౧౩. దోషోపక్రమణీయాధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

పూర్వేఽధ్యాయే వికృతాన్ దోషానాశ్వేవోపక్రమేదిత్యుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana దోషోపక్రమణీయాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨

అతస్తమేవోపక్రమం దర్శయితుం దోషోపక్రమణీయమారిరిప్సురిదమాహ - - - - అథాతో దోషోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

View original

अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దోషాణాముపక్రమణం-చికిత్సా, దోషోపక్రమణం| తస్మై హితో దోషోపక్రమణీయః| శేషం పూర్వవద్యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- లక్షణస్కంధానంతరమౌషధస్కంధమారభతే| తత్ర దోషోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| దోషోపక్రమణస్యైవ సర్వరోగౌషధత్వాత్| ఉపక్రమణం-ఔషధం|

Adhikarana వాతస్యోపక్రమః (౧-౩) · Śloka ౩

సర్వదోషేభ్యశ్చ ప్రధానో వాత ఇతి తదుపక్రమం పూర్వమాహ - - - - వాతస్యోపక్రమః స్నేహః స్వేదః సంశోధనం మృదు| స్వాద్వమ్లలవణోష్ణాని భోజ్యాన్యభ్యంగమర్దనం||1|| వేష్టనం త్రాసనం సేకో మద్యం పైష్టికగౌడికం| స్నిగ్ధోష్ణా బస్తయో బస్తినియమః సుఖశీలతా||2|| దీపనైః పాచనైః సిద్ధాః స్నేహాశ్చానేకయోనయః| విశేషాన్మేద్యపిశితరసతైలానువాసనం||3||

View original

सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana పిత్తస్యోపక్రమః (౪-౯) · Śloka ౯

పిత్తస్యోపక్రమం వక్తి - - - - పిత్తస్య సర్పిషః పానం స్వాదుశీతైర్విరేచనం| స్వాదుతిక్తకషాయాణి భోజనాన్యౌషధాని చ||4|| సుగంధిశీతహృద్యానాం గంధానాముపసేవనం| కంఠేగుణానాం హారాణాం మణీనామురసా ధృతిః||5|| కర్పూరచందనోశీరైరనులేపః క్షణే క్షణే| ప్రదోషశ్చంద్రమాః సౌధం హారి గీతం హిమోఽనిలః||6|| అయంత్రణసుఖం మిత్రం పుత్రః సందిగ్ధముగ్ధవాక్| ఛందానువర్తినో దారాః ప్రియాః శీలవిభూషితాః||7|| శీతాంబుధారాగర్భాణి గృహాణ్యుద్యానదీర్ఘికాః| సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయసైకతే||8|| సాంభోజజలతీరాంతే కాయమానే ద్రుమాకులే| సౌమ్యా భావాః పయః సర్పిర్విరేకశ్చ విశేషతః||9||

View original

पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉపక్రమ ఇత్యనువర్తతే| సర్పిషః పానమిత్యాది పిత్తస్యోపక్రమః| తథా, హారాణాం-ముక్తాదామ్నాం కంఠేగుణసంజ్ఞానాం వక్షసా ధృతిః-ధారణం| తథా, మణీనాం-మరకతచంద్రకాంతపద్మరాగాదీనాం| తథా, కర్పూరాదిభిః ప్రతిక్షణమనులేపనం| తథా, ప్రదోషాదిః పిత్తస్యోపక్రమ ఇతి వర్తతే| ప్రదోషో-రాత్రిముఖం| సుధాయా ఇదం సౌధం,-ధవలగృహం| హారి-రమ్యం, గీతం-గానం| తథా, మిత్రమయంత్రణసుఖం-న విద్యతే యంత్రణా యస్మింస్తథావిధం సుఖం యస్మింస్తథావిధం మిత్రం| తథా, సందిగ్ధా-అవ్యక్తా, ముగ్ధా-అప్రౌఢా, వాగ్-వాణీ, యస్య స ఏవంవిధః పుత్రః| దారాః-కలత్రాణి, వల్లభాః-సుశీలాశ్చ| తథా, ఛందానువర్తినః-చిత్తానుగుణకారిణః| శీతాంబుధారా గర్భే-అభ్యంతరే, యేషాం తథావిధాని గృహాణి| తథా, ఉద్యానం-ఉపవనం| తథా, దీర్ఘికాః-గృహపుష్కరిణ్యః| తథా, సౌమ్యా భావాః పిత్తస్యోపక్రమః| క్వ స్థితస్య ? సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయసైకతే యత్ కాయమానం-తృణగృహం, తస్మిన్| శోభనం తీర్థం తస్య స ఏవం| సుతీర్థశ్చాసౌ వితతవిమలజలాశయశ్చ సుతీర్థవిపులస్వచ్ఛసలిలాశయః తస్య సమీపే సైకతం, తస్మిన్| సికతా అస్మిందేశే సంతీతి సైకతం, "సికతాశర్కరాభ్యాం చ" ఇత్యణ్| సమూహార్థే ఠగ్దుర్నివారః స్యాత్| కీదృశే కాయమానే ? సాంభోజం-సపద్మం, జలం యస్మింస్తీరాంతే స ఏవం సాంభోజజలస్తీరాంతో యస్మిన్ కాయమానే తస్మిన్| తథా, ద్రుమైః-వృక్షైః, ఆకులే-వ్యాప్తే| విశేషేణ తు పయో ఘృతం విరేకశ్చోపక్రమః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పిత్తస్యౌషధమాహ-పిత్తస్య సర్పిషః పానమితి| సుగంధిశీతహృద్యానాం ద్రవ్యాణాం-చందనాదీనాం యే గంధాస్తేషాముపసేవనం| కంఠేగుణానాం-కంఠావలంబినాం, హారాణం-ముక్తావలీనాం, యే మణయస్తేషామురసా ధృతిః| ఉశీరం-వీరణం| ప్రదోషః-చంద్రం వినాఽపి| అయంత్రణముఖం-యత్ ముఖేన నియంత్రణం న కరోతి బుద్ధ్యా తు కరోతి| ముగ్ధా-మృదులా| ఉద్యానదీర్ఘికాః-క్రీడావనావాప్యః| సుతీర్థః-శోభనావతరణమార్గః, విపులః స్వచ్ఛశ్చ యః సలిలాశయః, తస్య సైకతే-సికతామయప్రదేశే| సాంభోజజలతీరయోరంతః-సంధిః, యస్మిన్సైకతే తత్తథా| కాయమానం-తృణాదిరచితాగారం| సౌమ్యా భావాః-మనఃప్రసాదనాః పదార్థాః, పయః సర్పిర్విరేకశ్చేతి చతుష్టయం విశేషాదౌషధం|

Adhikarana శ్లేష్మణ ఉపక్రమః (౧౦-౧౨) · Śloka ౧౨

ఆధునా శ్లేష్మణ ఉపక్రమమాహ - - - - శ్లేష్మణో విధినా యుక్తం తీక్ష్ణం వమనరేచనం| అన్నం రూక్షాల్పతీక్ష్ణోష్ణం కటుతిక్తకషాయకం||10|| దీర్ఘకాలస్థితం మద్యం రతిప్రీతిః ప్రజాగరః| అనేకరూపో వ్యాయామశ్చింతా రూక్షం విమర్దనం||11|| విశేషాద్వమనం యూషః క్షౌద్రం మేదోఘ్నమౌషధం| ధూమోపవాసగండూషా నిఃసుఖత్వం సుఖాయ చ||12||

View original

आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-విధినా-శాస్త్రోక్తేన, యుక్తం తీక్ష్ణం వమనవిరేచనం కఫస్యోపక్రమః| తథా, అన్నం రూక్షాదిగుణయుక్తం| తథా, మద్యం పురాణం| రతిప్రీతిః ప్రజాగరః,-రమణం-రతిః, తస్యాః ప్రీతిః-సుఖం| తథా, ప్రజాగరః-అతిజాగరణం| తథా, అనేకరూపో వ్యాయామో-నియుద్ధధనురాకర్షణాదికః| విశేషేణ తు వమనం యూషో మాక్షికం తథా మేదోఘ్నం యదౌషధం తచ్చ ధూమాదయశ్చ| తథా, నిఃసుఖత్వం-సుఖాభావో దుఃఖరూపత్వం, వాగ్దేహమనఃకర్మణో దుఃఖదస్యానుష్ఠానాద్యదసుఖముపద్యతే, తచ్చ శ్లేష్మణో వృద్ధస్య వికారకరణహేతోరుపశమాత్ సుఖాయ జాయతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana సంసర్గసన్నిపాతభేదానాముపక్రమః (౧౩) · Śloka ౧౩

ఇదానీం సంసర్గోపక్రమం వక్తి - - - ఉపక్రమః పృథగ్దోషాన్ యోఽయముద్దిశ్య కీర్తితః| సంసర్గసన్నిపాతేషు తం యథాస్వం వికల్పయేత్||13||

View original

इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పృథక్-ప్రత్యేకం, దోషాన్-వాతాదీన్. ఉద్దిశ్య-ఆశ్రిత్య, య ఉపక్రమః కీర్తితః-ఉక్తః, సంసర్గే సన్నిపాతే చ తం-ఉపక్రమం, యథాస్వం వికల్పయేత్-ప్రవృద్ధదోషానుసారేణ నిరూప్య ప్రయుంజీత| యథా,-వాతపిత్తసంసర్గే వాతపిత్తోపక్రమౌ మిశ్రౌ, వాతకఫసంసర్గే వాతకఫోపక్రమౌ, ఇత్యాది| ఏవం సన్నిపాతేఽపి నిరూప్యోపక్రమః ప్రయోజ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంసర్గసన్నిపాతభేదానామౌషధమాహ-ఉపక్రమ ఇతి| యథాస్వం-స్వమాత్మీయం విశేషమనతిక్రమ్య, వికల్పయేత్| యథా,- వాతపిత్తసంసర్గే వాతపిత్తౌషధమేలనమవిరోధేన| తస్మిన్నేవ వాతాధికే వాతౌషధమాధిక్యేన, పిత్తాధిక్యే పిత్తౌషధం, ఏవమన్యత్రాపి|

Adhikarana సంసర్గభేదానాముపక్రమాంతరం (౧౪) · Śloka ౧౪

సంసర్గే భూయోఽప్యుపక్రమమాహ - - - - గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వాసంతః కఫమారుతే| మరుతో యోగవాహిత్వాత్, కఫపిత్తే తు శారదః||14||

View original

संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉపక్రమ ఇత్యనువర్తతే| వాతపిత్తసంసర్గే గ్రీష్మర్తుచర్యావిహిత ఉపక్రమః ప్రాయేణ యోజ్యః| యథా (హృ. సూ. అ. 3|27) - "అతోఽస్మిన్ పటుకట్వమ్లవ్యాయామార్కకరాంస్త్యజేత్| భజేన్మధురమేవాన్నం" ఇత్యాది సర్వం త్యాజ్యం సేవ్యం చ| కఫమారుతసంసర్గే వసంతర్తుభవః "తీక్ష్ణైర్వమననస్యాద్యైః" (హృ. సూ. అ. 3|19) ఇత్యాదిరుపక్రమో యోజ్యః| ప్రాయేణేత్యత్రాపి యోజ్యం| నను, గ్రీష్మేఽత్యంతశీతసేవోక్తా, వసంతే చ తీక్ష్ణం వమననస్యాద్యుక్తం| ఏతచ్చ ద్వయమప్యేకాంతేన పవనహేతుః| తత్కథముక్తం ? "గ్రైష్మః ప్రాయో మరుత్పిత్తే వాసంతః కఫమారుతే|" ఇత్యాశంక్యాహ-మరుతో యోగవాహిత్వాత్| అత్రాయం భావః,-యదా కిల వాయుః పిత్తేన యుజ్యతే తదా దాహాదికృత్, న చ పిత్తే సమే సతి దాహాదికం కర్తుం మరుత్సమర్థః| అపి చ గ్రీష్మే శీతమేవ సేవ్యత ఇతి నాయం నియమః| కిం తర్హి? స్నిగ్ధాద్యపి| తస్మాన్మరుత్పిత్తే గ్రీష్మవిధిర్యుక్తః| వసంతే చ కఫయోగాత్ కఫవికారకార్యేవ భవతి పవనః, యోగవాహిత్వాత్| అతస్తీక్ష్ణో వమననస్యాదిర్న్యాయ్య ఏవ| పిత్తేన సహ స్థితస్య వాయోః పిత్తచికిత్సా, కఫేన సహ స్థితస్య వాయోః కఫచికిత్సా, స్వభావవశాదితి భావః| తథా చ గ్రంథః,-"యోగవాహీ" (పృ. 9|23) ఇత్యాది| కఫపిత్తసంసర్గే తు శారదః-శరదృతుచర్యావిహిత ఉపక్రమః| నను, సన్నిపాతే క ఉపక్రమః ? బ్రూమః| వర్షర్తుచర్యావిహితః| ప్రావృషి హి దోషత్రయకోప ఉక్తః| అత ఏవ తత్రాహ (హృ. సూ. అ. 3|44) - "భజేత్సాధారణం సర్వం" ఇత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంసర్గభేదానామౌషధాంతరమాహ-గ్రైష్మ ఇతి| మరుత్పిత్తే సంసృష్టే గ్రైష్మ ఉపచారః కార్యః| కఫమారుతే వాసంతః| కఫపిత్తే శారదః| తత్ర శారదస్య కఫపిత్తఘ్నత్వాద్యుక్తో నిర్దేశః| గ్రైష్మస్య పిత్తఘ్నత్వాద్వాసంతస్య కఫపిత్తఘ్నత్వాదయుక్తః, తత్రాహ-మరుతో యోగవాహిత్వాదితి| యోగం-సంబంధం, వహతినిర్వహతి, ద్వితీయస్యానుసరణేనేతి-యోగవాహీ| తేన పిత్తయుక్తస్య వాయోః పిత్తఘ్నేనోపశాంతిః, కఫయుక్తస్య కఫఘ్నేన| ప్రాయోగ్రహణాదనుచితాంశస్య త్యాగోఽపి|

Adhikarana ఉపక్రమస్య కాలః (౧౫) · Śloka ౧౫

సంప్రత్యుపక్రమస్య కాలం వక్తి - - - - చయ ఏవ జయేద్దోషం కుపితం త్వవిరోధయన్| సర్వకోపే బలీయాంసం శేషదోషావిరోధతః||15||

View original

सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఔషధకాలమాహ-చయ ఏవేతి| చయ ఏవ దోషం జయేత్, న కోపం ప్రతీక్షేత| అథ కథంచిచ్చయాతిక్రమే కుపితం దోషం జయేత్| తం పునరవిరోధయన్ జయేత్| కుపితోఽపిద్వివిధః,-ప్రకృతిసమసమవేతో వికృతివిషమసమవేతశ్చ| తత్ర ప్రథమే దోషస్వరూపతుల్యం రోగస్వరూపం, ద్వితీయే విపరీతం| యథా,- కఫజ్వరే కఫవిపరీతముష్ణత్వం| తత్ర జ్వరస్వరూపస్య కఫప్రకోపవిరోధిత్వాదత్యుష్ణమౌషధం న కార్యం| వక్ష్యతి హి (హృ. చి. అ. 1/16) -"ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్పిత్తాధికేఽధికం||" ఇతి| సర్వేషాం యుగపత్కోపే యో బలీయాన్ తం జయేత్, శేషదోషమవిరోధయన్| సంగ్రహకారస్త్వాహ (సూ. అ. 21) - "క్రమాన్మరుత్పిత్తకఫాన్ సర్వత్ర సదృశే బలే| వాతాదీనాం యథాపూర్వం యతః స్వాభావికం బలం|| ఊచే పరాశరోఽప్యర్థమముమేవ ప్రమాణయన్| యథోపన్యాసతః ప్రాప్తమాదౌ దోషే భిషగ్జితం|| నేతృభంగేన దృష్టో హి సమం సైన్యపరాజయః| స్థానతః కేచిదిచ్ఛంతి ప్రాక్ తావత్ శ్లేష్మణో వధం|| శిరస్యురసి కంఠే చ ప్రలిప్తేఽన్నరుచిః కుతః| తదభావే కథం భోజ్యపానద్రవ్యావచారణం|| అసత్యభ్యవహారే చ కుతో దోషస్య నిగ్రహః| తస్మాదాదౌ కఫో జేయః కాయద్వారార్గలో హి సః|| మధ్యస్థాయి యతః పిత్తమాశుకారి చ చింత్యతే| అతో వాతసఖస్యాస్య కుర్యాత్తదను నిగ్రహం|| అధఃస్థాయీ చ తదనునిగ్రాహ్యః స్యాత్సమీరణః| అత ఏవ చ పిత్తాదిః కఫాంతోఽన్యౌ క్రమః స్మృతః|| సుశ్రుతశ్చ న సర్వత్ర మతమేతడ్రవీతి తు| జయేజ్జ్వరేఽతిసారే చ క్రమాత్ పిత్తకఫానిలాన్|| ప్రాయేణ తాపాత్మతయా జ్వరే పిత్తం విశిష్యతే| విశశ్చ సరతా పిత్తాత్తథా చ మృదుకోష్ఠతా|| తస్య చానుబలః శ్లేష్మా గౌరవాపక్తిజాడ్యకృత్| వాయుశ్చ వర్ధతేఽవశ్యం యస్త్వహఃసు తయోః క్షయే|| జ్వరాతిసారయోస్తస్మాదేష దోషజయే క్రమః| కఫపిత్తానిలానన్యే క్రమాదాహుస్తయోరపి|| యస్మాదామశయోత్క్లేశాద్భూయిష్ఠం తత్సముద్భవః| క్రమేణాద్యేన తత్రాపి ప్రవృద్ధాన్ స్వాశయే స్థితాన్|| స్వాశయేషు ప్రదుష్టానాం స్థితైవం హ్యాశుకారితా| విజ్ఞాయ కర్మభిః స్వైః స్వైర్దోషోద్రేకం యథాబలం|| భేషజం యోజయేత్తత్ర తంత్రీ కుర్యాన్న తు క్రమం|" ఇతి|

Adhikarana అశుద్ధశుద్ధప్రయోగయోర్లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬

ప్రయోగః శమయేద్వ్యాధిమేకం యోఽన్యముదీరయేత్| నాఽసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||16||

View original

प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యః ప్రయోగో వ్యాధిం శమయేదన్యమన్యం వ్యాధిముదీరయేత్-ప్రకోపయేత్, నాసౌ విశుద్ధో-న శ్రేష్ఠ ఇత్యర్థః| స తు విశుద్ధః ప్రయోగో, యః శమయేద్వ్యాధిం న కోపయేత్| తస్మాదన్యం వ్యాధిమవిరోధయన్ వ్యాధిం జయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తత్రాశుద్ధప్రయోగో హేయః శుద్ధ ఉపాదేయః| తస్మాత్తయోర్లక్షణమాహ-ప్రయోగ ఇతి| దోషాణాం పరస్పరం న శమః, ఇత్యుక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 21) -"క్రుద్ధం మలమలం జేతుం నాల్పభావాదుభావపి| దోషా దోషాత్మకత్వాచ్చ న సామ్యేఽపి పరస్పరం|| శీతద్రవామ్లలవణకట్వాదిగుణతుల్యతా| దృష్టా మిథశ్చ దోషేషు నాతోఽన్యోన్యం జయంతి తే|| ఆరంభకం విరోధేఽపి మిథో యద్వద్గుణత్రయం| విశ్వస్య దృష్టం యుగపవ్ద్యాధేర్దోషత్రయం తథా||" ఇతి|

Adhikarana దోషాణాం స్థానాంతరప్రాప్తిప్రకారః (౧౭-౧౯) · Śloka ౧౯

అత కథం దోషాః కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మసు యాంతి ? ఇత్యాహ - - - - వ్యాయామాదూష్మణస్తైక్ష్ణ్యాదహితాచరణాదపి| కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి ద్రుతత్వాన్మారుతస్య చ||17|| శాఖాదిభ్యః కథం దోషాః కోష్ఠం యాంతి ? ఇత్యాహ - - - - దోషా యాంతితథా తేభ్యః స్రోతోముఖవిశోధనాత్| వృద్ధ్యాఽభిష్యందనాత్పాకాత్కోష్ఠం వాయోశ్చ నిగ్రహాత్||18|| కోష్ఠస్థా దోషాః కిం కుర్యః ? ఇత్యాహ - - - - తత్రస్థాశ్చ విలంబేరన్ భూయో హేతుప్రతీక్షిణః| |19|

View original

अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కోష్ఠాత్-ఉదారాత్, శాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| కుతః ? ఇతి హేతుచతుష్టయమాహ-వ్యాయామాదిభిః శాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| తత్ర వ్యాయామోపజాతశ్రమస్యోర్ధ్వం ప్రపన్నః పవనో వ్యాయామకృతక్షోభశ్రమోష్మాదిభిః ప్రశిథిలం చలం చ దోషం స్వాస్పదాత్ చ్యావయిత్వా పర్యాకులం శాఖాదిషు క్షిపతి| తథా, అగ్న్యాతపాదిసంబంధిన ఊష్మణస్తైక్ష్ణ్యాత్,-తీక్ష్ణేన హ్యూష్మణా విలాయితా దోషాస్తేనైవ చోష్మణా వివృతేషు స్రోతోముఖేషు సత్సు శాఖాదీని యాంతి| అహితేత్యాది| అహితేన చ సేవితేన దోషాః స్వప్రమాణాదతిరిచ్యమానాః కోష్ఠమాపూర్య వార్షికా ఇవ జలౌఘా నిమ్నోన్నతానీవ శాఖాస్థిమర్మాణి ప్రపద్యంతే| అపి సముచ్చయే| ద్రుతత్వాదిత్యాది| ద్రుతత్వాత్-శీఘ్రవాహిత్వాత్, మారుతస్య చ, కోష్ఠాచ్ఛాఖాస్థిమర్మాణి దోషా యాంతి| స0-స్రోతసాం ముఖాని, తేషాం విశోధనం-వివరణం, తస్మాద్దోషాః కోష్ఠం యాంతి| తథా, వృద్ధ్యాదిభిః| వృద్ధిః-స్వప్రమాణాతిరేకః| వృద్ధా హి దోషాః స్వాని స్రోతాంస్యాపూర్య కోష్ఠం యాంతి| అభిష్యందనం చ నాగ్నితాపాదితీక్ష్ణోష్ణాదిసంశ్లేషాదేవ, అపి తు క్షీరదధ్యాద్యభిష్యందిభోజనాదపి| ఏవం పాకాత్,-పాచనాదిభిః పక్వా దోషాః క్వచిదనాసజ్జంతః కోష్ఠం యాంతి| కించః ? వాయోశ్చ నిగ్రహాత్,-చశబ్దాన్న కేవలం పూర్వేభ్యో హేతుభ్యో యావద్వాయ్వప్రేరణాచ్చ, ఇతి చార్థః| స0-తత్రస్థాః-కోష్ఠస్థాశ్చ దోషా విలంబేరన్-న రోగానుత్పాదయేయుః| యస్మాత్తే భూయో హేతుప్రతీక్షిణః, నిమిత్తకారణహేతుషు సర్వాసాం ప్రాయోదర్శనాద్ధేతౌ ప్రథమా, భూయో హేతుప్రతీక్షిత్వాదిత్యర్థః| వృద్ధోఽపి హి దోషః కోష్ఠే శాఖాదౌ వా మార్గాంతరేణ గతో హీనశక్తిత్వాన్న రోగోత్పాదనసమర్థో భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ స్థానభేదోపక్రమ ఉచ్యతే| తత్ర దోషాణాం స్థానాంతరప్రాప్తిప్రకారమాహ-వ్యాయామాదితి| వ్యాయామాదిభిశ్చతుర్భిః కోష్ఠస్థా దోషాః శాఖాఖ్యం బహిర్మార్గం యాంతి, మధ్యం వా అస్థిమర్మాఖ్యం| ఆ0 ర0-తథా శాఖాస్థా అస్థిమర్మస్థా వా స్రోతోముఖవిశుద్ధ్యాదిభిః పంచభిర్హేతుభిః కోష్ఠం యాంతి| అభిష్యందనం-ద్రవీభావః| ఆ0 ర0-ఏవం దోషాః కోష్ఠస్థాః కిం కుర్యుః ? ఇత్యాహ-తత్రస్థాశ్చేతి| యత్స్థానం ప్రాప్తాస్తత్ర విలంబంతే, యావత్స్థానాంతరగమనే హేతుం న లభంతే| లబ్ధే తు హేతౌ పునః స్థానాంతరం యాంతీత్యర్థః|

Adhikarana దోషాః కాలాదిబలేనాన్యస్థానేఽపి కుప్యంతి (౧౯) · Śloka ౧౯

యద్యేవం కిం కదాచిదప్యన్యస్థానగతా దోషా హీనశక్తిత్వాన్న రోగాన్ కుర్యుః ? ఇత్యాహ - - - - | తే కాలాదిబలం లబ్ధ్వా కుపయంత్యన్యాశ్రయేష్వపి||19||

View original

यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తే-దోషాః, కాలదేశాపథ్యాదేః సమానగుణాద్బలం లబ్ధ్వా కుప్యంతి,-వికారముత్పాదయంతీత్యర్థః| కుత్ర స్థానే ? ఇత్యాహ-అన్యాశ్రయేష్వపి,-కోష్ఠాశ్రయాః శాఖాస్థిమర్మస్వపి, శాఖాస్థిమర్మస్వపి, శాఖామర్మాశ్రితాః కోష్ఠేష్వపీత్యర్థః| న కేవలం స్వస్థానస్థా ఏవ కుప్యంతీతి సూచనార్థోఽపి శబ్దః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్వస్థానే పరస్థానే వా విలంబమానా దోషాః స్వైః స్వైః ప్రకోపణైః ప్రకుప్యంతీత్యాహ-తే కాలాదిబలమితి|

Adhikarana ఆగంతుదోషస్యాల్పబలస్య స్థానిచికిత్సా (౨౦) · Śloka ౨౦

ఇదానీం పరస్థానగతానాం దోషాణాం వికల్పేన చికిత్సాముపదిశన్నాహ - - - - తత్రాన్యస్థానసంస్థేషు తదీయామబలేషు తు| కుర్యాచ్చికిత్సాం|20|

View original

इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్ర-తేషు వాతాదిషు, అన్యస్థానసంస్థేషు-అన్యస్య స్థానమన్యస్థానం తత్ర సంతిష్ఠంతేఽన్యస్థానసంస్థాస్తేషు,-పరస్థానగతేషు, తదీయాం-స్థానిదోషసంబంధినీమేవ, చికిత్సాం కుర్యాత్, న స్వకీయాం| తస్య-పరస్థానదోషస్యేయం-తదీయా, తాం| కింభూతేషు దోషేషు ? అబలేషు తు| తురవధారణే, అబలేష్వేవ న బలవత్సు| బలవత్సు హి స్వామేవ చికిత్సాం వక్ష్యతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆగంతోర్దోషస్య హీనబలస్య స్థానిచికిత్సా కార్యేత్యాహ-తత్రేతి| తదీయాం-యస్య స్థానే కుపితస్తస్య చికిత్సాం|

Adhikarana ప్రబలస్యాగంతోః స్వచికిత్సా (౨౦) · Śloka ౨౦

అత ఏవాహ - - - - | స్వామేవ బలేనాన్యాభిభావిషు||20||

View original

अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-బలేన- ఆత్మీయయా శక్త్యా, అన్యాభిభావిషు-అన్యస్థానిదోషమభిభవితుం శీలం యేషాం తేఽన్యాభిభావినః, స్థానిదోషం పరాభూయ తత్ర యే సంతిష్ఠంతే ఇత్యర్థః| తేషు స్వామేవ చికిత్సాం కుర్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆగంతోరపి ప్రబలస్య స్వచికిత్సైవ కార్యేత్యాహ-స్వమేవేతి|

Adhikarana ఆగంతుస్థానినోస్తుల్యబలయోః క్రమేణ చికిత్సా (౨౧) · Śloka ౨౧

కిమేష ఏవ నియమః ? యదన్యస్థానగతేష్వబలేష్వాగంతుషు స్థానిదోషసంబంధినీం చికిత్సాం కుర్యాత్| బలవత్సు పునరాగంతుసంబంధినీం చికిత్సాం కుర్యాత్| అథ పక్షాంతరోఽపి కుత్రచిత్ కశ్చిదస్తి ? ఇత్యాహ - - - - ఆగంతుం శమయేద్దోషం స్థానినం ప్రతికృత్య వా| |21|

View original

किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్థానినం దోషం ప్రతికృత్య-యథాస్వం స్థానిదోష ఆగంతుదోషచకిత్సానిర్వర్తనాన్న వికారం కుర్యాత్తథా తస్య ప్రతీకారం కృత్వా, స్వైరేవోపక్రమైరబలవంతమాగంతుం దోషం శమయేత్-చికిత్సేత్| న కేవలమన్యస్థానసంస్థేష్వాగంతుష్వబలేషు స్థానిదోషచికిత్సాం కుర్యాత్, యావదాగంతుదోషచికిత్సామపి కుర్యాదిత్యర్థః| అథాసౌ స్థానిదోష ఆగంతుదోషేణ బలవత్త్వాదభిభూయేత, తతోఽస్య వికారకరణం ప్రత్యసమర్థత్వాత్తత్ప్రతీకారమకృత్వైవాగంతుం శమయేదితి వాశబ్దార్థః| అన్యస్థానసంస్థేష్వితి బహువచననిర్దేశః పర్యాయేణ దోషాణాం స్థితత్వాత్| అన్యథా ద్వయోరేకస్య వాఽన్యస్థానస్థితత్వం సంభవతి, న త్రయాణాం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆగంతుస్థానినోస్తుల్యబలయోః క్రమేణ చికిత్సా కార్యేత్యాహ-ఆగంతుమితి| స్థానినం ప్రతికృత్యాగంతుం శమయేత్| అథవా, ఆగంతుం ప్రతికృత్య స్థానినం శమయేత్| ప్రతికృత్య-ప్రతీకారం కృత్వా|

Adhikarana తిర్యగ్గతేషు దోషేషు సావధానేన చికిత్సా (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨

తిర్యగ్గతేషు దోషేషు యత్కార్యం తదాహ - - - - | ప్రాయస్తిర్యగ్గతా దోషాః క్లేశయంత్యాతురాంశ్చిరం||21|| కుర్యాన్న తేషు త్వరయా దేహాగ్నిబలవిత్ క్రియాం| |22|

View original

तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తిర్యగ్గతా దోషాః ప్రాయో-బాహుల్యేన, ఆతురాంశ్చిరం క్లేశయంతి-పీడయంతి| తేషు-తిర్యగ్గతేషు దోషేషు, త్వరయా-శీఘ్రమేవ, క్రియాం-చికిత్సాం, న కుర్యాత్| వైద్య ఇతి శేషః| కీదృశో వైద్యః ? దేహాగ్నిబలాభిజ్ఞః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ప్రాయ ఇతి, జ్ఞాత్వా కోష్ఠప్రపన్నాంశ్చేతి| తిర్యగ్గతాః-శోధనమార్గం పరిత్యజ్య స్థితాః, అంతర్బహిర్వా శోధయితుమశక్యత్వాచ్చిరం క్లేశయంతి| అతస్తేషు త్వరయా న చికిత్సాం కుర్యాత్,- దేహమగ్నిం బలం చ విచార్య శనైః శనైః కుర్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana తచ్చికిత్సాప్రకారః (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩

కథం తేషాముపక్రమః కార్యః ? ఇత్యాహ - - - - | శమయేత్తాన్ ప్రయోగేణ సుఖం వా కోష్ఠమానయేత్||22|| జ్ఞాత్వా కోష్ఠప్రపన్నాంశ్చ యథాసన్నం వినిర్హరేత్| |23|

View original

कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తాన్-తిర్యగ్గతాన్ దోషాన్, ప్రయోగేణ-శాస్త్రవిహితేన, శమయేత్| సుఖం వేతి వా దేహపీడా న భవతి తథా క్రమేణ కోష్ఠమానయేత్, "వృద్ధ్యాఽభిష్యందనాత్" ఇత్యాదినా| జ్ఞాత్వేత్యాది| కోష్ఠగతాంశ్చావగత్య యథాసన్నం వినిర్హరేత్,-యో య ఆసన్నో మార్గో గుదం ముఖం ఘ్రాణం వా, తేనైవ యథాసన్నం-వమనవిరేచనాదినా నిష్కాసయేదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తాన్-తిర్యగ్గతాన్ శమయేత్| అథవా సుఖం-అక్లేశేన, స్నేహస్వేదాదినా-ప్రయోగేణ, కోష్ఠమానయేత్| తత ఊర్ధ్వమధో వా నిర్హరేత్| అల్పత్వబహుత్వాభ్యాం వికల్పవ్యవస్థాం విచార్య|

Adhikarana సామదోషలక్షణం, నిరామదోషలక్షణం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪

సంప్రతి సామమలలింగమాహ - - - - | స్రోతోరోధబలభ్రంశగౌరవానిలమూఢతాః||23|| ఆలస్యాపక్తినిష్ఠీవమలసంగారుచిక్లమాః| లింగం మలానాం సామానాం, నిరామాణాం విపర్యయః||24||

View original

सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ సామదోషోపక్రమః| తత్ర సామలక్షణమాహ-స్రోతోరోధేతి| నిరామలక్షణమాహ-నిరామాణామితి| విపర్యయః-స్రోతఃశుద్ధ్యాదిరూపః|

Adhikarana ఆమలక్షణం (౨౫) · Śloka ౨౫

సంప్రత్యామలింగమాహ - - - - ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే||25||

View original

सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana అన్యమతేనామలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬

అన్యే దోషేభ్య ఏవాతిదుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్చ్ఛనాత్| కోద్రవేభ్యో విషస్యేవ వదంత్యామస్య సంభవం||26||

View original

अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అన్యే-అపరే ఆచార్యాః, దోషేభ్య ఏవ-వాతాదిభ్యో, అతిదుష్టేభ్యోఽన్యోన్యమూర్చ్ఛనాత్-పరస్పరమిశ్రీభావాత్, ఆమస్య సంభవం కథయంతి| కేభ్యః కస్యేవ? యథా కోద్రవేభ్యో విషస్య సంభవం కథయంతి| [తథా దోషేభ్య ఆమస్య సంభవం| ]

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మతాంతరేణామలక్షణమాహ-అన్య ఇతి| అన్యోన్యమూర్చ్ఛనాత్-పరస్పరమేకలోలీభావాత్|

Adhikarana సామా దోషా రోగాశ్చ (౨౭) · Śloka ౨౭

ఆమేన తేన సంపృక్తా దోషా దూష్యాశ్చ దూషితాః| సామా ఇత్యుపదిశ్యంతే యే చ రోగాస్తదుద్భవాః||27||

View original

आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తేన-పూర్వోక్తలక్షణేన, ఆమేన సంపృక్తాః-సంయుక్తాః, దోషా దూష్యాశ్చ-రసాదయః| కీదృశాః ? దూషితాః, తైరేవ వాతాదిభిః| సహామేన సామాః, ఇత్యుపదిశ్యంతే-తత్ర తత్ర ప్రదేశే తంత్రే భణ్యంతే| యే చ రోగాః-జ్వరాదయః, తదుద్భవాః-వాతాదిదోషసముత్థాః, తేనామేన యుక్తాః సామా ఇత్యుచ్యంతే| యథేహైవ (హృ. చి. అ. 1|18) - "అజీర్ణ ఇవ శూలఘ్నం సామే తీవ్రరుజి జ్వరే|" ఇత్యాది వక్ష్యతి| ఆమలక్షణం చైవం పఠంతి-"ద్రవం గుర్వనేకవర్ణం హేతుః సర్వరోగాణాం స్నిగ్ధం పిచ్ఛిలమామం తంతుమదనుబద్ధశూలం దుర్గంధి" ఇత్యాది| సామానాం చ వాతాదీనాం సంగ్రహే పృథగ్లక్షణముక్తం| తే సంగ్రహశ్లోకా యథా (సూ. అ. 21) - "వాయురామాన్వయః సార్తిరాధ్మానకృదసంచరః| దుర్గంధమసితం పిత్తం కటుకం బహలం గురు|| ఆవిలస్తంతుమాంస్త్యానః ప్రలేపీ పిచ్ఛిలః కఫః| విపర్యయే తు పక్వత్వం తథా తామ్రం సమేచకం|| పీతం చ పిత్తమచ్ఛం చ శ్లేష్మాఽచ్ఛః పిండితోఽథవా| విశదశ్చ సఫేనశ్చ ధవలో మధురో రసే||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సామత్వం వ్యాచష్టే-ఆమేనేతి| సామైర్దోషైర్ధాతుభిర్మలైశ్చ జనితా రోగా అపి సామా ఉచ్యంతే|

Adhikarana సామదోషాణాం చికిత్సా, సర్వదేహప్రవిసృతాదిసామదోషేషు శోధననిషేధః (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯

సామా అపి దోషా యాదృశా న నిర్హార్యాస్తాదృశాన్ దర్శయతి - - - - సర్వదేహప్రవిసృతాన్ సామాన్ దోషాన్ న నిర్హరేత్| లీనాన్ ధాతుష్వనుత్క్లిష్టాన్ ఫలాదామాద్రసానివ||28|| ఆశ్రయస్య హి నాశాయ తే స్యుర్దుర్నిర్హరత్వతః| |29|

View original

सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సామాన్-దోషాన్-వాతాదీన్, సర్వస్మిన్ దేహే ప్రవిసృతాన్-వ్యాప్తాశేషకాయాన్, ధాతుషు-రసాద్యేషు, లీనాన్-శ్లిష్టాన్, అనుత్క్లిష్టాన్-స్వస్థానాదచలితాన్, న నిర్హరేత్-వమనాదిభిర్న శోధయేత్| కుతః ? దుర్నిర్హరత్వతః-దుఃఖేన నిర్హర్తుం శక్యత్వాత్| తే హి నిర్హ్రియమాణా ఆశ్రయస్య-శరీరాఖ్యస్య, నాశాయ స్యుః| యావత్తు సర్వదేహప్రవిసృతా న స్యుః| యథా భుక్తానంతరం జ్వరోత్పత్తౌ నవాతిసారే చ తదా వమనేన హరీతక్యా చ యథాయోగం నిర్హారోఽనుజ్ఞాత ఏవ గ్రంథకృతా| అత్ర దృష్టాంతమాహ-ఫలాదిత్యాది| ఆమాత్-అపక్వాత్, ఫలాత్-ఆమ్రాదేః, రసో నిర్హ్రియమాణో దుర్నిర్హరత్వాత్ ఆశ్రయస్య-ఫలస్య, యథా నాశాయ భవతి, ఏవం దోషా అపి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సామేషు దోషేష్వవస్థావిశేషేణ శోధనం నిషేధతి-సర్వదేహప్రవిసృతానితి| వ్యాప్తదేహాన్ ధాతులీనాన్ అనుత్క్లిష్టాన్ సామాన్ న శోధయేత్| తే హి దుర్నిర్హరత్వాదాశ్రయస్య నాశాయ స్యుః|

Adhikarana తాన్ శేధనయోగ్యాన్ కృత్వ యథాసన్నం శోధయేత్ (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦

తర్హీదృశే దోషే కిం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - | పాచనైర్దీపనైః స్నేహైస్తాన్ స్వేదైశ్చ పరిష్కృతాన్||29|| శోధయేచ్ఛోధనైః కాలే యథాసన్నం యథాబలం| |30|

View original

तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తాన్-తథావిధాన్ దోషాన్, పాచనైః-జ్వరాద్యధ్యాయోక్తైః| దీపనైరితి పాచనానాం స్నేహానాం చ విశేషణం, మధ్యదీపకత్వాత్| అగ్నిదీప్తికృద్భిః పాచనైః స్నేహైశ్చ తథా స్వేదైః పరిష్కృతాన్-పరికల్పితాన్ కృతసంస్కారాన్, యథాసన్నం యథాబలం చ కృత్వా యథోక్తే కాలే శోధనైర్ద్రవ్యైః శోధయేత్| యథాసన్నమితి యస్య దోషస్య య ఆసన్నో మార్గస్తేనైవ తం నిర్హరేత్| యథాబలమితి యస్య యావద్బలమాతురస్యోత్తమం మధ్యమమధమం వా, తజ్జ్ఞాత్వా తీక్ష్ణేన మధ్యేన మృదునా వా శోధనేన శోధయేదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana యథాసన్నమార్గః (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧

కస్య కో మార్గ ఆసన్నః ? ఇత్యాహ - - - - | హంత్యాశు యుక్తం వక్క్రేణ ద్రవ్యమామాశయాన్మలాన్||30|| ఘ్రాణేన చోర్ధ్వజత్రూత్థాన్ పక్వాధానాద్గుదేన చ| |31|

View original

कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వక్క్రేణ ద్రవ్యం యుక్తం-పీతం, ఆమాశయాత్ మలానాశు హంతి| ఘ్రాణేన తు పీతమూర్ధ్వజత్రూత్థాన్ మలానాశు హంతి| గుదేన యుక్తం పక్వాధానాత్-పక్వాశయాత్, ఆశు మలాన్ హంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యథాసన్నత్వం వ్యాచష్టే-హంత్యాశు యుక్తమితి| ఆమాశయాత్-ఆమాశయమభివ్యాప్య, పక్వాధానాత్-పక్వశయమభివ్యాప్య, 'ల్యబ్లోపే పంచమీ'| ఊర్ధ్వజత్రూత్థాన్ జత్రు-స్కంధసంధిః, తస్యోర్ధ్వం,- ఊర్ధ్వజత్రు|

Adhikarana స్వయంప్రవృత్తాన్సామాన్న స్తంభయేత్ (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨

ఇదానీం యాదృశా ఆమా న ధార్యాస్తాదృశాన్ దర్శయతి - - - - | ఉత్క్లిష్టానధ ఊర్ధ్వం వా న చామాన్ వహతః స్వయం||31|| ధారయేదౌషధైర్దోషాన్ విధృతాస్తే హి రోగదాః| |32|

View original

इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అధ ఊర్ధ్వం వోత్క్లిష్టానామాన్ స్వయం వహతో-యత్నం వినైవ ప్రవృత్తాన్, ఔషధైః-స్తంభనైః, న ధారయేత్| కుతః ? ఇత్యాహ-హి-యస్మాత్, తే-దోషాః, విధృతా రోగదాః-జ్వరాదికారిణః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్వయం ప్రబృత్తాన్ సామాన్ న స్తంభయేదిత్యాహ-ఉత్క్లిష్టానితి, ధారయేదితి|

Adhikarana తేషూపేక్షైవ భేషజం, సవిబంధేషు తేషు పాచనా నిర్హరణం వా (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩

తేషు తు యత్కార్యం తదాహ - - - - | ప్రవృత్తాన్ ప్రాగతో దోషానుపేక్షేత హితాశినః||32|| విబద్ధాన్ పాచనైస్తైస్తైః పాచయన్నిర్హరేత వా| |33|

View original

तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతః-అస్మాద్ధేతోః, ప్రవృత్తాన్ ప్రాక్-ప్రారంభకాలే, దోషాన్ హితభోజిన ఉపేక్షేత-సంగ్రహణేన న ధారయేత్| విబద్ధాన్-ఈషత్ప్రవృత్తాన్, తైస్తైః-యథోక్తైః, పాచనైః పాచయేత్-పాకం నయేత్| నిర్హరేద్వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్వయం ప్రవృత్తేషు సామేషూపేక్షైవ భేషజమిత్యాహ-ప్రవృత్తానితి| ప్రాక్-ప్రథమం, యావన్న బలహానిః| స్వయం ప్రవృత్తేషు సవింబంధేషు పాచనం నిర్హరణం వా కార్యమిత్యాహ-విబద్ధానితి| పూర్వవద్వికల్పవ్యవస్థా|

Adhikarana స్వస్థస్య శోధనకాలః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪

అథ కః శోధనకాలః ? ఇత్యాహ - - - - | శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్||33|| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్ వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్| |34|

View original

अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథౌషధకాలాః| తత్రౌషధం ద్వివిధం,- శోధనం శమనం చ| తత్ర స్వస్థస్య శోధనకాలమాహ-ఆవణ ఇతి| సాధారణే-వృష్టిశీతోష్ణ్-తిశయరహితే, హేతుగర్భం చేదం విశేషణం|

Adhikarana అసంధౌ శోధననిషేధః (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫

నను, గ్రీష్మాదిష్వేవ కస్మాద్వాతాదయో న శోధ్యంతే ? ఇత్యాహ - - - - | అత్యుష్ణవర్షశీతా హి గ్రీష్మవర్షాహిమాగమాః||34|| సంధౌ సాధారణే తేషాం దుష్టాన్ దోషాన్ విశోధయేత్| సంశోధనసాధ్యస్యాయమేవ సంశోధనకాలః ? నేత్యాహ - - - - స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్య, వ్యాధౌ వ్యాధివశేన తు||35||

View original

ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యతో గ్రీష్మాదయోఽత్యుష్ణాదియుక్తాః| [తేషాం-అత్యుష్ణవర్షశీతానాం, గ్రీష్మవర్షాహిమాగమానాం, సాధారణే సంధౌ శీతోష్ణవర్షసమభావే కాలే దోషాన్-వాతాదీన్, దుష్టాన్-వికృతాన్, విశోధయేత్-వినిర్హరేత్| సంధౌ హి సామ్యం| ] తతః శోధనం ప్రతి న తే కాలాః| తథా హి-గ్రీష్మే తావదాదానగ్లానం ఖరతరరవికిరణతప్తం పిపాసాక్లమాద్యాకులమతిప్రవిలీనదోషమతిశిథిలం శరీరం భవతి| ఔషధం పునరతిఖరదివాకరకరనిర్భరతాపాదుష్ణతీక్ష్ణతాం యాతమతియోగాయ సంపద్యతే| ప్రావృషి ఘనఘనౌషసంఘట్టసాదితే సర్వతో జగత్యవసన్నోఽగ్నిర్భవతి| ఆదానదుర్బలం చ శరీరం భవతి| ఓషధయశ్చ జలదజలప్లావితమూలా అల్పవీర్యాః సంపద్యంతే| భూబాష్పసంయోగాచ్చౌషధీనాం విదగ్ధత్వం| అతోఽపథ్యతాం గతా అయోగాయైవ| శీతకాలే చాతిశీతోపహతత్వాచ్ఛరీరమతివాతవిష్టబ్ధమతిస్తబ్ధగురుదోషం భవతి| శీతోపహతత్వాచ్చోష్ణస్వభావమప్యౌషధం సంశోధనాయోపయుక్తం మందవీర్యతాం ప్రాప్తమయోగాయైవ కల్పతే ఇతి| తస్మాద్యుక్తముక్తమత్యుష్ణవర్షశీతత్వాత్ గ్రీష్మాదిషు స్వస్థస్య శోధనమయుక్తం, న త్వాతురస్య, ఇతి| స0-స్వస్థావస్థమధికృత్యాయం సంశోధనకాల ఉక్తః| వ్యాధౌ త్వాత్యయికే వ్యాధ్యనురోధేన సంశోధనకాలః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంధినియమేనాసంధౌ శోధనం నిషేధతి-అత్యుష్ణవర్షశీతా ఇతి, సంధావితి, స్వస్థవృత్తమితి| ఉష్ణవృష్ట్యోర్వృష్టిశీతయోః శీతోష్ణయోశ్చాపగమోద్గమావస్థా-సంధిః| ఆ0 ర0-స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్య-స్వస్థోపచారాభిప్రాయేణ| స్వస్థస్యాపి రోగానుత్పత్తయే శోధనముచితం|

Adhikarana వ్యాధితస్య శోధనకాలః (౩౬) · Śloka ౩౬

యది హేమంతాదావతిశీతోష్ణాదౌ కాలే వ్యాధిః సంశోధనసాధ్యః సంభవేత్, తదా కథం సంశోధనం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - కృత్వా శీతోష్ణవృష్టీనాం ప్రతీకారం యథాయథం| ప్రయోజయేత్క్రియాం ప్రాప్తాం క్రియాకాలం న హాపయేత్||36||

View original

यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శీతోష్ణవృష్టీనాం ప్రతీకారం కృత్వా-కృత్రిమం ఋతుగుణం యథాయథం సంపాద్య సంశోధనాదిలక్షణాం క్రియాం ప్రయోజయేత్| కృత్రిమగుణోపధానం చ యథా,-హేమంతే గర్భగృహాది, గ్రీష్మే ధారాగ్రహాదీని| క్రియాకాలం న హాపయేత్-నాతిక్రామయేత్, ఆత్యయికస్య వ్యాధేః ప్రాణహారిత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వ్యాధితస్య శోధనకాలమాహ-వ్యాధావితి, కృత్వేతి, ప్రయోజయేదితి| వ్యాధివశేన-యదైవ వ్యాధిరుత్పద్యతే తదైవ| ప్రాప్తాం-అవస్థావశాత్ ప్రాప్తావసరాం|

Adhikarana శమనౌషధకాలాః దశ (౩౭) · Śloka ౩౭

సంప్రత్యౌషధకాలాన్ దర్శయన్నాహ - - - - యుంజ్యాదనన్నమన్నాదౌ మధ్యేఽంతే కవలాంతరే| గ్రాసే గ్రాసే ముహుః సాన్నం సాముద్గం నిశిచౌషధం||37||

View original

सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దశైతే ఔషధస్య కాలాః| అనన్నమౌషధం తదుచ్యతే యదుపయుజ్య పరిణతే తస్మిన్ భుంజీత| అన్నాదౌ తదుచ్యతే యదుపయుజ్య సమనంతరమాహారోపయోగో విధీయతే| మధ్య ఇతి అన్నస్య-ఆహారస్య మధ్యే యదౌషధం భుజ్యతే| అంతే-అవసానే| కవలాంతర ఇతి కవలయోః-గ్రాసయోః, అంతరే-మధ్యే, న తు గ్రాసమిశ్రితం కృత్వేత్యర్థః| గ్రాసే గ్రాస ఇతి యద్ఽఽగ్రాససంపృక్తం భుజ్యతే| ముహురితి పునః పునర్భుక్తేఽభుక్తే వా యదౌషధం భుజ్యతే| సాన్నమితి సహాన్నేన-ఆహారేణ యదౌషధం భుజ్యతే| సాముద్గం తద్భణ్యతే యదాహారస్య ప్రాక్ పశ్చాచ్చ ప్రయుజ్యతే, తేన హి సముద్గపుటయుగలసమేనౌషధద్వయేనాహారో మధ్యీక్రియతే| సముద్గః-సంపుటకః| నిశి తదుచ్యతే యచ్ఛయనవేలాయాం భుజ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శమనౌషధకాలానాహ-యుంజ్యాదితి, గ్రాసే గ్రాస ఇతి| యత్రాహారే జీర్ణే భేషజం జీర్ణే ఆహారస్తత్-అనన్నం, ఆభక్తం నామ| యత్ర గృహీతే ఏవౌషధే ఆహారస్తత్-అన్నాదౌ, ప్రాగ్భక్తం నామ| యత్రార్ధాహారే భేషజం పశ్చాచ్ఛేప ఆహారస్తత్-మధ్యే, మధ్యేభక్తం నామ| యత్ర గృహీత ఏవాహారే భేషజం తత్-అంతే, అధోభక్తం నామ| యత్ర ప్రతిగ్రాసం గ్రాసాసంపృక్తమౌషధం తత్-కవలాంతరే, గ్రాసాంతరం నామ| యత్ర ప్రతిగ్రాసం గ్రాససంపృక్తమౌషధం తత్-గ్రాసే గ్రాసే, సగ్రాసం నామ| యత్ర భుక్తస్యాభుక్తస్య వా పునః పునరౌషధం తత్-ముహూర్నామ| యత్ర ఆహారేణ సహ సాధితం మిశ్రీకృతం చౌషధం తత్-సాన్నం నామ| యత్రాదౌ భేషజం తతోఽనంతరమేవాహారః తతోఽనంతరమేవ పునర్భేషజం తత్-సాముద్గం నామ| సాముద్గః-సంపుటః| యత్ర రాత్రౌ స్వప్నకాలే భేషజం తత్-నిశి, నైశం నామ ఏవం దశౌషధకాలాః|

Adhikarana అనన్నస్య విషయః, ప్రాగ్భక్తస్య విషయః, మధ్యేభక్తస్య విషయః, అధోభక్తస్య విషయః, గ్రాసగ్రాసాంతయోర్విషయః, ముహురౌషధస్య విషయః, సాన్నస్య విషయః, సాముద్రస్య విషయః, నైశౌషధస్య విషయః (౧౩) · Śloka ౧౩

అధునా విషయవిభాగేన యస్మిన్ వ్యాధౌ యదుపయుజ్యతే తద్దర్శయతి - - - - కఫోద్రేకే గదేఽనన్నం బలినో రోగరోగిణోః| అన్నాదౌ విగుణేఽపానే, సమానే మధ్య ఇష్యతే||38|| వ్యానేఽంతే ప్రాతరాశస్య, సాయమాశస్య తూత్తరే| గ్రాసగ్రాసాంతయోః ప్రాణే ప్రదుష్టే మాతరిశ్వని||39|| ముహుర్ముహుర్విషచ్ఛర్దిహిధ్మాతృట్శ్వాసకాసిషు| యోజ్యం సభోజ్యం భైషజ్యం భోజ్యైశ్చిత్రైరరోచకే||40|| కంపాక్షేపకహిధ్మాసు సాముద్రం లఘుభోజినాం| ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు స్వప్నకాలే ప్రశస్యతే||41|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||

View original

अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కఫోద్రేకే రోగే నిరన్నమౌషధం యోజ్యం| కయోః ? ఇత్యాహ-బలినోరిత్యాది| బలవతి రోగే రోగిణి చ తత్కేవలమన్నాదిరహితమౌషధం యోజ్యం| తద్ధి నిరన్నమతివీర్యం భవతి| బలవాంశ్చ యది రోగీ తదోపయుంజీత, న తు దుర్బలే| దుర్బలస్య త్వన్నసహితం న గ్లానికరం భవతి| అన్నాదావితి| అపానే వాయౌ విగుణే-కుపితే సతి, ఔషధం భుక్త్వా సమనంతరమేవాహార ఇష్యత ఇత్యర్థః| సమానే వాయౌ విగుణే మధ్యే భక్తస్యౌషధమిష్యతే| వ్యానే వాయౌ విగుణే ప్రాతరాశస్య-పూర్వాహ్ణభుక్తస్య, అంతే-అవసానే, భేషజమిష్యతే| సాయమిత్యాది| ఉత్తరే-వ్యానాపేక్షయా ఉదానే మరుతి, విగుణే సాయమాశస్య-అపరాహ్ణభుక్తస్య త్వంతే భేషజమిష్యతే| ప్రాణే మాతరిశ్వని-వాతే, ప్రదుష్టే-వికృతే, గ్రాసగ్రాసాంతరయోర్భేషజమిష్యతే| గ్రాసస్య గ్రాసాంతశ్చ తయోః, తేన గ్రాససంపృక్తమౌషధం గ్రాసయోర్మధ్యే భేషజమితి చావతిష్ఠతే| ముహుర్ముహుః-భుక్తే యదభుక్తే వా భేషజం, తత్తు విషాదిషు యోజ్యం| అరోచకే-అరుచౌ, సహ భోజ్యైర్భైషజ్యం యోజ్యం| కీదృశైర్భోజ్యైః ? చిత్రైః-అనేకవిధైః| సాముద్గం నామ యదాదావంతే చాహారస్య భుజ్యతే తత్కంపాదిషు 'ప్రశస్యతే ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కేషాం ? లఘ్వన్నాశినాం| ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు శయనవేలాయామౌషధం ప్రశస్యత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషోపక్రమణీయాధ్యాయస్త్రయోదశః సమాప్తః|| 13||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అనన్నస్య విషయమాహ-కఫోద్రేకే గత ఇతి| అహ్నస్తృతీయో భాగః-శ్లేషమకాలః, తదర్ధం-కఫోద్రేకః, తస్మిన్ గతే-తదనంతరమేవ| ప్రాగ్భక్తస్య విషయమాహ-అన్నాదావితి| మధ్యేభక్తస్య విషయమాహ-సమాన ఇతి| అధోభక్తస్య విషయమాహ-వ్యానేఽంత ఇతి| వ్యానే విగుణే ప్రాతర్బోజనస్యాంతే భేషజం| ఉత్తరే-ఉదానే, విగుణే సాయం భోజనస్యాంతే| గ్రాసగ్రాసాంతయోర్విషయమాహ-గ్రాసగ్రాసాంతయోరితి| ముహురౌషధస్య విషయమాహ-ముహుర్ముహురితి| [ముహుర్ముహురితి వీప్సయా క్రియాసంకరస్త్విష్టః, "న క్రియాసంకరో హితః|" (సంగ్రహే సూ. అ. 23) ఇత్యస్య బాధః|] సాన్నస్య విషయమాహ-యోజ్యమితి| సాముద్గస్య విషయమాహ-కంపాక్షేపకహిధ్మాస్వితి| నైశౌషధస్య విషయమాహ-ఊర్ధ్వంజత్రువికారేష్వితి| సంగ్రహే తు ఏకాదశౌషధకాలా ఉక్తాః (సూ. అ. 23) - "అంతర్భక్తం యత్పూర్వాహ్ణభుక్తే జీర్ణే మధ్యాహ్నే భేషజముపయుజ్యతే, తస్మింశ్చ జీర్ణే పునరపరాహ్ణే భోజనం| ఏతేన రాత్రిర్వ్యాఖ్యాతా| తద్దీప్రాగ్నేర్వ్యానజేశ్వామయేశు|" ఇతి| తథా-"తత్రాద్యే కాలే తృషితః పీతాంబురజీర్ణౌ క్షుధితః క్షామశ్చ భేషజం వర్జయేత్| శేషేషు చాహృద్యమసాత్మ్యపతితీక్ష్ణోష్ణోగ్రగంధం భూరిమాత్రం చేతి| భవంతి చాత్ర| రోగమాదౌ పరీక్షేత తతో~qఅనంతరమౌషధం| తతః కర్మ భిషక్ పశ్చాజ్జ్ఞానపూర్వం సమాచరేత్|| నివృత్తోఽపి పుబర్వ్యాధిః స్వల్పేనాయాతి హేతునా| దేహే మార్గీకృతే దోషైః శేషః సూక్ష్మ ఇవానలః|| తస్మాత్తమనుబధ్నీయాత్ ప్రయోగేణానపాయినా| సిద్ధానామపి యోగానాం పూర్వేషం దార్ఢ్యమావహన్|| సాతత్యాత్స్వాద్వఆవాచ్చ పథ్యం ద్వేష్యత్వమాగతం| కల్పనావిధిభిస్తైస్తైః ప్రియత్వం గమయేత్పునః|| మనసోఽర్థానుకూల్యేన తుష్టురూర్జా రుచిర్బలం| సుఖోపంభోగత చ స్యాద్యధేశ్చాతః పరిక్షయః|| లౌల్యాద్దోషక్షయవ్ద్యాధేర్షైషమ్యేణ చ యా రుచిః| తాసు పథ్యోపచారజ్ఞో య్ప్గేనాన్నం ప్రకల్పయేత్|| సప్తాహేన గుణాలాబే క్రియామన్యాం ప్రయోజయేత్| పుర్వస్యాం శాంతవేగాయాం న క్రియాసంకరో హితః|| గుణే త్వల్పేఽపి తామేవ విశేషోత్కర్షలబ్ధయే| భేషజం నృపతేర్హృద్యమల్పమల్పాత్యయం శుచిః|| శుద్ధాగమం బహుగుణం బహుకృత్వః ప్రయోజితం| అనన్యకార్యోఽవ హిత-న్మన్నిగురుసమ్మతః|| ఆస్వాదితం పరిచరైః స్వయం చాను ప్రయోజయేత్| ఉచితో యస్య యో దేశస్తజ్జం తస్యౌషధం హితం|| దేశేఽమ్యత్రాపి వసతస్తత్తుల్యగుణజన్మ వా| వీర్యవద్భావితం సమ్యక్ స్వరసైరసకృల్లఘు|| రసగంధాదిసంపన్నం కాలే జీర్ణే చ మాత్రయా| ఏకాగ్రమనసా యుక్తం భైషజ్యమమృతాయతే|| భేషజమవచారయన్ [ప్రాయః] ప్రాగేవ తావదేవమాతురం పరీక్షేత| కస్మిన్నయం దేశే జాతః సంవృద్ధో వ్యాధితో వా| తస్మింశ్చ దేశే మనుష్యణామిదమాహారజాతమేవం విహారజాతమేతావద్వలమేవవిధం సత్త్వమేవంవిధం సాత్మ్యమియం భక్రిరిమే వ్యాధయో హితమిదమహితమిదమితి| ప్రాయోగ్రహణేన కేన వ నిదానవిశేషేణాస్య కుపితో దోషః| దోషస్య హ్యేకస్యాపి బహవః ప్రకోపహేతవః| తస్మాధథాస్వలక్షణైః కర్మభిశ్చ బుధ్వాఽపి దోషమేవమవగమయేత్| తద్యథా,- కిమాహారేణ కుపితో వయుః కిం విహారేణ, తథా రూక్షేణ లఘునా శిశిరేణ వా, సాహసేన వేగరోధేన వా, భయేన శోకేన వేతి| తతశ్చ తత్ప్రతిపక్షమేవౌషధం ప్రయుజ్యమానామాశు సిద్ధయే సంపద్యతే| తత్ర మధురామ్లలవణా రసాః కటుతిక్తకశాయాశ్చేతరేతరప్రతిపక్షాః| తదనంతరం చోపలభేత మృదుమధ్యాతిమాత్రవికల్పనయా కథం నిదానమాసేవితం| ఏకరూపస్యాపి హి హేతోర్మృద్వాదివిభాగేన పృథక్ సమవేతానాం చ దోషాణామంశాంశబలవికల్పవిశేషాత్ వ్యాధేర్బలాబలవిశేషః| తత్రానేకదోషాత్మకేషు వ్యాధిషు, అనేకరసేషు చ భేషజేషు, దోషరసప్రభావమేకైకశోఽభిసమీక్ష్య వ్యాధిభేషజప్రభావతత్త్వం వయ్వస్యేత్| న త్వేవం సర్వత్ర| న హి వికృతివిషమసమవేతానాం నానాత్మకానాం పరస్పరేణోపగృహీతానాముపహతానాం చాన్యైశ్చ వికల్పనైర్వికల్పితానామవయవప్రభావానుమానేన సముదాయప్రభావతత్త్వమధ్యవసితుం శక్యం| తథావిధే హి సముదాయే సముదాయాప్రభావమేవోపలభ్య వ్యాధ్యౌషధప్రభావతత్త్వమవగచ్ఛేత్| తథా, కస్య ధామాధిష్ఠాయ వ్యాధిరయమవస్థిత ఇతి నిరూపయేత్| ప్రవిసృతో హి దోషః స్వకీయమేవ స్థానమాతంకాయాధితిష్ఠన్ మూర్ద్ధాదీన్ వా దుస్తరో భవతి| తతః స్థానవిశేషేణ భేషజవిశేశః పర్యేషితవ్యః| తతశ్చైవమాలోచయేత్| కస్యాయమౌషధస్య వ్యాధిరాతురో వా యోగ్యః కియతో వా| దోషానురూపో హి భైషజ్యవీర్యం ప్రమాణవికల్పో వ్యాధివ్యాధితబలాపేక్షో భవతి| సహసాఽతిబలాని సంశోధనౌషధాన్యాగ్నేయవాయవ్యాన్యతిసౌమ్యాన్యతిమాత్రాణి వ| తథాఽగ్నిక్షారశస్త్రకర్మాణ్యల్పసత్త్వమాతురమల్పబలం వా నిపాతయేయుః| సంశమనాని తు వ్యాధిబలాదధికాని తముపశమయ్య వ్యాధిం వ్యాధిక్షపితదేహే శీఘ్రమన్యమావహంతి, శరీరబలాదధికాని గ్లానిమూర్చ్ఛామదమోహబలక్షయాన్, అగ్నిబలా దధికాని గ్లానిమగ్నిసాదం చ| అపి చ| అతిస్థూలోఽతికృశోఽతిదుర్బలో దుష్టమాంసశోణితాస్థ్యంగావయవోఽల్పాగ్నిరల్పాహారోఽసాత్య్మ్యాహారోఽపచితః సారరహితో వా వ్యాధిబలమేవ తావదసమర్థః సో-ం, కిం పునస్తథావిధో భేషజవేగం| తస్మాత్తాద్రుషమవిషాదకరైర్మృదుసుఖైరుత్తరోత్తరం గురుభిరవిభ్రమైశ్చోపాచరేదోషధైః, విశేషాదబలాః| తా హ్యనవస్థితమృదువిక్లవహృదయాః ప్రాయః సుకుమారాః పరం సంస్తభ్యాశ్చ| తతోఽపి విశేషేణ శిశవః| తథా బలవతి బలవవ్ద్యాధ్యాతురేఽల్పబలమల్పం వా భేషజమకించిత్కరం భూయ ఏవ దోషముత్క్లేశ్య వ్యాధిముదీరయేత్| యోగ్యమపి చౌషధమేవం పరీక్షేత| ఇదమేవంరసవీర్యవిపాకమేవంగుణమేవంద్రవ్యమేవంకర్మైవంప్రభావమస్మిన్ దేశే జాతమస్మిన్నృతౌ చైవంగృహీతమేవంనిహితమేవంవిహితమేవంనిషిద్ధమేవముపసంస్కృతమేవంసంయుక్తమేవంయుక్తమనయా మాత్రయైవంవిధస్య పురుషస్యైవంవిధే కాలే ఏతావంతం దోషమపకర్షత్యుపశమయతి వా| అన్యదపి వ చైవంవిధం భేషజమభూత్, తచ్చానేనాన్యేన వా విశేషేణ ప్రయుక్తమిదమకరోత్| సూక్ష్మాణి హి దోషౌషధదూష్యదేశకాలబలానలాహారసారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసామవస్థాంతరాణి| యాన్యనాలోచితని నిహన్యురాతురం| ఆలోచ్యమానాన్యపి తు విపులబుద్ధిమపి చికిత్సకమాకులీకుర్యుః, కింపునరల్పబుద్ధిం| తస్మాదభీక్ష్ణశః శాస్త్రార్థకర్మానుశీలనేన సంస్కుర్వీత ప్రజ్ఞాం| అపి చ| సంతి వ్యాధయో యే శాస్త్రే ఉత్సర్గాపవాదైరుపక్రమం ప్రతి నిర్దిష్టాః| తత్ర ప్రజ్ఞయైవ దోషాదిగురులాఘవేన సమ్యగ్వ్యవస్యేదన్యతరనిష్ఠాయాం| కాలశ్చ భేషజస్య యోగ్యతామాపాదయతి| స తు క్షణలవముహూర్తాదిభేదేనాతురావస్థయా చ ద్విధోక్తః ప్రాక్| తత్ర శీతోష్ణవర్షలక్షణా ఋతవస్త్రయో హేమంతగ్రీష్మవర్షాఖ్యాః| తేషామంతరే శోధనార్థం సాధారణా వసంతప్రావృట్శరదాఖ్యాస్త్రయో వికల్పంతే| తత్ర శోధనం ప్రతి ఫాల్గునచైత్రౌ వసంతః| ఆషాఢశ్రావణౌ ప్రావృట్| కార్తికమార్గశీర్షౌ శరత్| అపి చ| శీతోష్ణవర్షలక్షణస్త్రివిధః కాలః| తత్ర శీతోష్నయోర్వ్రుష్టిశీతయోశ్చాంతరేణ సాధారణౌ వసంతజలదాత్యయౌ| గ్రీష్మవర్షాకాలయోస్తు ప్రారంభో వృష్టేః ప్రావృడితి వికల్ప్యతే| తేషు సాధారణేష్వహఃసు వమనాదీనాం ప్రవ్రుత్తిః, నివృత్తిరితరేష్వయోగతియోగభయాత్| సాధారణా హి మందశీతోష్ణవర్షతయా సుఖత్వాత్ భవంత్యవికల్పకాః శరీరౌషధానాం| విపరీతాస్తివతరే| తథా హి-శీతకాలేఽతిమాత్రశీతోపహతత్వాచ్ఛరీరమత్యర్థం శీతవాతవిష్టబ్ధమతిస్తబ్ధగురుదోషం భవతి| తదనుప్రాప్తం చ భేషజం సంశోధనార్థముష్ణస్వభావమపి శీతోపహతత్వాన్మందవీర్యతాం గతమయోగాయ జాయతే| శరీరం చ వాత ప్రయోపద్రవాయ| తద్వద్వర్షస్వపి సమంతాదతిఘనేన ఘనసంఘాతేనావతప్తే నభస్యుపరుద్ధతేజఃప్రసరేషు దినకరకరేషు జలదపటలప్లావనోద్దామకర్దమాయాం భూమావత్యర్థోపక్లిన్నమవసన్నానలబలముద్గిక్తమలబలమాదానదుర్బలం శరీరం భవతి| ఔషధగ్రామస్తు జలదోదరప్రతతప్రముక్తధారావపాతసంభృతాంబునివహోపప్లావితమూలజాలసారవిటపో బహలకోమలపల్లవోపచితస్కంధశాఖః పునరివ బాలతాముపగతోఽల్వీర్యా భవతి| అపరిసంస్థితతయా చ క్షితిమలప్రాయాభిరమ్లవిపాకాభిః ఖగమృగసరీసృపాదిశవధాతుమూత్రపురీషసంసృష్టాభిరద్భిః సలిలసీకరానువిద్ధశిశిరపవనసంపృక్తేన చ ధారాధరధారోష్మణా కోమలత్వాదపరిణతస్యాస్య సుతరాం విదాహో జన్యతే| తేనాసావపథ్యతాముపగతో ధ్రువమయోగాయ| ప్రథమసంగృహీతమపి చౌషధం తోయదతోయానుగతమారుతోపహతే జగతీతి| గ్రీష్మే పునరాదానోపహత్త్వాత్ శరీరముష్నరూక్షవాతాతపాధ్మాతమతిస్విన్నమతిశిథిలమతిప్రవిలీనదోషం భవతి| భేషజం పునరనుష్ణమపి తపనతరుణతరకరనిపాతాదుష్నతీక్ష్ణతాముపగతమతియోగాయోపకల్పతే| శరీరం చ పిపాసాభ్రమక్లమోపద్రవాయ| తస్మాత్సాధరణేష్వేవ తదంతరాలేశు వమనాదీని యోజయేత్, న చేదాత్యయికో వ్యాధిః| ఆత్యయికే తు కృత్రిమగుణోపధానేన యథర్తుగుణవిపరీతేన సంయోగసంస్కారప్రమాణవికల్పైశ్చోపపాద్యౌషధమవహితోఽవచారయేత్| ఆతురావస్థాసు తు కాలాకాలసంజ్ఞా| తద్యథా,-అస్యామవస్థాయామస్యౌషధస్య కాలోఽకాలో వా| న హ్యప్రాప్తాతీతకాలమౌషధం యౌగికం భవతి|" ఇతి| ఔషధభేదాశ్చ సంగ్రహే దర్శితాః (సూ. అ. 12) - "ద్వివిధమౌషధం,- ఊర్జస్కరం రోగఘ్నం చ| ఉభయమపి చోభయాత్మకం, బాహుల్యేన తు నిర్దేశః| తత్రోర్జస్కరం ద్వివిధం,- రసాయనం వాజీకరణం చ| రోగఘ్నమపి ద్వివిధం,- రోగస్య ప్రశమనమపునర్భవకరం చ| పునశ్చ ద్వివిధం,- ద్రవ్యమద్రవ్యం చ| తత్ర ద్రవ్యం త్రివిధం,- భౌమమౌద్భిదం జంగమం చేతి| తేశు వక్ష్యమాణం హేమాదిలవణాంతం ప్రాయేణ భౌమం| ఔద్భిదం పునర్వనస్పతివానస్పత్య్వీరుదోషధిభేదేన చతుర్విధం భవతి| తత్ర ఫలినో వనస్పతిః| పుష్పఫలవన్ వానస్పత్యః| వల్లీ గుల్మం చ వీరుత్| ఫలపాకాంతా ఔషధిరితి| జంగమోద్భవం తు మధుఘృతాది జంగమం ద్రవ్యమాహుః| అద్రవ్యం పునరుపవాసానిలాతపచ్ఛాయామంత్రసత్త్వదానభయోంత్రాసక్షోభణహర్షణభర్త్సనస్వప్నజాగరణసంవాహనాది| తథా త్రివిధమౌషధం,- దైవవ్యపాశ్రయం యుక్తివ్యపాశ్రయం సత్త్వావజయశ్చ| తత్ర దైవవ్యపాశ్రయం-మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమప్రాయశ్చిత్తోపవాసస్వస్త్యయనప్రణిపాతగమనాది| యుక్తివ్యపాశ్రయం-ఆహారౌషధయోజనా| సత్త్వావజయః పునః-అహితాన్మనోనిగ్రహః| పునరపి చ త్రివిధం,- అపకర్షణం ప్రకృతివిధానం నిదానత్యాగశ్చ| తే పునరకర్షణాదయో ద్వివిధాః,- బాహ్యాభ్యంతరభేదేన| తత్ర బాహ్యమపకర్షణం-గ్రంథ్యర్బుదోపపక్ష్మకృమిశల్యాదిషు శస్త్రహస్తయంత్రాదిభిః, ఆభ్యంతరం-వమనవిరేచనాదిభిః| ప్రకృతివిధానం-సంశమనం| తత్ర బాహ్యం-అభ్యంగస్వేదప్రదేహపరిషేకోన్మర్దనాద్యం, ఆభ్యంతరం-యదంతరమనుప్రవిశ్యావిక్షోభయన్ దోషాన్ శమయతి| నిదానత్యాగో-యథాదోషం శీతోష్ణాశనవ్యాయామాదీనాం వర్జనం స్నిగ్ధరూక్షాద్యనభ్యవహారశ్చ| తత్ర శస్త్రాదిసాధ్యే భేషజమనుక్రమతే, న తు భేషజసాధ్యే శస్త్రాది| పునరపి చ త్రివిధం,- హేతువిపరీతం వ్యాధివిపరీతముభయార్థకారి చ| తత్ర హేతువిపరీతంగురుస్నిగ్ధశీతాదిజే వ్యాధౌ లఘురూక్షోష్ణాది, తథేతరస్మిన్నితరత్| వ్యాధివిపరీతం-ద్వౌ మూలోపక్రమౌ| తౌ చ-లంఘనబృంహణే స్నేహస్వేదౌ పంచకర్మాణి వమనాదీని ధూమాంజనాదీని చ, తథా విమ్లాపనోపనాహపాటనాదీని| యచ్చ దోషశమనహేతుత్వే సత్యపి జ్వరే విశేషతో హితం ముస్తపర్పటకం యవాగూశ్చ| ప్రమేహే రజనీ యవాన్నం చ| రక్తపిత్తే చోర్ధ్వగే విరేచనమధోగే వమనం| ఉభయార్థకారి పునర్దైవవ్యపాశ్రయమౌషధం| తద్యథా,- ఛర్ద్యం ఛర్దనం, అతీసారేఽనులోమనం, మదాత్యయే మద్యపానం, తుచ్ఛదగ్ధేఽగ్నిప్రతపనం, పిత్తేఽంతర్నిగూఢే విమార్గగే వా స్వేదః, కట్వమ్లలవనతీక్ష్ణోష్ణాభ్యవహారశ్చ బహిః ప్రవర్తనాయ స్వమార్గాపాదనాయ చ| శ్లేష్మణి చాంతర్నిగూఢే స్తబ్ధే బహిః శీతోపచారః తత్పీడితస్యోష్మణోఽంతఃప్రవేశేన కఫవిలాపనాయేతి| ఏవంవిధం హ్యవిపరీతమేవ సద్భేషజం హేతువ్యాధివిపరీతార్థం కరోతి| అనౌషధం పునర్ద్వివిధం,- బాధనమనుబాధనం చ| తత్ర సద్యః ప్రాణహరం బాధనం| కాలాంతరేణానుబాధనమితి|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| దోషోపక్రమణీయస్తు సామస్త్యేన నిరూపితః|| 13||

← 12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ 14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ →