੧੪. ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਰਮ੍ਭੇਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਪਕ੍ਰਮੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇਭਿਹਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਚ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਣਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਉਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸਤੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਮਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਕ੍ਰਮ ਉਕ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਭੇਦਾ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੌ ਭੇਦੌ ਮੁਖ੍ਯੌ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ-ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਮਤਃ-ਇਸ੍ਟਃ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਪਰਮਤਂ ਕ੍ਸਿਪਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਪਕ੍ਰਮਭੇਦਾਨਾਹ-ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਯ-ਰੋਗਸ੍ਯ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਤ੍-ਸਾਮਨਿਰਾਮਭੇਦੇਨ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਪਕ੍ਰਮਯੋਃ, ਏਕ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਰੂਪ ਉਪਕ੍ਰਮੋ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪ ਉਪਕ੍ਰਮਃ| ਬਂਹਣੋ ਲਙ੍ਘਨਸ਼੍ਚ ਤਯੋਃ-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਃ, ਪਰ੍ਯਾਯੌ ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾਵੁਦਾਹਤੌ|| ਬਂਹਣਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਾਯ ਭਵਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਲਾਘਵਾਯ-ਲਾਘਵੋਤ੍ਪਾਦਨਾਯ, ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਬਂਹਣਮਿਤਿ| ਯਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਾਯ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਯ, ਤਦ੍ਦਂਹਣਮ੍| ਯਲ੍ਲਾਘਵਾਯ-ਕਾਸ਼੍ਰ੍ਯਾਯ, ਤਲ੍ਲਙ੍ਘਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਤਚ੍ਚ ਤੇ,-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣੇ, ਭੌਮਾਪਮਿਤਰਚ੍ਚ ਭਵਤਃ| ਭੂਮੇਰਿਦਂ ਭੌਮਮ੍| ਅਪਾਮਿਦਮਾਪਮ੍| ਭੌਮਯੁਕ੍ਤਮਾਪਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਇਤਰਤ੍-ਭੌਮਾਪਾਦਨ੍ਯਦਗ੍ਨਿਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਮਕਮਪਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਕਿਞ੍ਹ੍ਚਿਦ੍ਭੌਮਾਪਮਪ੍ਯਪਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਯਥਾ,-ਯਵਕਮਸੂਰਮਕੁਸ੍ਠਤਣ੍ਡੁਲੀਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨਿਪਵਨੋਤ੍ਕਟਸ੍ਯ ਕਟੁਕਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਤ੍ਵਮ੍, ਵਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਕਾਰ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੇ ਉਦਾਹਰਤਿ-ਭਵਤ ਇਤਿ| ਭੌਮਮਾਪ੍ਯਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਬਂਹਣਮ੍| ਇਤਰਤ੍-ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਨਾਭਸਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨਮ੍| ਇਤਿ ਵਿਭਾਗੇਨ ਤੇ-ਦ੍ਵੇ ਭਵਤਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿ ਯਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਤਯਂ-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਂ, ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਾਤ੍ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਤ੍-ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਬਂਹਣੇ, ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਚ ਲਙ੍ਘਨੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਮਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਭੂਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵੈਧ੍ਯਾਤ੍-ਸ੍ਨੇਹਨਰੂਕ੍ਸਣਾਦਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਕਾਰਣਾਨਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਰੂਪਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਯੋਰ੍ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਯਲ੍ਲਙ੍ਘਨਂ-ਅਪਤਰ੍ਪਣਮ੍, ਤਤ੍ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੇ, ਯਤਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚ ਤਤੋ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਨਭੇਦਾਨਾਹ-ਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਦੌਸਧਂ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾਨ੍, ਬਹਿਰੀਰਯੇਤ੍-ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਤਚ੍ਛੋਧਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ,-ਪਞ੍ਚਵਿਧਮ੍| ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ-ਨਿਰੂਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੂਹੋ-ਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਥਾ ਵਮਨਮ੍, ਤਥਾ ਕਾਯਵਿਰੇਕਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ, ਤਥਾਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ, ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੇਰਧੋਮਲਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਯਤ੍ ਸ ਕਾਯਵਿਰੇਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਿਰਃਸਂਜ੍ਞਕਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਸ੍ਯ ਘ੍ਰਾਣੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਲਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਸ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚਾਹ-ਯਦੀਰਯੇਦਿਤਿ, ਨਿਰੂਹ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ੍ਕਾਸਯੇਤ੍ਤਚ੍ਛੋਧਨਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਕਾਯਰੇਕੋ-ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੇਕੋ-ਨਸ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਦੌਸਧਂ ਦੋਸਾਨ੍-ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ-ਨਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ੍ਕਾਸਯਤਿ, ਤਥਾ ਸਮਾਨ੍-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾਨ੍, ਨੋਦੀਰਯਤਿ-ਨ ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਤਿ, ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ਧੀਨਾਧਿਕਭਵਾਵਸ੍ਥਿਤਾਨ੍, ਸਮੀਕਰੋਤਿ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਦਧਾਤਿ, ਤਚ੍ਛਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ,-ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਮ੍, ਪਾਚਨਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਪਾਚਨਮ੍| ਪਚਤੋਗ੍ਰੇਃ ਪਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਧਿਕਾਂ ਯਦੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਾ ਪਾਚਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਲਙ੍ਘਨਂ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿ ਵਾ| ਦੀਪਨਂ ਯਥਾ,-ਘਤਾਦਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਦੀਪਨਪਾਚਨਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ,_"ਯਦਗ੍ਨਿਕਤ੍ਪਚੇਨ੍ਨਾਮਂ ਦੀਪਨਂ ਤਦ੍ਯਥਾ ਘਤਮ੍| ਪਾਚਨਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍||" ਇਤਿ| [ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਪਾਚਨਂ ਪਾਚਯੇਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ ਸ਼ਮਨਮੇਵ ਤੁ| ਦੀਪਨਂ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਾਮਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਾਚਯੇਨ੍ਨ ਵਾ||" ਇਤਿ| ] ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸੁਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਾਵਿਹ ਗਹੀਤੌ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਮਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚਾਹ-ਨ ਸ਼ੋਧਯਤੀਤਿ, ਪਾਚਨਮਿਤਿ| ਯਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਨ ਸ਼ੋਧਯਤਿ-ਬਹਿਰ੍ਨ ਨਿਸ੍ਕਾਸਯਤਿ, ਸਮਾਨ੍-ਜਵਿਕਤਾਨ੍, ਨੋਦੀਰਯਤਿ-ਨ ਵਿਕਤਿਂ ਨਯਤਿ, ਵਿਸਮਾਨ੍-ਨਿਕਤਾਣ੍, ਸਮੀਕਰੋਤਿ-ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਨਯਤਿ, ਤਚ੍ਛਮਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪਾਚਨਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਧਾ| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਅਨ੍ਨਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਤਟ੍-ਉਦਕਵਰ੍ਜਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ ਲਙ੍ਘਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਬਂਹਣਮਪਿ ਸ਼ੋਧਨਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਦੁਗ੍ਧਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਵਭਾਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍| ਤੇਨ ਯਥਾਵਿਧੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਕੋਪ ਆਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤੋ ਬਂਹਣਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਤਃ| ਬਂਹਣਂ ਯਚ੍ਛੋਧਨਂ ਤਨ੍ਮਰੁਤਃ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਮਨਮ੍, ਨ ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਸ਼ੋਧਨਵਤ੍ਕੋਪਨਮ੍| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਬਂਹਣਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ਮਨਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਕੋਪਨਂ ਜਾਤੁਚਿਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਤੂਭਯਰੂਪਮਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਾ ਕੋਪੇਨਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨ-ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍ ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਭੇਦਤ੍ਵਾਤ੍ ਬਂਹਣਸ੍ਯਾਨੌਸਧਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ, ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਮੇਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸਮਸ੍ਯ ਸਮੀਕਰਣਾਚ੍ਛਮਨਮ੍ |

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਭਾਰਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਾਰਕ੍ਸੀਣਾਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸੁ| ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ-ਅਨ੍ਯਾਨਨੁਕ੍ਤਾਨਪਿ ਬਂਹਯੇਤ੍| [ਇਤ੍ਥਂ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਰ੍ਵਾਨਪਿ ਬਂਹਯੇਤ੍,] ਅਤਿਤਰਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਦੀਨ੍ ਬਂਹਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਬਂਹਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਨਪਿ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਪਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਾਂਸਾਦਿਭਿਰ੍ਬਂਹਯੇਤ੍ ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ| ਕਥਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ? ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ, ਨ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ, ਤੇਸਾਮਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ-ਨਿਦ੍ਰਾ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਂ-ਖਟ੍ਵਾਜਨਿਤਂ ਸ਼ਰ੍ਮ| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ-ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਮਾਕੁਲਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣਾਨ੍ਯਾਹ-ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਸ੍ਤ੍ਰਿਗ੍ਧੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਂ-ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਯਨੇਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ-ਸਨ੍ਤੋਸਃ| ਹਰ੍ਸਣਂ-ਆਨਨ੍ਦਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੇਹਾਦੀਨਾਮਿਨਿਰ੍ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਃ| ਮੇਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਪੁਨਰਪਰਾਨਪਿ-ਅਨ੍ਯਾਨਪਿ, ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਹੇਮਨ੍ਤਵਿਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤ ਏਵ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ੀਤਮਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਹੇਮਨ੍ਤੇਪਿ ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਮੇਹਾਮੇਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਦੋਸਃ-ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨੀਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨੈਃ ਸ੍ਥੈਲ੍ਯਾਦ੍ਯਧਿਕਾਨ੍ ਤਥਾ, ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਮਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੇਭਿਰੇਵ- ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਰ੍ਗਦੈਰਾਤੁਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨਭੇਦੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਿਯਮਸ੍ਯਾਸਰ੍ਵਵਿਸਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਹੀਨਸ੍ਥੌਲ੍ਯਬਲਾਦਿਕਾਂਸ੍ਤੁ ਸਤਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਃ-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪਿਪਾਸਾਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਖ੍ਯੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਮਧ੍ਯਬਲੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍, ਤਥਾ ਦਢਾਨ੍-ਸ਼ਕ੍ਤਾਨ੍, ਸਮੀਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਆਯਾਸੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਕਿਮੁਤ-ਕਿਂਪੁਨਃ ? ਅਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਦੋਸੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਸਮੀਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਸੁਤਰਾਂ ਹੀਨਬਲੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ ਰਂ-ਲਙ੍ਘਨਭੇਦਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ| ਅਧਿਕਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਪਾਚਨਦੀਪਨਯੋਰ੍ਵਿਸਯਮਾਹ-ਆਮਦੌਸੇਤਿ, ਵਿਬਨ੍ਧਗੌਰਵੇਤਿ, ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨਿਤਿ| ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਰਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਚਨਦੀਪਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛੋਧਨੈਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੋਰ੍ਵਿਸਯਮਾਹ-ਏਭਿਰੇਵੇਤਿ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹੈਰਿਤਿ| ਏਭਿਃ-ਆਮਦੋਸਾਦਿਭਿਃ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਪਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਤਾਨਿਤਿ, ਸਮੀਰਣੇਤਿ| ਮਧ੍ਯਬਲੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਸਮੀਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਰਲ੍ਪਬਲੈਰ੍ਦੋਸੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍? ਸੁਤਰਾਂ ਹੀਨਬਲੈਰਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਯੇਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲਙ੍ਘਨੀਯਾਨ੍-ਲਙ੍ਹ੍ਘਨਾਰ੍ਹਾਨ੍ ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਦਿਯੁਤਾਨ੍, ਨ ਬਂਹਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਨੀਯੇਸੁ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਬਂਹਣਸਾਧ੍ਯਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਬਂਹਣੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਨਿਸੇਧਮਾਹ-ਨ ਬਂਹਯੇਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੇ ਪੁਨਰ੍ਬਂਹ੍ਯਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਾਮਯਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਮਦੁ ਕਤ੍ਵਾ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍,-ਮਦੁਨਾ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਪਤਰ੍ਪਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਬਲਤਃ-ਅਨੁਰੋਧੇਨ, ਤਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍-ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍, ਵਿਨੈਵ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣੀਯੇਸੁ ਪ੍ਰੁਰੁਸੇਸ਼ੁ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਬਂਹ੍ਯਾਂਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਦੇਸ਼ਾਦਿਵਸ਼ੇਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾਪ੍ਯੁਪਾਚਰੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵੇਤਿ| ਤਾਨ੍-ਲਙ੍ਘ੍ਯਾਨ੍ ਬਂਹ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਂਹਿਤੇ ਸਤਿ ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਬਂਹਣਸਾਧ੍ਯਾ ਯ ਆਮਯਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੋ-ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਬਂਹਤਿਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਂਹਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਬਂਹਿਤੇ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਦਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾ-ਕਰਣਪਾਟਵਮ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੋਃ ਸਹ-ਏਕਕਾਲਮੁਦਯਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਹਦਯੇਤਿ| ਹਦਯਂ ਚੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਮ੍, ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ ਤਦ੍ਧਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਤਾ| ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਦੀਨਾਂ ਪਦਾਨਾਮਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਦੋਸਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨੈਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਾਂ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਲਙ੍ਹ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍, ਨ ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍, ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਨੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਸਮਾਸੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਧਤ੍ਤ| ਯਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੨|੩੪) - "ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਗਾਤ੍ਰਲਾਘਵੇ| ਹਦਯੋਦ੍ਗਾਰਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਲਮੇ ਗਤੇ|| ਸ੍ਵੇਦੇ ਜਾਤੇ ਰੁਚੌ ਚੈਵ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸਹੋਦਯੇ| ਕਤਂ ਲਙ੍ਘਨਮਾਦੇਸ਼੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਥੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਿ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਿਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤੇਤਿ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡਿਤਿ, ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਰ੍ਦਵਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਾਨਾਂ-ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇ-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨੇ, ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਿਸੇਵਿਤੇ ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤਃ| ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ-ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤਮਾਤ੍ਰਾਦਯਃ, ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਯਨਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਚ-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯਃ, ਸੌਸਧਾਃ-ਸਭੇਸਜਾਃ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਭਣਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਬਂਹਤਾਤਿਲਙ੍ਘਿਤਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਅਨਪੇਕ੍ਸਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਤਿ| ਮਾਤ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਤਿਸੇਵਿਤਂ ਬਂਹਣਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ, ਲਙ੍ਘਨਂ ਤ੍ਵਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੇ ਤੇਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਯੋਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਚੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਬਂਹਿਤਸ਼੍ਚਾਤਿਲਙ੍ਘਿਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੇਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਅਤਿਬਂਹਿਤੇਤਿਲਙ੍ਘਿਤੇ ਚ ਤੈਰੇਵ-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਤਥਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ, ਰੂਪਂ-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਯਯੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਰੂਪਂ ਤੈਰੇਯੇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯੈਕਸਮਧਿਗਮ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਬਂਹਿਤਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| 'ਅਤਿਬਂਹਿਤਂ ਕੁਰੁਤੇ' ਇਤ੍ਯਨੁਪਾਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਪਦੇਨ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਅਥਵਾ ਯੋਗ੍ਯਤਯੈਵਾਨੁਪਾਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਿਯਾਦਿਨਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਸੁਕਵਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੈਵਂਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਭਗਵਤੋ ਵ੍ਯਾਸਸ੍ਯ-"ਯਸ਼੍ਚ ਨਿਮ੍ਬਂ ਪਰਸ਼ੁਨਾ ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸਾ| ਯਸ਼੍ਚੈਨਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਟੁਰੇਵ ਸਃ||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਛੇਦਸੇਕਾਲਙ੍ਕਰਣਕ੍ਰਿਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਿਮ੍ਬਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ| ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸ੍ਵਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਸੁ, ਮੇਦੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਾਸ਼ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ-ਅਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮਿਸ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਹ-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਪਚੀਤਿ, ਕਾਸਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ 'ਅਤਿਬਂਹਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍' ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਾਸ਼ਨਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿਕਂ ਸ੍ਥੂਲਾਯੇਸ੍ਯਤੇ| ਜੂਰ੍ਣਃ-ਤਣਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ ਜੋਨ੍ਧਲਕ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਦਣ੍ਡਾਹਤਂ-ਮਥਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਰਸਾਞ੍ਜਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੋਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸਸਹਿਤੋ ਹਿਤਃ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਾਯੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਸਮਭਾਗੋਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਦੋਸਜਿਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕੁਲਤ੍ਥੇਤਿ, ਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਜੂਰ੍ਣੌ-ਯਾਵਨਾਲਃ| ਮਧੂਦਕਂ-ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਮੁਦਕਮ੍| ਦਣ੍ਡਾਹਤਂ-ਤਕ੍ਰਮ੍| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਯੋਗਾਨਾਹ-ਮਧੁਨਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਮਿਤਿ| ਰਸਾਞ੍ਜਨਾਦੀਮ੍ਸ਼੍ਚਤੁਰਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਨਾਹ-ਰਸਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯੇਤਿ, ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਰਸਃ-ਤਰ੍ਕਾਰੀਸ੍ਵਰਸਃ| ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਯੋਗਮਾਹ-ਵਿਡਙ੍ਗਮਿਤਿ, ਯਵਾਮਲਕਚੂਰ੍ਨਮਿਤਿ| ਕ੍ਸਾਰੋ-ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ| ਕਾਲਲੋਹਰਜੋ-ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯੋਸਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਭਾਗਾਨੀਤ੍ਯੇਕੋ ਭਾਗਃ, ਤਤ੍ਸਮੋ ਮਧੁਨੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਭਾਗਃ, ਘਤਸ੍ਯ ਤਤੀਯਃ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਃ, ਏਸਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਾ ਯਵਸਕ੍ਤਵਃ| ਤਦੇਤਤ੍ਪੀਤਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍-ਬਂਹਣੋਤ੍ਥਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਹਦ੍ਰੋਗਾਦੀਨ੍ ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਰਂ ਸਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਦੀਪਨਂ ਚ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯੋਸਾਦਿਯੋਗਮਾਹ-ਵ੍ਯੋਸਕਟ੍ਵੀਤਿ, ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲੇਤਿ, ਨਿਸ਼ੇ ਬਹਤ੍ਯਾਵਿਤਿ, ਏਸਾਮਿਤਿ, ਸਕ੍ਤੁਭਿਰਿਤਿ, ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨਿਤਿ, ਹਦ੍ਰੋਗਕਾਮਲੇਤਿ, ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਕਰਮਿਤਿ| ਕੇਮ੍ਬੁਕਾਨ੍ਮੂਲਮ੍| ਕੇਮ੍ਬੁਕਂ-ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੈਃ-ਚੂਰ੍ਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਪੀਤਂ-ਸ਼ੀਤੋਦਕੇਨ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੪) -"ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਵਦ੍ਧਸਂਲੀਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਿਸ਼੍ਰੋਨ੍ਨਜੋ ਰਸਃ| ਆਮ ਏਵ ਸ਼੍ਲਥੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮੁਪਨਯੇਤ੍|| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਤਿਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਵਾਸਾਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾਃ| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗਦ੍ਗਦਤ੍ਵਂ ਚ ਭਵੇਨ੍ਮੇਦੋਤਿਪੁਸ੍ਟਿਤਾ| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|| ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਯਤ੍ਨਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੌ ਸ੍ਤਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਂ ਕੋਟਰਵਦ੍ਦਦ੍ਧੌ ਦਹਤੋਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲੌ ਚ ਤੌ|| ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸ਼ਿਰਾਮੂਲਭਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਦਪਿ| ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੋਗਾਚ੍ਚ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵੇਦਭੂਰਿਤਾ|| ਕੋਸ੍ਠ ਏਵ ਵਿਪਕ੍ਕੇਸ੍ਯ ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤੋਸੋ ਰਸੇ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਲਬ੍ਧਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮੇਦਃ ਪ੍ਰਚੀਯਤੇ|| ਤਚ੍ਛੇਸਾਪਿ ਰਸੋਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਲਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਰਕ੍ਤਾਦਿਚਯੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਚਿਤਂ ਚੀਯਤੇਤਰਾਮ੍|| ਮੇਦਸ੍ਤੇਨਾਸਮਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਤਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਚਿਰਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਜ੍ਵਰੋਦਰਭਗਨ੍ਦਰਾਨ੍|| ਮੇਹੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਪਿਟਿਕਾਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਗਦਾਨ੍| ਅਯਥੋਪਚਯੋਤ੍ਸਾਹਸ਼੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ|| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਃ ਸ੍ਮਤੋ ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਂ ਮਾਰੁਤਾਪਹਮ੍| ਮਦਨਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਾਸ੍ਪਤਾਹ੍ਵਾਰਿਸ੍ਟਵਤ੍ਸਕਮ੍|| ਸਪਾਠਾਰਗ੍ਵਧਂ ਪੀਤਮਤਿਬਂਹਣਰੋਗਜਿਤ੍| ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਤ੍ਸਕਸ਼ਮ੍ਯਾਕਦੇਵਦਾਰੁਨਿਸ਼ਾਦ੍ਵਯਮ੍|| ਸਮੁਸ੍ਤਪਾਠਾਖਦਿਰਤ੍ਰਿਫਲਾਨਿਮ੍ਬਗੋਕ੍ਸੁਰਮ੍| ਮਦਨਾਦੀਨਿ ਚਾਲੇਪਃ ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜਯੇਤ੍|| ਹਿਙ੍ਗੁਗੋਮੇਦਕਵ੍ਯੋਸਕੁਸ੍ਠਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਸ੍ਥਿਗੋਕ੍ਸੁਰਮ੍| ਏਲਾਵਸਕਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਖਰਾਸ਼੍ਵੋਪਲਭੇਦਕਮ੍|| ਤਕ੍ਰੇਣ ਦਧਿਮਣ੍ਡੇਨ ਪੀਤਂ ਕੋਲਰਸੇਨ ਵਾ| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਮੀਨ੍ ਮੇਹਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲਤਾਂ ਚ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ|| ਕਮਿਘ੍ਨਤ੍ਰਿਫਲਾਤੈਲਸਕ੍ਤੁਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਦੀਪ੍ਯਕੈਃ| ਲੋਹੋਦਕਾਪ੍ਲੁਤੋ ਮਨ੍ਥਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਬਂਹਣਰੋਗਿਣਾਮ੍|| ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਥਾ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਦ੍ਯਪਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਯੋਤਿਲਙ੍ਘਨਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਾਸਃ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ| ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨਾਹ-ਅਤਿਕਾੜ੍ਸ਼੍ਯਮਿਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੇਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੇਤਿ, ਬਸ੍ਤੀਤਿ, ਪ੍ਰਲਾਪੇਤਿ, ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰੇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਨਵਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਰੁਜਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ ਚਾਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਵਰਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਨ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਯਸ੍ਮਾਦਤਿਸ੍ਥੂਲਾਤਿਕਸ਼ਾਵੇਵ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣਾਭ੍ਯਾਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਾਵਤ੍ਰ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤੌ, ਨ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਬਂਹਣਂ ਨਾਲਂ-ਨ ਸਮਰ੍ਥਮ੍, ਨ ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| ਯਨ੍ਮੇਦਃਕ੍ਸਪਣਂ ਤਦਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਕਦ੍ਵਾਤਹਚ੍ਚ| ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਹਿ ਬਂਹਣੇਨ ਮੇਦੋਤਿਤਰਾਮੁਪਚੀਯਤੇ, ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਚ ਮੇਦਃਕ੍ਸਪਣਂ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਪਵਨਾਵਸ੍ਯੋਪਚੀਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਬਂਹਣਂ-ਮਾਂਸਕ੍ਸੀਰਾਦਿ, ਯਚ੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਂ-ਕੋਦ੍ਰਵਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਦਿ, ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਨ ਭੇਸਜਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਨ ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯੇਤਿ| ਬਂਹਣਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਵਾ ਨ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮ੍| ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਮੇਦੋਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਦ੍ਭੇਸਜਮਲਂ-ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਲਙ੍ਘਨਮਤਿਮੇਦੋਜਿਤ੍ ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਤ੍| ਬਂਹਣਮਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵਾਤਜਿਦ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਤਿਮੇਦੋਜਿਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਪ੍ਤਿਭਿਃ ਸੌਖ੍ਯੇਨ-ਅਨਾਯਾਸੇਨ ਚ, ਨਸ਼੍ਯਤਿ-ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਵਰਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਵਿਮਾ-ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਂ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਨਿਸੇਵਣਾਨਿ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣਾਨਿ ਤੈਃ,-ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਪ੍ਰਾਯੈਃ ਰੂਕ੍ਸੈਰਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਸੇਵਨੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚ ਯਦਿ ਬਂਹਣਸਾਦ੍ਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਾਰ੍ਹਿ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਾਤ੍ਤਥਾ ਸੁਖੇਨ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਯਥਾ ਕਸ਼ਸ੍ਯ| ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੋਪਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿਰ੍ਯਾਦਿ ਚੈਤਯੋਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸੋਪਿ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਪਸ਼ਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਦੁਃਖੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ-ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਵੇਦਃ, ਸ ਚ ਤਾਵਨ੍ਨ ਘਟਤੇ| "ਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਤਿਸ੍ਥੂਲਮ੍" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੭|੨੧) ਇਤਿ ਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਅਥੈਨਂ ਲਙ੍ਘਯਤਿ ਤਦਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੨੪) - "ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਮੇਦੋਰੁਦੇਸੁ ਵਾਯੁਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਸੁਤਸੌ ਸ੍ਤਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਂ ਕੋਟਰਵਦ੍ਦਦ੍ਧੌ ਦਹਤੋਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲੌ ਚ ਤੌ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾਤਸਖੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਵਨਸ੍ਯੇਵਾਸ੍ਯ ਮਹਤਿ ਵ੍ਯਾਪਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਬਂਹਣੋਪਕ੍ਰਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇਸ੍ਯ ਤਦਾਮਦੋਸੋ ਵਰ੍ਧੇਤ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਵਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੂਚਿਕਾਦਿਃ ਸੁਖੇਨੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦ੍ਵਰਮ੍| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮੇਤਿ ਕਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਪਥ੍ਵਾਦਿਪਾਠਾਦਿਮਨਿਚ੍, ਰਤੋ ਹਲਾਦੇਰਿਤਿ ਰੇਫਾਦੇਸ਼ਃ| ਸ੍ਥਵਿਮੇਤਿ ਦਢਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਦਿਮਨਿਜਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਤਿ ਸ੍ਥੂਲਦੂਰੇਤਿ ਯਣਾਦਿਪਰਸ੍ਯ ਲੋਪਃ, ਕਾਰਸ੍ਯ ਚ ਗੁਣਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਥੌਲ੍ਯਯੋਰ੍ਵਰਾਵਰਤ੍ਵੇ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ, ਕ੍ਰਸ਼ਿਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਂ ਸੌਹਿਤ੍ਯੈਃ, ਤਸ੍ਯਭ੍ਯਾਸਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ-ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮ੍| ਸ੍ਥਵਿਮਾ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਸ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਨਿਸੇਵਣੈਰ੍ਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰੀਤਾਨਿ-ਅਤ੍ਯਗ੍ਲਾਤਿਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਿ, ਅਤਿਦੁਃਖਂ ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਕਸ਼ੇ, ਬਂਹਣਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯੌਸਧਮਾਹ-ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਚਿਨ੍ਤਯਾ-ਚੇਤਸਃ ਸ਼ੋਕਕਾਰ੍ਯਾਦ੍ਯਨਾਕੁਲਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾ ਹਰ੍ਸਣੇਨ-ਚਿਤ੍ਤਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ-ਆਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਨਾ ਬਂਹਣੇਨ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍-ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਾਸੇਵਨੇਨ, ਕਸ਼ਃ ਪੁਸ੍ਯਤਿ-ਸਰ੍ਵੋਪਚਿਤਧਾਤੁਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਕ ਇਵ ? ਵਰਾਹ ਏਵ,-ਸ਼ੂਕਰੋ ਯਥਾ| ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਸ੍ਟਿਹੇਤੁਭ੍ਯਃ ਕਸ਼ਵਿਸਯੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਵਰਾਹੋ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ| ਤਥਾ ਹਿ-ਵਰਾਹਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਥਾਵਿਧੋਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਸੌ ਪੁਸ੍ਟੋਤਿਮੇਦੁਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਾਤਿਕਸ਼ਯੋਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੁਨਿਨਾਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧|੯) - "ਮੇਦੋਮਾਂਸਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਸ੍ਫਿਗੁਦਰਸ੍ਤਨਃ| ਅਯਥੋਪਚ੍ਚਯੋਤ੍ਸਾਹੋ ਨਰੋਤਿਸ੍ਥੂਲ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਤਥਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੧|੧੪)- "ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵੋ ਧਮਨੀਜਾਲਸਨ੍ਤਤਃ| ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ਼ੇਸੋਤਿਕਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਨਰੋ ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਸ੦-ਮਾਂਸੇਨ ਸਮਮਪਰਂ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਰਂ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਰੇਭ੍ਯੋ ਮਾਂਸਮਤਿਬਂਹਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਂ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਤ੍,-ਪੁਸ੍ਟਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਚਿਨ੍ਤਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਮੌਸਧਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਅਚਿਨ੍ਤਯੇਤਿ, ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਹ੍ਗਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਹਰ੍ਸਣੇਨ-ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ-ਸੌਹਿਤ੍ਯੇਨ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍-ਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍| ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤਰਮੌਸਧਮਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਮੌਸਧਮਾਹ-ਮਾਂਸਾਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਾਦਾਨਾਂ-ਮਾਂਸਾਸੇਵਿਨਾਂ ਮਾਂਸਮ੍, ਮਾਂਸੇਨ ਸਮ੍ਭਤਤ੍ਵਾਤ੍-ਪੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਿਸ਼ੇਸੇਤੋ ਦੇਹਬਹਤ੍ਤ੍ਵਕਤ੍ ਇਤ੍ਯਨੁਸਙ੍ਗਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੨੪)-"ਅਤਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਨ ਨਾਯਾਸਵਰ੍ਸਸ਼ੀਤੋਸ੍ਨਤਟ੍ਕ੍ਸੁਧਃ| ਤਪ੍ਤਿਹਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਵਹ੍ਨਿਮਨ੍ਦਤਾਃ| ਕਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਬਾਧਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਮਯਾਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਫਿਗੁਦਰਗ੍ਰੀਵਃ ਸ੍ਥੂਲਪਰ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਾਤਤਃ| ਉਚ੍ਯਤੇਤਿਕਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੋ ਬਂਹਣੋ ਵਿਧਿਃ|| ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦ੍ਯੋ ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੌਸਧਯੋ ਹਿਤਾਃ| ਲਙ੍ਘਨੋਤ੍ਥੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪ੍ਯੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਯਤ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਚ੍ਚਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਪੁਸ੍ਟਯੇ| ਸਦ੍ਯਃਕ੍ਸੀਣੋ ਯਤਃ ਸਦ੍ਯੋਬਂਹਣੇਨੋਪਚੀਯਤੇ|| ਚਿਰਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤਦਭ੍ਯਾਸੇਨ ਤਤ੍ਰ ਚ| ਬਂਹਣਂ ਦੇਹਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਲਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਤ੍|| ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸਾਂਸ੍ਤਲ੍ਮਾਦ੍ਦਕਲਾਵਣਿਕਾਨ੍ ਲਘੂਨ੍| ਵੇਸਵਾਰੀਕਤੈਸ੍ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਾਙ੍ਗਲੈਸ਼੍ਚ ਕਤਾਕਤਾਨ੍|| ਰਸਾਂਸ੍ਤਥਾ ਚ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਂਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਣਾਨ੍ ਪੁਨਃ| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਿਣਾਂ ਕਾਸਿਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਿਣਾਮ੍|| ਤਸ੍ਯਤਾਮੁਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਨਾਂ ਮੂਢਮਾਰੁਤਵਰ੍ਚਸਾਮ੍| ਸਮਕਸ੍ਣਾਸਿਤਾਤੈਲਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਜ੍ਯੋ ਹਿ ਸਤਰ੍ਪਣਃ|| ਮਨ੍ਥਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਦਿਰਾਸਕ੍ਤੁਯੋਜਿਤਃ| ਫਾਣਿਤਂ ਸਕ੍ਤਵਃ ਸਰ੍ਪੈਰ੍ਦਧਿਮਣ੍ਡੋਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍|| ਤਰ੍ਪਣਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਘ੍ਨਮੁਦਾਵਰ੍ਤਹਰਂ ਪਰਮ੍| ਮਨ੍ਥਃ ਖਰ੍ਜੂਰਮਦ੍ਵੀਕਾਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲਿਕਦਾਡਿਮੈਃ|| ਪਰੂਸਕੈਃ ਸਾਮਲਕੈਃ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦਿਰੋਗਜਿਤ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲੋ ਜਲਕਤਃ ਸਸ੍ਨੇਹੋ ਰੂਕ੍ਸ ਏਵ ਵਾ|| ਸਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਮਨ੍ਥਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਰ੍ਣਬਲਪ੍ਰਦਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਦ੍ਗੁਰੁ ਯਚ੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਂ, ਤਤ੍ਸਮਾਸੇਨ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ਼ਾਲੂਕਾਦਿ| ਏਤਾਦ੍ਧਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦਃ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਗੌਰਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਰਾਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਯਦਤੋ ਵਿਪਰੀਤਂ-ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ, ਤਦਤਿਕਸ਼ੇ ਹਿਤਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕੈਣੇਯਸ਼ਸ਼ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਦਿਕਮ੍| ਅਤਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਰਪਿ ਕਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਪਿ ਤਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਤੋਗ੍ਨਿਸਾਦੋਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾਸ੍ਯ ਲਘੁ ਅਪਤਰ੍ਪਣਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਭੂਯਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਯਾਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ਯਤ੍ਤਤ੍ਕਸ਼ਾਯ ਹਿਤਮ੍| ਗੁਰੁ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਲ੍ਲਘੁ ਚ ਯਦਤਰ੍ਪਣਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਰਦੂਸਾਦਿਕਂ, ਤਥਾਨ੍ਯਦਪਿ ਯਨ੍ਨ ਗੁਰੁ ਨ ਚ ਲਘੁ ਮੇਦੋਘ੍ਨਂ ਜਾਗਰਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਚਿਨ੍ਤਾਦਿਕਂ, ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਮਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਉਭਯੋਃ-ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਰ੍ਯਵਗੋਧੂਮਂ ਹਿਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਯਵਯੋਗਧੂਮਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਯੋਃ-ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਃ, ਯੋਗ੍ਯਾ-ਉਚਿਤਾ, ਆਹਿਤਾ-ਕਤਾ, ਕਲ੍ਪਨਾ-ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨੋਪਯੋਗੋਪਾਯੋ ਵਾ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਵਗੋਧੂਮੇ, ਤਦੇਵਮ੍| ਯਵਾਃ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਾਃ, ਗੋਧੂਮਾਃ ਕਸ਼ੇ, ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| 'ਹਿਤਯੋਗੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਹ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਰੁਦ੍ਰਟਸ੍ਯ (ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ. ੫|੧੪ ਟੀ.) - "ਸਾਮਾਜਾ ਧੀਮਤਾਂ ਹਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾਸ੍ਯੈਵ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੨੯) - "ਵਿਲੇਪਿ ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਹਦ੍ਯਾ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨੀ ਦੀਪਨੀ ਹਿਤਾ| ਵ੍ਰਣਾਕ੍ਸਿਰੋਗਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਨੇਹਪਾਯਿਨਾਮ੍||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦੌਸਧਮਾਹ-ਗੁਰੁ ਚਾਤਰ੍ਪਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਯਵਗੋਧੂਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਯਦਪਤਰ੍ਪਣਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥੂਲੇ ਹਿਤਮ੍| ਲਘੁਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਯਤ੍ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਤ੍ਕਸ਼ੇ ਹਿਤਮ੍| ਯਵਾਸ਼੍ਚ ਗੋਧੂਮਾਸ਼੍ਚ ਯਵਗੋਧੂਮਮ੍| ਤਦੁਭਯੋਃ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਯੋਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਹਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਤਦੁਚਿਤਕਤਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਯਥਾ,-ਸ੍ਥੂਲੇ ਤੈਲਤਕ੍ਰਾਦਿਸਿਦ੍ਧਾ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਃ ਕਸ਼ੇ ਵ੍ਰੁਤਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੪) -"ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਃ| ਸਤਤਵ੍ਯਾਧਿਤਤਯਾ ਸਦਾ ਯੋਜ੍ਯੋ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚ|| ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇ ਸੇਵੇਤ ਯਸ੍ਤੁ ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੇ| ਸਮਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਦੇਹੋਸੌ ਸਿਂਹਸਂਹਨਨੋ ਭਵੇਤ੍|| ਦਢੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਭਿਭੂਯਤੇ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਂ-ਪਥਗ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਿਤਰਤਮਭੇਦੇਨਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਤਾਨਾਂ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਾ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਤਿਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਲਕ੍ਸਣਾ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਥਾ ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਾ ਚ ਯਾ ਗਤਿਃ, ਤਯਾ| ਅਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਬਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਤਃ,-ਗ੍ਰਾਹੀ ਚ ਭੇਦੀ ਚ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦਿਨੌ, ਤਾਵਾਦੀ ਯੇਸਾਂ-ਰੋਗਾਨੁਰੋਧਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਤੇ ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਭੇਦੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੋ, ਗ੍ਰਾਹਿਭੇਦ੍ਯਾਦਿਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਅਨਨ੍ਤਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਤ੍-ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਾਤ੍, ਨ ਤੇਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਮਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਂ ਵਾ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਨ ਤੇਸਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮਿਵ ਨਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਗਦਾ ਇਵ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਸ਼ਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਅਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ [ਸਾਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਂ ਵਾ ] ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਯਥੋਪਕ੍ਰਮਾ ਅਪੀਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੪||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-"ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਰੂਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ ਉਕ੍ਤਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਕੁਤਃ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਦੋਸਗਤ੍ਵੇਤਿ| ਦੋਸਗਤ੍ਯਾ-ਦ੍ਦੋਸਸ਼(ਸ)ਰਣਤ੍ਵੇਨ, ਯਥਾ ਯਥਾ ਦੋਸਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਤਥੋਪਕ੍ਰਮਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਗ੍ਰਾਹੀ, ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਭੇਦੀ, ਦਾਹੇ ਸ਼ੀਤਃ, ਸ਼ੀਤੇ ਉਸ੍ਣਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਸ਼੍ਚੇਤ੍ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਤੁ, ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਤੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਞ੍ਚਾਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਬਂਹਣਤ੍ਵਂ ਲਙ੍ਘਨਤ੍ਵਂ ਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਨਾਨਾਵਿਧਾ ਅਪਿ ਗਦਾਃ ਸਾਮਤ੍ਵਂ ਨਿਰਾਮਤ੍ਵਂ ਵਾ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਵ੍ਦ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੪||