൧൪. ദ്വിവിധോപക്രമണീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ദോഷോപക്രമണീയാദനന്തരം ദ്വിവിധോപക്രമണീയാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| പൂര്വം സാമാന്യേനോപക്രമോ ദോഷോപക്രമണീയേऽഭിഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

൦

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വിവിധം-ദ്വിപ്രകാരം ച തദുപക്രമണം ച ദ്വിവിധോപക്രമണമ്, തസ്മൈ ഹിതോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ| ശേഷം പൂര്വവത്| ഉപക്രമശ്ച സമാസതോ ദ്വിവിധഃ, തന്ത്രാന്തരപഠിതാനാം ചതുര്ണാമുപക്രമാണാമത്രൈവാന്തര്ഭവാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്വിവിധോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വാധ്യായേ ദോഷാണാമുപക്രമ ഉക്തഃ| തസ്യേദാനീം ഭേദാ വാച്യാഃ| തത്ര ദ്വൌ ഭേദൌ മുഖ്യൌ| അത ഏവായം ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ഉപക്രമ്യസ്യ-ചികിത്സ്യസ്യ, ദ്വിത്വാദ്ധേതോരുപക്രമോ ദ്വിധൈവ മതഃ-ഇഷ്ടഃ| ഏവശബ്ദോऽവധാരണം കുര്വന് പരമതം ക്ഷിപതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉപക്രമഭേദാനാഹ-ഉപക്രമ്യസ്യേതി| ഉപക്രമ്യസ്യ-രോഗസ്യ| ദ്വിത്വാത്-സാമനിരാമഭേദേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തയോര്ദ്വയോരുപക്രമയോഃ, ഏക സന്തര്പണരൂപ ഉപക്രമോ, ദ്വിതീയശ്ചാപതര്പണരൂപ ഉപക്രമഃ| ബൃംഹണോ ലങ്ഘനശ്ച തയോഃ-സന്തര്പണാപതര്പണയോഃ, പര്യായൌ തത്പര്യായാവുദാഹൃതൌ|| ബൃംഹണം തദുച്യതേ യദ്ദേഹസ്യ ബൃഹത്ത്വായ ഭവതി| ലങ്ഘനം തദുച്യതേ യദ്ദേഹസ്യ ലാഘവായ-ലാഘവോത്പാദനായ, ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃംഹണലങ്ഘനയോര്ലക്ഷണമാഹ-ബൃംഹണമിതി| യദ്ദേഹസ്യ ബൃഹത്ത്വായ-സ്ഥൌല്യായ, തദ്ദൃംഹണമ്| യല്ലാഘവായ-കാശ്ര്യായ, തല്ലങ്ഘനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തച്ച തച്ച തേ,-സന്തര്പണാപതര്പണേ, ഭൌമാപമിതരച്ച ഭവതഃ| ഭൂമേരിദം ഭൌമമ്| അപാമിദമാപമ്| ഭൌമയുക്തമാപം സന്തര്പണമ്| ഇതരത്-ഭൌമാപാദന്യദഗ്നിവായ്വാകാശാത്മകമപതര്പണമ്| പ്രായോഗ്രഹണാത്കിഞ്ഹ്ചിദ്ഭൌമാപമപ്യപതര്പണമ്| യഥാ,-യവകമസൂരമകുഷ്ഠതണ്ഡുലീയാദി| തഥാ, അഗ്നിപവനോത്കടസ്യ കടുകസ്യാപി ശുണ്ഠീപിപ്പല്യാദേഃ സന്തര്പണത്വമ്, വൃഷ്യത്വേന സന്തര്പണകാര്യദര്ശനാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനബൃംഹണേ ഉദാഹരതി-ഭവത ഇതി| ഭൌമമാപ്യം ച ദ്രവ്യം ബൃംഹണമ്| ഇതരത്-ആഗ്നേയം വായവ്യം നാഭസം ച ലങ്ഘനമ്| ഇതി വിഭാഗേന തേ-ദ്വേ ഭവതഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നേഹനാദി യച്ചതുര്വിധം കര്മ, തദപി ദ്വിതയം-സന്തര്പണാപതര്പണരൂപം, നാതിവര്തതേ-നാതിക്രാമതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ഭൂതാനാം സന്തര്പണാപതര്പണരൂപാത് ദ്വൈധ്യാത്-ദ്വിപ്രകാരകത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നേഹാദീനാമുപക്രമാണാം ബൃംഹണേ, രൂക്ഷാദീനാം ച ലങ്ഘനേऽന്തര്ഭാവമാഹ-സ്നേഹനം രൂക്ഷണമിതി| ഭൂതാനാം ദ്വൈധ്യാത്-സ്നേഹനരൂക്ഷണാദികദ്രവ്യകാരണാനാം പൃഥിവ്യാദീനാം ബൃംഹണലങ്ഘനരൂപദ്വൈവിധ്യാവ്യഭിചാരാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തയോഃ സന്തര്പണാപതര്പണയോര്ബൃംഹണലങ്ഘനാപരപര്യായയോര്മധ്യേ, യല്ലങ്ഘനം-അപതര്പണമ്, തത് ദ്വിധാ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ശോധനം ശമനം ചേതി| ഇതി ഹേത്വര്ഥേ, യതഃ ശോധനം ശമനം ച തതോ ദ്വിധേത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനഭേദാനാഹ-ശോധനമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യദൌഷധം ദോഷാന്-വാതാദീനന്തഃസ്ഥിതാന്, ബഹിരീരയേത്-ക്ഷിപേത്, തച്ഛോധനമ്| തച്ച പഞ്ചധാ,-പഞ്ചവിധമ്| തദേവ പഞ്ചവിധത്വമാഹ-നിരൂഹ ഇത്യാദി| നിരൂഹോ-ബസ്തിഃ, തഥാ വമനമ്, തഥാ കായവിരേകഃ ശിരോവിരേകശ്ച, തഥാऽസ്രവിസ്രുതിഃ-രക്തസ്രാവശ്ച, ഇതി പഞ്ചധാ ശോധനമ്| സര്വശരീരസ്യ ശിരഃപ്രഭൃതേരധോമലനിര്ഹരണം യത് സ കായവിരേകശബ്ദേനോച്യതേ| യത്തു കേവലം ശിരഃസംജ്ഞകസ്യ ശരീരാവയവസ്യ ഘ്രാണേനോര്ധ്വമലനിര്ഹരണം സ ശിരോവിരേകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനസ്യ ലക്ഷണം ഭേദാംശ്ചാഹ-യദീരയേദിതി, നിരൂഹ ഇതി| യദ്ദോഷാന് ബഹിര്നിഷ്കാസയേത്തച്ഛോധനമ്| തത്തു നിരൂഹാദിഭേദാത് പഞ്ചധാ| കായരേകോ-വിരേചനമ്| ശിരോരേകോ-നസ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യദൌഷധം ദോഷാന്-വാതാദീന്, ന ശോധയതി-നാന്തഃസ്ഥിതാന് ബഹിര്നിഷ്കാസയതി, തഥാ സമാന്-സ്വപ്രമാണസ്ഥാന്, നോദീരയതി-ന ചോത്ക്ലേശയതി, വിഷമാംശ്ച-സ്വപ്രമാണാദ്ധീനാധികഭവാവസ്ഥിതാന്, സമീകരോതി-സ്വപ്രമാണസ്ഥാന് വിദധാതി, തച്ഛമനമുച്യതേ| തച്ച സപ്തധാ,-സപ്തപ്രകാരമ്, പാചനാദിഭേദേന| പാചയതീതി പാചനമ്| പചതോऽഗ്രേഃ പക്തും ശക്തിമധികാം യദുത്പാദയതി തദ്ദ്രവ്യം ക്രിയാ വാ പാചനമുച്യതേ| യഥാ,-ലങ്ഘനം മുസ്താദി വാ| ദീപനം യഥാ,-ഘൃതാദി| തന്ത്രാന്തരേ ച ദീപനപാചനയോര്ലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ,_"യദഗ്നികൃത്പചേന്നാമം ദീപനം തദ്യഥാ ഘൃതമ്| പാചനം തദ്വിപര്യസ്തം യഥാ വക്ഷ്യാമി ലങ്ഘനമ്||" ഇതി| [ക്ഷാരപാണിനാऽപ്യുക്തമ്-"പാചനം പാചയേദ്ദോഷാന് സാമാന് ശമനമേവ തു| ദീപനം ഹ്യഗ്നികൃത്ത്വാമം കദാചിത്പാചയേന്ന വാ||" ഇതി| ] ക്ഷുത്തൃട്ശബ്ദാഭ്യാം ക്ഷുതൃഷ്ണാനിഗ്രഹാവിഹ ഗൃഹീതൌ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമനസ്യ ലക്ഷണം ഭേദാംശ്ചാഹ-ന ശോധയതീതി, പാചനമിതി| യദ്ദോഷാന് ന ശോധയതി-ബഹിര്ന നിഷ്കാസയതി, സമാന്-ജവികൃതാന്, നോദീരയതി-ന വികൃതിം നയതി, വിഷമാന്-നികൃതാണ്, സമീകരോതി-പ്രകൃതിം നയതി, തച്ഛമനമ്| തച്ച പാചനാദിഭേദാത് സപ്തധാ| ക്ഷുത്-അന്നവര്ജനമ്| തൃട്-ഉദകവര്ജനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുശബ്ദോ വിശേഷേ| വിശേഷസ്തു ലങ്ഘനാപേക്ഷയാ| ശോധനം ശമന ചേതി ദ്വിധാ ലങ്ഘനമുക്തമ്| ബൃംഹണമപി ശോധനം ഭവതി| യഥാ,-ദുഗ്ധാദിദ്രവ്യമ്, ശോധനസ്വഭാവദ്രവ്യാത്| തേന യഥാവിധേന ദ്രവ്യേണ കേവലസ്യ വാതസ്യ പിത്തയുക്തസ്യ വാ കോപ ആശങ്ക്യതേ| യഥാ-ലങ്ഘനേന ശോധനദ്രവ്യേണ ഹരീതക്യാദിനാ| തതോ ബൃംഹണസ്യ വിശേഷാര്ഥസ്തുശബ്ദഃ കൃതഃ| ബൃംഹണം യച്ഛോധനം തന്മരുതഃ കേവലസ്യ പിത്തസഹിതസ്യ വാ ശമനമ്, ന തു ലങ്ഘനശോധനവത്കോപനമ്| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ബൃംഹണം ശോധനരൂപം വാതസ്യ പിത്തയുക്തസ്യ വാ ശമനമേവോക്തമ്, ന കോപനം ജാതുചിദിത്യര്ഥഃ| ലങ്ഘനം തൂഭയരൂപമപി വാതസ്യ വാതപിത്തയോര്വാ കോപേനമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശോധനശമന-വ്യതിരിക്തസ്യൌഷധസ്യാഭാവാത് തയോശ്ച ലങ്ഘനഭേദത്വാത് ബൃംഹണസ്യാനൌഷധത്വേ പ്രാപ്തേ, ബൃംഹണം ശമനമേവേത്യാഹ-ബൃംഹണം ശമനം ത്വിതി| ശുദ്ധസ്യ പിത്തസംസൃഷ്ടസ്യ ച വായോര്വിഷമസ്യ സമീകരണാച്ഛമനമ് |

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കര്ശിതശബ്ദസ്യ വ്യാധ്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| വ്യാധികര്ശിതാന് ബൃംഹയേത്| ഏവം ശേഷേഷ്വപി യോജ്യമ്| ഭാരാദിഭിഃ ക്ഷീണസ്യ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| ഭാരക്ഷീണാന് ബൃംഹയേത്| ഏവം ശേഷേഷു| രൂക്ഷാദീന് ബൃംഹയേത്| ഗ്രീഷ്മേऽപരാനപി-അന്യാനനുക്താനപി ബൃംഹയേത്| [ഇത്ഥം ച ഗ്രീഷ്മേ സര്വാനപി ബൃംഹയേത്,] അതിതരാം തു വ്യാധികര്ശിതാദീന് ബൃംഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃംഹണസ്യ വിഷയമാഹ-ബൃംഹയേദിത്യാദി| ഗ്രീഷ്മേऽപരാനപി-സ്വസ്ഥാനപി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാംസാദിഭിര്ബൃംഹയേത് ബസ്തിഭിശ്ച| കഥമ്ഭൂതൈര്ബസ്തിഭിഃ ? മധുരസ്നിഗ്ധൈഃ, ന തു രൂക്ഷതീക്ഷ്ണൈഃ, തേഷാമപതര്പണസ്വഭാവത്വാത്| സ്വപ്നോ-നിദ്രാ| ശയ്യാസുഖം-ഖട്വാജനിതം ശര്മ| നിര്വൃതിഃ-ചിത്തസ്യാമാകുലത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃംഹണാന്യാഹ-മാംസക്ഷീരേത്യാദി| മധുരസ്ത്രിഗ്ധൈര്ബസ്തിഭിഃ| ശയ്യാസുഖം-നിദ്രാം വിനാ ശയനേऽവസ്ഥാനമ്| നിര്വൃതിഃ-സന്തോഷഃ| ഹര്ഷണം-ആനന്ദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മേഹാദീനാമിനിര്മത്വര്ഥീയഃ| മേഹിപ്രഭൃതീന് ലങ്ഘയേത്| ശിശിരേ പുനരപരാനപി-അന്യാനപി, ഇതി വ്യാധിതാനാം ഗ്രഹണമ്| സ്വസ്ഥാനാം തു ശിശിരേ ഹേമന്തവിധിര്വിശേഷേണോക്ത ഏവ| ശിശിരശബ്ദഃ ശീതമാത്രോപലക്ഷണാര്ഥഃ| തേന ഹേമന്തേऽപി ലങ്ഘയേദിത്യര്ഥ ഉപലഭ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനസ്യ വിഷയമാഹ-മേഹാമേദോഷേത്യാദി| ആമദോഷഃ-അജീര്ണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലങ്ഘയേദിതി വര്തതേ| തത്ര-തേഷു ലങ്ഘനീയേഷു മധ്യേ, സംശോധനാഖ്യൈര്ലങ്ഘനൈഃ സ്ഥൈല്യാദ്യധികാന് തഥാ, ആമദോഷാദിഭിരാര്താന് ലങ്ഘയേത്| മധ്യേത്യാദി| തഥാ മധ്യസ്ഥൌല്യബലപിത്തകഫാനേഭിരേവ- ആമദോഷാദിഭിര്ഗദൈരാതുരാന് പ്രായഃ പൂര്വം പാചനദീപനൈര്ലങ്ഘനഭേദൈര്ലങ്ഘയേത്| പ്രായോഗ്രഹണം ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ നിയമസ്യാസര്വവിഷയത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഹീനസ്ഥൌല്യബലാദികാംസ്തു സതഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈഃ-ബുഭുക്ഷാപിപാസാവേഗവിധാരണാഖ്യൈര്ലങ്ഘനവിശേഷൈര്ലങ്ഘയേത്| ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈര്മധ്യബലൈരാര്താന്, തഥാ ദൃഢാന്-ശക്താന്, സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| ആയാസോ-വ്യായാമഃ| കിമുത-കിംപുനഃ ? അല്പബലൈര്ദോഷൈരാര്താന് സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| സുതരാം ഹീനബലൈരാര്താന് ലങ്ഘയേദേവേത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ രം-ലങ്ഘനഭേദസ്യ ശോധനസ്യ വിഷയമാഹ-തത്ര സംശോധനൈരിതി| അധികസ്ഥൌല്യാദീന് ലങ്ഘനീയാന് സംശോധനൈര്ലങ്ഘയേത്| പാചനദീപനയോര്വിഷയമാഹ-ആമദൌഷേതി, വിബന്ധഗൌരവേതി, മധ്യസ്ഥൌല്യാദികാനിതി| ആമദോഷാദിഭിരര്താന് മധ്യസ്ഥൌല്യാദികാന് പൂര്വം പാചനദീപനൈര്ലങ്ഘയേത്, പശ്ചാച്ഛോധനൈഃ| ക്ഷുത്തൃഷോര്വിഷയമാഹ-ഏഭിരേവേതി, ക്ഷുത്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹൈരിതി| ഏഭിഃ-ആമദോഷാദിഭിഃ| വ്യായാമാതപമാരുതാനാം വിഷയമാഹ-ദോഷൈസ്ത്വാര്താനിതി, സമീരണേതി| മധ്യബലൈര്ദോഷൈര്രാര്താന് സമീരണാദിഭിര്ലങ്ഘയേത്| കിം പുനരല്പബലൈര്ദോഷൈരാര്താന്? സുതരാം ഹീനബലൈരാര്താന് ലങ്ഘയേദേവേത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലങ്ഘനീയാന്-ലങ്ഹ്ഘനാര്ഹാന് മേഹാമദോഷാദിയുതാന്, ന ബൃംഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനീയേഷു പുരുഷേഷു ബൃംഹണസാധ്യരോഗോത്പത്തൌ ബൃംഹണേ പ്രാപ്തേ നിഷേധമാഹ-ന ബൃംഹയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യേ പുനര്ബൃംഹ്യാസ്താന് ലങ്ഘനസാധ്യാമയാര്താന് മൃദു കൃത്വാ ലങ്ഘയേത്,-മൃദുനാ ലങ്ഘനപ്രകാരേണാപതര്പയേദിത്യര്ഥഃ| യുക്ത്വാ വാപ്രയോഗേണ സന്തര്പണാപതര്പണവ്യാമിശ്രലക്ഷണേന, ദേശകാലാദീനാം ബലതഃ-അനുരോധേന, താനുപാചരേത്-ഉപക്രമേത്, വിനൈവ ലങ്ഘനാദിത്യര്ഥഃ| ആദിഗ്രഹണേന സത്ത്വസാത്മ്യാദിഗ്രഹണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബൃംഹണീയേഷു പ്രുരുഷേശു ലങ്ഘനസാധ്യരോഗോത്പത്തൌ സ്വല്പം ലങ്ഘനം കാര്യമിത്യാഹ-ബൃംഹ്യാംസ്ത്വിതി| ദേശാദിവശേന ത്വന്യഥാऽപ്യുപാചരേദിത്യാഹ-യുക്ത്യാ വേതി| താന്-ലങ്ഘ്യാന് ബൃംഹ്യാംശ്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബൃംഹിതേ സതി ബലം പുഷ്ടിശ്ച സ്യാത്| തഥാ, ബൃംഹണസാധ്യാ യ ആമയാസ്തേഷാം സങ്ക്ഷയോ-വിനാശഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ബൃംഹതിലങ്ഘിതലക്ഷണമ്| തത്ര ബൃംഹതസ്യ ലക്ഷണമാഹ-ബൃംഹിതേ സ്യാദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിമലേന്ദ്രിയതാദിസ്തന്ദ്രാനാശശ്ചേത്യന്തോ ഗ്രന്ഥോ ലങ്ഘിതലക്ഷണമ്| വിമലേന്ദ്രിയതാ-കരണപാടവമ്| ക്ഷുത്തൃഷോഃ സഹ-ഏകകാലമുദയഃ| ശുദ്ധഹൃദയേതി| ഹൃദയം ചോദ്ഗാരശ്ച കണ്ഠശ്ച ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠമ്, ശുദ്ധം ച തദ്ധൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠം ച തസ്യ ഭാവഃ ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠതാ| വിമലേന്ദ്രിയതാദീനാം പദാനാമസമസ്താനാം നിര്ദേശോ ദോഷദേശാദ്യനുരോധേനൈകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രിചതുരാണാം ബഹുതരാണാം വാ സര്വേഷാം ച ലങ്ഹ്ഘിതലക്ഷണത്വം ഭവേത്, ന ത്വേകസ്യ ദ്വയോര്ബഹൂനാം ചോത്പത്തൌ ലങ്ഘിതലക്ഷണത്വം ഭവേത്, മുനിരപ്യനേനൈവ ഹേതുനऽസമാസേനൈവ ലക്ഷണം വ്യധത്ത| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൨|൩൪) - "വാതമൂത്രപുരീഷാണാം വിസര്ഗേ ഗാത്രലാഘവേ| ഹൃദയോദ്ഗാരകണ്ഠാസ്യശുദ്ധൌ തന്ദ്രാക്ലമേ ഗതേ|| സ്വേദേ ജാതേ രുചൌ ചൈവ ക്ഷുത്പിപാസാസഹോദയേ| കൃതം ലങ്ഘനമാദേശ്യം നിര്വ്യഥേ ചാന്തരാത്മനി||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘിതസ്യ ലക്ഷണമാഹ-വിമലേന്ദ്രിയതേതി, ക്ഷുത്തൃഡിതി, വ്യാധിമാര്ദവമിതി| സര്ഗോ മലാനാം-മലപ്രവൃത്തിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേ-ബൃംഹണലങ്ഘനേ, അനപേക്ഷിതമാത്രാദിസേവിതേ അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദീന് കുരുതഃ| അനപേക്ഷിതാശ്ച തേ മാത്രാദയശ്ച-അനപേക്ഷിതമാത്രാദയഃ, തൈഃ സേവിതേ| മാത്രാദ്യനപേക്ഷയാ കൃതേ ഇത്യര്ഥഃ| തേ ച-അതിസ്ഥൌല്യാതികാര്ശ്യാദയഃ, സൌഷധാഃ-സഭേഷജാഃ, വക്ഷ്യന്തേ-പുരസ്താദ്ഭണിഷ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിബൃംഹതാതിലങ്ഘിതയോര്ലക്ഷണമാഹ-അനപേക്ഷിതേത്യാദി, അതിസ്ഥൌല്യേതി| മാത്രാദേശകാലാദീനനപേക്ഷ്യാതിസേവിതം ബൃംഹണമതിസ്ഥൌല്യാദീന് കുരുതേ, ലങ്ഘനം ത്വതികാര്ശ്യാദീന് കേ തേऽതിസ്ഥൌല്യാദയോऽതികാര്ശ്യാദയശ്ച? ഇത്യത ആഹ-വക്ഷ്യന്തേ തേ ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിബൃംഹിതശ്ചാതിലങ്ഘിതശ്ചേത്യേകവദ്ഭാവഃ| അതിബൃംഹിതേऽതിലങ്ഘിതേ ച തൈരേവ-അതിസ്ഥൌല്യാദിഭിഃ, തഥാऽതികാര്ശ്യാദിഭിശ്ച, രൂപം-ബൃംഹണലങ്ഘനാതിയോഗലക്ഷണം വേദ്യമ്| ചശബ്ദഃ സമുച്യയേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിസ്ഥൌല്യാദീനാം കാര്യത്വാത് കഥം ലക്ഷണത്വമ് ? ഇത്യത ആഹ-രൂപം തൈരേയേതി| യത്ര കാര്യൈകസമധിഗമ്യം കാരണമ്, തത്ര കാര്യമേവ ലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിബൃംഹിതമതിസ്ഥൌല്യാദീന് കുരുതേ| 'അതിബൃംഹിതം കുരുതേ' ഇത്യനുപാത്തേനാപി പ്രകൃതത്വാദത്ര കര്തൃപദേന ക്രിയാപദേന ച സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ| അത ഏവ തദപേക്ഷയാऽതിസ്ഥൌല്യാദീനാം ദ്വിതീയാ| അഥവാ യോഗ്യതയൈവാനുപാത്തേനാപി സമ്ബന്ധഃ ക്രിയാദിനാ ഭവത്യേവ, സുകവിലക്ഷണസ്യൈവംസ്ഥിതത്വാത്| തഥാ ച ഭഗവതോ വ്യാസസ്യ-"യശ്ച നിമ്ബം പരശുനാ യശ്ചൈനം മധുസര്പിഷാ| യശ്ചൈനം ഗന്ധമാല്യേന സര്വസ്യ കടുരേവ സഃ||" ഇതി| അത്ര ഹി ഛേദസേകാലങ്കരണക്രിയാപേക്ഷയാ നിമ്ബാദീനാം ദ്വിതീയാऽര്ഥസമ്ബന്ധശ്ച| സ൦-തത്ര-തേഷ്വതിസ്ഥൌല്യാദിഷു, മേദോനിലശ്ലേഷ്മനാശനം സര്വം-അന്നപാനൌഷധമിഷ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിസ്ഥൌല്യാദീനാഹ-അതിസ്ഥൌല്യാപചീതി, കാസസന്ന്യാസേതി| അതിസ്ഥൌല്യാദീന് 'അതിബൃംഹണം കുര്യാത്' ഇത്യധ്യാഹാരഃ| ആ൦ ര൦-അതിസ്ഥൌല്യാദീനാമൌഷധമാഹ-തത്ര മേദോനിലശ്ലേഷ്മനാശനമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുലത്ഥാദികം സ്ഥൂലായേഷ്യതേ| ജൂര്ണഃ-തൃണധാന്യവിശേഷോ ദക്ഷിണാപഥേ ജോന്ധലക ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ദണ്ഡാഹതം-മഥിതമ്| ത്രിഫലാദീനാമന്യതമം മധുനാ ലിഹ്യാത്| തഥാ, രസാഞ്ജനാദേശ്ച പ്രയോഗോऽഗ്നിമന്ഥരസസഹിതോ ഹിതഃ, അതിസ്ഥൂലായേതി പ്രകൃതേന യോജ്യമ്| വിഡങ്ഗാദിയോഗഃ സര്വസമഭാഗോऽതിസ്ഥൌല്യദോഷജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കുലത്ഥേതി, മസ്ത്വിതി| ജൂര്ണൌ-യാവനാലഃ| മധൂദകം-മധുമിശ്രമുദകമ്| ദണ്ഡാഹതം-തക്രമ്| ത്രിഫലാദീംശ്ചതുരോ യോഗാനാഹ-മധുനാ ത്രിഫലാമിതി| രസാഞ്ജനാദീമ്ശ്ചതുരഃ പ്രയോഗാനാഹ-രസാഞ്ജനസ്യേതി, ശിലാജതുപ്രയോഗശ്ചേതി| സാഗ്നിമന്ഥരസ ഇതി ചതുര്ഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| അഗ്നിമന്ഥരസഃ-തര്കാരീസ്വരസഃ| വിഡങ്ഗാദിയോഗമാഹ-വിഡങ്ഗമിതി, യവാമലകചൂര്നമിതി| ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരഃ| കാലലോഹരജോ-ലോഹചൂര്ണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യോഷാദീനി ദ്രവ്യാണി ചതുര്വിംശതിഃ പരസ്പരസമഭാഗാനീത്യേകോ ഭാഗഃ, തത്സമോ മധുനോ ദ്വിതീയോ ഭാഗഃ, ഘൃതസ്യ തൃതീയഃ, തൈലസ്യ ചതുര്ഥഃ, ഏഷാം സര്വേഷാം മിശ്രീഭൂതാനാം ഷോഡശഗുണാ യവസക്തവഃ| തദേതത്പീതമതിസ്ഥൌല്യാദികാന് പൂര്വോക്താന് സര്വാന് രോഗാന്നിഹന്തി| അന്യാംശ്ച തഥാ വിധാന് രോഗാന്-ബൃംഹണോത്ഥാനിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹൃദ്രോഗാദീന് നിഹന്തി| തഥാ, ബുദ്ധ്യാദികരം സന്നസ്യ-മന്ദസ്യാഗ്നേര്ദീപനം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യോഷാദിയോഗമാഹ-വ്യോഷകട്വീതി, ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലേതി, നിശേ ബൃഹത്യാവിതി, ഏഷാമിതി, സക്തുഭിരിതി, അതിസ്ഥൌല്യാദികാനിതി, ഹൃദ്രോഗകാമലേതി, ബുദ്ധിമേധാസ്മൃതികരമിതി| കേമ്ബുകാന്മൂലമ്| കേമ്ബുകം-സ്വനാമപ്രസിദ്ധമ്| ഷോഡശഗുണൈഃ-ചൂര്ണാപേക്ഷയാ| പീതം-ശീതോദകേന| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൪) -"ഗുര്വാദിവൃദ്ധസംലീനശ്ലേഷ്മമിശ്രോऽന്നജോ രസഃ| ആമ ഏവ ശ്ലഥീകുര്വന് ധാതൂന് സ്ഥൌല്യമുപനയേത്|| അതിസ്ഥൌല്യാദതിക്ഷുത്തൃട്സ്വേദശ്വാസാതിനിദ്രതാഃ| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗദ്ഗദത്വം ച ഭവേന്മേദോऽതിപുഷ്ടിതാ| സ്രോതഃസു മേദോരുദ്ധേഷു വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ|| ചരന് പ്രജ്വലയത്നഗ്നിം ക്ഷുത്തൃഷൌ സ്തസ്തതോऽധികമ്| സ്ഥൂലം കോടരവദ്ദൃദ്ധൌ ദഹതോऽഗ്ന്യനിലൌ ച തൌ|| സ്വേദവാഹിശിരാമൂലഭവാദ്വിഷ്യന്ദനാദപി| മേദസഃ ശ്ലേഷ്മയോഗാച്ച ഭവതി സ്വേദഭൂരിതാ|| കോഷ്ഠ ഏവ വിപക്കേऽസ്യ സംരുദ്ധസ്രോതോസോ രസേ| സര്വത്രാലബ്ധവൃത്തിത്വാത് പ്രായോ മേദഃ പ്രചീയതേ|| തച്ഛേഷാऽപി രസോऽല്പത്വാന്നാലം രക്താദിപുഷ്ടയേ| തുല്യേऽപി രക്താദിചയേ പ്രാക് ചിതം ചീയതേതരാമ്|| മേദസ്തേനാസമത്വേന ധാതൂനാം വിദധാതി തത്| ശ്വാസാദീനചിരാച്ചാന്യാന് ജ്വരോദരഭഗന്ദരാന്|| മേഹോരുസ്തമ്ഭപിടികാവിദ്രധിപ്രഭൃതീന് ഗദാന്| അയഥോപചയോത്സാഹശ്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ|| അതിസ്ഥൂലഃ സ്മൃതോ യോജ്യം തത്രാന്നം മാരുതാപഹമ്| മദനം ത്രിഫലാമുസ്താസ്പതാഹ്വാരിഷ്ടവത്സകമ്|| സപാഠാരഗ്വധം പീതമതിബൃംഹണരോഗജിത്| തദ്വദ്വത്സകശമ്യാകദേവദാരുനിശാദ്വയമ്|| സമുസ്തപാഠാഖദിരത്രിഫലാനിമ്ബഗോക്ഷുരമ്| മദനാദീനി ചാലേപഃ സ്നാനാദിഷ്വപി യോജയേത്|| ഹിങ്ഗുഗോമേദകവ്യോഷകുഷ്ഠക്രൌഞ്ചാസ്ഥിഗോക്ഷുരമ്| ഏലാവൃഷകഷഡ്ഗ്രന്ഥാഖരാശ്വോപലഭേദകമ്|| തക്രേണ ദധിമണ്ഡേന പീതം കോലരസേന വാ| മൂത്രകൃച്ഛ്രം കൃമീന് മേഹാന് സ്ഥൂലതാം ച വ്യപോഹതി|| കൃമിഘ്നത്രിഫലാതൈലസക്തുത്ര്യൂഷണദീപ്യകൈഃ| ലോഹോദകാപ്ലുതോ മന്ഥഃ ശസ്തോ ബൃംഹണരോഗിണാമ്|| യോജ്യം തഥാ യഥാവ്യാധി സ്വേദാസൃക്സ്രാവണാദ്യപി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതികാര്ശ്യാദയോऽതിലങ്ഘനാജ്ജായന്തേ| സ്നേഹാദീനാം ക്ഷയശബ്ദേന സമാസഃ, ബസ്ത്യാദീനാം ച രുജാശബ്ദേന| മൂത്രഗ്രഹാദ്യാശ്ചേത്യാദ്യശബ്ദേന നാനാവിധാനാം വാതരോഗാണാം ഗ്രഹണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതികാര്ശ്യാദീനാഹ-അതികാറ്ശ്യമിതി, സ്നേഹേതി, സ്നേഹേതി, ബസ്തീതി, പ്രലാപേതി, വര്ചോമൂത്രേതി| സ്നേഹാദീനാം നവാനാം ക്ഷയഃ| സ്നേഹഃ-സ്നിഗ്ധത്വമ്| ബസ്ത്യാദീനാം സപ്താനാം രുജാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അത്ര ചാതികാര്ശ്യമേവ വരമതിസ്ഥൌല്യാദിതി വേദ്യമ്, ന കാര്ശ്യമാത്രം സ്ഥൌല്യമാത്രം വാ| യസ്മാദതിസ്ഥൂലാതികൃശാവേവ ലങ്ഘനബൃംഹണാഭ്യാമുപക്രമ്യാവത്ര വിവക്ഷിതൌ, ന സ്ഥൂലകൃശൌ സാമാന്യേന|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്ഥൌല്യാത് കാര്ശ്യസ്യ സുഖസാധ്യത്വമാഹ-കാര്ശ്യമേവേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്മാത് സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജം ബൃംഹണം നാലം-ന സമര്ഥമ്, ന ച ലങ്ഘനം സമര്ഥമ്| യസ്മാത്സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജമതിമേദോഗ്നിവാതജിത്| യന്മേദഃക്ഷപണം തദഗ്നിനാശകൃദ്വാതഹൃച്ച| സ്ഥൂലസ്യ ഹി ബൃംഹണേന മേദോऽതിതരാമുപചീയതേ, ലങ്ഘനേന ച മേദഃക്ഷപണം ഭവതി, കിന്ത്വഗ്നിപവനാവസ്യോപചീയതേ| യസ്മാത് ബൃംഹണം-മാംസക്ഷീരാദി, യച്ച ലങ്ഘനം-കോദ്രവശ്യാമാകാദി, തത്പൂര്വസ്മാദ്ധേതോഃ സ്ഥൂലസ്യ ന ഭേഷജമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്ഥൌല്യസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വേ ഹേതുമാഹ-ന ഹി സ്ഥൂലസ്യേതി| ബൃംഹണം ലങ്ഘനം വാ ന സ്ഥൂലസ്യ ഭേഷജമ്| യതസ്തസ്യാതിമേദോഗ്നിവാതജിദ്ഭേഷജമലം-സമര്ഥമ്| ലങ്ഘനമതിമേദോജിത് ഭവതി, ന ത്വത്യഗ്നിവാതജിത്| ബൃംഹണമത്യഗ്നിവാതജിദ്ഭവതി, ന ത്വതിമേദോജിത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്-യസ്മാത്, ക്രശിമാ മധുരസ്നിഗ്ധതൃപ്തിഭിഃ സൌഖ്യേന-അനായാസേന ച, നശ്യതി-ശാമ്യതി, തസ്മാത്കാര്ശ്യം സ്ഥൌല്യാദ്വരമ്| യതശ്ച സ്ഥവിമാ-സ്ഥൂലത്വം, അത്യന്തവിപരീതനിഷേവണൈഃ ശാമ്യതി| അത്യന്തം വിപരീതാനി ച താനി നിഷേവണാനി ചാത്യന്തവിപരീതനിഷേവണാനി തൈഃ,-തിക്തകടുകഷായപ്രായൈഃ രൂക്ഷൈരന്നപാനൌഷധസേവനൈരിത്യര്ഥഃ| സ്ഥൂലകൃശയോശ്ച യദി ബൃംഹണസാദ്യസ്തുല്യോ വ്യാധിഃ സ്യാത്, താര്ഹി സ്ഥൂലസ്യോപക്രമവിരോധാത്തഥാ സുഖേന ന ശാമ്യതി യഥാ കൃശസ്യ| ലങ്ഘനസാധ്യോऽപി വിസൂചികാദിര്യാദി ചൈതയോഃ സ്യാത്, സോऽപി കൃശസ്യ ശീഘ്രമുപശമം ഗച്ഛതി| സ്ഥൂലസ്യ തു വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത് ദുഃഖേന ശാമ്യതി| തഥാ ഹി-അത്ര പ്രധാനോപക്രമഃ സ്വേദഃ, സ ച താവന്ന ഘടതേ| "ന സ്വേദയേദതിസ്ഥൂലമ്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൭|൨൧) ഇതി നിഷേധാത്| അഥൈനം ലങ്ഘയതി തദാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൨൪) - "സ്രോതഃസു മേദോരുദേഷു വായുഃ കോഷ്ഠേ വിശേഷതഃ| ചരന് പ്രജ്വലയത്യഗ്നിം ക്ഷുതൃഷൌ സ്തസ്തതോऽധികമ്| സ്ഥൂലം കോടരവദ്ദൃദ്ധൌ ദഹതോऽഗ്ന്യനിലൌ ച തൌ||" ഇത്യാദി ന്യായാദ്വാതസഖേനാഗ്നിനാ വനസ്യേവാസ്യ മഹതി വ്യാപദുത്പദ്യതേ| അഥ ബൃംഹണോപക്രമഃ ക്രിയതേऽസ്യ തദാऽऽമദോഷോ വര്ധേത| കൃശസ്യ ത്വവിരുദ്ധോപക്രമത്വാദ്വിസൂചികാദിഃ സുഖേനോപക്രമ്യഃ| തസ്മാത്കാര്ശ്യമേവ സ്ഥൌല്യാദ്വരമ്| ക്രശിമേതി കൃശശബ്ദാത്പൃഥ്വാദിപാഠാദിമനിച്, രഋതോ ഹലാദേരിതി രേഫാദേശഃ| സ്ഥവിമേതി ദൃഢാദേരാകൃതിഗണത്വാദിമനിജിതി കേചിത്| തസ്മിംശ്ച സതി സ്ഥൂലദൂരേതി യണാദിപരസ്യ ലോപഃ, ഋകാരസ്യ ച ഗുണഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാര്ശ്യസ്ഥൌല്യയോര്വരാവരത്വേ ഹേത്വന്തരമാഹ-മധുരേത്യാദി, ക്രശിമേത്യാദി| മധുരസ്നിഗ്ധാനം സൌഹിത്യൈഃ, തൃസ്യഭ്യാസാര്ഥം ബഹുവചനമ്| ക്രശിമാ-കാര്ശ്യമ്| സ്ഥവിമാ-സ്ഥൌല്യമ്| സ ചാത്യന്തവിപരീതനിഷേവണൈര്നശ്യതി| അത്യന്തവിപരീതാനി-അത്യഗ്ലാതിരൂക്ഷാദീനി, അതിദുഃഖം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-കൃശേ, ബൃംഹണം സര്വം പാനാന്നൌഷധം യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാര്ശ്യസ്യൌഷധമാഹ-യോജയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അചിന്തയാ-ചേതസഃ ശോകകാര്യാദ്യനാകുലത്വേന, തഥാ ഹര്ഷണേന-ചിത്തതുഷ്ട്യാ, തഥാ സന്തര്പണേന-ആഹാരവിശേഷാദിനാ ബൃംഹണേന, തഥാ സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാത്-അതിനിദ്രാസേവനേന, കൃശഃ പുഷ്യതി-സര്വോപചിതധാതുഃ സമ്പദ്യതേ| ക ഇവ ? വരാഹ ഏവ,-ശൂകരോ യഥാ| അന്യേഭ്യശ്ച പുഷ്ടിഹേതുഭ്യഃ കൃശവിഷയേ സ്വപ്ന ഏവ പ്രധാന ഇതി ദര്ശയിതും വരാഹോ ദൃഷ്ടാന്തത്വേനോപന്യസ്തോ ഗ്രന്ഥകൃതാ| തഥാ ഹി-വരാഹസ്യ സ്വപ്നമന്തരേണ ന കശ്ചിത്തഥാവിധോऽഭ്യവഹാരാദിരുപലഭ്യതേ, യഥാऽസൌ പുഷ്ടോऽതിമേദുരോ ദൃശ്യതേ| അതിസ്ഥൂലാതികൃശയോശ്ച ലക്ഷണം മുനിനാऽഭ്യധായി (ച. സൂ. അ. ൨൧|൯) - "മേദോമാംസാതിവൃദ്ധത്വാച്ചലസ്ഫിഗുദരസ്തനഃ| അയഥോപച്ചയോത്സാഹോ നരോऽതിസ്ഥൂല ഉച്യതേ||" തഥാ (ച. സൂ. അ. ൨൧|൧൪)- "ശുഷ്കസ്ഫിഗുദരഗ്രീവോ ധമനീജാലസന്തതഃ| ത്വഗസ്ഥിശേഷോऽതികൃശഃ സ്ഥൂലപര്വാ നരോ മതഃ||" ഇതി| സ൦-മാംസേന സമമപരം ദേഹബൃഹത്ത്വകരം ന ച വിദ്യതേ| സര്വബൃഹത്ത്വകരേഭ്യോ മാംസമതിബൃംഹണമിത്യര്ഥഃ| വിശേഷേണ മാംസാദമാംസം ദേഹബൃഹത്ത്വകൃത്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-മാംസേന സമ്ഭൃതത്വാത്,-പുഷ്ടത്ത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അചിന്താദിചതുഷ്ടയം കാര്ശ്യസ്യ പ്രധാനമൌഷധമിത്യാഹ-അചിന്തയേതി, സ്വപ്നപ്രസങ്ഹ്ഗാച്ചേതി| ഹര്ഷണേന-പ്രിയദര്ശനാദിനാ| സന്തര്പണേന-സൌഹിത്യേന| സ്വപ്നപ്രസങ്ഗാത്-നിദ്രാഭ്യാസാത്| ആ൦ ര൦-കാര്ശ്യസ്യ പ്രധാനതരമൌഷധമാഹ-ന ഹീത്യാദി| കാര്ശയസ്യ പ്രധാനതമമൌഷധമാഹ-മാംസാദേത്യാദി| മാംസാദാനാം-മാംസാസേവിനാം മാംസമ്, മാംസേന സമ്ഭൃതത്വാത്-പുഷ്ടത്വാത്, വിശേഷേതോ ദേഹബൃഹത്ത്വകൃത് ഇത്യനുഷങ്ഗഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൨൪)-"അതികാര്ശ്യേന നായാസവര്ഷശീതോഷ്നതൃട്ക്ഷുധഃ| തൃപ്തിഹഗുല്മാര്ശോവഹ്നിമന്ദതാഃ| കൃശം പ്രായശ്ച ബാധന്തേ രക്തപിത്താനിലാമയാഃ| ശുഷ്കസ്ഫിഗുദരഗ്രീവഃ സ്ഥൂലപര്വാ ശിരാതതഃ| ഉച്യതേऽതികൃശസ്തത്ര പ്രാഗുക്തോ ബൃംഹണോ വിധിഃ|| അശ്വഗന്ധാ വിദാര്യാദ്യോ വൃഷ്യാശ്ചൌഷധയോ ഹിതാഃ| ലങ്ഘനോത്ഥേഷു രോഗേഷു ശേഷേഷ്വപ്യുപകല്പയേത്|| യത്തദാത്വേ സമര്ഥം സ്യാദ്യച്ചാഭ്യാസേന പുഷ്ടയേ| സദ്യഃക്ഷീണോ യതഃ സദ്യോബൃംഹണേനോപചീയതേ|| ചിരം ക്രമേണ ച ക്ഷീണസ്തദഭ്യാസേന തത്ര ച| ബൃംഹണം ദേഹമാത്രാഗ്നിമലാദീന് വീക്ഷ്യ യോജയേത്|| ക്രമാന്മാംസരസാംസ്തല്മാദ്ദകലാവണികാന് ലഘൂന്| വേസവാരീകൃതൈസ്തദ്വജ്ജാങ്ഗലൈശ്ച കൃതാകൃതാന്|| രസാംസ്തഥാ ച ക്ഷീരാദീംസ്തര്പണാംസ്തര്പണാന് പുനഃ| യുഞ്ജ്യാത്കൃശാനാം ജ്വരിണാം കാസിനാം മൂത്രകൃച്ഛ്രിണാമ്|| തൃഷ്യതാമുര്ധ്വവാതാനാം മൂഢമാരുതവര്ചസാമ്| സമകൃഷ്ണാസിതാതൈലക്ഷൌദ്രാജ്യോ ഹി സതര്പണഃ|| മന്ഥസ്തദ്വത്സിതാക്ഷൌദ്രമദിരാസക്തുയോജിതഃ| ഫാണിതം സക്തവഃ സര്പൈര്ദധിമണ്ഡോऽമ്ലകാഞ്ജികമ്|| തര്പണം മൂത്രകൃച്ഛ്രഘ്നമുദാവര്തഹരം പരമ്| മന്ഥഃ ഖര്ജൂരമൃദ്വീകാവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലികദാഡിമൈഃ|| പരൂഷകൈഃ സാമലകൈഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണാദിരോഗജിത്| സ്വാദുരമ്ലോ ജലകൃതഃ സസ്നേഹോ രൂക്ഷ ഏവ വാ|| സദ്യഃ സന്തര്പണോ മന്ഥഃ സ്ഥൈര്യവര്ണബലപ്രദഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യദ്ഗുരു യച്ചാപതര്പണം, തത്സമാസേന സ്ഥൂലേ ഹിതം മാക്ഷികശാലൂകാദി| ഏതാദ്ധി രൌക്ഷ്യാന്മേദഃ ക്ഷപയതി, ഗൌരവാച്ച ശീഘ്രം ജരാം ന ഗച്ഛതി| യദതോ വിപരീതം-ലഘു സന്തര്പണം ച, തദതികൃശേ ഹിതം ശാലിഷഷ്ടികൈണേയശശലാവകപിഞ്ജലാദികമ്| അതികൃശസ്യ ഹ്യഗ്നിരപി കൃശോ ഭവതി| തസ്മാദ്യപി തസ്യ ഗുര്വന്നപാനൌഷധമുപയുജ്യതേ, തതോऽഗ്നിസാദോऽസ്യ ജായതേ| തഥാऽസ്യ ലഘു അപതര്പണമുപയുജ്യതേ, തദ്ഭൂയഃ കാര്ശ്യായാസ്യ സ്യാത്| തസ്മാല്ലഘു സന്തര്പണം ച യത്തത്കൃശായ ഹിതമ്| ഗുരു ചേത്യത്ര ചശബ്ദാല്ലഘു ച യദതര്പണം ശ്യാമാകകോരദൂഷാദികം, തഥാऽന്യദപി യന്ന ഗുരു ന ച ലഘു മേദോഘ്നം ജാഗരവ്യവായവ്യായാമചിന്താദികം, തച്ച സ്ഥൂലേ ഹിതമിതി ഗമ്യതേ| ഉഭയോഃ-സ്ഥൂലകൃശയോര്യവഗോധൂമം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതം യവയോഗധൂമമ് ? ഇത്യാഹ-തദ്യോഗ്യേത്യാദി| തയോഃ-സ്ഥൂലകൃശയോഃ, യോഗ്യാ-ഉചിതാ, ആഹിതാ-കൃതാ, കല്പനാ-സംയോഗസംസ്കാരാദിനോപയോഗോऽപായോ വാ, യസ്മിന് യവഗോധൂമേ, തദേവമ്| യവാഃ സ്ഥൂലേ ഹിതാഃ, ഗോധൂമാഃ കൃശേ, ഇത്യര്ഥഃ| 'ഹിതയോഗേ ചതുര്ഥീ വക്തവ്യാ" ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാത് സ്ഥൂലേ ഹിതമിത്യത്ര ന ചതുര്ഥീ| അന്യേऽപി ഹ്യേവം പ്രയോഗാ ദൃശ്യന്തേ| യഥാ രുദ്രടസ്യ (കാവ്യാലങ്കാരേ അ. ൫|൧൪ ടീ.) - "സാമാജാ ധീമതാം ഹിതമ്|" ഇതി| തഥാऽസ്യൈവ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൨൯) - "വിലേപി ഗ്രാഹിണീ ഹൃദ്യാ തൃഷ്ണാഘ്നീ ദീപനീ ഹിതാ| വ്രണാക്ഷിരോഗസംശുദ്ധദുര്ബലസ്നേഹപായിനാമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യയോഃ സങ്ക്ഷേപാദൌഷധമാഹ-ഗുരു ചാതര്പണമിത്യാദി, യവഗോധൂമമിത്യാദി| ഗുരുത്വേ സതി യദപതര്പണം തത്സ്ഥൂലേ ഹിതമ്| ലഘുത്വേ സതി യത്സന്തര്പണം തത്കൃശേ ഹിതമ്| യവാശ്ച ഗോധൂമാശ്ച യവഗോധൂമമ്| തദുഭയോഃ സ്ഥൂലകൃശയോഃ ക്രമേണ ഹിതമ്| തച്ച തദുചിതകൃതകല്പനമ്| യഥാ,-സ്ഥൂലേ തൈലതക്രാദിസിദ്ധാ ഭക്ഷ്യാഃ കൃശേ വ്രുതക്ഷീരാദിസിദ്ധാഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൪) -"സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യേ പ്രകൃത്യാऽപി സ്യാതാം തത്രാപ്യയം വിധിഃ| സതതവ്യാധിതതയാ സദാ യോജ്യോ വിഭജ്യ ച|| മാത്രാദിയുക്തേ സേവേത യസ്തു ലങ്ഘനബൃംഹണേ| സമധാത്വഗ്നിദേഹോऽസൌ സിംഹസംഹനനോ ഭവേത്|| ദൃഢേന്ദ്രിയബലത്വാച്ച ന ദ്വന്ദ്വൈരഭിഭൂയതേ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷാണാം-പൃഥഗ്രൂപാണാം സംസര്ഗസന്നിപാതാദിതരതമഭേദേനാऽऽനന്ത്യം യാതാനാം യാ ഗതിഃ, തഥാ തേഷാമേവ സ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണാ യാ ഗതിഃ, തഥാ തിര്യഗൂര്ധ്വാധോലക്ഷണാ യാ ഗതിഃ, തഥാ ശാഖാകോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിലക്ഷണാ ച യാ ഗതിഃ, തയാ| അതിരിച്യന്തേ-ബഹവോ ഭവന്ത്യുപക്രമാഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദതഃ,-ഗ്രാഹീ ച ഭേദീ ച ഗ്രാഹിഭേദിനൌ, താവാദീ യേഷാം-രോഗാനുരോധാന്നാനാവിധാനാമുപക്രമാണാം, തേ ഗ്രാഹിഭേദ്യാദയഃ, തേഷാം ഭേദോ-വിശേഷോ, ഗ്രാഹിഭേദ്യാദിഭേദഃ, തസ്മാത്| യദ്യപ്യതിരിച്യന്തേ-അനന്താഃ സമ്പദ്യന്തേ, തഥാऽപി ദ്വിത്വാത്-സന്തര്പണാപതര്പണരൂപാത്, ന തേऽതിരിച്യന്തേ| സന്തര്പണരൂപത്വമപതര്പണരൂപത്വം വാ വര്ജയിത്വാ ന തേഷാമുപക്രമാണാം രൂപാന്തരം സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| കഥമിവ നാതിരിച്യന്തേ? ഇത്യാഹ-ഭിന്നാ അപി ഗദാ ഇവ| യഥാ,-വാതാദിദോഷവശാന്നാനാവിധാ അപി ജ്വരാദയോ ബൃംഹണലങ്ഘനസാധ്യത്വം [സാമത്വം നിരാമത്വം വാ ] നാതിവര്തന്തേ, യഥോപക്രമാ അപീതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിവിധോപക്രമണീയാധ്യായശ്ചതുര്ദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൪||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-"സ്നേഹനം രൂക്ഷണം കര്മ" (ശ്ലോ. ൩) ഇത്യാദിനാ സര്വോപക്രമാണാം പൃഥക്ത്വേऽപ്യുപക്രമദ്വയേऽന്തര്ഭാവ ഉക്തഃ| ഇദാനീം തേഷാം പൃഥക്ത്വമേവ കുതഃ? ഇത്യത ആഹ-ദോഷഗത്വേതി| ദോഷഗത്യാ-ദ്ദോഷശ(സ)രണത്വേന, യഥാ യഥാ ദോഷാ ഭിദ്യന്തേ തഥാ തഥോപക്രമാ ഭിദ്യന്തേ| യഥാ,-അതിപ്രവൃത്തേ ഗ്രാഹീ, അപ്രവൃത്തേ ഭേദീ, ദാഹേ ശീതഃ, ശീതേ ഉഷ്ണഃ, ഇത്യാദി| പൃഥക്ത്വേ ഹേതുശ്ചേത്പൃഥക്ത്വമേവാസ്തു, നേത്യാഹ-ന തേ ദ്വിത്വാദിതി| ദ്വിത്വാഞ്ചാതിരിച്യന്തേ-ബൃംഹണത്വം ലങ്ഘനത്വം വാ സാമാന്യം ന ത്യജന്തി| യഥാ,-നാനാവിധാ അപി ഗദാഃ സാമത്വം നിരാമത്വം വാ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| വ്ദ്യുപക്രമപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൧൪||