Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయాదనంతరం శోధనాదిగణసఙ్హ్గ్రహాధ్యాయారంభః| యతో దోషోపక్రమణీయే ద్వివిధోపక్రమణీయే చ నానావిధా ఉపక్రమా అభిహితాః | తే చ మదనమధుకాదిభేషజాశ్రయాః, అతస్తాని శోధనాద్యుపయోగీని సర్వోపక్రమాధికారీణి సంజిఘృక్షురధ్యాయమిమమారేభే-
Adhikarana శోధనాదిగణసంగ్రహోధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
యతో దోషోపక్రమణీయే ద్వివిధోపక్రమణీయే చ నానావిధా ఉపక్రమా అభిహితాః, తే చ మదనమధుకాదిభేషజాశ్రయాః, అతస్తాని శోధనాద్యుపయోగీని సర్వోపక్రమాధికారీణి సంజిఘృక్షురధ్యాయమిమమారేభే - - - - అథాతఃశోధనాదిగణసంగ్రహమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||
यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः, ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे - - - - अथातःशोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శోధనం-శోధనరూపో ద్రవ్యగణః, ఆదిర్యేషాం త ఏవం| ఆది శబ్దేన వాతహరాదిగణపరిగ్రహః| తేషాం సంగ్రహో యస్మిన్నధ్యాయే స శోధనాదిగణసంగ్రహః, తం శోధనాదిగణసంగ్రహసంజ్ఞమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| గణః-సమూహః| విక్షిప్తానాం పదార్థానామేకత్ర రాశీకరణం-సంగ్రహః| తత్ర శోధనగణస్య సర్వదోషవిజయిత్వేన ప్రాధాన్యాత్ పూర్వముపన్యాసః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శోధనాదిగణీమధ్యాయం వ్య్ఖ్యాతుం ప్రతిజానీ-అథేతి|
Adhikarana వమనగణః (౧) · Śloka ౧
శోధనం చతుర్విధం,- వమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనద్రవ్యభేదేన| తత్రాపి వమనస్యౌషధగణం తావత్పూర్వం వక్తి - - - - మదనమధుకలంబానింబబింబీవిశాలా- త్రపుసకుటజమూర్వాదేవదాలీకృమిఘ్నం| విదులదహనచిత్రాః కోశవత్యౌ కరంజః కణలవణవచైలాసర్షపాశ్ర్ఛర్దనాని||1||
शोधनं चतुर्विधम्,- वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनद्रव्यभेदेन| तत्रापि वमनस्यौषधगणं तावत्पूर्वं वक्ति - - - - मदनमधुकलम्बानिम्बबिम्बीविशाला- त्रपुसकुटजमूर्वादेवदालीकृमिघ्नम्| विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश्र्छर्दनानि||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదనం-రాఠః| మధుకం-మధుయష్టికా| లంబా-తుంబీ దీర్ఘతిక్తాఽలాబుసంజ్ఞా| నింబః-పిచమందః| బింబీ-గోహ్లా, ఓష్ఠోపమఫలసంజ్ఞా| విశాలా-ఇంద్రవారుణీ| త్రపుసం-తిక్తత్రపుసం వ్రేద్యం, తస్య వమనయోగ్యత్వాత్| కుటజం-వత్సకం| మూర్వా-పీలుపర్ణీ| దేవదాలీ-గరాగరీ| కృమిఘ్నం-విడంగం| విదులో-జలవేతసః| దహనః-చిత్రకః| చిత్రా-మూషికపర్ణీ| కోశవత్యౌ-ఘంటాలికే, ఏకా ధామార్గవో ద్వితీయా రాజకోశాతకీ| కరంజో-నక్తమాలః| కణా-కృష్ణా| లవణం-సైంధవం| వచా-గోలోమీ| ఏలా-త్రుటీః| సర్షపో-రక్షోఘ్నః| ఏతాని మదనాదీని ఛర్దనాని-ఛర్దికరాణి| "వసుమునివిరతిశ్చేన్మాలినీ నౌ మయోః యః|" అత్ర చ మదనవిశాలాత్రపుసకుటజవిడంగైలాసర్షపాణాం ఫలాని వమనక్రంతి| మధుకవిదులచిత్రకదంతీవచానాం తు మూలాని| రోధ్రసువర్ణక్షీరీకంపిల్లానాం త్వచః| శేషాణాం ఫలపత్రపుష్పాణి వేదితవ్యానీతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శోధనాదిద్రవ్యగణః| తత్ర వమనగణమాహమదనమధుకేత్యాది| మదనో-గేలః| మధుకం-యష్టీమధు| లంబాకటుతుంబీ| నింబః-పిచుమందః| బింబీ-కటుతుండికేరీ|విశాలా-ఇంద్రవారుణీ| త్రపుసం-కటువాలుకం| కుటజో-వత్సకః| మూర్వా-మధురసా| దేవదాలీ-జీమూతకః| కృమింధం-వింగగం| తిదులో-వేతసః| దహనః-చిత్రకః| చిత్రాచిత్రాడికా కటుపటోలఫలం పత్రకం చ| కోశవత్యౌ-కటుకోశాతకీ రాజకోశాతకీ చ| కరంజో-నక్తమాలః| కణాపిప్పలీ| లవణం-సైంధవం| వచా-ఉగ్రా| ఏలా-త్రుటిః| సర్షపో-రక్షోంధః| ఛర్దనానీతి వమనాని| బహువచనం గుణబహుత్వార్థం| తేన వమనాదిద్రవ్యాణాం యస్య కస్యచిత్ త్రికచతుష్కపంచకాదేః ప్రయోజకత్వం| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ. అ. 37/34|-"సమస్తం వర్గమర్ధం వా యథాలాభమథాపి వా| ప్రయుంజీత భిషక్ ప్రాజ్ఞో యథోద్దిష్టేషు కర్మసు||" ఇతి| ఉపలక్షణం చేదం| అత ఏవ సంగ్రహకారోఽధికమధీతే (సూ. అ. 14)- "మదనజీమూతేక్ష్వాకుకోశాతకీద్వయఫలపుష్పపత్రాణి| కుటజకరంజత్రపుససర్షపపిప్పలీవిడంగైలాప్రత్యక్పుష్పీహరేణుపృథ్వీకాకుస్తుంబరీప్రపున్నటానాం ఫలాని శారదాని చ హస్తిపర్ణ్యాః| కోవిదారకర్బుదారారిష్టాశ్వ్వగంధానీపవిదులబింబీబంధుజీవకశ్వేతాశణపుష్పీసద్పుష్పీవచాచిత్రాచిత్రకమృగైర్వారుకేంద్రవారుణీసుషవీచతురంగులస్వాదుకంటకపాఠాపాటలీశారంగేష్టామధుకమూర్వాసత్పపర్ణసోమవల్కద్వీపిశిగ్రుసుమనస్సౌమనస్యాయవావీవృశ్చీవపునర్నవామహాసహాక్షుద్రసహేసక్షుకాండకతకపిప్పలీమూలచవికానలదోశీరహీబేరమూలాని| శాల్మలీశాల్మలుకాభద్రపర్ణ్యైరావణ్యుపోదకౌద్దాలకధన్వనరసాంజనరాజాదనోపచిత్రాగోపశృంగాటికాపిచ్ఛాః| ప్రియంగుపుష్పం| తాలీసపత్రం| హరిద్రాశృంగబేరకందౌ| మధూకదారుహరిద్రాసారౌ| తగరగుడూచీమధుఫాణితక్షీరక్షారలవణాని చేతి వమనోపయోగీని|" ఇతి|
Adhikarana విరేచనగణః (౨) · Śloka ౨
నికుంభకుంభత్రిఫలాగవాక్షీ- స్రుక్శంఖినీనీలినితిల్వకాని| శమ్యాకకంపిల్లకహేమదుగ్ధా దుగ్ధం చ మూత్రం చ విరేచనాని||2||
निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी- स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि| शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నికుంభో-దంతీ| కుంభః-త్రివృత్| త్రిఫలా-వరా| గవాక్షీ-విశాలా, ద్వితీయేంద్రవారుణీ| స్రుక్-గుడా| శంఖినీ-యవతిక్తా| నీలినీ-నీలపుష్పా, భారవాహీసంజ్ఞా| తిల్వకో-రోధ్రః| శమ్యాకః-కర్ణికారః| కంపిల్లకో-రంజనకః| హేమదుగ్ధా-కనకక్షీరీ| దుగ్ధం-క్షీరం| మూత్రం-ప్రసిద్ధం| నికుంభాదీన్యేతాని విరేచనాని| ఉపజాతిర్వృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనగణమాహ-నికుంభకుంభేతి| నికుంభోదంతీ| కుంభః-త్రివృత్| త్రిఫలా-ప్రసిద్ధా| గవాక్షీ-శ్వేతపుష్పేంద్రవారుణీ| స్నుక్-స్నుహీ| శంకినీసద్దశాశ్వేతపుష్పా| నీలినీ-కాలాంజనికా| నిల్వకో-రోధ్రః| శమ్యాకః-ఆరగ్వధః| కంపిల్లో-రక్తాంగః| హేమదుగ్దా-హేమావతీ కంకుష్ఠప్రకృతిః| సంగ్రహే త్వధికముక్తం (సూ. అ. 14) - "త్రివృచ్ఛ్యామాదంతీద్రవంతీశంఖినీసత్పలాజగంధాజశృంగీవచాగవాక్షీఛగలాంత్రీసువర్ణక్షీరీచిత్రకకిణిహీహ్వస్వపంచమూలవృశ్చీవపునర్నవాపలంకషావాస్తుకశాకసాలమూలాని| తిల్వకరమ్యకకంపిల్లకపాటలీత్వచః| త్రిఫలపీలుప్రియాలబకులబదరకర్కంధుకాస్మర్యపరూషకద్రాక్షానీలినీక్లీతనకక్షీరకోదకీర్యావిటుంగపూగపంచఃంగులఫలాని, చతురంగులఫలపత్రాణి| పూతీకత్వక్ఫలపత్రాణి| పూతికత్వక్ఫలపత్రాణి| మహావృక్షసత్పపర్ణజ్యోతిష్మతీక్షీరాణి| క్షీరమస్తుమద్యధాన్యామ్లూత్రాణి చేతి విరేచనోపయోగీని| కోశాతకీదేవదాలీసపలాకారపేల్లికాస్వరసా అర్కక్షీరముష్ణోదకం చేత్యుభయాత్మకాని|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహగణః (౩) · Śloka ౩
మదనకుటజకుష్ఠదేవదాలీ- మధుకవచాదశమూలదారురాస్నాః| యవమిశికృతవేధనం కులత్థా మధు లవణం త్రివృతా నిరూహణాని||3||
मदनकुटजकुष्ठदेवदाली- मधुकवचादशमूलदारुरास्नाः| यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదనం-మదనఫలం| కుటజం-వత్సకత్వక్| కుష్ఠం-గదనామ| దారు-దేవదారుః| రాస్నా-యుక్తరసా| మిశిః-శతపుష్పా| కృతవేధనం-ధామార్గవః| కులత్థాః-ప్రసిద్ధాః| ఏతాని నిరూహణాని-నిరూహణసాధనాని| "భవతి జగతి నౌ తతః పరౌ ర్యౌ నజసహితైర్జరగైశ్చ పుష్పితాగ్రా|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహగణమాహ-మదనేత్యాది| కుష్ఠం-పాకలం| దశమూలం-మహద్ర్హస్వే పంచమూలే| దారు-దేవదారు| రాస్త్రా-ప్రసిద్ధా| యవః-తీక్ష్ణశూకః| మిశిః-శతపుష్పా| కృతవేధనం-కటుకోశాతకీ| కులత్థః-శింబీధాన్యవిశేషః| మధు-మాక్షికం| సంగ్రహే త్వధికముక్తం (సూ. అ. 14) - "బస్తిషు తు తేషు తేష్వవస్థాంతరేషు యాన్యుపయుజ్యంతే ద్రవ్యాణి, తాన్యసంఖయేయత్వాన్నోపదిశ్యంతే| రసస్కంధేభ్య ఏవ యథాదోషం యథావస్థం చ విభజేత్| సర్వేషు ప్రాయో మదనకుటజజీమూతకేక్ష్వాకుకోత్రివృద్వచాయష్ట్యాద్వకుష్ఠరాస్నాపునర్నవాకటతృణమూలాని, సరలదేవదారుహపుషహింగురసాంజనదయోషపత్రైలామృతాయవకోలకులత్యా గుడలవణమస్తుధాన్యామ్లమూత్రస్నహక్షీరక్షౌద్రాణి చేతి||" ఇతి|
Adhikarana నావనగణః (౪) · Śloka ౪
వేల్లాపామార్గవ్యోషదార్వీసురాలా బీజం శైరీషం బార్హతం శైగ్రవం చ| సారో మాధూకః సైంధవం తార్క్ష్యశైలం త్రుట్యౌ పృథ్వీకా శోధయంత్యుత్తమాంగం||4||
वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च| सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम्||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వేల్లం-విడంగం| అపామార్గః-ప్రత్యుక్పుష్పీ| వ్యోషం-త్రికటుకం| దార్వీ-పీతద్రుః| సురాలా-శ్రేష్ఠసర్జరసః| శైరీశం-శిరీషబీజం| బార్హతం-బృహతీబీజం| శైగ్రవం-శిగ్రుబీజం| సారో మాధూకో-మధూకపుష్పసారః| సైంధవం-సింధూత్థం| తార్క్ష్యశైలం-శుష్కరసాంజనం| త్రుట్యౌ-సూక్ష్మైలా స్థూలైలా చ| పృథ్వీకా-హింగుపత్రీ| ఏతాన్యుత్తమాంగం శోధయంతి,- మూర్ధవిరేచనానీత్యర్థః| "మౌ యౌ పంచాశ్వైర్వైశ్వదేవీతి నామ్నా|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నావనగణమాహ-వేల్లాపామార్గేతి| సురాలాశ్రేష్ఠః సర్జరసః| శిరిషబృహతీశిగ్రణాం బీజం| మధుకస్యసారః| తార్క్ష్యశైలం-రసాంజనం| త్రుట్యౌ-ఏలాద్వయం| పృష్వీకా-బాష్పికా| సంగ్రహే త్వధికముక్తం (సూ. అ. 14) - "అపామార్గవిడంగమరిచపిప్పలీశిరీషబిల్వాజాజ్యజనోదావార్తాకపూథ్వీకైలాహరేణుఫలాని| తాలీసతమతర్కారీహరీతకవర్గపత్రాణి| సర్షపఫలపత్రాణి| శిగ్రుఫలపత్రత్వజః| హరిద్రామూలకలశుననాగరకందపత్రాణి| అతివిషాకందా| కుష్ఠథచాభార్ఙీశ్వేతాకిణిహీనాగంతీజ్యోతిష్మతీగవాక్షీవయస్యావృశ్చికాలీబింబీకరంజమూలాని| అర్కాలర్కపుష్పమూలాని| రోధ్రమదనసత్పపర్ణనింబీకరంజమూలాని| మురంగీమాతులుంగీలవంగాప్పుష్పణి| అగురుసురదారుసరలశలుకీజింగిణ్యశనరసాంజనహింగులాక్షానిర్యాసాః| శాలతాలమధూకదార్వీసారాః| తేజస్వినీమేషశృంగీవరాంగేదీబృహతీద్వయత్వచః| రాజాదతమజ్జా|క్షౌద్రలవణమద్యాని, గవాదిశకృన్మూత్రపిత్తాని, ఏవవుధాని చేంద్రియోపశమనీయాన్యన్యాన్యపి| తథా స్నేహాః క్షీరం రక్తం మాంసరసో ధాన్యరసస్తోయమితి శిరోవిరేచనోపయోగీని| మధుకపద్మకమంజిష్ఠాసారివాముస్తా పున్నాగనాగకేశరైలవాలుకసువర్ణత్వక్త్మాలపత్రపృథ్వీకాహరేణులాక్షాశతపుష్పాశలుకీశకరాదమనక్రమక్బకంప్యగ్రోధోదుంబంరాశ్వత్శ్చప్లక్షరోధ్రత్వక్పద్మోత్పలాని సర్వగంధద్గమ్యాణి చ కుష్ఠతగరవర్జ్యానిప్రాయోగికధూమోపయోగీని| అగురుగులిశల్లకీశైలేయకనలదహ్రీవేరరేణూశీరముస్తధ్యామకవరాంగశ్రీవేష్టకస్యౌణేయకపరిపేలైవైలవాలుకకందురుకసర్జరసయష్ఠ్యాంకఫలసారస్నైహిధూమోపయోగీని| శిరోవిరేలద్రవ్యాణి గంధద్రవ్యాణి చ కుష్ఠతగరవర్జ్యాని ప్రాయోగికధూమోపయోగీని| అగురుగుగ్గులిశల్లకీశైలేయకనలదహ్నీవేరేణూశీరముస్తధ్యామకారాంగశ్చీవేష్టకస్యౌణేయకపరిలైవైలవాలుకకందురుకసర్జరసయష్ఠ్యాంకఫలసారస్నేహమధూచ్ఛిష్టబిల్వఫలమజ్జతిలయవమాషకుంకురాని మేదోమజ్జవసాసర్పీషి చ స్నైహికధూమోపయోగీని| శిరోవిరేకద్రవ్యాణి గంధద్రవ్యాణి చ తీక్ష్ణని మనోహ్వా హరితాలం చేతి తీక్ష్ణధూమోపయోగీని|" ఇతి|
Adhikarana వాతఘ్నగణః (౫) · Śloka ౫
భద్రదారు నతం కుష్ఠం దశమూలం బలాద్వయం| వాయుం వీరతరాదిశ్చ విదార్యాదిశ్చ నాశయేత్||5||
भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्| वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భద్రాదారు-కిలిమం| నతం-తగరం| కుష్ఠం-గదః| దశమూలం=ద్విపంచమూలం| బలాద్వయం-బలాఽతిబలా చ| ఏతాని భద్రదార్వాదీని, చ-అపరం, వక్ష్యమాణో వీరతరాదిర్విదార్యాదిశ్చ గణో వాయుం నాశయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతంధగణమాహ-భద్రదారు నతమిస్యాది| భద్రదారు-దేవదారు| నతం-తగరం| వీరతరాదివిదార్యాదీ-వక్ష్యగాణౌ గశ్రౌ| తయోర్యాని పునరుక్తాని తాని ద్విగుణం యోజ్యాని| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 14) - "భద్రదారుకుష్ఠతగరవరుణబలాతీలార్తగలకచ్ఛురాబాంకీకకుబేరాక్షివత్సాదన్యర్కాలర్కకింశుకకతకభారంగీకార్పాసీవృశ్చికాత్స్త్రీపత్తూరప్రభృతీని విదార్యాదిర్వర్వక్ష్యమాషగణో వీరసరాదిస్తృణాల్యవర్జ్యాని షట్ పంచమూలాని చేతి వాఅశమనాని||" ఇతి|
Adhikarana పిత్తఘ్నగణః (౬) · Śloka ౬
దూర్వాఽనంతా నింబవాసాఽఽత్మగుప్తా గుంద్రాఽభీరుః శీతపాకీ ప్రియంగుః| న్యగ్రోధాదిః పద్మకాదిః స్థిరే ద్వే పద్మం వన్యం సారివాదిశ్చ పిత్తం||6||
दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः| न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దూర్వా-శాద్వలం| అనంతా-యవాసకః| నింబః-ప్రసిద్ధః| వాసా-ఆటరూషకః| ఆత్మగుప్తా-కపికచ్ఛూః| గుంద్రా-పదఏరకః| అభీరుః-శతావరీ| శీతపాకీ-శిఖండికా కాకణంతికాభేదః| ప్రియంగుః-శ్యామా| ఏష దూర్వాదిర్గణః, తథా వక్ష్యమాణో న్యగ్రోధాదిః పద్మకాదిశ్చ గణః, తథా శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యౌ, తథా పద్మం-జలజం, వన్యం-కుటన్నటం, తథా సావాదిశ్చ గణః, ఏతే పిత్తం నాశయంతి| "ంతౌ తౌ గౌ చేచ్ఛాలినీ వేదలోకేః|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తంధగణమాహ-దూర్వేత్యాది| అనంతా-దురాలభా| గుంద్రా-ఏరకా శీతపాకీ-గుంజా|స్థిరే ద్వే-శాలిపర్ణీ దయో-వక్ష్యమాణా గణాంః| అత్రాపి పునరుక్తాని ద్విగుణాని| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 14) - "దూర్వానంతామోచరసమంజిష్ఠాపరిపేలవకాలాకాలీయకకదలీకందలీపయస్యాత్మగుత్పానారుకేలఖర్జూరద్రాక్షావిదారీబదరీబలానాగబలానాగబలానాగపుష్పాశతావరీశీయపాక్యోదనపాకీధవన్వనస్యందనఖదిరకదరప్రియాలతాలశాఅసర్జతినిశాశ్వకర్ణగుంద్రావానీరపద్మాపద్మకపద్మబీజమృణాలకుముదనలి నసౌగంధికపుండరీకశతపత్రశేవాలక~హ్నారోత్పలకాకోల్యుత్పలికాశాలూకశృంగాటకకసేరుకక్రౌంచాదనప్రభృతీని శీతవీర్యాణి| సారివాదిః పద్మకాదిః పటోఆదిర్న్యగ్రోధాదిర్దాహహరోమహాకషాయరతృణపంచమూలం చేతి పిత్తశమనాని||" ఇతి|
Adhikarana శ్లేష్మఘ్నగణః (౭) · Śloka ౭
ఆరగ్వధాదిరర్కాదిర్ముష్కకాద్యోఽసనాదికః| సురసాదిః సముస్తాదిర్వత్సకాదిర్బలాసజిత్||7||
आरग्वधादिरर्कादिर्मुष्ककाद्योऽसनादिकः| सुरसादिः समुस्तादिर्वत्सकादिर्बलासजित्||७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆరగ్వధాద్యాదయో గణాః సప్తైతే బలాసం-శ్లేష్మణం జయంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శ్లేష్మంధగణమాహ-ఆరగ్వధాదిరితి| ఏతే సత్పగణా వక్ష్యమాణాః| అతాపి పునక్తాని ద్విగుణాని| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 14) - "శీతశివశతపుష్పాసరలసురదారురాస్నేంగ్రుదీసాతలసుమనఃకాకాదనీలాంగలికాహస్తికర్ణముంజాతలామజ్జకప్రభృతీన్యారగ్వాధాదిరసనాదిరర్కాదిః సురసాదిర్ముష్కకాదిర్వత్సకాదిర్ముస్తాదిః శీతంధో మహాకషాయో వల్లీకంటకపంచమూలే చేతి శ్లేష్మప్రశమనానీతి||" ఇతి|
Adhikarana జీవనీయాఖ్యో గణః (౮) · Śloka ౮
జీవంతి కాకోల్యౌ మేదే ద్వే ముద్గమాషపర్ణ్యౌ చ| ౠషభకజీవకమధుకం చేతి గణో జీవనీయాఖ్యః||8||
जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంత్యాదిర్గణో జీవనీయసంజ్ఞః| ఉదాహరణమాత్రం చేదం| ధీమతా స్వాదుశీతస్నిగ్ధాదీన్ జీవంత్యాదిషు సాధారణగుణానాలోచ్య క్షీరేక్షుద్రాక్షాక్షోడవిదారికందాదిషు (ష్వపి) తద్గుణేషు జీవనీయాదిత్వమవధారయితుం యుక్తమితి| జీవంతీ-జీవవర్ద్ధనీ| కాకోల్యౌ ద్వే-ఏకా కాకోలీ కేవడీసంజ్ఞా, అన్యా క్షీరకాకోలీ పయస్వినీసంజ్ఞా| ద్వే మేదే-ఏకా మేదా మణిచ్ఛిద్రాసంజ్ఞా, అన్యా మహామేదా వృక్షరుహాసంజ్ఞా| ముద్గపర్ణ్యాదీనాం నామాని ప్రాగుక్తానీతి| "హ్యంతాంతరాదిగురుభిః సోదధిలైః సప్తభిర్గణైర్గురుణా| ఆర్యార్ధే నాత్రాయుజి జః షష్ఠోఽయం నలఘుకౌ వా|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ మహాకశాయాః| తత్ర జీవనీయగణమాహజీవంతీత్యాది| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 14) - "ఆనంత్యాదౌషధానామామయానాం చానంతా ఏవ కషాయాః| యేతు సుతరాషధానామామయానాం చానంతా ఏవ కశాయాః| యే తు సుతరాముపయోగవంతః ప్రకర్షవర్తినో వా తే జీవనీయాదిసంజ్ఞాః| ప్రత్యేకం దశకషాయసంయోగాత్ పంచచత్వారింశన్మహాకషాయా వక్ష్యంతే| తత్ప్రతిపత్యర్థం| శక్యం హి బుద్ధిమద్భిః స్వాదుస్నిగ్ధశీతాదీన్ జీవంత్యాదిషు సాధారణాన్ దునానానాలోచ్య క్షీరేక్షుక్షౌద్రద్రాక్షాక్షోడవిదారికందాదిష్వపి తద్గుణేషు జీవనీయాదిత్వమవధారయితుం| యథోక్తానుసరణమేవ శ్రేయో మందబుద్ధేరితి| వ్యాస్తాశ్చ తే చత్వారి శతాని పంచాశదధికాని తదభిధానాన్యేవ| యద్యపి చ తాని తాన్యేవ ద్రవ్యాణీతి ద్రవ్యసంకరః కాషాయేషు, తథాఽపి నసంజ్ఞావిరోధః| ఏకస్యాపి బహుకార్యనిర్వనాత్| తత్రలవణవర్జ్యాః పంచ రసాః కల్పనాయాం కషాయా ఇత్యుచ్యంతే, తద్యోనిత్వాత్| లవణే తు నిర్యాసాదికల్పనానామసంభవః, పృథదుపయోగోపకారరహితత్వాచ్చ నైరర్థక్యమితి| భవంతి చాత్ర| జీవంతీ కాకోల్యౌ ద్వే మేదే ముద్గమాషపర్ణ్యౌ చ| క్రషభకజీవకమధుకం చేతి గణో జీవనీయాఆఖ్యః|| 1|| వాఠ్యా బలా పయస్యా కాకోల్యావృషభవాజిగంధే చ| క్షీరిణిరాజక్షవకే భారద్వాజీ చ బృహణీయోఽయం|| 2|| వాఠ్యా-అతిబలా| పయస్యా-క్రష్యగంధా, విదారీ క్షీరవిదారీ [ వా ]| క్షీరిణీ-శ్రీపర్ణీ| రాజక్షవకం-దిగ్ధికా| భారద్వాజీ-వనకార్పాసీ| హైమవతీ విరిబిల్వం ముస్తా కుష్ఠం వచా హరిద్రే చ| చిత్రకకటుకాతివిషా వర్గోఽయం లేఖనీయాఖ్యః|| 3|| హైమవతీ-శ్వేవతీ-శ్వేతవచా| అర్కైరండౌ చిత్రా చిత్రకచిరిబిల్వశంఖినీసరలాః| హేమక్షీరీ కటుకా వహ్నిముఖీ భేదనీయాని|| 4|| చిత్రా-దంతీ| సరలా-త్రివృత్| వహ్నిముఖీ-లాంగలీ| మధుమధుకపృశ్ర్నిపర్ణీకట్ఫలరోధ్రప్రియంగుధాతక్యః| అంబష్ఠకీ సమంగా మోచరసశ్చేతి సంధానం|| 5|| అంబశ్ఠకీ-మాచికా| హుంగుమరిచామ్లవేతసదీప్యకభల్లాతకాస్థిసంయోగాత్| వర్గః సపంచకోలో నిద్రిష్టో దిపనీయోఽయం|| 6|| ఏంద్ర్యతిరసా పయస్యా క్రష్యప్రోక్తాస్థిరా బలాఽతిబలా| ఇతి బల్యో దశకోఽయం హయగంధా రోహిణీ క్రషభీ|| 7|| ఐంద్రీ-ఇంద్రవారుణీ| అతిరసా-మూర్వా| క్రష్యప్రోక్త-శతావరీ| రోహిణీ-శ్రీపర్ణీ| క్రషమీకపికచ్ఛూః| చందనతుంగపయస్యాసితాలతామఛుకపద్మోకోషీరం| వర్ణ్యో గణోఽయమిదితో మంచిష్ఠాసారివాసహితః|| 8|| తుంగకింజల్కం| సితా-శ్వేరదూర్వా| లతా-ప్రియంగుః| హంసపదీబృహతీద్వయమృద్వీకాసారివేక్షుమూలాని| కైడర్యమధుకకృష్ణాః సవిదార్యః కంఠజననాని|| 9|| కైడర్యః-కట్ఫలః| వృక్షామ్లబదరదాడిసామ్లవేతసం వర్గం|| 10|| కువలం-కోలం| నాగరచవికాచిత్రకచిడంగమూర్వామృతావచామిస్తాః| సహపిప్పలీపటోలాస్తృత్పింధోఽయం గణః ప్రథితః|| 11|| కుటజఫలబిల్వచిత్రకమహౌషధప్రతివిషావచాచవికాః| అన్వయవాసం పథ్యా దారుహరిద్రా గణోఽర్శోంధః|| 12|| స్వదిరామలకారుష్కరనిశాభయాసత్పపర్ణకరవీరాః| కుష్ఠంధాశ్చతురంగులవిడంగజాఈప్రవాలాశ్చ|| 13|| నలదకృతమాలచందనసర్షపధననింబకుటజమధుకాని| కండూం దారుహరిద్రా సనక్తమాలాని నింధాంతి|| 14|| నలదంమాంసీ| కృతమాలః-ఆరగ్వధః| అక్షీవమరిచకేంబుకవిడంగకాండీరకిణిహినిర్గుండ్యః| ంధంతి కృమీన్ శ్వదంష్ట్రావృషాఖుపర్ణ్యస్తథా న చిరాత్|| 15|| అక్షీవః-శిగ్రుః| కాండీరః-ఉగ్ర్కాండః| మంజిష్ఠాశ్లేష్మాతకరజనీసువహాశిరీషపాలిన్యః| సైలాచందనకతకాః ససిందువారా విషం శ్రంతి|| 16|| సువాహా-గంధనాకులీ| పాలిందీ-త్రివృతా| శాలికృజ్ఞకాశషష్టికవీరణదర్భేక్షుబాలికేక్శూణాం| తద్వద్గుంద్రోరకటయోర్మూలమలం స్తన్యజమనాయ|| 17|| ఇక్షుబాలికా-హ్వస్వేక్షుః| పాఠానాగరసురతరుఘనామృతాసారివేంద్రయవమూర్వాః| కటుకాకిరాతతిక్తం వర్గోఽయం స్తన్యశుద్ధికరః|| 18|| మేదాకాకోలీద్రయవృక్షరుహాజీవకర్హభకులింగాః| శుక్రజననో గణోఽయం సహజనిలాశూర్పపర్ణీభిః|| 19|| కులింగా-కర్కటశృంగీ| జటిలా-ఉత్రఠా| కుష్టైలవాలుకక్ట్ఫలకాండేక్షుసముమ్రఫేనకోశీరైః| వసుకేక్షివక్శురకఈః శుక్రం శుధ్యేత్సకదంబనిర్యాసైః||20|| కాండేక్షుఃకాశః| వసుకః-బుక్తః| ఇక్షురకః-కోకిలాక్షః| ద్రాక్షాకాకోలీద్వయమధుపర్ణీమహుకజీవకవిదార్యః| స్నేహోపగాః సమేదాజీవంతీశాలిపర్ణీకాః|| 21|| సౌభాంజనకపునర్నవవృశ్చీవకులత్థమాషబదరాణి| స్వేదోపగాని విద్యాత్సయవతిలార్కోరుబూకాణి|| 22|| లాజామ్లబదరదాడిమయవశష్టికమాతులుంగస్వ్యాని| జంబామ్రపల్లవాని చ దమినిగ్రహణాని మృస్త్రా చ|| 23|| నాగరధన్వయవాసకవాలకపర్పటకచందనగుడూచ్యః| మీనింబధనపటోలీకుస్తుంబర్యస్తృషం ంధంతి|| 24|| బృహతీద్వయవృక్షరుటాప్లష్కరమూలామయాకణాశృంగ్యః| హిధ్మాం నింధంతి శఠీ దురాలమా బదరబీజం చ|| 24|| శ్యామాఽవంతా పద్మా కట్వంగః పద్మోకేశరం రోధ్రం| ధాతకికుసుమసమంగా మోచేరసామ్రాస్థిబింగహపాం|| 26|| స్యామా-ప్రియంగు| అనంతా-ధన్వయాసకః| పద్మా-పద్మచారిణీ| జంబూశల్లకిమధుకంనీలోత్పలకచ్ఛురాతిలత్ర్యాహ్వం| భృష్టా చ మృత్ పయస్యా సశాల్మలీ వుంగిరజనాని|| 27|| కచ్ఛురా-ధన్వయాసకః| శ్ర్యహ్వః- శ్రీవేష్టకః| జగ్బ్వమ్రోదుంవరవటకపీతనప్లక్షపిప్పలాశ్మంతం| మల్లాతసోమవల్కం మూత్రగ్రహణాయ నిర్దిష్టం|| 28|| క,అలమలిమకుముదమధుకసౌగంధికధాతకీలతాకుసుమం| మూత్రం నయతి విరాగం సోత్పలశతపత్రపిండరీకం చ|| 29|| మధుకధాతకీలతాకుసుమేమ్యోఽన్యాని పద్మాని| లతా-ప్రియంగు| కమలం-మ్రివర్ణం, నలినం-రక్తం, శతపత్రం-నీలం, పుండరీకం-శ్వేతం, తాని దివా వికసంతి| కుముదం-శ్వేతం, సత్పలం-నీలం, తే చ రాత్రౌ| సౌగంధికం సంధ్యాయాం| సృక్షాతలీశ్వందద్రాద్రభౌత్కటచసుకవశిరకుశకాశాః| మూత్రం విరేచరేయేయుర్గుంద్రా పాశాణమేదశ్చ|| 30|| వశిరః-కరిపిప్పలీ| ంద్రాహ్యాన్మలకపునర్నబవృదురాలభాభయాకృష్ణాః| కాసం ంధని సశంగీ తామలకీ కంటకారీ చ|| 31|| చండామ్లవేతసశఠీతామలీసురసహింగుజీవంత్యః| పుష్కరమూలైలాగురు వర్గోఽయం శ్వాసశమనాయ|| 32|| ద్రాక్షాపీలుపరూషకమంజిష్ఠాసారివాసుతాపలాః|| త్రిఫలా వేతి గణోఽయం జ్వరసంశమనాయ నిర్దిష్టః|| 33|| దాడిమఫల్గుపరూషకప్రియాలయవషష్టికేక్షుబదరాణి| అమకాశనని విద్యాద్దాక్షాఖర్జూరసహితాని|| 34|| పద్మకలాజోశీరం మధుత్పలసారివాసితోదీచ్యం| కాశ్మర్యఫలం స్వంద్రనమేష గణో దాహహా ప్రోక్తః|| 35|| నతనాగరాగురువనాధాన్యకసూతీకపింపలీవ్యాధ్యః| శీతం శమయంత్యచిరాచ్ఛ్థోతాకః సాగ్నిమంథశ్చ|| 36|| భూతీకం-కట్తృణం| తిందుకపియాలబీజకసప్తచ్ఛదఖదరబదరాణి| అహిమారవాఆలికగౌ కకుభశ్చోదర్దశమనాని|| 37|| కాకోల్యేలా సేవ్యం నిద్రిగ్ధికే శాళిపృశ్ర్నిపర్ణ్యౌ చ| ంధంత్యంగమర్దమచిరాస్తందనమధుకోరుబూకం చ|| 38|| దీప్యకామరిచాజాజీగండీరం సాలగంధమథ శూలం| శమయతి సపంజకోలం, శోఫం దశం స్లమాద్యం చ|| 39|| 40|| మధుమధికలాజగైరికఫలినీమోచరసమృత్కాపాలాని| సంస్థాపయంతి రిధిరం రుధిరం చ శర్కరం రోధ్రం|| 41|| మృత్కపాలం-కర్పరం| రుధిరం-కుంకుమం| శైలైలావాలుకట్ఫలమోచరసాశోకపద్మకశిరీషం| స్థాపయతి వేదనామథ సహతుంగకదంబవిదులం చ|| 42|| విదులో-వేతసః| కైడర్యహింగుచోరకపంకషాశోకరోహిణివయఃస్థాః| పూత్యరిమేదో జటిలాగోలోమివచాశ్చ సంజ్ఞాదాః|| 43|| పలంకషా-గుగ్గులుః| అశోకరోహిణీ-కటుకా| వయఃస్థా-హరీతకీ| పూయరిమేదో-దుర్గంధోఽహిమారకః| జటిలా-మాంసీ| దూర్వా| ఐంద్రీ దూర్వాఽమోధా విష్వక్సేనాఽవ్యాథా శివాఽరిష్టా| బ్రాహ్యీ సవాఠ్యపుష్పీ-అతిబలా| శతవీర్యా-శతవరీ| అమృతా పథ్యా ధాత్రీ జీవంతీ శ్రేయసీ స్థిరా యుక్తా| మండూకపర్ణ్యతిరసా స్థాపయతి పునర్నవా చ వయః|| 45|| శ్రేయసీ-పాఠా| యుక్తా-రాస్నా| ఇతి నానావిధవ్యాధివిధాతార్థముదాహృతాః| యోగా రోగాతురవశాత్ కల్పయేతాన్ యథాయథం||" ఇతి|
Adhikarana విదార్యాదిగణః (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
విదారిపంచాంగులవృశ్చికాలీ- వృశ్చీవదేవాహ్వయశూర్పపర్ణ్యః| కండూకరీ జీవనహ్రస్వసంజ్ఞే ద్వే పంచకే గోపసుతా త్రిపాదీ||9|| విదార్యాదిరయం హృద్యో బ్రూంహణో వాతపిత్తహా| శోషగుల్మాంగమర్దోర్ధ్వశ్వాసకాసహరో గణః||10||
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाली- वृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी||९|| विदार्यादिरयं हृद्यो ब्रूंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విదారీ-వృష్యకందా| పంచాంగులః-ఏరండః| వృశ్చికాలీ-ఉష్ట్రధూమకా మేషశ్రృంగీ వా| వృశ్చీవః-క్షుద్రవర్షాభూః| దేవాహ్వయః-సురదారు| [దేవాద్వయేతి పాఠే ఏకా సహదేవా ద్వితీయా విశ్వదేవా చేతి దేవాద్వయం| ] శూర్పర్ణ్యౌ-ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| కండూకరీ-కపికచ్ఛూః| జీవనేత్యాది| "అభీరువీరాజీవంతీజీవకర్షభకైః స్మృతం| జీవనాఖ్యం" (హృ. సూ. అ. 6|170) ఇతి జీవనసంజ్ఞం పంచమూలం| బృహతీ కంటకారికా శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ గోక్షురకమితి హ్రస్వసంజ్ఞం పంచమూలం| గోపసుతా-సారివా| త్రిపాది-హంసపాదీ కీటమారికాఖ్యా| ఏష విదార్యాదిగణో బృంహణో వాతపిత్తఘ్నః శోషాదిహరశ్చ| ఉపజాతిర్వృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథవిదార్యాదిప్రభృతయః| తత్ర విదార్యాదిగణమాహ-విదారీతి| వృశ్చికాలీ-వృశ్చికాలీ-వృశ్చికపత్రా| వృశ్చివః-పునర్నవా| దేవాద్వయం-సహదేవా విశ్వదేవా చ| శూర్పపర్ణ్యౌ-ముద్రపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| కండూకరీ-కపికచ్ఛూః| జీవనం హస్వం చ పంచమూలం-ప్రాగుక్తం| దోపసుతా-సారివా| త్రోపాదీ-హంసపాదీ| అయం విదార్యాదిగణో హృద్యర్వాదిగుణః| శోషో-రాజయక్ష్మా| ఊర్ధ్వః-ఉదవర్తః|
Adhikarana సారివాదిగణః (౧౧) · Śloka ౧౧
సారివోశీరకాశ్మర్యమధూకశిశిరద్వయం| యష్టీ పరూషకం హంతి దాహపిత్తాస్రతృడ్జ్వరాన్||11||
सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సారివా-కృష్ణవల్లీ| ఉశీరం-వీరతరు (రం)| కాశ్మర్యః-సర్వతోభద్రా| మధూకో-గుడపుష్పకః| శిశిరద్వయం-ఏకం సితచందనం మలయజసంజ్ఞమన్యద్రక్తచందనసంజ్ఞం| యష్టీ-క్లీతకసంజ్ఞం| పరూషకం-మృదుఫలం| సారివాదిరయం దాహాదీన్ హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సారివాదిగణమాహ-సారివేతి| శిశిరద్వయం శ్వేతపీతచందనే|
Adhikarana పద్మకాదిగణః (౧౨) · Śloka ౧౨
పద్మకపుండ్రౌ వృద్ధితుగర్ద్య్ధః శృంగ్యమృతా దశ జీవనసంజ్ఞాః| స్తన్యకరా ఘ్నంతీరణపిత్తం ప్రీణనజీవనబృంహణవృష్యాః||12||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्य्धः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పద్మకం-హేమపద్మం| పుండ్రః-ప్రపౌండరీకం| వృద్ధిః-మహాశ్రావణీ| తుగా-తుగాక్షీరీ| ఋద్ధిః-శ్రావణీ| శ్రృంగీ-కులీరశ్రృంగీ| అమృతా-ఛిన్నరుహా| దశ జీవనసంజ్ఞాః-జీవంత్యాదిగణోక్తాః| ఏతే పద్మకాదయః స్తన్యహేతవః, తథా వాతపిత్తం ఘ్నంతి, తథా ప్రీణనాదిగుణయుక్తాః| "అష్టాభ్యో భద్గౌ యోజ్యావుపచిత్రా|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పద్మకాదిగణమాహ-పద్మకపుంద్రావితి| పుండ్రః-ప్రపౌండరీకం| తుగా-వంశరోచనా| శ్రృంగీ-కర్కటశృంగీ| అమృతా-గుడూచీ| జీవనసంజ్ఞా దశ-జీవనీయో గణః| ఈరణో-వాయుః|
Adhikarana పరూషకాదిగణః (౧౩) · Śloka ౧౩
పరూషకం వరా ద్రాక్షా కట్ఫలం కతకాత్ ఫలం| రాజాహ్వం దాడిమం శాకం తృణ్మూత్రామయవాతజిత్||13||
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పురూషకో-మృదుఫలో ధన్వనచ్ఛదః| వరా-శ్రేష్ఠా| ద్రాక్షా-మధుఫలా| కట్ఫలం-రోహిణీ సోమవల్కః| కతకఫలం-వారిప్రసాదనం| రాజాహ్వం-కRణికారం| దాడిమం-శుకేష్టం| శాకం-ఖరచ్ఛదవృక్షవిశేషః| పరూషకాదిరేష తృడామయాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పరూషాదిగణమాహ-పరూషకమిత్యాది| వసత్రిఫలా| రాజాహ్వం-రాజాదనం| శాకం-శాకవృక్షఫలం|
Adhikarana అంజనాదిగణః (౧౪) · Śloka ౧౪
అంజనం ఫలినీ మాంసీ పద్మోత్పలరసాంజనం| సైలామధుకనాగాహ్వం విషాంతర్దాహపిత్తనుత్||14||
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అంజనం ద్విధా,-ఏకం స్రోతోంజనం యామునసంజ్ఞమపరం సౌవీరం నేత్రభూషణాఖ్యం| ఫలినీ-ప్రియంగుః| మాంసీ-కృష్ణజటా| పద్మం-పుష్కరం| ఉత్పలం-శశిప్రియం| రసాంజనం-తార్క్ష్యశైలం| ఏలా-బహులా| మధుకం-మధుయష్టీ| నాగాహ్వం-నాగకేసరం| ఏషోఽంజనాదిర్విషాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అంజనాదిగణమాహ-అంజనమిత్యాది| అంజనంస్త్రోతోంజనం| సఓలా-సూక్ష్మైలా,సశబ్ద ఈషద్వాచీ| నామాహ్వంనాగకేసరం|
Adhikarana పటోలాదిగణః (౧౫) · Śloka ౧౫
పటోలకటురోహిణీచందనం మధుస్రవగుడూచిపాఠాన్వితం| నిహంతి కఫపిత్తకుష్ఠజ్వరాన్ విషం వమిమరోచకం కామలాం||15||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పటోలం-పాండుఫలం| కటురోహిణీ-కటుకా| చందనం-గంధసారం| మధుస్రవో-మురంగీ| గుడూచీ-ఛిన్నరుహా| పాఠా-అంబష్ఠా| ఏతైర్ద్రవ్యైర్యుక్తమేతత్ పటోలాదికం కఫాదీన్ నిహంతి| "మాత్రాసమకం నవమో ల్గాంతం (మో లగోంత్యః) " (వృత్తరత్నాకరే అ. 2|32)
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పటోలాదిగణమాహ-పటోలేత్యాది| మధుస్త్రవామూర్వా|
Adhikarana గుడూచ్యాదిగణః (౧౬) · Śloka ౧౬
గుడూచీపద్మకారిష్టధానకారక్తచందనం| పిత్తశ్లేష్మజ్వరచ్ఛర్దిదాహతృష్ణాఘ్నమగ్నికృత్||16||
गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గుడూచీ-ఛిన్నోద్భవా| పద్మకో-మరుద్భవః| అరిష్టో-నింబః| ధానకా-ధాన్యకం| రక్తచందనం-రక్తకాష్ఠం| ఏష గుడూచ్యాదిః పిత్తాదీన్ హంతి, [అగ్నికరశ్చ ]|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గుడూచ్యాదిగణమాహ-గుడూచీత్యాది| అరిష్టోనింబః|
Adhikarana ఆరగ్వధాదిగణః (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
ఆరగ్వధేంద్రయవపాటలికాకతిక్తా- నింబామృతామధురసాస్రువవృక్షపాఠాః| భూనింబసైర్యక్రపతోలకరంజయుగ్మ- సప్తచ్ఛదాగ్నిసుషవీఫలబాణఘోంటాః||17|| ఆరగ్వధాదిర్జయతి ఛర్దికుష్ఠవిషజ్వరాన్| కఫం కండూం ప్రమేహం చ దుష్టవ్రణవిశోధనః||18||
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यक्रपतोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः||१७|| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||१८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆరగ్వధః-శమ్యాకః| ఇంద్రయవాః-కలింగకాః| పాటలిః-వసంతదూతీ| కాకపిక్తా-శారంగేష్టా| నింబః-పారిభద్రకః| అమృతా-గుడూచీ| మధురసా-మూర్వా| స్రువవృక్షో-వికంకతః, [కంటకీవృక్షః కంటకారికేతి ప్రసిద్ధః ]| పాఠా-అంబష్ఠా| భూనింబః-కైరాతః| సైర్యకః-సహచరః| పటోలం-కర్కశచ్ఛదం| కరంజయుగ్మం-ఏకః పూతికకరంజశ్చిరిబిల్వాఖ్యోఽపరో నక్తమాలాఖ్యః| సప్తచ్ఛదః-అయుగ్మచ్ఛదః| అగ్నిః-చిత్రకః| సుషవీ-కారవీ, పానీయవల్లీసంజ్ఞా| ఫలం-మదనఫలం| బాణః-సహచరః| ఘోంటా-పూగవిశేషః| అయమారగ్వధాదిశ్చ్ఛర్ద్యాదీన్నిహంతి| [మేదోదరాన్ విశోధయతి-పరాకరోతి| ] వసంతతిలకావృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆరబధాదిగణమాహ-ఆరంబధేత్యాది| కాకతిక్తా-కరంజికా- స్త్రువవృక్షో-వికంకతః| సైర్యకః-సహచరః| [ సుషవీ-కారవేల్లుకం| ఫలం-మదనఫలం| వాణో-వీలసహచరః| ] ఘోంటా-బదరీ|
Adhikarana అసనాదిగణః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
అసనతినిశభూర్జశ్వేతవాహప్రకీర్యాః ఖదిరకదరభండీశింశిపామేషశృంగ్యః| త్రిహిమతలపలాశా జోంగకః శాకశాలౌ క్రముకధవకలింగచ్ఛాపకర్ణాశ్వకర్ణాః||19|| అసనాదిర్విజయతే శ్విత్రకుష్ఠకఫక్రిమీన్| పాండురోగం ప్రమేహం చ మేదోదోషనిబర్హణః||20||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशिपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छापकर्णाश्वकर्णाः||१९|| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అసనః-పీతశాలాఖ్యః| తినిశః-స్యందనసంజ్ఞః| భూర్జో-బహుపుటాఖ్యః| శ్వేతవాహః-అర్జునః| ప్రకీర్యః-పూతికరంజః| ఖదిరో-గాయత్రీ| కదరః-ఖదిరాకృతిః శ్వేతసారః| భండీ-శిరీషః| శింశిపా-మండలపత్రికా| మేషశృంగీ-అజశృంగీ| త్రిహిమం-చందనత్రయం, మలయజరక్తచందనదారుహరిద్రాభేదేన| తలః-తాలః| పలాశః-కింశుకః| జోంగకః-అగురుసంజ్ఞః| శాకం-వరదారు| శాలో-రసనిర్యాసాఖ్యః| క్రముకః-పూగం| ధవః-శకటాఖ్యః| కలింగాః-శక్రయవాః| ఛాగకర్ణో-బస్తకర్ణః| అశ్వకర్ణః-కుశికః| అయమసనాదిః శ్విత్రాదీన్ విజయతే-శమయతి| విజయత ఇతి "విపరాభ్యాం జేః" ఇత్యాత్మనేపదం| తథా, మేదోదోషం నిబర్హతి-పరాకరోతి| మాలినీవృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అసనాదిగణమాహ-అసనేత్యాది| శ్వేతవాహః-అర్జునః| ప్రకీర్యః-పూతికరంజః| కదరః-శ్వేతఖదిరః| భండీ-శిరీషః| త్రిహిమం-చందనత్రయం| తలః-తాలవృక్షః| జోంగకః-అగురు| క్రముకః-ఇంద్రయవః|
Adhikarana వరూణాదిగణః (౪౯)) · Śloka ౨౨
వరుణసైర్యకయుగ్మశతావరీ- దహనమోరటబిల్వవిషాణికాః| ద్విబృహతీద్వికరంజజయాద్వయం బహలపల్లవదర్భరుజాకరాః||21|| వరుణాదిః కఫం మేదో మందాగ్నిత్వం నియచ్ఛతి| ఆఢ్యవాతం శిరఃశూలం గుల్మం చాంతః సవిద్రధిం||22||
वरुणसैर्यकयुग्मशतावरी- दहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः||२१|| वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వరుణః-తమాలః| సైర్యకయుగ్మం-సహచరద్వయం, ఏకో రక్తపుష్పః కురవకాఖ్యోఽన్యః పీతపుష్పః కురంటకాఖ్యః| శతావరీ-వరీ| దహనో-వహ్నిః| మోరటో-మూర్వా| బిల్వః-పూతివాతః| విషాణికా-అజశృంగీ| ద్విబృహత్యౌ-కంటకారికామహోటికాఖ్యే| ద్వికరంజః-కరంజద్వయం ప్రాగుక్తం| తర్కారీ హరీతకీ చేతి-జయాద్వయం| బహలపల్లవః-శోభాంజనః| దర్భః-కుశః| రుజాకరో-హింతాలః| వరుణాదిరయం కఫాదీన్ హంతి| "ద్రుతవిలంబితమాహనభౌ భరౌ" (వృత్తరత్నాకరే అ. 3|49)|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వరుణాదిగణమాహ-వరుణేత్యాది|మోరటః-క్షీరమూర్వా| విషాణికా-మేషశూంగీ| జయద్వయం-తర్కారీద్వయం| బహలపల్లవః-శిగ్రుః| ఆఢ్యవాతం-ఊరుస్తంభం| ఆంతరం గుల్మం విద్గధిం చ|
Adhikarana ఊషకాదిగణః (౨౩) · Śloka ౨౩
ఊషకస్తుత్థకం హింగు కాసీసద్వయసైంధవం| సశిలాజతు కృచ్ఛ్రాశ్మగుల్మమేదఃకఫాపహం||23||
ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊషకో-వృషకః, కల్లర ఇతి ప్రసిద్ధః| తుత్థకం-ఖర్పరం కిటిహాపరసంజ్ఞం| హింగు-రామఠం| కాసీసద్వయం-ఏకం పాంశుధాతుసంజ్ఞమపరం పుష్పకాసీసాఖ్యం| సైంధవం-మాణిమంథం| శిలాజతు-శిలాజం| ఊషకాదిరయం మూత్రకృచ్ఛ్రాదీన్ హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఊషకాదిగణమాహ-ఊషక ఇత్యాది| ఊషకః-క్షారమృత్తికా| కృచ్ఛ్రం-మూత్రకృచ్ఛ్రం|
Adhikarana వీరతరాదిగణః (౨౪-౨౫) · Śloka ౨౫
వేల్లంతరారణికబూకవృషాశ్మభేద- గోకంటకేత్కటసహాచరబాణకాశాః| వృక్షాదనీనలకుశద్వయగుంఠగుంద్రా- భల్లూకమోరటకురంటకరంభపార్థాః||24|| వర్గో వీరతరాద్యోఽయం హంతి వాతకృతాన్ గదాన్| అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రాఘాతరుజాహరః||25||
वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद- गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः| वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा- भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४|| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వేల్లంతరో-వీరతర ఉశీరాఖ్యః| అరణికః-అగ్నిమంథః| బూకః-ఈశ్వరమల్లికా| వృషః-ఆటరూషకః| అశ్మభేదః-పాషాణభేదః| గోకంటకో-గోక్షురకః| ఇత్కటా-సూక్ష్మపత్రికా దీర్ఘలోహితయష్టికా కాండవిశేషః, 'ఇకడీ ఇతి లోకే| సహాచరః-సహచరః| బాణో-నీలపుష్పః సైర్యకః| కాశః-శ్వేతచామరకః| వృక్షాదనీ-కామవృక్షకః| నలో-మృత్యుపుష్పాఖ్యః| కుశద్వయం-స్థూలసూక్ష్మభేదేన దర్భద్వయం| గుంఠో-వృత్తతృణః, కుదగుంఠికాపరసంజ్ఞః| గుంద్రా-పదఏరకః| భల్లూకః-శ్యోనాకః| మోరటః-క్షీరమోరటః| కురంటః-సితివారకః| కరంభః-ఉత్తమారణిః| పార్థా-సువర్చలా| ఏష వీరతరాదిర్వర్గో-గణో, వాతజాన్ రోగాన్ హంతి| తథా, అశ్మర్యాదిహరః| వసంతతిలకావృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వీరతరాదిగణమాహ-వేల్లంతరేత్యాది| అరణికః-తర్కారీ| బూకో-బకపుష్పః| ఉత్కటః-ఇక్షుః| ఋక్షాదనీ-వందాకః| భల్లూకః-టింటుకః| కరంభా-ఉత్తమారణీ| పార్థా-ఆదిత్యభక్తా|
Adhikarana రోధ్రాదిగణః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
రోధ్రశాబరకరోధ్రపలాశా జింగిణీసరలకట్ఫలయుక్తాః| కుత్సితాంబకదలీగతశోకాః సైలవాలుపరిపేలవమోచాః||26|| ఏష రోధ్రాదికో నామ మేదః కఫహరో గణః| యోనిదోషహరః స్తంభీ వర్ణ్యో విషవినాశనః||27||
रोध्रशाबरकरोध्रपलाशा जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः||२६|| एष रोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోధ్రః-తిల్వకః| శాబరకో-ద్వితీయరోధ్రః, అక్షిభేషజాపరసంజ్ఞః| కదంబపలాశౌ-ప్రసిద్ధౌ| జింగిణీ-కృష్ణశాల్మలీ| సరలం-దేవదారు| కట్ఫలం-కుముదా, రోహిణీభేదః| యుక్తా-రాస్నా, గిరికర్ణికేత్యన్యే| కుత్సితాంబః-కదంబః| కదలీ-రంభా| గతశోకః-అశోకః| ఏలవాలు-ఐలేయం| పరిపేలవం-కుటన్నటం గోపాలదమనకాఖ్యం| మోచా-శల్లకీ| అయం రోధ్రాదికో గణో మేదఃకఫాపహో యోనిదోషఘ్నశ్చ| తథా, స్తంభీ దోషాణాం శకృదాదేశ్చ| తథా, వర్ణాయ హితో విషఘ్నశ్చ| స్వాగతవృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రోధ్రాదిగణమాహ-రోధ్రేత్యాది| శాబరరోధ్రః-శ్వేతరోధ్రః| జింగిణీ-మోదకీ| యుక్తా-రాస్నా| కుత్సితీంబః-కదంబః| గతశోకః-అశోకః| పరిపలవం-క్షుద్గముస్తా| మోచా-సల్లకి|
Adhikarana అర్కాదిగణః (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
అర్కాలర్కౌ నాగదంతీ విశల్యా భారంగీ రాస్నా వృశ్చికాలీ ప్రకీర్యా| ప్రత్యక్పుష్పీ పీతతైలోదకీర్యా శ్వేతాయుగ్మం తాపసానాం చ వృక్షః||28|| అయమర్కాదికో వర్గః కఫమేదోవిషాపహః| కృమికుష్ఠప్రశమనో విశేషాద్వ్రణశోధనః||29||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः||२८|| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అర్కః-సదాపుష్పీ| అలర్కో-మందారకాఖ్యః శ్వేతకుసుమః| నాగదంతీ-పర్వపుష్పికా| విశల్యా-లాంగలీ| భారంగీ-ఫంజీ| రస్నా-రస్యా| వృశ్చికాలీ-ఉష్ట్రధూమకః| ప్రకీర్యా-కరంజః| ప్రత్యక్పుష్పీ-అపామార్గః| పీతతేలా-కాకాదనీ| ఉదకీర్యా-కరంజః| శ్వేతాయుగ్మం-ఏకా కిణిహీసంజ్ఞాఽన్యా మహాశ్వేతా పాలిందీసంజ్ఞా| తాపసానాం వృక్షః-ఇంగుదీ| ఏషోఽర్కాదిర్వర్గః కఫాదిఘ్నోఽతిశయేన వ్రణశోధనః| శాలినీవృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అర్కాదిగణమాహ-అర్కేత్యాది| అలర్కో-మందారః| నాగదంతీ-పర్వపుష్పీ| విశల్యా-లాంగలీం| ప్రత్యవపుష్పీ-అపామార్గః| పితతైలా-జ్యోతిష్మతీ| ఉదకీర్యాం-పూతికరంజః| శ్వేతాయుగ్మం-కిణిహీ కటమీ చ| తాపసానాం వృక్షః- ఇంజుదీ|
Adhikarana సురసాదిగణః (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
సురసయుగఫణిజ్జం కాలమాలా విడంగం ఖరబుసవృషకర్ణీకట్ఫలం కాసమర్దః| క్షవకసరసిభాంగీకార్ముకాః కాకమాచీ కులహలవిషముష్టీభూస్తృణో భూతకేశీ||30|| సురసాదిర్గణః శ్లేష్మమేదఃకృమినిషూదనః| ప్రతిశ్యాయారుచిశ్వాసకాసఘ్నో వ్రణశోధనః||31||
सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभाङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टीभूस्तृणो भूतकेशी||३०|| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||३१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సురసయుగం-తులసీద్వయం గౌరకృష్ణభేదేన| ఫణిజ్జో-మరీచకః| కాలమాలా-కృష్ణార్జకః, కుఠేరకభేదః| విడంగం-వేల్లం| ఖరబుసో-మరుబకః| వృషకర్ణీ-మూషికకర్ణీ| కట్ఫలం-సోమవల్కం| కాసమర్దః-కాసఘ్నః| క్షవకః-క్షుద్విబోధనః| సరసీ-తుంబరపత్రికా| భారంగీ-అంగారవల్లీ| కార్ముకా-రక్తమంజరీ, అతిముక్తక ఇత్యన్యే| కాకమాచీ-గుడఫలా| కులహలో-భూకదంబకోఽలంబుసాఖ్యః| విషముష్టిః-కర్కోటీ, మహానింబ ఇత్యన్యే| భూస్తృణం-గుహ్యబీజమతిచ్ఛత్రాఖ్యం| భూతకేశీ-మాంసీ పుత్రజారీ| సురసాదిరేష గణః శ్లేష్మాదిఘ్నః ప్రతిశ్యాయాదిహరో వ్రణశుద్ధికృత్ [చ]| మాలినీవృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సురసాదిగణమాహ-సురసేత్యాది| సురసయుగం-శ్వేతకృష్ణే తుళస్యౌ| ఫణిజ్జో-మరిచకః| కాలమాలా-అర్జకః| ఖరబుసో-మరుచకః| వృషకర్ణీ-ఆఖుకర్ణీ| క్షవకః-క్షురకారీ| సరాసీ-కపిత్థపర్ణీ| కార్ముకః-ప్రాచీబలః| కులహలో-ముండీ,| భూస్తృణో-భూతికతృణం| భూతకేశీ-నిర్గుండీ|
Adhikarana ముష్కకాదిగణః (౩౨) · Śloka ౩౨
ముష్కకస్నుగ్వరాద్వీపిపలాశధవశింశిపాః| గుల్మమేహాశ్మరీపాండుమేదోర్శఃకఫశుక్రజిత్||32||
मुष्ककस्नुग्वराद्वीपिपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोर्शःकफशुक्रजित्||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముష్కకో-మోక్షకః| స్నుక్-గుడా ఉగ్రకాండః| వరాదీనాం ప్రోక్తాని నామాని| ముష్కకాదిరేష గుల్మాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ముష్కకాదిగణమాహ-ముష్కకేత్యాది| ముష్కకోమోక్షకః| ద్వీపీ-చిత్రికః|
Adhikarana వత్సాకాదిగణః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
వత్సకమూర్వాభారంగీ- కటుకా మరీచం ఘుణప్రియా చ గండీరం| ఏలా పాఠాఽజాజీ కట్వంగఫలాజమోదసిద్ధార్థవచాః||33|| జీరకహింగువిడంగం పశుగంధా పంచకోలకం హంతి| చలకఫమేదఃపీనసగుల్మజ్వరశూలదుర్నామ్నః||34||
वत्सकमूर्वाभार्ङ्गी- कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्| एला पाठाऽजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः||३३|| जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति| चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వత్సకో-వనతిక్తకః| మూర్వా-మధురసా| మరిచం-ఊషణం| ఘుణప్రియా-అతివిషా| గండీరం-స్నుహీ| ఏలా-బాలైలా| పాఠా-ప్రాచీనా| అజాజీ-జీరకః| కట్వంగఫలం-అరలుకఫలం| కేచితు కట్వంగఫలం-తిందుకీఫలమిత్యాహుః| అజమోదో-దీప్యకః| సిద్ధార్థో-గౌరసర్షపః| అన్యేషాం నామాన్యుక్తాని| "గుర్వంతాష్టగణాభాగాఽఽర్యా పూర్వార్ద్ధసదృశశకలద్వితయా| ఆర్యైరార్యాగీతిః సంగీతా సంగీతగీతసంవిధ్యైః||" పశుగంధా-అజగంధా మకరంతరాఖ్యా| పంచకోలకం-ప్రాగుక్తం| వత్సకాదిరసౌ వాతాదీన్నిహంతి| ఆర్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వత్సకాదిగణమాహ-వత్సకేత్యాది| ఘుప్రియా-అతివిషా| గండీరం-స్నిహీ| కట్వంగః-టుంటుకః| ఫలం-మదనఫలం| పశుగంధా| చలో-వాయుః|
Adhikarana వచాహరిద్రాదిగణౌ (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
వచాజలదదేవాహ్వనాగరాతివిషాభయాః| హరిద్రాద్వయయష్ట్యాహ్వకలశీకుటజోద్భవాః||35|| వచాహరిద్రాదిగణావామాతీసారనాశనౌ| మేదఃకఫాఢ్యపవనస్తన్యదోషనిబర్హణౌ||36||
वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः||३५|| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||३६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వచా-గోలోమీ| జలదః-అంబుధరః| దేవాహ్వం-కిలిమం| నాగరం-విశ్వం| అతివిషా-భంగురా| అభయా-అమృతా| హరిద్రాద్వయం-ఏకా పిండా, అపరా పచంపచా దారుహరిద్రా| యష్ట్యాహ్వం-క్లీతికా| కలశీ-పృశ్నిపర్ణీ| కుటజోద్భవాః-ఇంద్రయవాః| ఏతౌ వచాదిహరిద్రాదిగణావామాతీసారఘ్నౌ మేదఃకఫాదిహరౌ చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వచాహరిద్రాదిగణావాహ-వచేత్యాది, హరిద్రాద్వయేత్యాది| కలశీ-పృశ్ర్నిపర్ణీ| కటజోద్భవః-ఇంద్రయవః| ఆఢ్యపవనః-ఊరుస్తంభః|
Adhikarana ప్రియంగ్వంబష్ఠాదిగణౌ (౨౧)) · Śloka ౩౯
ప్రియంగుపుష్పాంజనయుగ్మపద్మాః పద్మాద్రజో యోజనవల్ల్యనంతా| మానద్రుమో మోచరసః సమంగా పున్నాగశీతం మదనీయహేతుః||37|| అంబష్ఠా మధుకం నమస్కరీ నందీవృక్షపలాశకచ్ఛురాః| రోధ్రం ధాతకిబిల్వపేశికే కట్వంగః కమలోద్భవం రజః||38|| గణౌ ప్రియడ్గ్వంబష్ఠాదీ పక్వాతీసారనాశనౌ| సంధానీయౌ హితౌ పిత్తే వ్రణానామపి రోపణౌ||39||
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता| मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः||३७|| अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः||३८|| गणौ प्रियड्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రియంగుః-శ్యామా| పుష్పాంజనం-రీతిపుష్పం| యుగ్మేత్యత్రానువృత్తికృతేన సంబంధేనాంజనమితి సంబధ్యతే| తేనాంజనయుగ్మం-ఏకం స్రోతోంజనమన్యత్సౌవీరమిత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| పద్మా-పద్మచారిణీ| పద్మాత్-కమలాత్, రజః-కేసరం| యోజనవల్లీ-మంజిష్ఠా| అనంతా-యవాసకః| మానద్రుమః-శాల్మలీ| మోచరసః-శాల్మలీనిర్యాసః| సమంగా-నమస్కారీ రక్తమూలాఖ్యా| పున్నాగః-తుంగో రక్తకేసరాఖ్యః| శీతం-చందనం| మదనీయహేతుః-ధాతుకీ| ఉపజాతివృత్తం| అంబష్ఠా-పాఠా మయూరశిఖాఖ్యా| మధుకం-మధుయష్టికా| నమస్కరీ-సమంగా| నందీవృక్షః-ప్రరోహీ| పలాశః-ప్రసిద్ధః| కచ్ఛురా-ఫణిహారీ ధన్వయవాసకాఖ్యః| బిల్వపేశికా-బిల్వమజ్జా| కట్వంగః-స్యోనాకః| కమలోద్భవం రజః-పద్మరేణుః| ఏతౌ ప్రియడ్గ్వంబష్ఠాదీ గణో పక్వాతీసారనాశనౌ సంధానీయౌ పిత్తే హితౌ వ్రణరోపణౌ చ| "ంసో జ్గౌ శుద్ధవిరాడితం మతం" (వృత్తరత్నాకరే అ. 3|21)|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రియడూగ్వంబష్ఠాగణావాహ-ప్రియఙిగ్వత్యాది, అంబష్ఠేత్యాది| పుష్పం-[ఉష్పాంజనం| అంజనయుగ్మం-స్త్రోతోంజనం రసాంజనం చ| పద్మా_భార్ఙీ| పద్మాద్రజః-పద్మకేశరం| యోజనవల్లీ-మంజిష్ఠా| అనంతా-దురాలభా| మానద్రుమః-శాల్మలీవృక్షః, మోచరసః-తన్నిర్యాసః| సమంగా-లజ్జికా| పున్నామ-పున్నాగం| శీతం-చందనం| మదనీయహేతుః-ధాతకీ| అంబష్ఠా-మయూరశిఖా| నమస్కరీ-లజ్జికా| బిల్వపేశికా-శుష్కబిల్వపేశికా| సంధానీయౌ-భంగసంధానజననౌ|
Adhikarana ముస్తాదిగణః (౪౦) · Śloka ౪౦
ముస్తావచాగ్నిద్వినిశాద్వితిక్తా- భల్లాతపాఠాత్రిఫలావిషాఖ్యాః| కుష్ఠం త్రుటీ హైమవతీ చ యోని- స్తన్యామయఘ్నా మలపాచనాశ్చ||40||
मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ता- भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముస్తా-గాంగేయీ| తిక్తాద్వయం-ఏకా కటుకాఽన్యా కాకతిక్తా| విషాఖ్యా-శుక్లకందా| హైమవతీ-శ్వేతవచా| ఏతే యోన్యామయఘ్నాః స్తన్యామయఘ్నా మలపాచనాశ్చ| "తౌ జో గురు చేద్భవతీంద్రవజ్రా|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ముస్తాదిగణమాహ-ముస్తేత్యాది| ద్వితిక్తా-కటుకా కరంజికా చ| హైమవతీ-శ్వేతవచా|
Adhikarana న్యగ్రోధాదిగణః (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
న్యగ్రోధపిప్పలసదాఫలరోధ్రయుగ్మం జంబూద్వయార్జునకపీతనసోమవల్కాః| ప్లక్షామ్రవంజులపియాలపలాశనందీ- కోలీకదంబవిరలామధుకం మధూకం||41|| న్యగ్రోధాదిర్గణో వ్రణ్యః సంగ్రాహీ భగ్నసాధనః| మేదఃపిత్తాస్రతృడ్దాహయోనిరోగనిబర్హణః||42||
न्यग्रोधपिप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्||४१|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-న్యగ్రోధో-వటః| పిప్పలః-ఆశ్వత్థః| సదాఫలః-ఉదుంబరః| జంబూద్వయం-ఏకా రాజజంబూర్బృహత్ఫలాఽన్యా హ్రస్వఫలా కాకజంబూః| అర్జునః-పార్థః| కపీతనః-కపిచూడో వానీరాఖ్యః| సోమవల్కః-శ్వేతసారః ఖదిరః| ప్లక్షః-శృంగీ ప్లవాఖ్యః| ఆమ్రః-చూతః| వంజులో-వేతసః| పియాలో-ద్రాక్షారసప్రియః ఖరస్కంధాఖ్యః| నందీ-జయవృక్షః| కోలీ-బదరీ| విరలా-తిందుకీ| మధుకం-యష్టీ| మధూకం-మధూకపుష్పం| న్యగ్రోధాదిరయం సంగ్రహణాదిగుణయుక్తః| వసంతతిలకావృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- న్యగ్రోధాదిగణమాహ-న్యగ్రోధేత్యాది| సదాఫలః-ఉద్రుంబరః| జంబూద్వయం-జంబూ రాజజంబూశ్చ| కపీతనః-ఆమ్రాతకః| సోమవల్కః-కట్ఫలః| పియాలః-చారః| నందీ-నందీవృక్షః| కోలీ-బదరీ| విరలా-తిందుకీ| భగ్రసాధనో-భంగసధానకృత్|
Adhikarana ఏలాదిగణః (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
ఏలాయుగ్మతురుష్కకుష్ఠఫలినీమాంసీజలధ్యామకం స్పృక్కాచోరకచోచపత్రతగరస్థౌణేయజాతీరసాః| శుక్తిర్వ్యాఘ్రనఖోఽమరాహ్వమగురుః శ్రీవాసకః కుంకుమం చండాగుగ్గులుదేవధూపఖపురాః పున్నాగనాగాహ్వయం||43|| ఏలాదికో వాతకఫౌ విషం చ వినియచ్ఛతి| వర్ణప్రసాదనః కండూపిటికాకోఠనాశనః||44||
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३|| एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏలాయుగ్మం-సూక్ష్మైలా స్థూలైలా చ| తురుష్కః-కృత్రిమో నిర్యాసవిశేషః| కుష్ఠం-గదః| ఫలినీ-గంధప్రియంగుః| మాంసీ-నలదం| జలం-హ్రీబేరం| ధ్యామకం-దేవదగ్ధకం| స్పృక్కా-దేవీ| చోరకో-గ్రంథిపర్ణః| చోచం-త్వక్| పత్రం-తమాలపత్రం| తగరం-వక్రం| స్థౌణేయం-తైలపీతకం| జాతిరసో-బోలః| శుక్తిః-నఖః| వ్యాఘ్రనఖః-సముద్రజః| అమరాహ్వం-దేవదారు| అగురుః-ప్రసిద్ధః| శ్రీవాసకః-చీడా శ్రీవేష్టకాఖ్యః| కుంకుమం-బాహ్లీకం| చండా-కోపనా| గుగ్గులుః-పురః| దేవధూపః-సర్జరసః| ఖపురః-కుందురుకః| పున్నాగో-రక్తకేసరః| నాగాహ్వయం-నాగకేసరం| ఏలాదిరయం వాతాదీన్ హంతి| తథా, వర్ణప్రసన్నత్వకృత్ కండ్వాదిహృచ్చ| "ంసౌ జ్సౌ తౌ గురుకం చ సూర్యతురగైః శార్దూలవిక్రీడితం|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఏలాదిగణమాహ-ఏలాయుగ్మేత్యాది| తురుష్కః-సిహ్లకః| ధ్యామకం-రోహిషం| చోరకో-గ్రంథిపర్ణః| చోచం-త్వచం| పత్రం-పత్రకం| జాతీరసో-బోలః| శుక్తిః-నఖం| వ్యాధ్రనఖః-తద్భేదః| శ్రీవాసకః-సరలనిర్యాసః| దేవధూపో-రాలః| ఖపురః-సల్లకీనిర్యాసః| నాగాహ్వయం-నాగకేశం|
Adhikarana శ్యామాదిగణః (౪౫) · Śloka ౪౫
శ్యామాదంతీద్రవంతీక్రముకకుటరణా- శంఖినీచర్మసాహ్వా- స్వర్ణక్షీరీగవాక్షీశిఖరిరజనక- చ్ఛిన్నరోహాకరంజాః| బస్తాంత్రీ వ్యాధిఘాతో బహలబహురస- స్తీక్ష్ణవృక్షాత్ ఫలాని శ్యామాద్యో హంతి గుల్మం విషమరుచికఫౌ హృద్రుజం మూత్రకృచ్ఛ్రం||45||
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणा- शङ्खिनीचर्मसाह्वा- स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनक- च्छिन्नरोहाकरञ्जाः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरस- स्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||४५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్యామా-మాలవికా త్రివృత్ మసూరవిదలాఖ్యా| దంతీ-ముకూలకశ్చిత్రాఖ్యః| ద్రవంతీ-ఉందురకర్ణికా| క్రముకః-పట్టికారోధ్రః| కుటరణా-శుక్లా త్రివృత్| శంఖినీ-యవతిక్తా| చర్మసాహ్వా-సాతలా, బ్రాహ్మీత్యన్యే| స్వర్ణక్షీరీ-కంకుష్ఠం| గవాక్షీ-గవాదనీ స్థాణుకర్ణీసంజ్ఞా, ఇంద్రవారుణీత్యన్యే| శిఖరీ-అపామార్గః| రజనకః-కంపిల్లకః| ఛిన్నరోహా-అమృతవల్లీ| కరంజః-కైడర్యః| బస్తాంత్రీ-వృషగంధా| వ్యాధిఘాతః- కృతమాలః| బహులో-బహుఫలః| బహురసః-ఇక్షుః| తీక్ష్ణవృక్షాత్-పీలోః ఫలాని| శ్యామాదిరేష గుల్మాదీన్ హంతి| [అత్ర పిప్పల్యాదిః ప్రసిద్ధత్వాన్నోక్తః| ] "మ్రౌ భ్రౌ యాశ్చ త్రయః స్యుః స్వరమునితురగైః స్రగ్ధరాస్యాద్విరామైః|"
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శ్యామాదిగణమాహ-శ్యామేత్యాది| శ్యామా-కృష్ణమూలా న్నివృత్| ద్రవంతీ-చీరితపత్రా దంతీభేదః| క్రసుకః-పూరాః| కుఠరణా-అరుణమూలా త్రివ్Rత్| చర్మసాహ్వా-సత్పలా| శిఖరీ-అపామార్గః| రజనకః-కంపిల్లః| ఛిన్నరోహా-గుడూచీ| యస్తాంత్రీ-వృద్ధదారుకః| వ్యాధిధాతః-ఆరగ్వదః| బహలః-శిగ్రుః| బహురసః-ఇక్షుః| తీక్ష్ణవృక్షః-పీలుః, సస్య ఫలాని|
Adhikarana ఇతి త్రయస్త్రింశద్గణాః (౪౬) · Śloka ౪౬
త్రయస్త్రింశదితి ప్రోక్తా వర్గాస్తేషు త్వలాభతః| యుంజ్యాత్తద్విధమన్యచ్చ ద్రవ్యం జహ్యాదయౌగికం||46||
त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-ఏవం ప్రకారేణ, త్రయస్త్రింశత్సంఖ్యా వర్గాః కథితాః| అత్ర సంఖ్యోపాదానమేషాం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| అన్యేఽప్యేవంప్రకారాః సంతి, ఏతే తు ప్రధానా ఇత్యర్థః| సుఖస్మరణార్థం చ సంఖ్యావచనం| ఏషు చ త్రయస్త్రింశత్సు వర్గేష్వలాభతః-అలాభే సతి, తద్విధం-రసవీర్యపాకైస్తుల్యం, ద్రవ్యమన్యత్-అనుక్తమపి యుంజ్యాత్| న కేవలమేతావదేవ విధేయమిత్యాహ-జహ్యాదయౌగికం,-న కేవలమేషు వర్గేషు తద్ద్రవ్యలాభే యథాలాభమన్యత్తద్విధం ద్రవ్యం యుంజ్యాత్, యావదయౌగికం యత్ ద్రవ్యం తచ్చ త్యజేత్| దోషరోగాద్యపేక్షయా పురుషస్యాస్మిన్ కాలే వయసి వా అయమేవ గణః ప్రశస్తః, తదా తత్సమస్తగణద్రవ్యలాభే తద్విధమేకం ద్రవ్యం ద్వే వా బహూని వా ద్రవ్యాణి సంయోజ్య ప్రయోజ్య ఏవ, న సమస్తద్రవ్యాపేక్షా కార్యేతి| తథా చ సుశ్రుతః (సు. అ. 38|82) - "సమీక్ష్య దోషభేదాంశ్చ గణాన్ భిన్నాన్ ప్రయోజయేత్| పృథఙ్మిశ్రాన్ సమస్తాంశ్చ గణాన్ వా వ్యస్తసంహతాన్||" ఇతి| త్రయస్త్రింశదితి "త్రేస్త్రయశ్చ" ఇతి త్రయసాదేశః| అయౌగికమితి అయోగాయ ప్రభవతీత్యర్థః| యోగాద్యచ్చేతి ఠఞ్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉపసంహరతి-త్రయస్త్రింశదితి| ఏతే గణా న యావదుక్తా గ్రాహ్యాః| కిం తర్హి ? ఊహాపోహయోగ్యాః, ఇత్యాహ-తేషు త్వలాభత ఇతి| దేశతః కాలతో వా కస్యచిద్ద్రవ్యస్యాలాభే తత్సద్దశగుణమన్యత్-అనుక్తమపి యౌగికం యుంజ్యాత్| ఉక్తమప్యౌషధమయౌగికం జహ్యాత్| దేశకాలావస్థాద్యపేక్షయా ఉచితం-యౌగికం, అనుచితం-అయౌగికం| యథాలాభప్రయోగోఽపి సుశ్రుతేనోక్తః (సూ. అ. 67|64) - "సమస్తం వర్గమర్ద్ధ వా యథాలాభమథాపి వా| ప్రయుంజీత భిషక్ ప్రాజ్ఞో యథోద్విష్టేషు కర్మసు||' ఇతి|
Adhikarana తేషు కస్యచిద్రవ్యస్యాలాభే తద్విధమన్యద్యోజ్యం, ఏతే వర్గాః సర్వకల్పయోగ్యాశ్చ (౧౫) · Śloka ౧౫
ఏతే వర్గా దోషదూష్యాద్యపేక్ష్య కల్కక్కాథస్నేహలేహాదియుక్తాః| పానే నస్యేఽన్వాసనేఽంతర్బహిర్వా లేపాభ్యంగైర్ఘ్నంతి రోగాన్ సుకృచ్ఛ్రాన్||47|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శోధనాదిగణసంగ్రహో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||
एते वर्गा दोषदूष्याद्यपेक्ष्य कल्कक्काथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏతే-పూర్వోక్తాః, వర్గా దోషదూష్యవయోబలాదీన్యపేక్ష్యవికల్ప్య, కల్కాదియుక్తాః సుకృచ్ఛ్రాన్ రోగాన్-ఆమయాన్ ఘ్నంతి| యుక్తా ఇత్యత్రాంతర్భావితణ్యర్థో యుజిః| తతః కల్కాదిషు వైద్యేన యోజితా ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| ఆదిశబ్దేన ఫాంటశీతకషాయాదిపరిగ్రహః| కథమేతే ఘ్నంతి ? ఇతి ప్రకారం యుక్త్యాఽఽహ-పాన ఇత్యాది| పానే-పానాద్యుపయోగే సతి| లేపాభ్యంగైరితి బహువచనేన లేపాభ్యంగస్రానాదిభిశ్చేతి యోజ్యం| శాలినీవృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శోధనాదిగణసంగ్రహాధ్యాయః పంచదశః సమాప్తః|| 15||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఏతే వర్గాః సర్వకల్పయోగ్యాశ్చేత్యాహ-ఏతే వర్గా ఇతి| దోషాద్యపేక్షయా కల్కాదీనామన్యతమేన కల్పేన, పానాదీనామన్యతమేనాంతఃప్రయోగేణ, లేపాదీనామన్యతమేన బహిఃప్రయోగేణ వా, దుఃసాధ్యానపి రోగాన్ ంధంతి| అథాగ్ర్యసంగ్రహఃసంగ్రహే (సూ. అ. 13) - " శ్రేష్ఠముదకమాశ్వాసనస్తంభనక్లేదనానాం| 1| వాయుః ప్రాణసంజ్ఞాప్రదానహేతూనాం| 2| అగ్నిరామస్తంభశీరశూలోద్వేష్టకంపప్రశమనానాం| 3| స్నానం సురా చ శ్రమహరాణాం| 4| క్షీరం జీవనీయానాం| 5| మాంసం బృంహణీయానాం| 6| [ఇర్షశ్చ ] ప్రీణనానాం| 7| లవణమన్నద్రవ్యరుచికరాణాం| 8| తిందుకమనన్నద్రవ్యరుచికరాణాం| 9| అమ్లం హృద్యానాం| 10| కుక్కుటో బల్యానాం| 11| తైలం వాతశ్లేష్మప్రశమనానాం| 12| సర్పిర్వాతపిర్రప్రశమనానాం| 13| మధు శ్లేష్మపిత్తప్రశమనానాం| 14| స్వేదో మార్దవకరాణాం| 15| వ్యాయామః స్తైర్యకరాణాం| 16| క్షారః పుంస్త్వోపధాతినాం| 17| ఆమం కపిత్థమకంఠ్యానాం| 18| ఆవికం సర్పిరహృద్యానాం| 19| మాహిషం క్షీరం స్వంపజననానాం| 20| మందకం దధి అభిష్యందకరాణాం| 21| ఇక్షుర్నూత్రజననానాం| 22| యవాః పురీషజననానాం| 23| జాంబవం వాతజననానాం| 24| కులత్థా అమ్లపిత్తజననానాం| 25| మాషాః శష్కుల్యోఽవిక్షీరం చ శ్లేష్మపిత్తజననానాం| 26| దురాలభా పిత్తశ్లేష్మోపసమనానాం| 27| ఉపవాసో జ్వరహరాణాం| 28| వృషో రక్తపిత్తప్రశమనానాం| 29| కంటకారికా కాసంధానాం| 30 లాక్షా సద్యఃక్షతంధానాం| 31 నాగబలాభ్యాసః క్షయక్షతంధానాం| 32 పుష్కరమూలం హిక్కాశ్వాసకాసపార్శ్వశూలారుచిహారాణాం|| 33| అజాపయః శోషంధస్తన్యకరరక్తసంగ్రహణప్రశమనానాం|| 34| మృద్భృష్టలోష్టప్రసాదశ్చఛర్దితృష్ణాతియోగప్రశమనానాం| 35| అరుష్కరశ్చిత్రకమూలం చ శుష్కార్శః ప్రశమనానాం| 36| కుటజో రక్తార్శఃప్రశమనానాం| 37| లాజాశ్చ్ఛర్దింధానాం| 37| యావశూకః స్త్రంసనీయపాచనీయార్శోంధానాం| 39| తక్రాభ్యాసోఽర్శఃశ్వయథుగ్రహణీదోశధృతవ్యాపత్ప్రశమనానాం| 40| క్రవ్యాన్మాంసాభ్యాసోఽర్శః శోషగ్రహనీదోషంధానాం| 41| ముస్తం సంగ్రహణీయదీపనీయపాచనీయానాం| 42| అతివిషా పాచనీయసంగ్రహణీయసర్వదోషహరాణాం| 43 బిల్వం శోణితపిత్తాతివేగప్రశమనీయానాం| 45| ఉదీచ్యం నిర్వాపణదీపనీయచ్ఛర్ద్యతీసారహరాణాం| 46| కట్వంగం సంగ్రహణీయదీపనీయానాం| 47| కుటజత్వక్ శ్లేష్మపిత్త్రక్తసంగ్రహణీయోపశోషణీయానాం| 48| ఉత్పలకుముదకింజల్కోఽనంతా చ సంగ్రహణియరక్తపిత్తప్రశమనానాం| 49| కాశ్మర్యఫలం రక్తసంగ్రహణీయరక్తపిత్తప్రశమనానాం| 50| పృస్నిపర్ణీ రక్తసంగ్రహణీయదీపనీయపాచనీయవాతహరవృష్యాణాం| 51| శాలిపర్ణీ వృష్యసర్వదోషహరాణాం| 52| బలా సంగ్రహణీయబల్యవాతహరాణాం| 53| పిప్పలీమూలం దీపనీయానాహహరాణాం| 54| విత్రకమూలం దీపనీయగుదశోఫశూలహరాణాం|| 55|| యోక్షురకో మూత్రకృచ్ఛ్రానిలహరాణాం|56| హరిద్రా ప్రమేహహరాణాం| 57| రక్తావసేకో విద్రధివీసర్పపిటికాగండమాలామయహరాణాం| 58| ఏరండతైలామ్యాసో వర్ధ్మగుల్మశూలహరాణాం| 59| లశునో గుల్మానిలహరాణాం| 60| హింగునిర్యాసశ్చఛేదనీయదీపనీయానులోమికవరకఫప్రశమనీయానాం| 61| అమ్లవేతసో భేదనీయదీపనీయానులోమికవాతశ్లేష్మహణాం| 62| ఉద్రీక్షీరముదరశ్వయథుంధానాం| 63| అయోరజః పాండురోగంధానాం| 64| ఖదిరః కుష్ఠంధానాం| 65| విడంగ కృమిన్వానాం| 66| రస్నా వాతహరాణాం| 67| ఏరండమూలం వృష్యవాతహరాణాం| 68| గుగ్గులిర్మేదోనిలహరాణాం| 69| అమృతా సంగ్రహణీయదీపనీయవాతశ్లేష్మశోణితవిబంధప్రశమనానాం| 70| మదనఫలం వమనాస్థాపనానువాసనిపయోగినాం| 71| త్రివృత్సుఖవిరేచనానాం| 72 చతురంగులో మృదువిరేచనానాం| 73| స్నుక్పయస్తీక్ష్ణవిరేచనానాం| 74| ప్రత్యక్పుష్పీ శిరోవిరేచనానాం| 75| త్రిఫలా తిమిరంధానాం| 76| త్రిఫలామిగ్గులుర్వ్రణ్యానాం| 77| శిరీషో విషంధానాం| 78| ఆమలకం వయః స్థాపనానాం| 79| హరీతకీ పథ్థానాం| 80| ఞీరవూతామ్యాసో రసాయనానాం| 81| సమధృతసక్తుప్రాశామ్యాసో వృష్యోదావర్తహరాణాం| 82| సంకల్పో నక్రరేతశ్చ వృష్యాణాం| 83| దౌర్మనస్యమవృష్యాణాం| 84 తైలగండూషామ్యాసో దంతబలరుచికరాణాం| 85| చందనోదుంబరం దాహనిర్వాపణాలేపనానాం| 86| రాస్నాదురుణీ శీతాపనయనప్రలేపనానాం| 87| లామజ్జకోశీరే దాహత్వగ్దోషస్వందాపనయనప్రలేపనానాం| 88| కుష్ఠం వారహరామ్యంగోపనాహోపయోగినాం| 89| మధుకం చక్షుష్యవృష్యకేశ్గకంఠ్యవర్ణ్యద్యన్యవిరంజనీయరోపణీయానాం| 90| అజీర్ణాశనం గ్రహణీదూషణానాం| 91| విరుద్ధవీర్యాశనం నిందితవ్యాధికరాణాం| 92| గురుభోజనం దుర్విపాకానాం| 93| అతిమాత్రాశనమాభదోషహేరూనాం| 94| యథాగ్న్యభ్యవహారోఽగ్నిసంధుక్షణానాం| 95| యథాసాత్మ్యమాహారవిహారౌ సేవ్యానాం| 96| ఏకాసనశయనమోజనం సుఖపరిణామకరాణాం| 97| విషమాశనమగ్నిచైషమ్యకరాణాం| 98| కాలే భోజనమారోగ్యకరార్మ్| 99| వగోదీరణధారణమనారోగ్యకరాణాం| 100| తృత్పిరహారగుణానాం| 101| అనశనమాయుషో హ్వాసకరాణాం| 102| ప్రమితాశనం గవేధుకాన్నం చ కర్షణియానాం| 103| ఉద్దాలకాన్నం రూక్షణీయానాం| 104| మద్యం సౌమనస్యజననానాం| 105| మద్యాక్షేపో ధీధృతిస్మృతిహరాణాం| 106 స్నీష్వతిప్రసంగః శోషకరాణాం| 107 శుక్రవేగనిగ్రగఘ్ షాంఢ్యకరాణాం| 108| పాదామ్యాముద్వర్తనమన్నశ్రద్ధాజనానాం| 109| సూనాదర్శనమన్నాఅద్ధాజననానాం| 110| మిధ్యాయ్గో వ్యాధిముఖానాం| 111| రజస్వలారాగనమలశ్మీసుఖానాం| 112| బ్రహ్యచర్యమాయుష్యాణాం| 113 పరదారగమనమనాయుష్యాణాం| 114| అయథాప్రాకమారంభః ప్రాణోపరోధినాం| 114| విషాదో రోగావర్ద్ధనానాం| 116| శికః శోషణానాం| 117| నిర్వృతిః పిష్టికరాణాం| 118| స్వప్నస్తంద్రాకరాణం| 119| సర్వరసాభ్యాసో బలకరాణాం| 120| ఏకరసాభ్యాసో దౌర్బల్యారోచకన్యతమద్షప్రకోపకరాణాం| 121| గర్భశల్యమహార్యాణాం| 122| అజీర్ణముద్ధార్యాణాం| 123| బాలో మృదుభేషజాహార్యాణాం| 124| వృద్ధో యాప్యానాం| 125| గర్భిణీ రీక్ష్ణౌషధవ్యాయామవర్జనీయానాం| 126| సౌమనస్యం గర్భధారణానాం| 127| సన్నిపాతో దుశ్చికిత్స్యానాం| 128| ఆమవిషమచికిత్స్యానాం| 129| జ్వరో రోగాణాం| 130| కుష్ఠం దీర్ఘరోగాణాం| 131| రాజయక్ష్మా రోగసమూహానాం| 132| ప్రమేహోఽనుషంగిణాం| 133| జలౌకసోఽనుశస్త్రాణాం| 134| బస్తిర్యంత్రణాం| హిమవానౌషధభూమీనాం| 136| సోమ ఓషధీనాం| 137| మరుభూమిరారిగ్యదేశానాం| 138| ఆనూపభూమిరహితదేశానాం| 139| నిదేశకారిత్వమాతురగుణనాం| 140| అనిర్దేశకారిత్వం రిష్టానాం| 141| భిషక్ చికిత్సాంగానాం| 142| సిద్ధిర్వైద్యగుణానాం| 143| నాస్తికో వర్జ్యానాం| 144 లౌల్యం క్లేశకరాణాం| 145| ఆత్మవత్తోపకారిణాం| 146| శాస్త్రసహితస్తర్కః సాధకానాం| 147| ద్దష్టకర్మతా నిఃసంశయకరాణాం| 148| అసమర్థతా భయకరాణాం| 149| తవిద్యసంభాషా బుద్ధిబర్ద్ధనానాం| 150| ఆచార్యః శాస్త్రాధిగమహేతూనాం| 151| ఆయుర్వేదోఽమృతానాం| 152| సద్వైద్యద్వేషః ప్రాణత్యాగహేతూనాం| 153| సద్వచనమనుష్ఠేయానాం| 154| సర్వసన్న్యాసః సుఖానామితి| 155| తత్రోదకగ్నిమృద్భృష్టలోష్ఠప్రసాదతక్రాభ్యాసరక్తావసేకైరండతైలాభ్యాసోష్ట్రీక్షీరమదనఫలమద్యాక్షేపైకరసాభ్యాసగర్భిణీనామేకైకస్మాత్ సముదాయచ్చ నిర్ధారణం| పుష్కరమూలాదీనాం తు సముదాయాదేవేతి| భవతి చాత్ర| అగ్ర్యాణాం శతముద్దిష్టం పంచపంచాశదుత్తరం| అలమేతద్విజానీయాద్ధితాహితవినిశ్చయే||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయమాయుర్వేదరసాయనే| శుధ్యాదిగణసంగ్రహః సామస్త్యేన నిరూపితః|| 15||