૧૪. દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

દોષોપક્રમણીયાદનન્તરં દ્વિવિધોપક્રમણીયારમ્ભેઽયં સમ્બન્ધઃ| પૂર્વં સામાન્યેનોપક્રમો દોષોપક્રમણીયેઽભિહિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વિવિધં-દ્વિપ્રકારં ચ તદુપક્રમણં ચ દ્વિવિધોપક્રમણમ્, તસ્મૈ હિતો દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ| શેષં પૂર્વવત્| ઉપક્રમશ્ચ સમાસતો દ્વિવિધઃ, તન્ત્રાન્તરપઠિતાનાં ચતુર્ણામુપક્રમાણામત્રૈવાન્તર્ભવાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્વિવિધોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| યતઃ પૂર્વાધ્યાયે દોષાણામુપક્રમ ઉક્તઃ| તસ્યેદાનીં ભેદા વાચ્યાઃ| તત્ર દ્વૌ ભેદૌ મુખ્યૌ| અત એવાયં દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, ઉપક્રમ્યસ્ય-ચિકિત્સ્યસ્ય, દ્વિત્વાદ્ધેતોરુપક્રમો દ્વિધૈવ મતઃ-ઇષ્ટઃ| એવશબ્દોઽવધારણં કુર્વન્ પરમતં ક્ષિપતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉપક્રમભેદાનાહ-ઉપક્રમ્યસ્યેતિ| ઉપક્રમ્યસ્ય-રોગસ્ય| દ્વિત્વાત્-સામનિરામભેદેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તયોર્દ્વયોરુપક્રમયોઃ, એક સન્તર્પણરૂપ ઉપક્રમો, દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણરૂપ ઉપક્રમઃ| બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચ તયોઃ-સન્તર્પણાપતર્પણયોઃ, પર્યાયૌ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ|| બૃંહણં તદુચ્યતે યદ્દેહસ્ય બૃહત્ત્વાય ભવતિ| લઙ્ઘનં તદુચ્યતે યદ્દેહસ્ય લાઘવાય-લાઘવોત્પાદનાય, ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણલઙ્ઘનયોર્લક્ષણમાહ-બૃંહણમિતિ| યદ્દેહસ્ય બૃહત્ત્વાય-સ્થૌલ્યાય, તદ્દૃંહણમ્| યલ્લાઘવાય-કાશ્ર્યાય, તલ્લઙ્ઘનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તચ્ચ તચ્ચ તે,-સન્તર્પણાપતર્પણે, ભૌમાપમિતરચ્ચ ભવતઃ| ભૂમેરિદં ભૌમમ્| અપામિદમાપમ્| ભૌમયુક્તમાપં સન્તર્પણમ્| ઇતરત્-ભૌમાપાદન્યદગ્નિવાય્વાકાશાત્મકમપતર્પણમ્| પ્રાયોગ્રહણાત્કિઞ્હ્ચિદ્ભૌમાપમપ્યપતર્પણમ્| યથા,-યવકમસૂરમકુષ્ઠતણ્ડુલીયાદિ| તથા, અગ્નિપવનોત્કટસ્ય કટુકસ્યાપિ શુણ્ઠીપિપ્પલ્યાદેઃ સન્તર્પણત્વમ્, વૃષ્યત્વેન સન્તર્પણકાર્યદર્શનાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનબૃંહણે ઉદાહરતિ-ભવત ઇતિ| ભૌમમાપ્યં ચ દ્રવ્યં બૃંહણમ્| ઇતરત્-આગ્નેયં વાયવ્યં નાભસં ચ લઙ્ઘનમ્| ઇતિ વિભાગેન તે-દ્વે ભવતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહનાદિ યચ્ચતુર્વિધં કર્મ, તદપિ દ્વિતયં-સન્તર્પણાપતર્પણરૂપં, નાતિવર્તતે-નાતિક્રામતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-ભૂતાનાં સન્તર્પણાપતર્પણરૂપાત્ દ્વૈધ્યાત્-દ્વિપ્રકારકત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નેહાદીનામુપક્રમાણાં બૃંહણે, રૂક્ષાદીનાં ચ લઙ્ઘનેઽન્તર્ભાવમાહ-સ્નેહનં રૂક્ષણમિતિ| ભૂતાનાં દ્વૈધ્યાત્-સ્નેહનરૂક્ષણાદિકદ્રવ્યકારણાનાં પૃથિવ્યાદીનાં બૃંહણલઙ્ઘનરૂપદ્વૈવિધ્યાવ્યભિચારાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તયોઃ સન્તર્પણાપતર્પણયોર્બૃંહણલઙ્ઘનાપરપર્યાયયોર્મધ્યે, યલ્લઙ્ઘનં-અપતર્પણમ્, તત્ દ્વિધા| કથમ્ ? ઇત્યાહ-શોધનં શમનં ચેતિ| ઇતિ હેત્વર્થે, યતઃ શોધનં શમનં ચ તતો દ્વિધેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનભેદાનાહ-શોધનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદૌષધં દોષાન્-વાતાદીનન્તઃસ્થિતાન્, બહિરીરયેત્-ક્ષિપેત્, તચ્છોધનમ્| તચ્ચ પઞ્ચધા,-પઞ્ચવિધમ્| તદેવ પઞ્ચવિધત્વમાહ-નિરૂહ ઇત્યાદિ| નિરૂહો-બસ્તિઃ, તથા વમનમ્, તથા કાયવિરેકઃ શિરોવિરેકશ્ચ, તથાઽસ્રવિસ્રુતિઃ-રક્તસ્રાવશ્ચ, ઇતિ પઞ્ચધા શોધનમ્| સર્વશરીરસ્ય શિરઃપ્રભૃતેરધોમલનિર્હરણં યત્ સ કાયવિરેકશબ્દેનોચ્યતે| યત્તુ કેવલં શિરઃસંજ્ઞકસ્ય શરીરાવયવસ્ય ઘ્રાણેનોર્ધ્વમલનિર્હરણં સ શિરોવિરેકઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોધનસ્ય લક્ષણં ભેદાંશ્ચાહ-યદીરયેદિતિ, નિરૂહ ઇતિ| યદ્દોષાન્ બહિર્નિષ્કાસયેત્તચ્છોધનમ્| તત્તુ નિરૂહાદિભેદાત્ પઞ્ચધા| કાયરેકો-વિરેચનમ્| શિરોરેકો-નસ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદૌષધં દોષાન્-વાતાદીન્, ન શોધયતિ-નાન્તઃસ્થિતાન્ બહિર્નિષ્કાસયતિ, તથા સમાન્-સ્વપ્રમાણસ્થાન્, નોદીરયતિ-ન ચોત્ક્લેશયતિ, વિષમાંશ્ચ-સ્વપ્રમાણાદ્ધીનાધિકભવાવસ્થિતાન્, સમીકરોતિ-સ્વપ્રમાણસ્થાન્ વિદધાતિ, તચ્છમનમુચ્યતે| તચ્ચ સપ્તધા,-સપ્તપ્રકારમ્, પાચનાદિભેદેન| પાચયતીતિ પાચનમ્| પચતોઽગ્રેઃ પક્તું શક્તિમધિકાં યદુત્પાદયતિ તદ્દ્રવ્યં ક્રિયા વા પાચનમુચ્યતે| યથા,-લઙ્ઘનં મુસ્તાદિ વા| દીપનં યથા,-ઘૃતાદિ| તન્ત્રાન્તરે ચ દીપનપાચનયોર્લક્ષણમુક્તમ્| યથા,_"યદગ્નિકૃત્પચેન્નામં દીપનં તદ્યથા ઘૃતમ્| પાચનં તદ્વિપર્યસ્તં યથા વક્ષ્યામિ લઙ્ઘનમ્||" ઇતિ| [ક્ષારપાણિનાઽપ્યુક્તમ્-"પાચનં પાચયેદ્દોષાન્ સામાન્ શમનમેવ તુ| દીપનં હ્યગ્નિકૃત્ત્વામં કદાચિત્પાચયેન્ન વા||" ઇતિ| ] ક્ષુત્તૃટ્શબ્દાભ્યાં ક્ષુતૃષ્ણાનિગ્રહાવિહ ગૃહીતૌ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનસ્ય લક્ષણં ભેદાંશ્ચાહ-ન શોધયતીતિ, પાચનમિતિ| યદ્દોષાન્ ન શોધયતિ-બહિર્ન નિષ્કાસયતિ, સમાન્-જવિકૃતાન્, નોદીરયતિ-ન વિકૃતિં નયતિ, વિષમાન્-નિકૃતાણ્, સમીકરોતિ-પ્રકૃતિં નયતિ, તચ્છમનમ્| તચ્ચ પાચનાદિભેદાત્ સપ્તધા| ક્ષુત્-અન્નવર્જનમ્| તૃટ્-ઉદકવર્જનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુશબ્દો વિશેષે| વિશેષસ્તુ લઙ્ઘનાપેક્ષયા| શોધનં શમન ચેતિ દ્વિધા લઙ્ઘનમુક્તમ્| બૃંહણમપિ શોધનં ભવતિ| યથા,-દુગ્ધાદિદ્રવ્યમ્, શોધનસ્વભાવદ્રવ્યાત્| તેન યથાવિધેન દ્રવ્યેણ કેવલસ્ય વાતસ્ય પિત્તયુક્તસ્ય વા કોપ આશઙ્ક્યતે| યથા-લઙ્ઘનેન શોધનદ્રવ્યેણ હરીતક્યાદિના| તતો બૃંહણસ્ય વિશેષાર્થસ્તુશબ્દઃ કૃતઃ| બૃંહણં યચ્છોધનં તન્મરુતઃ કેવલસ્ય પિત્તસહિતસ્ય વા શમનમ્, ન તુ લઙ્ઘનશોધનવત્કોપનમ્| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| બૃંહણં શોધનરૂપં વાતસ્ય પિત્તયુક્તસ્ય વા શમનમેવોક્તમ્, ન કોપનં જાતુચિદિત્યર્થઃ| લઙ્ઘનં તૂભયરૂપમપિ વાતસ્ય વાતપિત્તયોર્વા કોપેનમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શોધનશમન-વ્યતિરિક્તસ્યૌષધસ્યાભાવાત્ તયોશ્ચ લઙ્ઘનભેદત્વાત્ બૃંહણસ્યાનૌષધત્વે પ્રાપ્તે, બૃંહણં શમનમેવેત્યાહ-બૃંહણં શમનં ત્વિતિ| શુદ્ધસ્ય પિત્તસંસૃષ્ટસ્ય ચ વાયોર્વિષમસ્ય સમીકરણાચ્છમનમ્ |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્શિતશબ્દસ્ય વ્યાધ્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| વ્યાધિકર્શિતાન્ બૃંહયેત્| એવં શેષેષ્વપિ યોજ્યમ્| ભારાદિભિઃ ક્ષીણસ્ય પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| ભારક્ષીણાન્ બૃંહયેત્| એવં શેષેષુ| રૂક્ષાદીન્ બૃંહયેત્| ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ-અન્યાનનુક્તાનપિ બૃંહયેત્| [ઇત્થં ચ ગ્રીષ્મે સર્વાનપિ બૃંહયેત્,] અતિતરાં તુ વ્યાધિકર્શિતાદીન્ બૃંહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણસ્ય વિષયમાહ-બૃંહયેદિત્યાદિ| ગ્રીષ્મેઽપરાનપિ-સ્વસ્થાનપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસાદિભિર્બૃંહયેત્ બસ્તિભિશ્ચ| કથમ્ભૂતૈર્બસ્તિભિઃ ? મધુરસ્નિગ્ધૈઃ, ન તુ રૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ, તેષામપતર્પણસ્વભાવત્વાત્| સ્વપ્નો-નિદ્રા| શય્યાસુખં-ખટ્વાજનિતં શર્મ| નિર્વૃતિઃ-ચિત્તસ્યામાકુલત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણાન્યાહ-માંસક્ષીરેત્યાદિ| મધુરસ્ત્રિગ્ધૈર્બસ્તિભિઃ| શય્યાસુખં-નિદ્રાં વિના શયનેઽવસ્થાનમ્| નિર્વૃતિઃ-સન્તોષઃ| હર્ષણં-આનન્દઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મેહાદીનામિનિર્મત્વર્થીયઃ| મેહિપ્રભૃતીન્ લઙ્ઘયેત્| શિશિરે પુનરપરાનપિ-અન્યાનપિ, ઇતિ વ્યાધિતાનાં ગ્રહણમ્| સ્વસ્થાનાં તુ શિશિરે હેમન્તવિધિર્વિશેષેણોક્ત એવ| શિશિરશબ્દઃ શીતમાત્રોપલક્ષણાર્થઃ| તેન હેમન્તેઽપિ લઙ્ઘયેદિત્યર્થ ઉપલભ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનસ્ય વિષયમાહ-મેહામેદોષેત્યાદિ| આમદોષઃ-અજીર્ણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઙ્ઘયેદિતિ વર્તતે| તત્ર-તેષુ લઙ્ઘનીયેષુ મધ્યે, સંશોધનાખ્યૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્થૈલ્યાદ્યધિકાન્ તથા, આમદોષાદિભિરાર્તાન્ લઙ્ઘયેત્| મધ્યેત્યાદિ| તથા મધ્યસ્થૌલ્યબલપિત્તકફાનેભિરેવ- આમદોષાદિભિર્ગદૈરાતુરાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈર્લઙ્ઘનભેદૈર્લઙ્ઘયેત્| પ્રાયોગ્રહણં દેશકાલાદ્યપેક્ષયા નિયમસ્યાસર્વવિષયત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાંસ્તુ સતઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈઃ-બુભુક્ષાપિપાસાવેગવિધારણાખ્યૈર્લઙ્ઘનવિશેષૈર્લઙ્ઘયેત્| દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈર્મધ્યબલૈરાર્તાન્, તથા દૃઢાન્-શક્તાન્, સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| આયાસો-વ્યાયામઃ| કિમુત-કિંપુનઃ ? અલ્પબલૈર્દોષૈરાર્તાન્ સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| સુતરાં હીનબલૈરાર્તાન્ લઙ્ઘયેદેવેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-લઙ્ઘનભેદસ્ય શોધનસ્ય વિષયમાહ-તત્ર સંશોધનૈરિતિ| અધિકસ્થૌલ્યાદીન્ લઙ્ઘનીયાન્ સંશોધનૈર્લઙ્ઘયેત્| પાચનદીપનયોર્વિષયમાહ-આમદૌષેતિ, વિબન્ધગૌરવેતિ, મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાનિતિ| આમદોષાદિભિરર્તાન્ મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પૂર્વં પાચનદીપનૈર્લઙ્ઘયેત્, પશ્ચાચ્છોધનૈઃ| ક્ષુત્તૃષોર્વિષયમાહ-એભિરેવેતિ, ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈરિતિ| એભિઃ-આમદોષાદિભિઃ| વ્યાયામાતપમારુતાનાં વિષયમાહ-દોષૈસ્ત્વાર્તાનિતિ, સમીરણેતિ| મધ્યબલૈર્દોષૈર્રાર્તાન્ સમીરણાદિભિર્લઙ્ઘયેત્| કિં પુનરલ્પબલૈર્દોષૈરાર્તાન્? સુતરાં હીનબલૈરાર્તાન્ લઙ્ઘયેદેવેત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઙ્ઘનીયાન્-લઙ્હ્ઘનાર્હાન્ મેહામદોષાદિયુતાન્, ન બૃંહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનીયેષુ પુરુષેષુ બૃંહણસાધ્યરોગોત્પત્તૌ બૃંહણે પ્રાપ્તે નિષેધમાહ-ન બૃંહયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યે પુનર્બૃંહ્યાસ્તાન્ લઙ્ઘનસાધ્યામયાર્તાન્ મૃદુ કૃત્વા લઙ્ઘયેત્,-મૃદુના લઙ્ઘનપ્રકારેણાપતર્પયેદિત્યર્થઃ| યુક્ત્વા વાપ્રયોગેણ સન્તર્પણાપતર્પણવ્યામિશ્રલક્ષણેન, દેશકાલાદીનાં બલતઃ-અનુરોધેન, તાનુપાચરેત્-ઉપક્રમેત્, વિનૈવ લઙ્ઘનાદિત્યર્થઃ| આદિગ્રહણેન સત્ત્વસાત્મ્યાદિગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃંહણીયેષુ પ્રુરુષેશુ લઙ્ઘનસાધ્યરોગોત્પત્તૌ સ્વલ્પં લઙ્ઘનં કાર્યમિત્યાહ-બૃંહ્યાંસ્ત્વિતિ| દેશાદિવશેન ત્વન્યથાઽપ્યુપાચરેદિત્યાહ-યુક્ત્યા વેતિ| તાન્-લઙ્ઘ્યાન્ બૃંહ્યાંશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બૃંહિતે સતિ બલં પુષ્ટિશ્ચ સ્યાત્| તથા, બૃંહણસાધ્યા ય આમયાસ્તેષાં સઙ્ક્ષયો-વિનાશઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ બૃંહતિલઙ્ઘિતલક્ષણમ્| તત્ર બૃંહતસ્ય લક્ષણમાહ-બૃંહિતે સ્યાદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિમલેન્દ્રિયતાદિસ્તન્દ્રાનાશશ્ચેત્યન્તો ગ્રન્થો લઙ્ઘિતલક્ષણમ્| વિમલેન્દ્રિયતા-કરણપાટવમ્| ક્ષુત્તૃષોઃ સહ-એકકાલમુદયઃ| શુદ્ધહૃદયેતિ| હૃદયં ચોદ્ગારશ્ચ કણ્ઠશ્ચ હૃદયોદ્ગારકણ્ઠમ્, શુદ્ધં ચ તદ્ધૃદયોદ્ગારકણ્ઠં ચ તસ્ય ભાવઃ હૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા| વિમલેન્દ્રિયતાદીનાં પદાનામસમસ્તાનાં નિર્દેશો દોષદેશાદ્યનુરોધેનૈકસ્ય દ્વયોસ્ત્રિચતુરાણાં બહુતરાણાં વા સર્વેષાં ચ લઙ્હ્ઘિતલક્ષણત્વં ભવેત્, ન ત્વેકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં ચોત્પત્તૌ લઙ્ઘિતલક્ષણત્વં ભવેત્, મુનિરપ્યનેનૈવ હેતુનઽસમાસેનૈવ લક્ષણં વ્યધત્ત| યથા (ચ. સૂ. અ. ૨૨|૩૪) - "વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિસર્ગે ગાત્રલાઘવે| હૃદયોદ્ગારકણ્ઠાસ્યશુદ્ધૌ તન્દ્રાક્લમે ગતે|| સ્વેદે જાતે રુચૌ ચૈવ ક્ષુત્પિપાસાસહોદયે| કૃતં લઙ્ઘનમાદેશ્યં નિર્વ્યથે ચાન્તરાત્મનિ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘિતસ્ય લક્ષણમાહ-વિમલેન્દ્રિયતેતિ, ક્ષુત્તૃડિતિ, વ્યાધિમાર્દવમિતિ| સર્ગો મલાનાં-મલપ્રવૃત્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તે-બૃંહણલઙ્ઘને, અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્ કુરુતઃ| અનપેક્ષિતાશ્ચ તે માત્રાદયશ્ચ-અનપેક્ષિતમાત્રાદયઃ, તૈઃ સેવિતે| માત્રાદ્યનપેક્ષયા કૃતે ઇત્યર્થઃ| તે ચ-અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદયઃ, સૌષધાઃ-સભેષજાઃ, વક્ષ્યન્તે-પુરસ્તાદ્ભણિષ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિબૃંહતાતિલઙ્ઘિતયોર્લક્ષણમાહ-અનપેક્ષિતેત્યાદિ, અતિસ્થૌલ્યેતિ| માત્રાદેશકાલાદીનનપેક્ષ્યાતિસેવિતં બૃંહણમતિસ્થૌલ્યાદીન્ કુરુતે, લઙ્ઘનં ત્વતિકાર્શ્યાદીન્ કે તેઽતિસ્થૌલ્યાદયોઽતિકાર્શ્યાદયશ્ચ? ઇત્યત આહ-વક્ષ્યન્તે તે ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિબૃંહિતશ્ચાતિલઙ્ઘિતશ્ચેત્યેકવદ્ભાવઃ| અતિબૃંહિતેઽતિલઙ્ઘિતે ચ તૈરેવ-અતિસ્થૌલ્યાદિભિઃ, તથાઽતિકાર્શ્યાદિભિશ્ચ, રૂપં-બૃંહણલઙ્ઘનાતિયોગલક્ષણં વેદ્યમ્| ચશબ્દઃ સમુચ્યયે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસ્થૌલ્યાદીનાં કાર્યત્વાત્ કથં લક્ષણત્વમ્ ? ઇત્યત આહ-રૂપં તૈરેયેતિ| યત્ર કાર્યૈકસમધિગમ્યં કારણમ્, તત્ર કાર્યમેવ લક્ષણમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિબૃંહિતમતિસ્થૌલ્યાદીન્ કુરુતે| 'અતિબૃંહિતં કુરુતે' ઇત્યનુપાત્તેનાપિ પ્રકૃતત્વાદત્ર કર્તૃપદેન ક્રિયાપદેન ચ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| અત એવ તદપેક્ષયાઽતિસ્થૌલ્યાદીનાં દ્વિતીયા| અથવા યોગ્યતયૈવાનુપાત્તેનાપિ સમ્બન્ધઃ ક્રિયાદિના ભવત્યેવ, સુકવિલક્ષણસ્યૈવંસ્થિતત્વાત્| તથા ચ ભગવતો વ્યાસસ્ય-"યશ્ચ નિમ્બં પરશુના યશ્ચૈનં મધુસર્પિષા| યશ્ચૈનં ગન્ધમાલ્યેન સર્વસ્ય કટુરેવ સઃ||" ઇતિ| અત્ર હિ છેદસેકાલઙ્કરણક્રિયાપેક્ષયા નિમ્બાદીનાં દ્વિતીયાઽર્થસમ્બન્ધશ્ચ| સ૦-તત્ર-તેષ્વતિસ્થૌલ્યાદિષુ, મેદોનિલશ્લેષ્મનાશનં સર્વં-અન્નપાનૌષધમિષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસ્થૌલ્યાદીનાહ-અતિસ્થૌલ્યાપચીતિ, કાસસન્ન્યાસેતિ| અતિસ્થૌલ્યાદીન્ 'અતિબૃંહણં કુર્યાત્' ઇત્યધ્યાહારઃ| આ૦ ર૦-અતિસ્થૌલ્યાદીનામૌષધમાહ-તત્ર મેદોનિલશ્લેષ્મનાશનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુલત્થાદિકં સ્થૂલાયેષ્યતે| જૂર્ણઃ-તૃણધાન્યવિશેષો દક્ષિણાપથે જોન્ધલક ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| દણ્ડાહતં-મથિતમ્| ત્રિફલાદીનામન્યતમં મધુના લિહ્યાત્| તથા, રસાઞ્જનાદેશ્ચ પ્રયોગોઽગ્નિમન્થરસસહિતો હિતઃ, અતિસ્થૂલાયેતિ પ્રકૃતેન યોજ્યમ્| વિડઙ્ગાદિયોગઃ સર્વસમભાગોઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુલત્થેતિ, મસ્ત્વિતિ| જૂર્ણૌ-યાવનાલઃ| મધૂદકં-મધુમિશ્રમુદકમ્| દણ્ડાહતં-તક્રમ્| ત્રિફલાદીંશ્ચતુરો યોગાનાહ-મધુના ત્રિફલામિતિ| રસાઞ્જનાદીમ્શ્ચતુરઃ પ્રયોગાનાહ-રસાઞ્જનસ્યેતિ, શિલાજતુપ્રયોગશ્ચેતિ| સાગ્નિમન્થરસ ઇતિ ચતુર્ભિઃ સમ્બધ્યતે| અગ્નિમન્થરસઃ-તર્કારીસ્વરસઃ| વિડઙ્ગાદિયોગમાહ-વિડઙ્ગમિતિ, યવામલકચૂર્નમિતિ| ક્ષારો-યવક્ષારઃ| કાલલોહરજો-લોહચૂર્ણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યોષાદીનિ દ્રવ્યાણિ ચતુર્વિંશતિઃ પરસ્પરસમભાગાનીત્યેકો ભાગઃ, તત્સમો મધુનો દ્વિતીયો ભાગઃ, ઘૃતસ્ય તૃતીયઃ, તૈલસ્ય ચતુર્થઃ, એષાં સર્વેષાં મિશ્રીભૂતાનાં ષોડશગુણા યવસક્તવઃ| તદેતત્પીતમતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ પૂર્વોક્તાન્ સર્વાન્ રોગાન્નિહન્તિ| અન્યાંશ્ચ તથા વિધાન્ રોગાન્-બૃંહણોત્થાનિત્યર્થઃ| તથા, હૃદ્રોગાદીન્ નિહન્તિ| તથા, બુદ્ધ્યાદિકરં સન્નસ્ય-મન્દસ્યાગ્નેર્દીપનં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યોષાદિયોગમાહ-વ્યોષકટ્વીતિ, હિઙ્ગુસૌવર્ચલેતિ, નિશે બૃહત્યાવિતિ, એષામિતિ, સક્તુભિરિતિ, અતિસ્થૌલ્યાદિકાનિતિ, હૃદ્રોગકામલેતિ, બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરમિતિ| કેમ્બુકાન્મૂલમ્| કેમ્બુકં-સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્| ષોડશગુણૈઃ-ચૂર્ણાપેક્ષયા| પીતં-શીતોદકેન| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૪) -"ગુર્વાદિવૃદ્ધસંલીનશ્લેષ્મમિશ્રોઽન્નજો રસઃ| આમ એવ શ્લથીકુર્વન્ ધાતૂન્ સ્થૌલ્યમુપનયેત્|| અતિસ્થૌલ્યાદતિક્ષુત્તૃટ્સ્વેદશ્વાસાતિનિદ્રતાઃ| દૌર્ગન્ધ્યં ગદ્ગદત્વં ચ ભવેન્મેદોઽતિપુષ્ટિતા| સ્રોતઃસુ મેદોરુદ્ધેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ|| ચરન્ પ્રજ્વલયત્નગ્નિં ક્ષુત્તૃષૌ સ્તસ્તતોઽધિકમ્| સ્થૂલં કોટરવદ્દૃદ્ધૌ દહતોઽગ્ન્યનિલૌ ચ તૌ|| સ્વેદવાહિશિરામૂલભવાદ્વિષ્યન્દનાદપિ| મેદસઃ શ્લેષ્મયોગાચ્ચ ભવતિ સ્વેદભૂરિતા|| કોષ્ઠ એવ વિપક્કેઽસ્ય સંરુદ્ધસ્રોતોસો રસે| સર્વત્રાલબ્ધવૃત્તિત્વાત્ પ્રાયો મેદઃ પ્રચીયતે|| તચ્છેષાઽપિ રસોઽલ્પત્વાન્નાલં રક્તાદિપુષ્ટયે| તુલ્યેઽપિ રક્તાદિચયે પ્રાક્ ચિતં ચીયતેતરામ્|| મેદસ્તેનાસમત્વેન ધાતૂનાં વિદધાતિ તત્| શ્વાસાદીનચિરાચ્ચાન્યાન્ જ્વરોદરભગન્દરાન્|| મેહોરુસ્તમ્ભપિટિકાવિદ્રધિપ્રભૃતીન્ ગદાન્| અયથોપચયોત્સાહશ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ|| અતિસ્થૂલઃ સ્મૃતો યોજ્યં તત્રાન્નં મારુતાપહમ્| મદનં ત્રિફલામુસ્તાસ્પતાહ્વારિષ્ટવત્સકમ્|| સપાઠારગ્વધં પીતમતિબૃંહણરોગજિત્| તદ્વદ્વત્સકશમ્યાકદેવદારુનિશાદ્વયમ્|| સમુસ્તપાઠાખદિરત્રિફલાનિમ્બગોક્ષુરમ્| મદનાદીનિ ચાલેપઃ સ્નાનાદિષ્વપિ યોજયેત્|| હિઙ્ગુગોમેદકવ્યોષકુષ્ઠક્રૌઞ્ચાસ્થિગોક્ષુરમ્| એલાવૃષકષડ્ગ્રન્થાખરાશ્વોપલભેદકમ્|| તક્રેણ દધિમણ્ડેન પીતં કોલરસેન વા| મૂત્રકૃચ્છ્રં કૃમીન્ મેહાન્ સ્થૂલતાં ચ વ્યપોહતિ|| કૃમિઘ્નત્રિફલાતૈલસક્તુત્ર્યૂષણદીપ્યકૈઃ| લોહોદકાપ્લુતો મન્થઃ શસ્તો બૃંહણરોગિણામ્|| યોજ્યં તથા યથાવ્યાધિ સ્વેદાસૃક્સ્રાવણાદ્યપિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિકાર્શ્યાદયોઽતિલઙ્ઘનાજ્જાયન્તે| સ્નેહાદીનાં ક્ષયશબ્દેન સમાસઃ, બસ્ત્યાદીનાં ચ રુજાશબ્દેન| મૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચેત્યાદ્યશબ્દેન નાનાવિધાનાં વાતરોગાણાં ગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિકાર્શ્યાદીનાહ-અતિકા્શ્યમિતિ, સ્નેહેતિ, સ્નેહેતિ, બસ્તીતિ, પ્રલાપેતિ, વર્ચોમૂત્રેતિ| સ્નેહાદીનાં નવાનાં ક્ષયઃ| સ્નેહઃ-સ્નિગ્ધત્વમ્| બસ્ત્યાદીનાં સપ્તાનાં રુજા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્ર ચાતિકાર્શ્યમેવ વરમતિસ્થૌલ્યાદિતિ વેદ્યમ્, ન કાર્શ્યમાત્રં સ્થૌલ્યમાત્રં વા| યસ્માદતિસ્થૂલાતિકૃશાવેવ લઙ્ઘનબૃંહણાભ્યામુપક્રમ્યાવત્ર વિવક્ષિતૌ, ન સ્થૂલકૃશૌ સામાન્યેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્થૌલ્યાત્ કાર્શ્યસ્ય સુખસાધ્યત્વમાહ-કાર્શ્યમેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માત્ સ્થૂલસ્ય ભેષજં બૃંહણં નાલં-ન સમર્થમ્, ન ચ લઙ્ઘનં સમર્થમ્| યસ્માત્સ્થૂલસ્ય ભેષજમતિમેદોગ્નિવાતજિત્| યન્મેદઃક્ષપણં તદગ્નિનાશકૃદ્વાતહૃચ્ચ| સ્થૂલસ્ય હિ બૃંહણેન મેદોઽતિતરામુપચીયતે, લઙ્ઘનેન ચ મેદઃક્ષપણં ભવતિ, કિન્ત્વગ્નિપવનાવસ્યોપચીયતે| યસ્માત્ બૃંહણં-માંસક્ષીરાદિ, યચ્ચ લઙ્ઘનં-કોદ્રવશ્યામાકાદિ, તત્પૂર્વસ્માદ્ધેતોઃ સ્થૂલસ્ય ન ભેષજમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્થૌલ્યસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વે હેતુમાહ-ન હિ સ્થૂલસ્યેતિ| બૃંહણં લઙ્ઘનં વા ન સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્| યતસ્તસ્યાતિમેદોગ્નિવાતજિદ્ભેષજમલં-સમર્થમ્| લઙ્ઘનમતિમેદોજિત્ ભવતિ, ન ત્વત્યગ્નિવાતજિત્| બૃંહણમત્યગ્નિવાતજિદ્ભવતિ, ન ત્વતિમેદોજિત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્-યસ્માત્, ક્રશિમા મધુરસ્નિગ્ધતૃપ્તિભિઃ સૌખ્યેન-અનાયાસેન ચ, નશ્યતિ-શામ્યતિ, તસ્માત્કાર્શ્યં સ્થૌલ્યાદ્વરમ્| યતશ્ચ સ્થવિમા-સ્થૂલત્વં, અત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ શામ્યતિ| અત્યન્તં વિપરીતાનિ ચ તાનિ નિષેવણાનિ ચાત્યન્તવિપરીતનિષેવણાનિ તૈઃ,-તિક્તકટુકષાયપ્રાયૈઃ રૂક્ષૈરન્નપાનૌષધસેવનૈરિત્યર્થઃ| સ્થૂલકૃશયોશ્ચ યદિ બૃંહણસાદ્યસ્તુલ્યો વ્યાધિઃ સ્યાત્, તાર્હિ સ્થૂલસ્યોપક્રમવિરોધાત્તથા સુખેન ન શામ્યતિ યથા કૃશસ્ય| લઙ્ઘનસાધ્યોઽપિ વિસૂચિકાદિર્યાદિ ચૈતયોઃ સ્યાત્, સોઽપિ કૃશસ્ય શીઘ્રમુપશમં ગચ્છતિ| સ્થૂલસ્ય તુ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ દુઃખેન શામ્યતિ| તથા હિ-અત્ર પ્રધાનોપક્રમઃ સ્વેદઃ, સ ચ તાવન્ન ઘટતે| "ન સ્વેદયેદતિસ્થૂલમ્" (હૃ. સૂ. અ. ૧૭|૨૧) ઇતિ નિષેધાત્| અથૈનં લઙ્ઘયતિ તદા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૨૪) - "સ્રોતઃસુ મેદોરુદેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ| ચરન્ પ્રજ્વલયત્યગ્નિં ક્ષુતૃષૌ સ્તસ્તતોઽધિકમ્| સ્થૂલં કોટરવદ્દૃદ્ધૌ દહતોઽગ્ન્યનિલૌ ચ તૌ||" ઇત્યાદિ ન્યાયાદ્વાતસખેનાગ્નિના વનસ્યેવાસ્ય મહતિ વ્યાપદુત્પદ્યતે| અથ બૃંહણોપક્રમઃ ક્રિયતેઽસ્ય તદાઽઽમદોષો વર્ધેત| કૃશસ્ય ત્વવિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્વિસૂચિકાદિઃ સુખેનોપક્રમ્યઃ| તસ્માત્કાર્શ્યમેવ સ્થૌલ્યાદ્વરમ્| ક્રશિમેતિ કૃશશબ્દાત્પૃથ્વાદિપાઠાદિમનિચ્, રઋતો હલાદેરિતિ રેફાદેશઃ| સ્થવિમેતિ દૃઢાદેરાકૃતિગણત્વાદિમનિજિતિ કેચિત્| તસ્મિંશ્ચ સતિ સ્થૂલદૂરેતિ યણાદિપરસ્ય લોપઃ, ઋકારસ્ય ચ ગુણઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાર્શ્યસ્થૌલ્યયોર્વરાવરત્વે હેત્વન્તરમાહ-મધુરેત્યાદિ, ક્રશિમેત્યાદિ| મધુરસ્નિગ્ધાનં સૌહિત્યૈઃ, તૃસ્યભ્યાસાર્થં બહુવચનમ્| ક્રશિમા-કાર્શ્યમ્| સ્થવિમા-સ્થૌલ્યમ્| સ ચાત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈર્નશ્યતિ| અત્યન્તવિપરીતાનિ-અત્યગ્લાતિરૂક્ષાદીનિ, અતિદુઃખં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-કૃશે, બૃંહણં સર્વં પાનાન્નૌષધં યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાર્શ્યસ્યૌષધમાહ-યોજયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અચિન્તયા-ચેતસઃ શોકકાર્યાદ્યનાકુલત્વેન, તથા હર્ષણેન-ચિત્તતુષ્ટ્યા, તથા સન્તર્પણેન-આહારવિશેષાદિના બૃંહણેન, તથા સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાત્-અતિનિદ્રાસેવનેન, કૃશઃ પુષ્યતિ-સર્વોપચિતધાતુઃ સમ્પદ્યતે| ક ઇવ ? વરાહ એવ,-શૂકરો યથા| અન્યેભ્યશ્ચ પુષ્ટિહેતુભ્યઃ કૃશવિષયે સ્વપ્ન એવ પ્રધાન ઇતિ દર્શયિતું વરાહો દૃષ્ટાન્તત્વેનોપન્યસ્તો ગ્રન્થકૃતા| તથા હિ-વરાહસ્ય સ્વપ્નમન્તરેણ ન કશ્ચિત્તથાવિધોઽભ્યવહારાદિરુપલભ્યતે, યથાઽસૌ પુષ્ટોઽતિમેદુરો દૃશ્યતે| અતિસ્થૂલાતિકૃશયોશ્ચ લક્ષણં મુનિનાઽભ્યધાયિ (ચ. સૂ. અ. ૨૧|૯) - "મેદોમાંસાતિવૃદ્ધત્વાચ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ| અયથોપચ્ચયોત્સાહો નરોઽતિસ્થૂલ ઉચ્યતે||" તથા (ચ. સૂ. અ. ૨૧|૧૪)- "શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવો ધમનીજાલસન્તતઃ| ત્વગસ્થિશેષોઽતિકૃશઃ સ્થૂલપર્વા નરો મતઃ||" ઇતિ| સ૦-માંસેન સમમપરં દેહબૃહત્ત્વકરં ન ચ વિદ્યતે| સર્વબૃહત્ત્વકરેભ્યો માંસમતિબૃંહણમિત્યર્થઃ| વિશેષેણ માંસાદમાંસં દેહબૃહત્ત્વકૃત્| કુતઃ ? ઇત્યાહ-માંસેન સમ્ભૃતત્વાત્,-પુષ્ટત્ત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અચિન્તાદિચતુષ્ટયં કાર્શ્યસ્ય પ્રધાનમૌષધમિત્યાહ-અચિન્તયેતિ, સ્વપ્નપ્રસઙ્હ્ગાચ્ચેતિ| હર્ષણેન-પ્રિયદર્શનાદિના| સન્તર્પણેન-સૌહિત્યેન| સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાત્-નિદ્રાભ્યાસાત્| આ૦ ર૦-કાર્શ્યસ્ય પ્રધાનતરમૌષધમાહ-ન હીત્યાદિ| કાર્શયસ્ય પ્રધાનતમમૌષધમાહ-માંસાદેત્યાદિ| માંસાદાનાં-માંસાસેવિનાં માંસમ્, માંસેન સમ્ભૃતત્વાત્-પુષ્ટત્વાત્, વિશેષેતો દેહબૃહત્ત્વકૃત્ ઇત્યનુષઙ્ગઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૨૪)-"અતિકાર્શ્યેન નાયાસવર્ષશીતોષ્નતૃટ્ક્ષુધઃ| તૃપ્તિહગુલ્માર્શોવહ્નિમન્દતાઃ| કૃશં પ્રાયશ્ચ બાધન્તે રક્તપિત્તાનિલામયાઃ| શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવઃ સ્થૂલપર્વા શિરાતતઃ| ઉચ્યતેઽતિકૃશસ્તત્ર પ્રાગુક્તો બૃંહણો વિધિઃ|| અશ્વગન્ધા વિદાર્યાદ્યો વૃષ્યાશ્ચૌષધયો હિતાઃ| લઙ્ઘનોત્થેષુ રોગેષુ શેષેષ્વપ્યુપકલ્પયેત્|| યત્તદાત્વે સમર્થં સ્યાદ્યચ્ચાભ્યાસેન પુષ્ટયે| સદ્યઃક્ષીણો યતઃ સદ્યોબૃંહણેનોપચીયતે|| ચિરં ક્રમેણ ચ ક્ષીણસ્તદભ્યાસેન તત્ર ચ| બૃંહણં દેહમાત્રાગ્નિમલાદીન્ વીક્ષ્ય યોજયેત્|| ક્રમાન્માંસરસાંસ્તલ્માદ્દકલાવણિકાન્ લઘૂન્| વેસવારીકૃતૈસ્તદ્વજ્જાઙ્ગલૈશ્ચ કૃતાકૃતાન્|| રસાંસ્તથા ચ ક્ષીરાદીંસ્તર્પણાંસ્તર્પણાન્ પુનઃ| યુઞ્જ્યાત્કૃશાનાં જ્વરિણાં કાસિનાં મૂત્રકૃચ્છ્રિણામ્|| તૃષ્યતામુર્ધ્વવાતાનાં મૂઢમારુતવર્ચસામ્| સમકૃષ્ણાસિતાતૈલક્ષૌદ્રાજ્યો હિ સતર્પણઃ|| મન્થસ્તદ્વત્સિતાક્ષૌદ્રમદિરાસક્તુયોજિતઃ| ફાણિતં સક્તવઃ સર્પૈર્દધિમણ્ડોઽમ્લકાઞ્જિકમ્|| તર્પણં મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમુદાવર્તહરં પરમ્| મન્થઃ ખર્જૂરમૃદ્વીકાવૃક્ષામ્લામ્લિકદાડિમૈઃ|| પરૂષકૈઃ સામલકૈઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાદિરોગજિત્| સ્વાદુરમ્લો જલકૃતઃ સસ્નેહો રૂક્ષ એવ વા|| સદ્યઃ સન્તર્પણો મન્થઃ સ્થૈર્યવર્ણબલપ્રદઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદ્ગુરુ યચ્ચાપતર્પણં, તત્સમાસેન સ્થૂલે હિતં માક્ષિકશાલૂકાદિ| એતાદ્ધિ રૌક્ષ્યાન્મેદઃ ક્ષપયતિ, ગૌરવાચ્ચ શીઘ્રં જરાં ન ગચ્છતિ| યદતો વિપરીતં-લઘુ સન્તર્પણં ચ, તદતિકૃશે હિતં શાલિષષ્ટિકૈણેયશશલાવકપિઞ્જલાદિકમ્| અતિકૃશસ્ય હ્યગ્નિરપિ કૃશો ભવતિ| તસ્માદ્યપિ તસ્ય ગુર્વન્નપાનૌષધમુપયુજ્યતે, તતોઽગ્નિસાદોઽસ્ય જાયતે| તથાઽસ્ય લઘુ અપતર્પણમુપયુજ્યતે, તદ્ભૂયઃ કાર્શ્યાયાસ્ય સ્યાત્| તસ્માલ્લઘુ સન્તર્પણં ચ યત્તત્કૃશાય હિતમ્| ગુરુ ચેત્યત્ર ચશબ્દાલ્લઘુ ચ યદતર્પણં શ્યામાકકોરદૂષાદિકં, તથાઽન્યદપિ યન્ન ગુરુ ન ચ લઘુ મેદોઘ્નં જાગરવ્યવાયવ્યાયામચિન્તાદિકં, તચ્ચ સ્થૂલે હિતમિતિ ગમ્યતે| ઉભયોઃ-સ્થૂલકૃશયોર્યવગોધૂમં હિતમ્| કિમ્ભૂતં યવયોગધૂમમ્ ? ઇત્યાહ-તદ્યોગ્યેત્યાદિ| તયોઃ-સ્થૂલકૃશયોઃ, યોગ્યા-ઉચિતા, આહિતા-કૃતા, કલ્પના-સંયોગસંસ્કારાદિનોપયોગોઽપાયો વા, યસ્મિન્ યવગોધૂમે, તદેવમ્| યવાઃ સ્થૂલે હિતાઃ, ગોધૂમાઃ કૃશે, ઇત્યર્થઃ| 'હિતયોગે ચતુર્થી વક્તવ્યા" ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાત્ સ્થૂલે હિતમિત્યત્ર ન ચતુર્થી| અન્યેઽપિ હ્યેવં પ્રયોગા દૃશ્યન્તે| યથા રુદ્રટસ્ય (કાવ્યાલઙ્કારે અ. ૫|૧૪ ટી.) - "સામાજા ધીમતાં હિતમ્|" ઇતિ| તથાઽસ્યૈવ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૨૯) - "વિલેપિ ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા| વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિનામ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્થૌલ્યકાર્શ્યયોઃ સઙ્ક્ષેપાદૌષધમાહ-ગુરુ ચાતર્પણમિત્યાદિ, યવગોધૂમમિત્યાદિ| ગુરુત્વે સતિ યદપતર્પણં તત્સ્થૂલે હિતમ્| લઘુત્વે સતિ યત્સન્તર્પણં તત્કૃશે હિતમ્| યવાશ્ચ ગોધૂમાશ્ચ યવગોધૂમમ્| તદુભયોઃ સ્થૂલકૃશયોઃ ક્રમેણ હિતમ્| તચ્ચ તદુચિતકૃતકલ્પનમ્| યથા,-સ્થૂલે તૈલતક્રાદિસિદ્ધા ભક્ષ્યાઃ કૃશે વ્રુતક્ષીરાદિસિદ્ધાઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૪) -"સ્થૌલ્યકાર્શ્યે પ્રકૃત્યાઽપિ સ્યાતાં તત્રાપ્યયં વિધિઃ| સતતવ્યાધિતતયા સદા યોજ્યો વિભજ્ય ચ|| માત્રાદિયુક્તે સેવેત યસ્તુ લઙ્ઘનબૃંહણે| સમધાત્વગ્નિદેહોઽસૌ સિંહસંહનનો ભવેત્|| દૃઢેન્દ્રિયબલત્વાચ્ચ ન દ્વન્દ્વૈરભિભૂયતે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાણાં-પૃથગ્રૂપાણાં સંસર્ગસન્નિપાતાદિતરતમભેદેનાઽઽનન્ત્યં યાતાનાં યા ગતિઃ, તથા તેષામેવ સ્થાનવૃદ્ધિક્ષયલક્ષણા યા ગતિઃ, તથા તિર્યગૂર્ધ્વાધોલક્ષણા યા ગતિઃ, તથા શાખાકોષ્ઠાસ્થિસન્ધિલક્ષણા ચ યા ગતિઃ, તયા| અતિરિચ્યન્તે-બહવો ભવન્ત્યુપક્રમાઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ,-ગ્રાહી ચ ભેદી ચ ગ્રાહિભેદિનૌ, તાવાદી યેષાં-રોગાનુરોધાન્નાનાવિધાનામુપક્રમાણાં, તે ગ્રાહિભેદ્યાદયઃ, તેષાં ભેદો-વિશેષો, ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદઃ, તસ્માત્| યદ્યપ્યતિરિચ્યન્તે-અનન્તાઃ સમ્પદ્યન્તે, તથાઽપિ દ્વિત્વાત્-સન્તર્પણાપતર્પણરૂપાત્, ન તેઽતિરિચ્યન્તે| સન્તર્પણરૂપત્વમપતર્પણરૂપત્વં વા વર્જયિત્વા ન તેષામુપક્રમાણાં રૂપાન્તરં સમ્ભવતીત્યર્થઃ| કથમિવ નાતિરિચ્યન્તે? ઇત્યાહ-ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ| યથા,-વાતાદિદોષવશાન્નાનાવિધા અપિ જ્વરાદયો બૃંહણલઙ્ઘનસાધ્યત્વં [સામત્વં નિરામત્વં વા ] નાતિવર્તન્તે, યથોપક્રમા અપીતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયશ્ચતુર્દશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૪||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-"સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ" (શ્લો. ૩) ઇત્યાદિના સર્વોપક્રમાણાં પૃથક્ત્વેઽપ્યુપક્રમદ્વયેઽન્તર્ભાવ ઉક્તઃ| ઇદાનીં તેષાં પૃથક્ત્વમેવ કુતઃ? ઇત્યત આહ-દોષગત્વેતિ| દોષગત્યા-દ્દોષશ(સ)રણત્વેન, યથા યથા દોષા ભિદ્યન્તે તથા તથોપક્રમા ભિદ્યન્તે| યથા,-અતિપ્રવૃત્તે ગ્રાહી, અપ્રવૃત્તે ભેદી, દાહે શીતઃ, શીતે ઉષ્ણઃ, ઇત્યાદિ| પૃથક્ત્વે હેતુશ્ચેત્પૃથક્ત્વમેવાસ્તુ, નેત્યાહ-ન તે દ્વિત્વાદિતિ| દ્વિત્વાઞ્ચાતિરિચ્યન્તે-બૃંહણત્વં લઙ્ઘનત્વં વા સામાન્યં ન ત્યજન્તિ| યથા,-નાનાવિધા અપિ ગદાઃ સામત્વં નિરામત્વં વા| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| વ્દ્યુપક્રમપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧૪||