ| ஸ்தூலகஶயோஶ்ச யதி பஂஹணஸாத்யஸ்துல்யோ வ்யாதிஃ ஸ்யாத், தார்ஹி ஸ்தூலஸ்யோபக்ரமவிரோதாத்ததா ஸுகேந ந ஶாம்யதி யதா கஶஸ்ய| லங்கநஸாத்யோऽபி விஸூசிகாதிர்யாதி சைதயோஃ ஸ்யாத், ஸோऽபி கஶஸ்ய ஶீக்ரமுபஶமஂ கச்சதி| ஸ்தூலஸ்ய து விருத்தோபக்ரமத்வாத் துஃகேந ஶாம்யதி| ததா ஹி-அத்ர ப்ரதாநோபக்ரமஃ ஸ்வேதஃ, ஸ ச தாவந்ந கடதே| "ந ஸ்வேதயேததிஸ்தூலம்" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௭|௨௧) இதி நிஷேதாத்| அதைநஂ லங்கயதி ததா (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௨௪) - "ஸ்ரோதஃஸு மேதோருதேஷு வாயுஃ கோஷ்டே விஶேஷதஃ| சரந் ப்ரஜ்வலயத்யக்நிஂ க்ஷுதஷௌ ஸ்தஸ்ததோऽதிகம்| ஸ்தூலஂ கோடரவத்தத்தௌ தஹதோऽக்ந்யநிலௌ ச தௌ||" இத்யாதி ந்யாயாத்வாதஸகேநாக்நிநா வநஸ்யேவாஸ்ய மஹதி வ்யாபதுத்பத்யதே| அத பஂஹணோபக்ரமஃ க்ரியதேऽஸ்ய ததாऽऽமதோஷோ வர்தேத| கஶஸ்ய த்வவிருத்தோபக்ரமத்வாத்விஸூசிகாதிஃ ஸுகேநோபக்ரம்யஃ| தஸ்மாத்கார்ஶ்யமேவ ஸ்தௌல்யாத்வரம்| க்ரஶிமேதி கஶஶப்தாத்பத்வாதிபாடாதிமநிச், ரதோ ஹலாதேரிதி ரேபாதேஶஃ| ஸ்தவிமேதி தடாதேராகதிகணத்வாதிமநிஜிதி கேசித்| தஸ்மிஂஶ்ச ஸதி ஸ்தூலதூரேதி யணாதிபரஸ்ய லோபஃ, காரஸ்ய ச குணஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கார்ஶ்யஸ்தௌல்யயோர்வராவரத்வே ஹேத்வந்தரமாஹ-மதுரேத்யாதி, க்ரஶிமேத்யாதி| மதுரஸ்நிக்தாநஂ ஸௌஹித்யைஃ, தஸ்யப்யாஸார்தஂ பஹுவசநம்| க்ரஶிமா-கார்ஶ்யம்| ஸ்தவிமா-ஸ்தௌல்யம்| ஸ சாத்யந்தவிபரீதநிஷேவணைர்நஶ்யதி| அத்யந்தவிபரீதாநி-அத்யக்லாதிரூக்ஷாதீநி, அதிதுஃகஂ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-கஶே, பஂஹணஂ ஸர்வஂ பாநாந்நௌஷதஂ யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கார்ஶ்யஸ்யௌஷதமாஹ-யோஜயேதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அசிந்தயா-சேதஸஃ ஶோககார்யாத்யநாகுலத்வேந, ததா ஹர்ஷணேந-சித்ததுஷ்ட்யா, ததா ஸந்தர்பணேந-ஆஹாரவிஶேஷாதிநா பஂஹணேந, ததா ஸ்வப்நப்ரஸங்காத்-அதிநித்ராஸேவநேந, கஶஃ புஷ்யதி-ஸர்வோபசிததாதுஃ ஸம்பத்யதே| க இவ ? வராஹ ஏவ,-ஶூகரோ யதா| அந்யேப்யஶ்ச புஷ்டிஹேதுப்யஃ கஶவிஷயே ஸ்வப்ந ஏவ ப்ரதாந இதி தர்ஶயிதுஂ வராஹோ தஷ்டாந்தத்வேநோபந்யஸ்தோ க்ரந்தகதா| ததா ஹி-வராஹஸ்ய ஸ்வப்நமந்தரேண ந கஶ்சித்ததாவிதோऽப்யவஹாராதிருபலப்யதே, யதாऽஸௌ புஷ்டோऽதிமேதுரோ தஶ்யதே| அதிஸ்தூலாதிகஶயோஶ்ச லக்ஷணஂ முநிநாऽப்யதாயி (ச. ஸூ. அ. ௨௧|௯) - "மேதோமாஂஸாதிவத்தத்வாச்சலஸ்பிகுதரஸ்தநஃ| அயதோபச்சயோத்ஸாஹோ நரோऽதிஸ்தூல உச்யதே||" ததா (ச. ஸூ. அ. ௨௧|௧௪)- "ஶுஷ்கஸ்பிகுதரக்ரீவோ தமநீஜாலஸந்ததஃ| த்வகஸ்திஶேஷோऽதிகஶஃ ஸ்தூலபர்வா நரோ மதஃ||" இதி| ஸ௦-மாஂஸேந ஸமமபரஂ தேஹபஹத்த்வகரஂ ந ச வித்யதே| ஸர்வபஹத்த்வகரேப்யோ மாஂஸமதிபஂஹணமித்யர்தஃ| விஶேஷேண மாஂஸாதமாஂஸஂ தேஹபஹத்த்வகத்| குதஃ ? இத்யாஹ-மாஂஸேந ஸம்பதத்வாத்,-புஷ்டத்த்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அசிந்தாதிசதுஷ்டயஂ கார்ஶ்யஸ்ய ப்ரதாநமௌஷதமித்யாஹ-அசிந்தயேதி, ஸ்வப்நப்ரஸங்ஹ்காச்சேதி| ஹர்ஷணேந-ப்ரியதர்ஶநாதிநா| ஸந்தர்பணேந-ஸௌஹித்யேந| ஸ்வப்நப்ரஸங்காத்-நித்ராப்யாஸாத்| ஆ௦ ர௦-கார்ஶ்யஸ்ய ப்ரதாநதரமௌஷதமாஹ-ந ஹீத்யாதி| கார்ஶயஸ்ய ப்ரதாநதமமௌஷதமாஹ-மாஂஸாதேத்யாதி| மாஂஸாதாநாஂ-மாஂஸாஸேவிநாஂ மாஂஸம், மாஂஸேந ஸம்பதத்வாத்-புஷ்டத்வாத், விஶேஷேதோ தேஹபஹத்த்வகத் இத்யநுஷங்கஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௨௪)-"அதிகார்ஶ்யேந நாயாஸவர்ஷஶீதோஷ்நதட்க்ஷுதஃ| தப்திஹகுல்மார்ஶோவஹ்நிமந்ததாஃ| கஶஂ ப்ராயஶ்ச பாதந்தே ரக்தபித்தாநிலாமயாஃ| ஶுஷ்கஸ்பிகுதரக்ரீவஃ ஸ்தூலபர்வா ஶிராததஃ| உச்யதேऽதிகஶஸ்தத்ர ப்ராகுக்தோ பஂஹணோ விதிஃ|| அஶ்வகந்தா விதார்யாத்யோ வஷ்யாஶ்சௌஷதயோ ஹிதாஃ| லங்கநோத்தேஷு ரோகேஷு ஶேஷேஷ்வப்யுபகல்பயேத்|| யத்ததாத்வே ஸமர்தஂ ஸ்யாத்யச்சாப்யாஸேந புஷ்டயே| ஸத்யஃக்ஷீணோ யதஃ ஸத்யோபஂஹணேநோபசீயதே|| சிரஂ க்ரமேண ச க்ஷீணஸ்ததப்யாஸேந தத்ர ச| பஂஹணஂ தேஹமாத்ராக்நிமலாதீந் வீக்ஷ்ய யோஜயேத்|| க்ரமாந்மாஂஸரஸாஂஸ்தல்மாத்தகலாவணிகாந் லகூந்| வேஸவாரீகதைஸ்தத்வஜ்ஜாங்கலைஶ்ச கதாகதாந்|| ரஸாஂஸ்ததா ச க்ஷீராதீஂஸ்தர்பணாஂஸ்தர்பணாந் புநஃ| யுஞ்ஜ்யாத்கஶாநாஂ ஜ்வரிணாஂ காஸிநாஂ மூத்ரகச்ச்ரிணாம்|| தஷ்யதாமுர்த்வவாதாநாஂ மூடமாருதவர்சஸாம்| ஸமகஷ்ணாஸிதாதைலக்ஷௌத்ராஜ்யோ ஹி ஸதர்பணஃ|| மந்தஸ்தத்வத்ஸிதாக்ஷௌத்ரமதிராஸக்துயோஜிதஃ| பாணிதஂ ஸக்தவஃ ஸர்பைர்ததிமண்டோऽம்லகாஞ்ஜிகம்|| தர்பணஂ மூத்ரகச்ச்ரக்நமுதாவர்தஹரஂ பரம்| மந்தஃ கர்ஜூரமத்வீகாவக்ஷாம்லாம்லிகதாடிமைஃ|| பரூஷகைஃ ஸாமலகைஃ ஸத்யஸ்தஷ்ணாதிரோகஜித்| ஸ்வாதுரம்லோ ஜலகதஃ ஸஸ்நேஹோ ரூக்ஷ ஏவ வா|| ஸத்யஃ ஸந்தர்பணோ மந்தஃ ஸ்தைர்யவர்ணபலப்ரதஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்குரு யச்சாபதர்பணஂ, தத்ஸமாஸேந ஸ்தூலே ஹிதஂ மாக்ஷிகஶாலூகாதி| ஏதாத்தி ரௌக்ஷ்யாந்மேதஃ க்ஷபயதி, கௌரவாச்ச ஶீக்ரஂ ஜராஂ ந கச்சதி| யததோ விபரீதஂ-லகு ஸந்தர்பணஂ ச, தததிகஶே ஹிதஂ ஶாலிஷஷ்டிகைணேயஶஶலாவகபிஞ்ஜலாதிகம்| அதிகஶஸ்ய ஹ்யக்நிரபி கஶோ பவதி| தஸ்மாத்யபி தஸ்ய குர்வந்நபாநௌஷதமுபயுஜ்யதே, ததோऽக்நிஸாதோऽஸ்ய ஜாயதே| ததாऽஸ்ய லகு அபதர்பணமுபயுஜ்யதே, தத்பூயஃ கார்ஶ்யாயாஸ்ய ஸ்யாத்| தஸ்மால்லகு ஸந்தர்பணஂ ச யத்தத்கஶாய ஹிதம்| குரு சேத்யத்ர சஶப்தால்லகு ச யததர்பணஂ ஶ்யாமாககோரதூஷாதிகஂ, ததாऽந்யதபி யந்ந குரு ந ச லகு மேதோக்நஂ ஜாகரவ்யவாயவ்யாயாமசிந்தாதிகஂ, தச்ச ஸ்தூலே ஹிதமிதி கம்யதே| உபயோஃ-ஸ்தூலகஶயோர்யவகோதூமஂ ஹிதம்| கிம்பூதஂ யவயோகதூமம் ? இத்யாஹ-தத்யோக்யேத்யாதி| தயோஃ-ஸ்தூலகஶயோஃ, யோக்யா-உசிதா, ஆஹிதா-கதா, கல்பநா-ஸஂயோகஸஂஸ்காராதிநோபயோகோऽபாயோ வா, யஸ்மிந் யவகோதூமே, ததேவம்| யவாஃ ஸ்தூலே ஹிதாஃ, கோதூமாஃ கஶே, இத்யர்தஃ| 'ஹிதயோகே சதுர்தீ வக்தவ்யா" இத்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாத் ஸ்தூலே ஹிதமித்யத்ர ந சதுர்தீ| அந்யேऽபி ஹ்யேவஂ ப்ரயோகா தஶ்யந்தே| யதா ருத்ரடஸ்ய (காவ்யாலங்காரே அ. ௫|௧௪ டீ.) - "ஸாமாஜா தீமதாஂ ஹிதம்|" இதி| ததாऽஸ்யைவ (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௨௯) - "விலேபி க்ராஹிணீ ஹத்யா தஷ்ணாக்நீ தீபநீ ஹிதா| வ்ரணாக்ஷிரோகஸஂஶுத்ததுர்பலஸ்நேஹபாயிநாம்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்தௌல்யகார்ஶ்யயோஃ ஸங்க்ஷேபாதௌஷதமாஹ-குரு சாதர்பணமித்யாதி, யவகோதூமமித்யாதி| குருத்வே ஸதி யதபதர்பணஂ தத்ஸ்தூலே ஹிதம்| லகுத்வே ஸதி யத்ஸந்தர்பணஂ தத்கஶே ஹிதம்| யவாஶ்ச கோதூமாஶ்ச யவகோதூமம்| ததுபயோஃ ஸ்தூலகஶயோஃ க்ரமேண ஹிதம்| தச்ச ததுசிதகதகல்பநம்| யதா,-ஸ்தூலே தைலதக்ராதிஸித்தா பக்ஷ்யாஃ கஶே வ்ருதக்ஷீராதிஸித்தாஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௪) -"ஸ்தௌல்யகார்ஶ்யே ப்ரகத்யாऽபி ஸ்யாதாஂ தத்ராப்யயஂ விதிஃ| ஸததவ்யாதிததயா ஸதா யோஜ்யோ விபஜ்ய ச|| மாத்ராதியுக்தே ஸேவேத யஸ்து லங்கநபஂஹணே| ஸமதாத்வக்நிதேஹோऽஸௌ ஸிஂஹஸஂஹநநோ பவேத்|| தடேந்த்ரியபலத்வாச்ச ந த்வந்த்வைரபிபூயதே|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாணாஂ-பதக்ரூபாணாஂ ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாதிதரதமபேதேநாऽऽநந்த்யஂ யாதாநாஂ யா கதிஃ, ததா தேஷாமேவ ஸ்தாநவத்திக்ஷயலக்ஷணா யா கதிஃ, ததா திர்யகூர்த்வாதோலக்ஷணா யா கதிஃ, ததா ஶாகாகோஷ்டாஸ்திஸந்திலக்ஷணா ச யா கதிஃ, தயா| அதிரிச்யந்தே-பஹவோ பவந்த்யுபக்ரமாஃ| கதம் ? இத்யாஹ-க்ராஹிபேத்யாதிபேததஃ,-க்ராஹீ ச பேதீ ச க்ராஹிபேதிநௌ, தாவாதீ யேஷாஂ-ரோகாநுரோதாந்நாநாவிதாநாமுபக்ரமாணாஂ, தே க்ராஹிபேத்யாதயஃ, தேஷாஂ பேதோ-விஶேஷோ, க்ராஹிபேத்யாதிபேதஃ, தஸ்மாத்| யத்யப்யதிரிச்யந்தே-அநந்தாஃ ஸம்பத்யந்தே, ததாऽபி த்வித்வாத்-ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபாத், ந தேऽதிரிச்யந்தே| ஸந்தர்பணரூபத்வமபதர்பணரூபத்வஂ வா வர்ஜயித்வா ந தேஷாமுபக்ரமாணாஂ ரூபாந்தரஂ ஸம்பவதீத்யர்தஃ| கதமிவ நாதிரிச்யந்தே? இத்யாஹ-பிந்நா அபி கதா இவ| யதா,-வாதாதிதோஷவஶாந்நாநாவிதா அபி ஜ்வராதயோ பஂஹணலங்கநஸாத்யத்வஂ [ஸாமத்வஂ நிராமத்வஂ வா ] நாதிவர்தந்தே, யதோபக்ரமா அபீதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்விவிதோபக்ரமணீயாத்யாயஶ்சதுர்தஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௪||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-"ஸ்நேஹநஂ ரூக்ஷணஂ கர்ம" (ஶ்லோ. ௩) இத்யாதிநா ஸர்வோபக்ரமாணாஂ பதக்த்வேऽப்யுபக்ரமத்வயேऽந்தர்பாவ உக்தஃ| இதாநீஂ தேஷாஂ பதக்த்வமேவ குதஃ? இத்யத ஆஹ-தோஷகத்வேதி| தோஷகத்யா-த்தோஷஶ(ஸ)ரணத்வேந, யதா யதா தோஷா பித்யந்தே ததா ததோபக்ரமா பித்யந்தே| யதா,-அதிப்ரவத்தே க்ராஹீ, அப்ரவத்தே பேதீ, தாஹே ஶீதஃ, ஶீதே உஷ்ணஃ, இத்யாதி| பதக்த்வே ஹேதுஶ்சேத்பதக்த்வமேவாஸ்து, நேத்யாஹ-ந தே த்வித்வாதிதி| த்வித்வாஞ்சாதிரிச்யந்தே-பஂஹணத்வஂ லங்கநத்வஂ வா ஸாமாந்யஂ ந த்யஜந்தி| யதா,-நாநாவிதா அபி கதாஃ ஸாமத்வஂ நிராமத்வஂ வா| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| வ்த்யுபக்ரமப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௧௪||