Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dōṣōpakramaṇīyādanantaraṁ dvividhōpakramaṇīyārambhē'yaṁ sambandhaḥ| pūrvaṁ sāmānyēnōpakramō dōṣōpakramaṇīyē'bhihitaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
0
Adhikarana dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ (2) · Śloka 2
atra tūpakramasya viśēṣa ucyata ityāha - - - - athātō dvividhōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
View original
अत्र तूपक्रमस्य विशेष उच्यत इत्याह - - - - अथातो द्विविधोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvividhaṁ-dviprakāraṁ ca tadupakramaṇaṁ ca dvividhōpakramaṇam, tasmai hitō dvividhōpakramaṇīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavat| upakramaśca samāsatō dvividhaḥ, tantrāntarapaṭhitānāṁ caturṇāmupakramāṇāmatraivāntarbhavāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dvividhōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| yataḥ pūrvādhyāyē dōṣāṇāmupakrama uktaḥ| tasyēdānīṁ bhēdā vācyāḥ| tatra dvau bhēdau mukhyau| ata ēvāyaṁ dvividhōpakramaṇīyaḥ|
Adhikarana upakramasya dvaividhyam, dvaividhyanirūpaṇam (1) · Śloka 1
ata ēva sahētukamupadiśannāha - - - - upakramyasya hi dvitvāddvidhaivōpakramō mataḥ|
|1|
View original
अत एव सहेतुकमुपदिशन्नाह - - - - उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्द्विधैवोपक्रमो मतः|
|१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hi-yasmāt, upakramyasya-cikitsyasya, dvitvāddhētōrupakramō dvidhaiva mataḥ-iṣṭaḥ| ēvaśabdō'vadhāraṇaṁ kurvan paramataṁ kṣipati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-upakramabhēdānāha-upakramyasyēti| upakramyasya-rōgasya| dvitvāt-sāmanirāmabhēdēna|
Adhikarana br̥ṁhaṇalaṅghanayōrlakṣaṇam (1-3) · Śloka 3
kathaṁ dvidhā ? ityāha - - - - ēkaḥ santarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ|1|
br̥ṁhaṇō laṅghanaścēti tatparyāyāvudāhr̥tau|
br̥ṁhaṇaṁ yadbr̥hatvāya laṅghanaṁ lāghavāya yat||2||
dēhasya|
||3||
View original
कथं द्विधा ? इत्याह - - - - एकः सन्तर्पणस्तत्र द्वितीयश्चापतर्पणः|१|
बृंहणो लङ्घनश्चेति तत्पर्यायावुदाहृतौ|
बृंहणं यद्बृहत्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्||२||
देहस्य|
||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tayōrdvayōrupakramayōḥ, ēka santarpaṇarūpa upakramō, dvitīyaścāpatarpaṇarūpa upakramaḥ| br̥ṁhaṇō laṅghanaśca tayōḥ-santarpaṇāpatarpaṇayōḥ, paryāyau tatparyāyāvudāhr̥tau|| br̥ṁhaṇaṁ taducyatē yaddēhasya br̥hattvāya bhavati| laṅghanaṁ taducyatē yaddēhasya lāghavāya-lāghavōtpādanāya, bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇalaṅghanayōrlakṣaṇamāha-br̥ṁhaṇamiti| yaddēhasya br̥hattvāya-sthaulyāya, taddr̥ṁhaṇam| yallāghavāya-kāśryāya, tallaṅghanam|
Adhikarana laṅghanabr̥ṁhaṇē udāharati (1) · Śloka 1
|
bhavataḥ prāyō bhaumāpamitaracca tē||1||
View original
|
भवतः प्रायो भौमापमितरच्च ते||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tacca tacca tē,-santarpaṇāpatarpaṇē, bhaumāpamitaracca bhavataḥ| bhūmēridaṁ bhaumam| apāmidamāpam| bhaumayuktamāpaṁ santarpaṇam| itarat-bhaumāpādanyadagnivāyvākāśātmakamapatarpaṇam| prāyōgrahaṇātkiñhcidbhaumāpamapyapatarpaṇam| yathā,-yavakamasūramakuṣṭhataṇḍulīyādi| tathā, agnipavanōtkaṭasya kaṭukasyāpi śuṇṭhīpippalyādēḥ santarpaṇatvam, vr̥ṣyatvēna santarpaṇakāryadarśanāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-laṅghanabr̥ṁhaṇē udāharati-bhavata iti| bhaumamāpyaṁ ca dravyaṁ br̥ṁhaṇam| itarat-āgnēyaṁ vāyavyaṁ nābhasaṁ ca laṅghanam| iti vibhāgēna tē-dvē bhavataḥ|
Adhikarana snēhādīnāṁ br̥ṁhaṇē rūkṣādīnāṁ ca laṅghanē'ntarbhāvaḥ (3-4) · Śloka 4
adhunā snēhanādēścaturvidhasyōpakramasya santarpaṇāpatarpaṇayōrēvāntarbhāvaṁ darśayannāha - - - - |
snēhanaṁ rūkṣaṇaṁ karma svēdanaṁ stambhanaṁ ca yat||3||
bhūtānāṁ tadapi dvaidhyāddvitayaṁ nātivartatē|
|4|
View original
अधुना स्नेहनादेश्चतुर्विधस्योपक्रमस्य सन्तर्पणापतर्पणयोरेवान्तर्भावं दर्शयन्नाह - - - - |
स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्||३||
भूतानां तदपि द्वैध्याद्द्वितयं नातिवर्तते|
|४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhanādi yaccaturvidhaṁ karma, tadapi dvitayaṁ-santarpaṇāpatarpaṇarūpaṁ, nātivartatē-nātikrāmati| kutō hētōḥ ? ityāha-bhūtānāṁ santarpaṇāpatarpaṇarūpāt dvaidhyāt-dviprakārakatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhādīnāmupakramāṇāṁ br̥ṁhaṇē, rūkṣādīnāṁ ca laṅghanē'ntarbhāvamāha-snēhanaṁ rūkṣaṇamiti| bhūtānāṁ dvaidhyāt-snēhanarūkṣaṇādikadravyakāraṇānāṁ pr̥thivyādīnāṁ br̥ṁhaṇalaṅghanarūpadvaividhyāvyabhicārāt|
Adhikarana laṅghanabhēdau (4) · Śloka 4
idānīṁ pratyēkaṁ tayōrbhēdānāha - - - - |
śōdhanaṁ śamanaṁ cēti dvidhā tatrāpi laṅghanam||4||
View original
इदानीं प्रत्येकं तयोर्भेदानाह - - - - |
शोधनं शमनं चेति द्विधा तत्रापि लङ्घनम्||४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tayōḥ santarpaṇāpatarpaṇayōrbr̥ṁhaṇalaṅghanāparaparyāyayōrmadhyē, yallaṅghanaṁ-apatarpaṇam, tat dvidhā| katham ? ityāha-śōdhanaṁ śamanaṁ cēti| iti hētvarthē, yataḥ śōdhanaṁ śamanaṁ ca tatō dvidhētyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-laṅghanabhēdānāha-śōdhanamiti|
Adhikarana śōdhanasya lakṣaṇaṁ bhēdāśca (5) · Śloka 5
idānīṁ śōdhanasya lakṣaṇaṁ prabhēdaṁ cādhikr̥tyāha - - - - yadīrayēdvahirdōṣān pañcadhā śōdhanaṁ ca tat|
nirūhō vamanaṁ kāyaśirōrēkō'sravisrutiḥ||5||
View original
इदानीं शोधनस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - यदीरयेद्वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं च तत्|
निरूहो वमनं कायशिरोरेकोऽस्रविस्रुतिः||५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadauṣadhaṁ dōṣān-vātādīnantaḥsthitān, bahirīrayēt-kṣipēt, tacchōdhanam| tacca pañcadhā,-pañcavidham| tadēva pañcavidhatvamāha-nirūha ityādi| nirūhō-bastiḥ, tathā vamanam, tathā kāyavirēkaḥ śirōvirēkaśca, tathā'sravisrutiḥ-raktasrāvaśca, iti pañcadhā śōdhanam| sarvaśarīrasya śiraḥprabhr̥tēradhōmalanirharaṇaṁ yat sa kāyavirēkaśabdēnōcyatē| yattu kēvalaṁ śiraḥsaṁjñakasya śarīrāvayavasya ghrāṇēnōrdhvamalanirharaṇaṁ sa śirōvirēkaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śōdhanasya lakṣaṇaṁ bhēdāṁścāha-yadīrayēditi, nirūha iti| yaddōṣān bahirniṣkāsayēttacchōdhanam| tattu nirūhādibhēdāt pañcadhā| kāyarēkō-virēcanam| śirōrēkō-nasyam|
Adhikarana śamanasya lakṣaṇaṁ bhēdāśca (6-7) · Śloka 7
samprati śamanākhyasya lakṣaṇaṁ prabhēdaṁ cādhikr̥tyāha - - - - na śōdhayati yaddōṣān samānnōdīrayatyapi|
samīkarōti viṣamān śamanaṁ tacca saptadhā||6||
pācanaṁ dīpanaṁ kṣuttr̥ḍvyāyāmātapamārutāḥ|
|7|
View original
सम्प्रति शमनाख्यस्य लक्षणं प्रभेदं चाधिकृत्याह - - - - न शोधयति यद्दोषान् समान्नोदीरयत्यपि|
समीकरोति विषमान् शमनं तच्च सप्तधा||६||
पाचनं दीपनं क्षुत्तृड्व्यायामातपमारुताः|
|७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadauṣadhaṁ dōṣān-vātādīn, na śōdhayati-nāntaḥsthitān bahirniṣkāsayati, tathā samān-svapramāṇasthān, nōdīrayati-na cōtklēśayati, viṣamāṁśca-svapramāṇāddhīnādhikabhavāvasthitān, samīkarōti-svapramāṇasthān vidadhāti, tacchamanamucyatē| tacca saptadhā,-saptaprakāram, pācanādibhēdēna| pācayatīti pācanam| pacatō'grēḥ paktuṁ śaktimadhikāṁ yadutpādayati taddravyaṁ kriyā vā pācanamucyatē| yathā,-laṅghanaṁ mustādi vā| dīpanaṁ yathā,-ghr̥tādi| tantrāntarē ca dīpanapācanayōrlakṣaṇamuktam| yathā,_"yadagnikr̥tpacēnnāmaṁ dīpanaṁ tadyathā ghr̥tam| pācanaṁ tadviparyastaṁ yathā vakṣyāmi laṅghanam||" iti| [kṣārapāṇinā'pyuktam-"pācanaṁ pācayēddōṣān sāmān śamanamēva tu| dīpanaṁ hyagnikr̥ttvāmaṁ kadācitpācayēnna vā||" iti| ] kṣuttr̥ṭśabdābhyāṁ kṣutr̥ṣṇānigrahāviha gr̥hītau|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śamanasya lakṣaṇaṁ bhēdāṁścāha-na śōdhayatīti, pācanamiti| yaddōṣān na śōdhayati-bahirna niṣkāsayati, samān-javikr̥tān, nōdīrayati-na vikr̥tiṁ nayati, viṣamān-nikr̥tāṇ, samīkarōti-prakr̥tiṁ nayati, tacchamanam| tacca pācanādibhēdāt saptadhā| kṣut-annavarjanam| tr̥ṭ-udakavarjanam|
Adhikarana br̥ṁhaṇaṁ śamanamēva (7) · Śloka 7
pācanādīnāṁ dōṣaśamanatvamuktam|
tacca vātē vātapittē ca na sambhavatītyāha - - - - |
br̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tvēva vāyōḥ pittānilasya ca||7||
View original
पाचनादीनां दोषशमनत्वमुक्तम्|
तच्च वाते वातपित्ते च न सम्भवतीत्याह - - - - |
बृंहणं शमनं त्वेव वायोः पित्तानिलस्य च||७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tuśabdō viśēṣē| viśēṣastu laṅghanāpēkṣayā| śōdhanaṁ śamana cēti dvidhā laṅghanamuktam| br̥ṁhaṇamapi śōdhanaṁ bhavati| yathā,-dugdhādidravyam, śōdhanasvabhāvadravyāt| tēna yathāvidhēna dravyēṇa kēvalasya vātasya pittayuktasya vā kōpa āśaṅkyatē| yathā-laṅghanēna śōdhanadravyēṇa harītakyādinā| tatō br̥ṁhaṇasya viśēṣārthastuśabdaḥ kr̥taḥ| br̥ṁhaṇaṁ yacchōdhanaṁ tanmarutaḥ kēvalasya pittasahitasya vā śamanam, na tu laṅghanaśōdhanavatkōpanam| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| br̥ṁhaṇaṁ śōdhanarūpaṁ vātasya pittayuktasya vā śamanamēvōktam, na kōpanaṁ jātucidityarthaḥ| laṅghanaṁ tūbhayarūpamapi vātasya vātapittayōrvā kōpēnamēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śōdhanaśamana-vyatiriktasyauṣadhasyābhāvāt tayōśca laṅghanabhēdatvāt br̥ṁhaṇasyānauṣadhatvē prāptē, br̥ṁhaṇaṁ śamanamēvētyāha-br̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tviti| śuddhasya pittasaṁsr̥ṣṭasya ca vāyōrviṣamasya samīkaraṇācchamanam |
Adhikarana br̥ṁhāḥ (8-9) · Śloka 9
idānīṁ br̥ṁhyanāha - - - - br̥ṁhayēdvyādhibhaiṣajyamadyastrīśōkakarśitān|
bhārādhvōraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān||8||
garbhiṇīsūtikābālavr̥ddhān grīṣmē'parānapi|
|9|
View original
इदानीं बृंह्यनाह - - - - बृंहयेद्व्याधिभैषज्यमद्यस्त्रीशोककर्शितान्|
भाराध्वोरःक्षतक्षीणरूक्षदुर्बलवातलान्||८||
गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धान् ग्रीष्मेऽपरानपि|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karśitaśabdasya vyādhyādibhiḥ pratyēkaṁ sambandhaḥ| vyādhikarśitān br̥ṁhayēt| ēvaṁ śēṣēṣvapi yōjyam| bhārādibhiḥ kṣīṇasya pratyēkaṁ sambandhaḥ| bhārakṣīṇān br̥ṁhayēt| ēvaṁ śēṣēṣu| rūkṣādīn br̥ṁhayēt| grīṣmē'parānapi-anyānanuktānapi br̥ṁhayēt| [itthaṁ ca grīṣmē sarvānapi br̥ṁhayēt,] atitarāṁ tu vyādhikarśitādīn br̥ṁhayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇasya viṣayamāha-br̥ṁhayēdityādi| grīṣmē'parānapi-svasthānapi|
Adhikarana br̥ṁhaṇāni (9-10) · Śloka 10
kairbr̥ṁhayēt ? ityāha - - - - |
māṁsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ||9||
svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvr̥tiharṣaṇaiḥ|
|10|
View original
कैर्बृंहयेत् ? इत्याह - - - - |
मांसक्षीरसितासर्पिर्मधुरस्निग्धबस्तिभिः||९||
स्वप्नशय्यासुखाभ्यङ्गस्नाननिर्वृतिहर्षणैः|
|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsādibhirbr̥ṁhayēt bastibhiśca| kathambhūtairbastibhiḥ ? madhurasnigdhaiḥ, na tu rūkṣatīkṣṇaiḥ, tēṣāmapatarpaṇasvabhāvatvāt| svapnō-nidrā| śayyāsukhaṁ-khaṭvājanitaṁ śarma| nirvr̥tiḥ-cittasyāmākulatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇānyāha-māṁsakṣīrētyādi| madhurastrigdhairbastibhiḥ| śayyāsukhaṁ-nidrāṁ vinā śayanē'vasthānam| nirvr̥tiḥ-santōṣaḥ| harṣaṇaṁ-ānandaḥ|
Adhikarana laṅghanīyāḥ (10-11) · Śloka 11
laṅghanīyānāha - - - - |
mēhāmadōṣātisnigdhajvarōrustambhakuṣṭhinaḥ||10||
visarpavidrādhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirōgiṇaḥ|
sthūlāṁśca laṅghayēnnityaṁ śiśirē tvaparānapi||11||
View original
लङ्घनीयानाह - - - - |
मेहामदोषातिस्निग्धज्वरोरुस्तम्भकुष्ठिनः||१०||
विसर्पविद्राधिप्लीहशिरःकण्ठाक्षिरोगिणः|
स्थूलांश्च लङ्घयेन्नित्यं शिशिरे त्वपरानपि||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mēhādīnāminirmatvarthīyaḥ| mēhiprabhr̥tīn laṅghayēt| śiśirē punaraparānapi-anyānapi, iti vyādhitānāṁ grahaṇam| svasthānāṁ tu śiśirē hēmantavidhirviśēṣēṇōkta ēva| śiśiraśabdaḥ śītamātrōpalakṣaṇārthaḥ| tēna hēmantē'pi laṅghayēdityartha upalabhyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-laṅghanasya viṣayamāha-mēhāmēdōṣētyādi| āmadōṣaḥ-ajīrṇam|
Adhikarana laṅghanabhēdasya śōdhanasya viṣayaḥ, pācanadīpanayōrviṣayaḥ, kṣuttr̥ṣōrviṣayaḥ, vyāyāmātapamārūtānāṁ viṣayaḥ (12-15) · Śloka 15
pūrvamuktaṁ laṅghanaṁ dvidhā,-śōdhanaṁ śamanaṁ cēti|
tatra śōdhanaviṣayaṁ nirūpayannāha - - - - tatra saṁśōdhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān|
āmadōṣajvaracchardiratīsārahr̥dāmayaiḥ||12||
vibandhagauravōdgārahr̥llāsādibhirāturān|
madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṁ pācanadīpanaiḥ||13||
ēbhirēvāmayairārtān hīnasthaulyabalādikān|
kṣuttr̥ṣṇānigrahairdōṣaistvārtān madhyabalairdr̥ḍhān||14||
samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān|
|15|
View original
पूर्वमुक्तं लङ्घनं द्विधा,-शोधनं शमनं चेति|
तत्र शोधनविषयं निरूपयन्नाह - - - - तत्र संशोधनैः स्थौल्यबलपित्तकफाधिकान्|
आमदोषज्वरच्छर्दिरतीसारहृदामयैः||१२||
विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासादिभिरातुरान्|
मध्यस्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचनदीपनैः||१३||
एभिरेवामयैरार्तान् हीनस्थौल्यबलादिकान्|
क्षुत्तृष्णानिग्रहैर्दोषैस्त्वार्तान् मध्यबलैर्दृढान्||१४||
समीरणातपायासैः किमुताल्पबलैर्नरान्|
|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-laṅghayēditi vartatē| tatra-tēṣu laṅghanīyēṣu madhyē, saṁśōdhanākhyairlaṅghanaiḥ sthailyādyadhikān tathā, āmadōṣādibhirārtān laṅghayēt| madhyētyādi| tathā madhyasthaulyabalapittakaphānēbhirēva- āmadōṣādibhirgadairāturān prāyaḥ pūrvaṁ pācanadīpanairlaṅghanabhēdairlaṅghayēt| prāyōgrahaṇaṁ dēśakālādyapēkṣayā niyamasyāsarvaviṣayatvajñāpanārtham| hīnasthaulyabalādikāṁstu sataḥ kṣuttr̥ṣṇānigrahaiḥ-bubhukṣāpipāsāvēgavidhāraṇākhyairlaṅghanaviśēṣairlaṅghayēt| dōṣaiḥ-vātapittakaphairmadhyabalairārtān, tathā dr̥ḍhān-śaktān, samīraṇādibhirlaṅghayēt| āyāsō-vyāyāmaḥ| kimuta-kiṁpunaḥ ? alpabalairdōṣairārtān samīraṇādibhirlaṅghayēt| sutarāṁ hīnabalairārtān laṅghayēdēvētyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-laṅghanabhēdasya śōdhanasya viṣayamāha-tatra saṁśōdhanairiti| adhikasthaulyādīn laṅghanīyān saṁśōdhanairlaṅghayēt| pācanadīpanayōrviṣayamāha-āmadauṣēti, vibandhagauravēti, madhyasthaulyādikāniti| āmadōṣādibhirartān madhyasthaulyādikān pūrvaṁ pācanadīpanairlaṅghayēt, paścācchōdhanaiḥ| kṣuttr̥ṣōrviṣayamāha-ēbhirēvēti, kṣuttr̥ṣṇānigrahairiti| ēbhiḥ-āmadōṣādibhiḥ| vyāyāmātapamārutānāṁ viṣayamāha-dōṣaistvārtāniti, samīraṇēti| madhyabalairdōṣairrārtān samīraṇādibhirlaṅghayēt| kiṁ punaralpabalairdōṣairārtān? sutarāṁ hīnabalairārtān laṅghayēdēvētyarthaḥ|
Adhikarana laṅghanīyān na br̥ṁhayēt (15) · Śloka 15
|
na br̥ṁhayēllaṅghanīyān|15|
View original
|
न बृंहयेल्लङ्घनीयान्|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-laṅghanīyān-laṅhghanārhān mēhāmadōṣādiyutān, na br̥ṁhayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-laṅghanīyēṣu puruṣēṣu br̥ṁhaṇasādhyarōgōtpattau br̥ṁhaṇē prāptē niṣēdhamāha-na br̥ṁhayēditi|
Adhikarana br̥ṁhyān mr̥du laṅghayēt (15-16) · Śloka 16
tarhi br̥ṁhyasya vātalādēryadā jvarādivyādhirlaṅghanasādhyō jāyatē, tadā kiṁ laṅghanaṁ kāryamuta br̥ṁhaṇam ? ityatra saṁśayaḥ|
ityāha - - - - |
br̥ṁhyāṁstu mr̥du laṅghayēt||15||
yuktyā vā dēśakālādibalatastānupācarēt|
|16|
View original
तर्हि बृंह्यस्य वातलादेर्यदा ज्वरादिव्याधिर्लङ्घनसाध्यो जायते, तदा किं लङ्घनं कार्यमुत बृंहणम् ? इत्यत्र संशयः|
इत्याह - - - - |
बृंह्यांस्तु मृदु लङ्घयेत्||१५||
युक्त्या वा देशकालादिबलतस्तानुपाचरेत्|
|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yē punarbr̥ṁhyāstān laṅghanasādhyāmayārtān mr̥du kr̥tvā laṅghayēt,-mr̥dunā laṅghanaprakārēṇāpatarpayēdityarthaḥ| yuktvā vāprayōgēṇa santarpaṇāpatarpaṇavyāmiśralakṣaṇēna, dēśakālādīnāṁ balataḥ-anurōdhēna, tānupācarēt-upakramēt, vinaiva laṅghanādityarthaḥ| ādigrahaṇēna sattvasātmyādigrahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇīyēṣu pruruṣēśu laṅghanasādhyarōgōtpattau svalpaṁ laṅghanaṁ kāryamityāha-br̥ṁhyāṁstviti| dēśādivaśēna tvanyathā'pyupācarēdityāha-yuktyā vēti| tān-laṅghyān br̥ṁhyāṁśca|
Adhikarana br̥ṁhitasya lakṣaṇam (16) · Śloka 16
br̥ṁhitalaṅghitayōḥ kiṁ lakṣaṇam ? ityāha - - - - |
br̥̄ṁhitē syādbalaṁ puṣṭistatsādhyāmayasaṅkṣayaḥ||16||
View original
बृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - |
बॄंहिते स्याद्बलं पुष्टिस्तत्साध्यामयसङ्क्षयः||१६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-br̥ṁhitē sati balaṁ puṣṭiśca syāt| tathā, br̥ṁhaṇasādhyā ya āmayāstēṣāṁ saṅkṣayō-vināśaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha br̥ṁhatilaṅghitalakṣaṇam| tatra br̥ṁhatasya lakṣaṇamāha-br̥ṁhitē syāditi|
Adhikarana laṅghitasya lakṣaṇam (17-18) · Śloka 18
samprati laṅghitalakṣaṇamāha - - - - vimalēndriyatā sargō malānāṁ lāghavaṁ ruciḥ|
kṣuttr̥ṭsahōdayaḥ śuddhahr̥dayōdgārakaṇṭhatā||17||
vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghitē|
|18|
View original
सम्प्रति लङ्घितलक्षणमाह - - - - विमलेन्द्रियता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः|
क्षुत्तृट्सहोदयः शुद्धहृदयोद्गारकण्ठता||१७||
व्याधिमार्दवमुत्साहस्तन्द्रानाशश्च लङ्घिते|
|१८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vimalēndriyatādistandrānāśaścētyantō granthō laṅghitalakṣaṇam| vimalēndriyatā-karaṇapāṭavam| kṣuttr̥ṣōḥ saha-ēkakālamudayaḥ| śuddhahr̥dayēti| hr̥dayaṁ cōdgāraśca kaṇṭhaśca hr̥dayōdgārakaṇṭham, śuddhaṁ ca taddhr̥dayōdgārakaṇṭhaṁ ca tasya bhāvaḥ hr̥dayōdgārakaṇṭhatā| vimalēndriyatādīnāṁ padānāmasamastānāṁ nirdēśō dōṣadēśādyanurōdhēnaikasya dvayōstricaturāṇāṁ bahutarāṇāṁ vā sarvēṣāṁ ca laṅhghitalakṣaṇatvaṁ bhavēt, na tvēkasya dvayōrbahūnāṁ cōtpattau laṅghitalakṣaṇatvaṁ bhavēt, munirapyanēnaiva hētuna'samāsēnaiva lakṣaṇaṁ vyadhatta| yathā (ca. sū. a. 22|34) - "vātamūtrapurīṣāṇāṁ visargē gātralāghavē| hr̥dayōdgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklamē gatē|| svēdē jātē rucau caiva kṣutpipāsāsahōdayē| kr̥taṁ laṅghanamādēśyaṁ nirvyathē cāntarātmani||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-laṅghitasya lakṣaṇamāha-vimalēndriyatēti, kṣuttr̥ḍiti, vyādhimārdavamiti| sargō malānāṁ-malapravr̥ttiḥ|
Adhikarana atibr̥ṁhitalaṅghitayōrlakṣaṇam (18-19) · Śloka 19
|
anapēkṣitamātrādisēvitē kurutastu tē||18||
atisthaulyātikārśyādīn, vakṣyantē ca sauṣadhāḥ|
|19|
View original
|
अनपेक्षितमात्रादिसेविते कुरुतस्तु ते||१८||
अतिस्थौल्यातिकार्श्यादीन्, वक्ष्यन्ते च सौषधाः|
|१९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tē-br̥ṁhaṇalaṅghanē, anapēkṣitamātrādisēvitē atisthaulyātikārśyādīn kurutaḥ| anapēkṣitāśca tē mātrādayaśca-anapēkṣitamātrādayaḥ, taiḥ sēvitē| mātrādyanapēkṣayā kr̥tē ityarthaḥ| tē ca-atisthaulyātikārśyādayaḥ, sauṣadhāḥ-sabhēṣajāḥ, vakṣyantē-purastādbhaṇiṣyantē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atibr̥ṁhatātilaṅghitayōrlakṣaṇamāha-anapēkṣitētyādi, atisthaulyēti| mātrādēśakālādīnanapēkṣyātisēvitaṁ br̥ṁhaṇamatisthaulyādīn kurutē, laṅghanaṁ tvatikārśyādīn kē tē'tisthaulyādayō'tikārśyādayaśca? ityata āha-vakṣyantē tē cēti|
Adhikarana atisthaulyādayō rōgāḥ (19) · Śloka 19
athātibr̥ṁhitalaṅghitayōḥ kiṁ lakṣaṇam ? ityāha - - - - |
rūpaṁ tairēva ca jñēyamatibr̥ṁhitalaṅghitē||19||
View original
अथातिबृंहितलङ्घितयोः किं लक्षणम् ? इत्याह - - - - |
रूपं तैरेव च ज्ञेयमतिबृंहितलङ्घिते||१९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atibr̥ṁhitaścātilaṅghitaścētyēkavadbhāvaḥ| atibr̥ṁhitē'tilaṅghitē ca tairēva-atisthaulyādibhiḥ, tathā'tikārśyādibhiśca, rūpaṁ-br̥ṁhaṇalaṅghanātiyōgalakṣaṇaṁ vēdyam| caśabdaḥ samucyayē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atisthaulyādīnāṁ kāryatvāt kathaṁ lakṣaṇatvam ? ityata āha-rūpaṁ tairēyēti| yatra kāryaikasamadhigamyaṁ kāraṇam, tatra kāryamēva lakṣaṇamityarthaḥ|
Adhikarana atisthaulyādīnāmupakramaḥ (20-21) · Śloka 21
tānēvātisthaulyādīnāha - - - - atisthaulyāpacīmēhajvarōdarabhagandarān|
kāsasannyāsakr̥cchrāmakuṣṭhādīnatidāruṇān||20||
athaiṣāmatisthaulyādīnāmupakramamāha - - - - tatra mēdōnilaślēṣmanāśanaṁ sarvamiṣyatē|
|21|
View original
तानेवातिस्थौल्यादीनाह - - - - अतिस्थौल्यापचीमेहज्वरोदरभगन्दरान्|
काससन्न्यासकृच्छ्रामकुष्ठादीनतिदारुणान्||२०||
अथैषामतिस्थौल्यादीनामुपक्रममाह - - - - तत्र मेदोनिलश्लेष्मनाशनं सर्वमिष्यते|
|२१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atibr̥ṁhitamatisthaulyādīn kurutē| 'atibr̥ṁhitaṁ kurutē' ityanupāttēnāpi prakr̥tatvādatra kartr̥padēna kriyāpadēna ca sambandhaḥ kāryaḥ| ata ēva tadapēkṣayā'tisthaulyādīnāṁ dvitīyā| athavā yōgyatayaivānupāttēnāpi sambandhaḥ kriyādinā bhavatyēva, sukavilakṣaṇasyaivaṁsthitatvāt| tathā ca bhagavatō vyāsasya-"yaśca nimbaṁ paraśunā yaścainaṁ madhusarpiṣā| yaścainaṁ gandhamālyēna sarvasya kaṭurēva saḥ||" iti| atra hi chēdasēkālaṅkaraṇakriyāpēkṣayā nimbādīnāṁ dvitīyā'rthasambandhaśca| sa0-tatra-tēṣvatisthaulyādiṣu, mēdōnilaślēṣmanāśanaṁ sarvaṁ-annapānauṣadhamiṣyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atisthaulyādīnāha-atisthaulyāpacīti, kāsasannyāsēti| atisthaulyādīn 'atibr̥ṁhaṇaṁ kuryāt' ityadhyāhāraḥ| ā0 ra0-atisthaulyādīnāmauṣadhamāha-tatra mēdōnilaślēṣmanāśanamiti|
Adhikarana triphalādayaśctvārḥ prayōgāḥ, rasāñjanādayaścatvāraḥ prayōgāḥ, viḍaṅgādiyōgaḥ (21-24) · Śloka 24
kiṁ tat ? iti brūtē - - - - |
kulatthajūrnaśyāmākayavamudgamadhūdakam||21||
mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśōdhanajāgaram|
madhunā triphalāṁ lihyādguḍūcīmabhayāṁ dhanam||22||
rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya guggulōḥ|
śilājatuprayōgaśca sāgnimantharasō hitaḥ||23||
viḍaḍgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kālalōharajō madhu|
yavāmalakacūrṇaṁ ca yōgō'sthaulyadōṣajit||24||
View original
किं तत् ? इति ब्रूते - - - - |
कुलत्थजूर्नश्यामाकयवमुद्गमधूदकम्||२१||
मस्तुदण्डाहतारिष्टचिन्ताशोधनजागरम्|
मधुना त्रिफलां लिह्याद्गुडूचीमभयां धनम्||२२||
रसाञ्जनस्य महतः पञ्चमूलस्य गुग्गुलोः|
शिलाजतुप्रयोगश्च साग्निमन्थरसो हितः||२३||
विडड्गं नागरं क्षारः काललोहरजो मधु|
यवामलकचूर्णं च योगोऽस्थौल्यदोषजित्||२४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kulatthādikaṁ sthūlāyēṣyatē| jūrṇaḥ-tr̥ṇadhānyaviśēṣō dakṣiṇāpathē jōndhalaka iti prasiddhaḥ| daṇḍāhataṁ-mathitam| triphalādīnāmanyatamaṁ madhunā lihyāt| tathā, rasāñjanādēśca prayōgō'gnimantharasasahitō hitaḥ, atisthūlāyēti prakr̥tēna yōjyam| viḍaṅgādiyōgaḥ sarvasamabhāgō'tisthaulyadōṣajit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kulatthēti, mastviti| jūrṇau-yāvanālaḥ| madhūdakaṁ-madhumiśramudakam| daṇḍāhataṁ-takram| triphalādīṁścaturō yōgānāha-madhunā triphalāmiti| rasāñjanādīmścaturaḥ prayōgānāha-rasāñjanasyēti, śilājatuprayōgaścēti| sāgnimantharasa iti caturbhiḥ sambadhyatē| agnimantharasaḥ-tarkārīsvarasaḥ| viḍaṅgādiyōgamāha-viḍaṅgamiti, yavāmalakacūrnamiti| kṣārō-yavakṣāraḥ| kālalōharajō-lōhacūrṇam|
Adhikarana vyōṣādiyōgaḥ (25-28) · Śloka 28
vyōṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ|
hiḍgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ||25||
niśē br̥hatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṁ ca kēmbukāt|
ēṣāṁ cūrṇaṁ madhu ghr̥taṁ tailaṁ ca sadr̥śāṁśakam||26||
saktubhiḥ ṣōḍaśaguṇairyuktaṁ pītaṁ nihanti tat|
atisthaulyādikān sarvān rōgānānyāṁśca taddvidhān||27||
hr̥drōgakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān|
buddhimēdhāsmr̥tikaraṁ sannasyāgnēśca dīpanam||28||
View original
व्योषकट्वीवराशिग्रुविडङ्गातिविषास्थिराः|
हिड्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः||२५||
निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात्|
एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्||२६||
सक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत्|
अतिस्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगानान्यांश्च तद्द्विधान्||२७||
हृद्रोगकामलाश्वित्रश्वासकासगलग्रहान्|
बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम्||२८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyōṣādīni dravyāṇi caturviṁśatiḥ parasparasamabhāgānītyēkō bhāgaḥ, tatsamō madhunō dvitīyō bhāgaḥ, ghr̥tasya tr̥tīyaḥ, tailasya caturthaḥ, ēṣāṁ sarvēṣāṁ miśrībhūtānāṁ ṣōḍaśaguṇā yavasaktavaḥ| tadētatpītamatisthaulyādikān pūrvōktān sarvān rōgānnihanti| anyāṁśca tathā vidhān rōgān-br̥ṁhaṇōtthānityarthaḥ| tathā, hr̥drōgādīn nihanti| tathā, buddhyādikaraṁ sannasya-mandasyāgnērdīpanaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vyōṣādiyōgamāha-vyōṣakaṭvīti, hiṅgusauvarcalēti, niśē br̥hatyāviti, ēṣāmiti, saktubhiriti, atisthaulyādikāniti, hr̥drōgakāmalēti, buddhimēdhāsmr̥tikaramiti| kēmbukānmūlam| kēmbukaṁ-svanāmaprasiddham| ṣōḍaśaguṇaiḥ-cūrṇāpēkṣayā| pītaṁ-śītōdakēna| saṅgrahē tu (sū. a. 24) -"gurvādivr̥ddhasaṁlīnaślēṣmamiśrō'nnajō rasaḥ| āma ēva ślathīkurvan dhātūn sthaulyamupanayēt|| atisthaulyādatikṣuttr̥ṭsvēdaśvāsātinidratāḥ| daurgandhyaṁ gadgadatvaṁ ca bhavēnmēdō'tipuṣṭitā| srōtaḥsu mēdōruddhēṣu vāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ|| caran prajvalayatnagniṁ kṣuttr̥ṣau stastatō'dhikam| sthūlaṁ kōṭaravaddr̥ddhau dahatō'gnyanilau ca tau|| svēdavāhiśirāmūlabhavādviṣyandanādapi| mēdasaḥ ślēṣmayōgācca bhavati svēdabhūritā|| kōṣṭha ēva vipakkē'sya saṁruddhasrōtōsō rasē| sarvatrālabdhavr̥ttitvāt prāyō mēdaḥ pracīyatē|| tacchēṣā'pi rasō'lpatvānnālaṁ raktādipuṣṭayē| tulyē'pi raktādicayē prāk citaṁ cīyatētarām|| mēdastēnāsamatvēna dhātūnāṁ vidadhāti tat| śvāsādīnacirāccānyān jvarōdarabhagandarān|| mēhōrustambhapiṭikāvidradhiprabhr̥tīn gadān| ayathōpacayōtsāhaścalasphigudarastanaḥ|| atisthūlaḥ smr̥tō yōjyaṁ tatrānnaṁ mārutāpaham| madanaṁ triphalāmustāspatāhvāriṣṭavatsakam|| sapāṭhāragvadhaṁ pītamatibr̥ṁhaṇarōgajit| tadvadvatsakaśamyākadēvadāruniśādvayam|| samustapāṭhākhadiratriphalānimbagōkṣuram| madanādīni cālēpaḥ snānādiṣvapi yōjayēt|| hiṅgugōmēdakavyōṣakuṣṭhakrauñcāsthigōkṣuram| ēlāvr̥ṣakaṣaḍgranthākharāśvōpalabhēdakam|| takrēṇa dadhimaṇḍēna pītaṁ kōlarasēna vā| mūtrakr̥cchraṁ kr̥mīn mēhān sthūlatāṁ ca vyapōhati|| kr̥mighnatriphalātailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ| lōhōdakāplutō manthaḥ śastō br̥ṁhaṇarōgiṇām|| yōjyaṁ tathā yathāvyādhi svēdāsr̥ksrāvaṇādyapi|" iti|
Adhikarana atikārśyādayō rōgāḥ (29-31) · Śloka 31
sāmpratamatilaṅghanōtthān rōgān sauṣadhānāha - - - - atikārśyaṁ bhramaḥ kāsastr̥ṣṇādhikyamarōcakaḥ|
snēhāgninidrādr̥kśrōtraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ||29||
bastihr̥nmūrdhajaṅghōrutrikapārśvarujā jvaraḥ|
pralāpōrdhvānilaglānicchardiparvāsthibhēdanam||30||
varcōmūtragrahādyāśca jāyantē'tivilaṅghanāt|
|31|
View original
साम्प्रतमतिलङ्घनोत्थान् रोगान् सौषधानाह - - - - अतिकार्श्यं भ्रमः कासस्तृष्णाधिक्यमरोचकः|
स्नेहाग्निनिद्रादृक्श्रोत्रशुक्रौजःक्षुत्स्वरक्षयः||२९||
बस्तिहृन्मूर्धजङ्घोरुत्रिकपार्श्वरुजा ज्वरः|
प्रलापोर्ध्वानिलग्लानिच्छर्दिपर्वास्थिभेदनम्||३०||
वर्चोमूत्रग्रहाद्याश्च जायन्तेऽतिविलङ्घनात्|
|३१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atikārśyādayō'tilaṅghanājjāyantē| snēhādīnāṁ kṣayaśabdēna samāsaḥ, bastyādīnāṁ ca rujāśabdēna| mūtragrahādyāścētyādyaśabdēna nānāvidhānāṁ vātarōgāṇāṁ grahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atikārśyādīnāha-atikāRśyamiti, snēhēti, snēhēti, bastīti, pralāpēti, varcōmūtrēti| snēhādīnāṁ navānāṁ kṣayaḥ| snēhaḥ-snigdhatvam| bastyādīnāṁ saptānāṁ rujā|
Adhikarana sthaulyāpēkṣayā kārśyaṁ varam (31) · Śloka 31
yadyapi kārśyākhyō'yaṁ mahān dōṣaḥ, tathā~pi sthaulyamapēkṣya vara ēvēti pratipādayannāha - - - - |
kārśyamēva varaṁ sthaulyāt|31|
View original
यद्यपि कार्श्याख्योऽयं महान् दोषः, तथा~पि स्थौल्यमपेक्ष्य वर एवेति प्रतिपादयन्नाह - - - - |
कार्श्यमेव वरं स्थौल्यात्|३१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atra cātikārśyamēva varamatisthaulyāditi vēdyam, na kārśyamātraṁ sthaulyamātraṁ vā| yasmādatisthūlātikr̥śāvēva laṅghanabr̥ṁhaṇābhyāmupakramyāvatra vivakṣitau, na sthūlakr̥śau sāmānyēna|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sthaulyāt kārśyasya sukhasādhyatvamāha-kārśyamēvēti|
Adhikarana tatra kāraṇam (31-32) · Śloka 32
kārśyamēva sthaulyāt kutō varam ? ityāha - - - - |
na hi sthūlasya bhēṣajam||31||
br̥ṁhaṇaṁ laṅghanaṁ vā'lamatimēdōgnivātajit|
|32|
View original
कार्श्यमेव स्थौल्यात् कुतो वरम् ? इत्याह - - - - |
न हि स्थूलस्य भेषजम्||३१||
बृंहणं लङ्घनं वाऽलमतिमेदोग्निवातजित्|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmāt sthūlasya bhēṣajaṁ br̥ṁhaṇaṁ nālaṁ-na samartham, na ca laṅghanaṁ samartham| yasmātsthūlasya bhēṣajamatimēdōgnivātajit| yanmēdaḥkṣapaṇaṁ tadagnināśakr̥dvātahr̥cca| sthūlasya hi br̥ṁhaṇēna mēdō'titarāmupacīyatē, laṅghanēna ca mēdaḥkṣapaṇaṁ bhavati, kintvagnipavanāvasyōpacīyatē| yasmāt br̥ṁhaṇaṁ-māṁsakṣīrādi, yacca laṅghanaṁ-kōdravaśyāmākādi, tatpūrvasmāddhētōḥ sthūlasya na bhēṣajam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sthaulyasya kr̥cchrasādhyatvē hētumāha-na hi sthūlasyēti| br̥ṁhaṇaṁ laṅghanaṁ vā na sthūlasya bhēṣajam| yatastasyātimēdōgnivātajidbhēṣajamalaṁ-samartham| laṅghanamatimēdōjit bhavati, na tvatyagnivātajit| br̥ṁhaṇamatyagnivātajidbhavati, na tvatimēdōjit|
Adhikarana dvitīyaṁ kāraṇam (32-33) · Śloka 33
|
madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyēna ca naśyati||32||
kraśimā sthavimā'tyantaviparītaniṣēvaṇaiḥ|
|33|
View original
|
मधुरस्निग्धसौहित्यैर्यत्सौख्येन च नश्यति||३२||
क्रशिमा स्थविमाऽत्यन्तविपरीतनिषेवणैः|
|३३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yat-yasmāt, kraśimā madhurasnigdhatr̥ptibhiḥ saukhyēna-anāyāsēna ca, naśyati-śāmyati, tasmātkārśyaṁ sthaulyādvaram| yataśca sthavimā-sthūlatvaṁ, atyantaviparītaniṣēvaṇaiḥ śāmyati| atyantaṁ viparītāni ca tāni niṣēvaṇāni cātyantaviparītaniṣēvaṇāni taiḥ,-tiktakaṭukaṣāyaprāyaiḥ rūkṣairannapānauṣadhasēvanairityarthaḥ| sthūlakr̥śayōśca yadi br̥ṁhaṇasādyastulyō vyādhiḥ syāt, tārhi sthūlasyōpakramavirōdhāttathā sukhēna na śāmyati yathā kr̥śasya| laṅghanasādhyō'pi visūcikādiryādi caitayōḥ syāt, sō'pi kr̥śasya śīghramupaśamaṁ gacchati| sthūlasya tu viruddhōpakramatvāt duḥkhēna śāmyati| tathā hi-atra pradhānōpakramaḥ svēdaḥ, sa ca tāvanna ghaṭatē| "na svēdayēdatisthūlam" (hr̥. sū. a. 17|21) iti niṣēdhāt| athainaṁ laṅghayati tadā (saṅgrahē sū. a. 24) - "srōtaḥsu mēdōrudēṣu vāyuḥ kōṣṭhē viśēṣataḥ| caran prajvalayatyagniṁ kṣutr̥ṣau stastatō'dhikam| sthūlaṁ kōṭaravaddr̥ddhau dahatō'gnyanilau ca tau||" ityādi nyāyādvātasakhēnāgninā vanasyēvāsya mahati vyāpadutpadyatē| atha br̥ṁhaṇōpakramaḥ kriyatē'sya tadā''madōṣō vardhēta| kr̥śasya tvaviruddhōpakramatvādvisūcikādiḥ sukhēnōpakramyaḥ| tasmātkārśyamēva sthaulyādvaram| kraśimēti kr̥śaśabdātpr̥thvādipāṭhādimanic, rar̥tō halādēriti rēphādēśaḥ| sthavimēti dr̥ḍhādērākr̥tigaṇatvādimanijiti kēcit| tasmiṁśca sati sthūladūrēti yaṇādiparasya lōpaḥ, r̥kārasya ca guṇaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kārśyasthaulyayōrvarāvaratvē hētvantaramāha-madhurētyādi, kraśimētyādi| madhurasnigdhānaṁ sauhityaiḥ, tr̥syabhyāsārthaṁ bahuvacanam| kraśimā-kārśyam| sthavimā-sthaulyam| sa cātyantaviparītaniṣēvaṇairnaśyati| atyantaviparītāni-atyaglātirūkṣādīni, atiduḥkhaṁ ca|
Adhikarana kārśyasya pradhānauṣadham (33) · Śloka 33
atha kr̥śē kīdr̥śaṁ bhēṣajaṁ yōjyam ? ityāha - - - - |
yōjayēddhr̥ṁhaṇaṁ tatra sarvaṁ pānānnabhēṣajam||33||
View original
अथ कृशे कीदृशं भेषजं योज्यम् ? इत्याह - - - - |
योजयेद्धृंहणं तत्र सर्वं पानान्नभेषजम्||३३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-kr̥śē, br̥ṁhaṇaṁ sarvaṁ pānānnauṣadhaṁ yōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kārśyasyauṣadhamāha-yōjayēditi|
Adhikarana kārśyasya pradhānatarauṣadham (34-35) · Śloka 35
acintayā harṣaṇēna dhruvaṁ santarpaṇēna ca|
svapnaprasaṅgācca kr̥śō varāha iva puṣyati||34||
na hi māṁsasamaṁ kiñcidanyaddēhabr̥hattvakr̥t|
māṁsādamāṁsaṁ māṁsēna sambhr̥tatvādviśēṣataḥ||35||
View original
अचिन्तया हर्षणेन ध्रुवं सन्तर्पणेन च|
स्वप्नप्रसङ्गाच्च कृशो वराह इव पुष्यति||३४||
न हि मांससमं किञ्चिदन्यद्देहबृहत्त्वकृत्|
मांसादमांसं मांसेन सम्भृतत्वाद्विशेषतः||३५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-acintayā-cētasaḥ śōkakāryādyanākulatvēna, tathā harṣaṇēna-cittatuṣṭyā, tathā santarpaṇēna-āhāraviśēṣādinā br̥ṁhaṇēna, tathā svapnaprasaṅgāt-atinidrāsēvanēna, kr̥śaḥ puṣyati-sarvōpacitadhātuḥ sampadyatē| ka iva ? varāha ēva,-śūkarō yathā| anyēbhyaśca puṣṭihētubhyaḥ kr̥śaviṣayē svapna ēva pradhāna iti darśayituṁ varāhō dr̥ṣṭāntatvēnōpanyastō granthakr̥tā| tathā hi-varāhasya svapnamantarēṇa na kaścittathāvidhō'bhyavahārādirupalabhyatē, yathā'sau puṣṭō'timēdurō dr̥śyatē| atisthūlātikr̥śayōśca lakṣaṇaṁ muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 21|9) - "mēdōmāṁsātivr̥ddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathōpaccayōtsāhō narō'tisthūla ucyatē||" tathā (ca. sū. a. 21|14)- "śuṣkasphigudaragrīvō dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśēṣō'tikr̥śaḥ sthūlaparvā narō mataḥ||" iti| sa0-māṁsēna samamaparaṁ dēhabr̥hattvakaraṁ na ca vidyatē| sarvabr̥hattvakarēbhyō māṁsamatibr̥ṁhaṇamityarthaḥ| viśēṣēṇa māṁsādamāṁsaṁ dēhabr̥hattvakr̥t| kutaḥ ? ityāha-māṁsēna sambhr̥tatvāt,-puṣṭattvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acintādicatuṣṭayaṁ kārśyasya pradhānamauṣadhamityāha-acintayēti, svapnaprasaṅhgāccēti| harṣaṇēna-priyadarśanādinā| santarpaṇēna-sauhityēna| svapnaprasaṅgāt-nidrābhyāsāt| ā0 ra0-kārśyasya pradhānataramauṣadhamāha-na hītyādi| kārśayasya pradhānatamamauṣadhamāha-māṁsādētyādi| māṁsādānāṁ-māṁsāsēvināṁ māṁsam, māṁsēna sambhr̥tatvāt-puṣṭatvāt, viśēṣētō dēhabr̥hattvakr̥t ityanuṣaṅgaḥ| saṅgrahē tu (sū.a.24)-"atikārśyēna nāyāsavarṣaśītōṣnatr̥ṭkṣudhaḥ| tr̥ptihagulmārśōvahnimandatāḥ| kr̥śaṁ prāyaśca bādhantē raktapittānilāmayāḥ| śuṣkasphigudaragrīvaḥ sthūlaparvā śirātataḥ| ucyatē'tikr̥śastatra prāguktō br̥ṁhaṇō vidhiḥ|| aśvagandhā vidāryādyō vr̥ṣyāścauṣadhayō hitāḥ| laṅghanōtthēṣu rōgēṣu śēṣēṣvapyupakalpayēt|| yattadātvē samarthaṁ syādyaccābhyāsēna puṣṭayē| sadyaḥkṣīṇō yataḥ sadyōbr̥ṁhaṇēnōpacīyatē|| ciraṁ kramēṇa ca kṣīṇastadabhyāsēna tatra ca| br̥ṁhaṇaṁ dēhamātrāgnimalādīn vīkṣya yōjayēt|| kramānmāṁsarasāṁstalmāddakalāvaṇikān laghūn| vēsavārīkr̥taistadvajjāṅgalaiśca kr̥tākr̥tān|| rasāṁstathā ca kṣīrādīṁstarpaṇāṁstarpaṇān punaḥ| yuñjyātkr̥śānāṁ jvariṇāṁ kāsināṁ mūtrakr̥cchriṇām|| tr̥ṣyatāmurdhvavātānāṁ mūḍhamārutavarcasām| samakr̥ṣṇāsitātailakṣaudrājyō hi satarpaṇaḥ|| manthastadvatsitākṣaudramadirāsaktuyōjitaḥ| phāṇitaṁ saktavaḥ sarpairdadhimaṇḍō'mlakāñjikam|| tarpaṇaṁ mūtrakr̥cchraghnamudāvartaharaṁ param| manthaḥ kharjūramr̥dvīkāvr̥kṣāmlāmlikadāḍimaiḥ|| parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastr̥ṣṇādirōgajit| svāduramlō jalakr̥taḥ sasnēhō rūkṣa ēva vā|| sadyaḥ santarpaṇō manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ|" iti|
Adhikarana sthūlakr̥śayōḥ samāsēnōpakramaḥ, sthūlakr̥śayōryavagōdhūmaṁ hitam (36) · Śloka 36
ēvaṁ vistarēṇa sthūlakr̥śayōrupakramamuktvā samāsēnāha - - - - guru cātarpaṇaṁ sthūlē viparītaṁ hitaṁ kr̥śē|
yavagōdhūmamubhayōstadyōgyāhitakalpanam||36||
View original
एवं विस्तरेण स्थूलकृशयोरुपक्रममुक्त्वा समासेनाह - - - - गुरु चातर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे|
यवगोधूममुभयोस्तद्योग्याहितकल्पनम्||३६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadguru yaccāpatarpaṇaṁ, tatsamāsēna sthūlē hitaṁ mākṣikaśālūkādi| ētāddhi raukṣyānmēdaḥ kṣapayati, gauravācca śīghraṁ jarāṁ na gacchati| yadatō viparītaṁ-laghu santarpaṇaṁ ca, tadatikr̥śē hitaṁ śāliṣaṣṭikaiṇēyaśaśalāvakapiñjalādikam| atikr̥śasya hyagnirapi kr̥śō bhavati| tasmādyapi tasya gurvannapānauṣadhamupayujyatē, tatō'gnisādō'sya jāyatē| tathā'sya laghu apatarpaṇamupayujyatē, tadbhūyaḥ kārśyāyāsya syāt| tasmāllaghu santarpaṇaṁ ca yattatkr̥śāya hitam| guru cētyatra caśabdāllaghu ca yadatarpaṇaṁ śyāmākakōradūṣādikaṁ, tathā'nyadapi yanna guru na ca laghu mēdōghnaṁ jāgaravyavāyavyāyāmacintādikaṁ, tacca sthūlē hitamiti gamyatē| ubhayōḥ-sthūlakr̥śayōryavagōdhūmaṁ hitam| kimbhūtaṁ yavayōgadhūmam ? ityāha-tadyōgyētyādi| tayōḥ-sthūlakr̥śayōḥ, yōgyā-ucitā, āhitā-kr̥tā, kalpanā-saṁyōgasaṁskārādinōpayōgō'pāyō vā, yasmin yavagōdhūmē, tadēvam| yavāḥ sthūlē hitāḥ, gōdhūmāḥ kr̥śē, ityarthaḥ| 'hitayōgē caturthī vaktavyā" ityasya prāyikatvāt sthūlē hitamityatra na caturthī| anyē'pi hyēvaṁ prayōgā dr̥śyantē| yathā rudraṭasya (kāvyālaṅkārē a. 5|14 ṭī.) - "sāmājā dhīmatāṁ hitam|" iti| tathā'syaiva (hr̥. sū. a. 6|29) - "vilēpi grāhiṇī hr̥dyā tr̥ṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirōgasaṁśuddhadurbalasnēhapāyinām||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sthaulyakārśyayōḥ saṅkṣēpādauṣadhamāha-guru cātarpaṇamityādi, yavagōdhūmamityādi| gurutvē sati yadapatarpaṇaṁ tatsthūlē hitam| laghutvē sati yatsantarpaṇaṁ tatkr̥śē hitam| yavāśca gōdhūmāśca yavagōdhūmam| tadubhayōḥ sthūlakr̥śayōḥ kramēṇa hitam| tacca taducitakr̥takalpanam| yathā,-sthūlē tailatakrādisiddhā bhakṣyāḥ kr̥śē vrutakṣīrādisiddhāḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 24) -"sthaulyakārśyē prakr̥tyā'pi syātāṁ tatrāpyayaṁ vidhiḥ| satatavyādhitatayā sadā yōjyō vibhajya ca|| mātrādiyuktē sēvēta yastu laṅghanabr̥ṁhaṇē| samadhātvagnidēhō'sau siṁhasaṁhananō bhavēt|| dr̥ḍhēndriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyatē|" iti|
Adhikarana bahavō'pyupakrama dvitvānnātiricyantē (14) · Śloka 14
nanu, atīsārajvaragulmādīnāmanēkarūpatvādanantā ēvōpakramāḥ prāptāḥ|
tatkathamuktam ? "upakramyasya hi dvitvāddhidhaivōpakramō mataḥ|
" iti|
ata āha - - - - dōṣagatyā'tiricyantē grāhibhēdyādibhēdataḥ|
upakramā na tē dvitvādbhinnā api gadā iva||37||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dvividhōpakramaṇīyō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
ननु, अतीसारज्वरगुल्मादीनामनेकरूपत्वादनन्ता एवोपक्रमाः प्राप्ताः|
तत्कथमुक्तम् ? "उपक्रम्यस्य हि द्वित्वाद्धिधैवोपक्रमो मतः|
" इति|
अत आह - - - - दोषगत्याऽतिरिच्यन्ते ग्राहिभेद्यादिभेदतः|
उपक्रमा न ते द्वित्वाद्भिन्ना अपि गदा इव||३७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्विविधोपक्रमणीयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣāṇāṁ-pr̥thagrūpāṇāṁ saṁsargasannipātāditaratamabhēdēnā''nantyaṁ yātānāṁ yā gatiḥ, tathā tēṣāmēva sthānavr̥ddhikṣayalakṣaṇā yā gatiḥ, tathā tiryagūrdhvādhōlakṣaṇā yā gatiḥ, tathā śākhākōṣṭhāsthisandhilakṣaṇā ca yā gatiḥ, tayā| atiricyantē-bahavō bhavantyupakramāḥ| katham ? ityāha-grāhibhēdyādibhēdataḥ,-grāhī ca bhēdī ca grāhibhēdinau, tāvādī yēṣāṁ-rōgānurōdhānnānāvidhānāmupakramāṇāṁ, tē grāhibhēdyādayaḥ, tēṣāṁ bhēdō-viśēṣō, grāhibhēdyādibhēdaḥ, tasmāt| yadyapyatiricyantē-anantāḥ sampadyantē, tathā'pi dvitvāt-santarpaṇāpatarpaṇarūpāt, na tē'tiricyantē| santarpaṇarūpatvamapatarpaṇarūpatvaṁ vā varjayitvā na tēṣāmupakramāṇāṁ rūpāntaraṁ sambhavatītyarthaḥ| kathamiva nātiricyantē? ityāha-bhinnā api gadā iva| yathā,-vātādidōṣavaśānnānāvidhā api jvarādayō br̥ṁhaṇalaṅghanasādhyatvaṁ [sāmatvaṁ nirāmatvaṁ vā ] nātivartantē, yathōpakramā apīti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dvividhōpakramaṇīyādhyāyaścaturdaśaḥ samāptaḥ|| 14||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-"snēhanaṁ rūkṣaṇaṁ karma" (ślō. 3) ityādinā sarvōpakramāṇāṁ pr̥thaktvē'pyupakramadvayē'ntarbhāva uktaḥ| idānīṁ tēṣāṁ pr̥thaktvamēva kutaḥ? ityata āha-dōṣagatvēti| dōṣagatyā-ddōṣaśa(sa)raṇatvēna, yathā yathā dōṣā bhidyantē tathā tathōpakramā bhidyantē| yathā,-atipravr̥ttē grāhī, apravr̥ttē bhēdī, dāhē śītaḥ, śītē uṣṇaḥ, ityādi| pr̥thaktvē hētuścētpr̥thaktvamēvāstu, nētyāha-na tē dvitvāditi| dvitvāñcātiricyantē-br̥ṁhaṇatvaṁ laṅghanatvaṁ vā sāmānyaṁ na tyajanti| yathā,-nānāvidhā api gadāḥ sāmatvaṁ nirāmatvaṁ vā| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| vdyupakramaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 14||