౨. దినచర్యాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథేతి సర్వేష్వధ్యాయేషు మంగలార్థః| తథా అత ఇత్యానంతర్యే ప్రస్తుతాభిసంబంధే వా| అథేత్యాదిశబ్దానాం పూర్వాధ్యాయే వర్ణిత ఏవార్థః| మాంగలికో హ్యాచార్యః ప్రత్యధ్యాయారంభే మంగలార్థమథశబ్దం ప్రయుంక్తే| దినే దినే చర్యా దినచర్యా, దినస్య వా చర్యా దినచర్యా| చరణం చర్యా| ఉభయలోకహితమాహారవిహారచేష్టితమితి యావత్, ప్రతిదినే యత్కర్తవ్యం| దినచర్యా యస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి పూర్వవత్ ఛప్రత్యయముత్పాద్య తల్లోపే ప్రకృతిభావత్వం చ ప్రతిపాద్య దినచర్యేతి నిష్పాద్యతే, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| నను, ప్రస్తుతాదాయుష్కామీయాదధ్యాయాదనంతరం కోఽస్య సంబంధః ?| ఉచ్యతే| యస్మాదాయుష్కామేణ పురుషేణ యత్ప్రధానమాయుష్యం తదాసేవ్యం ప్రథమతః, తదన్వన్యాని యాన్యాయుష్యాణి| అతః ప్రథమం తావదాచారప్రధానేన భవితవ్యం| యతః, "ఆచారాదాయుర్లభ్యతే" ఇత్యాచార్యాః| యద్యప్యత్ర రాత్రిచర్యాఽపి విహితా, తథాపి ప్రాధాన్యాద్దినచర్యా అస్మిన్నధ్యాయే నిర్దిష్టా| అతో దినచర్యాధ్యాయోఽయముచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0 దినచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథాత ఇతి| యతః పూర్వాధ్యాయే వ్యాధిప్రతీకారః సామాన్యసంక్షేపాభ్యాం వ్యాఖ్యాతః| స ఏవేదానీం విశేషవిస్తరాభ్యాం వ్యాఖ్యేయః| స చ హేత్వాదిక్రమేణ| తత్రాదౌ బహువక్తవ్యత్వాద్బహిరంగో హేతుః| స ద్వేధా-విహారః ఆహారశ్చ| విహారో ద్వేధా-నియతకాలోఽనియతకాలశ్చ| నియతకాలోఽద్వేధా-దైనందినః ఆర్తవశ్చ| తత్ర దైనందినోఽస్మిన్నధ్యాయే| అత ఏవాయం దినచర్యాఖ్యః| స చ ప్రబోధాదిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రాత్రేశ్చతుర్దశో ముహూర్తో బ్రాహ్మో ముహూర్తః, విషువతి సమరాత్రిందివే కాలే ద్విఘటికోపలక్షణః| ముహూర్తస్య చేహ ద్విఘటికోపలక్షణార్థత్వాత్సర్వస్మిన్ కాలే రాత్రేశ్చతుర్ఘటికావశేషే సముత్థానం కార్యమితి స్థితం| (స్వస్థో-నీరోగః కల్యః| స ఆయుషో యథోపచరితస్య జీవితస్య రక్షార్థం బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేదభ్యుత్థానం కుర్యాత్| ముహూర్తో-నాడికాద్వయం| బ్రహ్మ-జ్ఞానం, తదర్థమధ్యయనాద్యపి బ్రహ్మ, తస్య యోగ్యో ముహూర్తో బ్రాహ్మః, పశ్చిమయామస్య నాడికాద్వయం|) తస్మిన్ బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్| కింభూతః ? స్వస్థోఽనాతురః| (సుశ్రుతే సూ.అ.15/48)- "సమదోషః సమాగ్నిశ్చ సమధాతుమలక్రియః| ప్రసన్నాత్మేంద్రియమనాః స్వస్థ ఇత్యభిధీయతే" ఇతి స్వస్థలక్షణం| కిమర్థముత్తిష్ఠేత్ ? రక్షార్థమాయుషో జీవితస్య| తదా హ్యుత్తిష్ఠతో వ్యాధ్యలక్ష్మ్యాద్యభావ ఏవాయుషో రక్షా భవతి| ఆతురేణ ధాతుసామ్యార్థం స్వప్తవ్యమేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్ర ప్రబోధం విధత్తే-బ్రాహ్మో మూహూర్త ఇతి| రాత్రేరుపాంత్యో ముహూర్తా బ్రాహ్మః| తత్ర ఉత్తిష్ఠేత్-ప్రబుధ్యేత్| స్వస్థోనీరోగః| రోగిణస్త్వనియమః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శరీరస్య చింతా శరీరచింతా- జీర్ణాజీర్ణనిరూపణాదికా, తాం నిర్వర్త్య, తతో మూత్రపురీషాదేః కృతశౌచవిధానః, తతోఽనంతరం దంతపవనమర్కాదికం భక్షయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ.3)- "బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేజ్జీర్ణాజీర్ణం నిరూపయన్" ఇత్యాది| అర్కః- సూర్యాహ్వః| న్యగ్రోధో- యక్షావాసః| ఖదిరో- గాయత్రీ| కరంజశ్చిరిబిల్వః| కకుభోఽర్జునః| ఆదిశబ్దేన మాలతీకరవీరాదిపరిగ్రహః| కథం భక్షయేత్ ? దంతానాం మాంసాన్యబాధయన్నపీడయన్| ప్రాతః- ప్రత్యుషసి, భుక్త్వా చ- ఆహారం భక్షయిత్వా చ| మృద్వగ్రం- కూర్చితాగ్రం| తథా కషాయకటుతిక్తం, రసత్రయేణ హ్యనేన ముఖవైరస్యారోచకశ్లేష్మాద్యపనయాః సమ్యక్ సంపద్యంతే| అర్కాద్యుపాదానాదేవ కషాయాదిత్వే లబ్ధే, కషాయాదిగ్రహణం సంగ్రహాదిగృహీతస్య సంగ్రహార్థం స్పష్టార్థం చ| అర్కాదిగ్రహణముదాహరణార్థం జ్ఞేయం| అత్ర సంక్షేపవివక్షయా న దంతపవనస్య గణసంగ్రహః| ద్వాదశాద్యంగులప్రమాణత్వం శ్లేష్మాతకాద్యనిష్టదంతపవననిషేధశ్చ తంత్రాంతరోక్త (సంగ్రహోక్త) మపి నేహోక్తం| సుశ్రుతేనోక్తం (?) "అజగ్ధమనుపక్లిష్టం షడష్టద్వాదశాంగులం| ప్రదేశనీముఖసమం మృదు స్యాద్దంతధావనం| కూర్చితాగ్రం" ఇత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శౌచం విధత్తే-శరీరచింతామితి| తతః-ప్రబోధానంతరం| కృతశైచవిధిర్భవేత్-స్మృత్యుక్తవిధినా మలోత్సర్గాద్యాచమనపర్యంతం కుర్యాత్| కిం కృత్వా శరీరచింతాం నిర్వర్త్య-నిష్పాద్య| కీదృశం మే శరీరం, కించ మయా అస్య హితమనుష్ఠితం, కింవా అద్యానుష్ఠేయమిత్యాది విమర్శః శరీరచింతా| వక్ష్యతి హి (సూ. అ. 2/47)- "నక్తందినాని మే యాంతి కథంభూతస్య సంప్రతి| దుఃఖభాంగ భవత్యేవం నిత్యం సన్నిహితః స్మృతిః||" ధర్మశాస్త్రేఽపి-"బ్రాహ్మో ముహూర్త ఉత్థాయ చింతయేదాత్మనో హితం" ఇతి| తదా హి కృతో విమర్శో యథార్థో భవతి, మనసః ప్రసన్నత్వాత్| దంతధావనం విధత్తే-అర్కేతి| ప్రాతర్భుక్త్వా చేతి ద్వికాలం దంతపవనం భక్షయేత్| దంతాః పూయంతే శోధ్యంతేఽనేనేతి దంతపవనం-దంతకాష్ఠం| తచ్చార్కాదిజం| కకుభోఽర్జునః| ఆదిశబ్దాదసనాదయః| తచ్చ మూలం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "వటాసనార్కఖదిరకరంజకరవీరజం| సర్జారిమేదాపామార్గమాలతీకకుభోద్భవం|| కషాయతిక్తకటుకం మూలమన్యదపీదృశం| విజ్ఞాతవృక్షం క్షుణ్ణాగ్రమృజ్వగ్రంథి సుభూమిజం||" ఇతి| కనీన్యగ్రసమస్థ్యౌల్యం-కనిష్ఠికాంగుల్యగ్రభాగవత్స్థూలం| ప్రగుణంఋజు| కషాయాదిరసమర్కాదిభ్యోఽన్యదపి గ్రాహ్యం, అర్కాద్యనభివ్యక్తకషాయాదిరసమపి గ్రాహ్యామిత్యుభయోర్గ్రహణం| భక్షణేన భక్షణపూర్వకం దంతఘర్షణం లక్ష్యతే, దంతమాంసబాధననిషేధాన్యథానుపపత్తేః| న హి భక్షణమాత్రేణ దంతమాంసానాం పీడా| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "ప్రాతర్భుక్త్వా చ యతవాగ్భక్షయేద్దంతధావనం| వాప్యత్రివర్గత్రితయక్షౌద్రాక్తేన చ ఘర్షయేత్| వాప్యం-కుష్ఠం| త్రివర్గత్రితయం-త్రిఫలా, త్రికటుకం, త్రిజాతకం చ| శనైస్తేన తతో దంతాన్ దంతమాంసాన్యబాధయన్" ఇతి| ఘర్షణం చాధోదంతపుర్వకం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "దంతాన్ పూర్వమధో ఘర్షేత్ప్రాతః సించేచ్చ లోచనే| తోయపూర్ణముఖో గ్రీష్మశరదోః శీతవారిణా" ఇతి| ఋత్వంతరే కోష్ణవారిణేత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అజీర్ణాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతాని విద్యంతే యస్యేతి 'అత ఇనిఠనౌ' ఇతి ఇనిః| ఏవం తృష్ణాస్యేత్యాదౌ ద్వంద్వాదినిశ్చ| తద్దంతపవనమజీర్ణీ న భక్షయేత్| ఏవం వమథ్వాదీనాం కర్ణామయ్యంతానాం సంబంధో యోజ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రోగవిశేషే దంతధావనం నిషేధతి-నాద్యాదితి| అజీర్ణాదిరోగీ, తద్దంతపవనం, నాద్యాన్న భక్షయేత్| అర్దితంఏకాయామః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 3)- "నైవ శ్లేష్మాతకారిష్టబిభీతధవధన్వజాన్| బిల్వబబ్బూలనిర్గుండీశిగ్రుతిందుకతిల్వకాన్|| కోవిదారశమీపీలుపిప్పలేంగుదగుగ్గులూన్| పారిభద్రకమమ్లీకామోచక్యౌ శాల్మలీం శణం|| స్వాద్వమ్లలవణం శుష్కం సుషిరం పూతి పిచ్ఛిలం| పాలాశమాసనం దంతధావనం పాదుకే త్యజేత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తతో-దంతపవనభక్షణానంతరం, సౌవీరాఖ్యమంజనం భజేత్| కస్మాత్ ? యతో హితమక్ష్ణోః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అంజనం విధత్తే-సౌవీరమితి| తతో-దంతధావనాంతరం, సౌవీరాఖ్యమంజనం భజేత్| యస్మాదక్ష్ణోర్నేత్రయోః నిత్యం-సర్వదా, హితం-పథ్యం| అస్య చ మృదుచూర్ణాంజనత్వాత్తిస్రః శలాకా మానం| సంగ్రహే తు ఫలముక్తం (సూ. అ. 3)- "లోచనే తేన భవతో మనోజ్ఞే సూక్ష్మదర్శనే| వ్యక్తత్రివర్ణే విమలే సుస్నిగ్ధఘనపక్ష్మణీ||" ఇతి| సుశ్రుతస్తు (చి. అ. 24/18) స్రోతోంజనమాహ-"మతం స్రోతోంజనం శ్రేష్ఠం విశుద్ధం సింధుసంభవం| దాహకండూమలఘ్నం చ దృష్టేః క్లేదరుజాపహం||" ఇతి| ఉభయోః ప్రామాణ్యాద్వికల్పః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అస్మాత్కారణాత్, స్రావణార్థం సప్తరాత్రే సతి, రసాంజనం దార్వీక్వాథసముద్భవాఖ్యం, యోజయేత్| యస్మాచ్చక్షుస్తేజోమయమాగ్నేయం| యద్యపి పంచమహాభూతాత్మకం సర్వమపి, తథాపి బాహుల్యేన వ్యపదేశాత్తేజోమయముచ్యతే| అత ఏవ తద్రూపాణ్యాలోచయతి| తథా చ లోకే కశ్చిదాహ-- "నరపతిరేతి" ఇతి| న చాసౌ నరాణామేవ పతిః కింతర్హి నారీణామపీతి| తస్య హి చక్షుషో వాతపిత్తాభ్యామపి భయమస్తి, విశేషేణ తు కఫాద్భయం, తతో రసాంజనం యోజయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సౌవీరాపవాదేన రసాంజనం విధత్తే-చక్షురితి| సప్తరాత్రే రసాంజనం యోజయేత్| అంతరార్థే సప్తమీ, సప్తరాత్రమంతరం కృత్వేత్యర్థః| కిమర్థం ? స్రావణార్థం,- శ్లేష్మనిబర్హణార్థం| యస్మాచ్చక్షుస్తేజోమయం, తతస్తస్య శ్లేష్మతః-కఫాజ్జలాత్మకాత్, విశేషాద్భయం| వాతపిత్తయోస్తు విశేషభయాభావాన్నిత్యాంజనేన చ ప్రసాదనేనోపశమాత్ పృథక్ ప్రతీకారాభావః| అస్య చ తీక్ష్ణపిండాంజనత్వాద్ధరేణుమాత్రత్వం| పిండత్వం చ దార్వీక్కాథజత్వాత్| ఉక్తం హి-"దార్వీక్కాథమజాక్షీరపాదం పక్త్వా యదా ఘనం| తదా రసాంజనాఖ్యం తన్నేత్రయోశ్చ ప్రయోజయేత్||" ఇతి| నను "పంచసప్తాష్టరాత్రే వా స్రావణార్థం రసాంజనం|" ఇతి (సూ. అ. 5/12) చరకవచనం| ఇహ తు సప్తరాత్ర ఇతి విరోధః| మైవం| పంచసప్తాష్టరాత్రాణాం బహుమధ్యాల్పకఫవిషయత్వాత్| నను "నిశాయాం తు ధ్రువమంజనమిష్యతే" ఇతి (సూ. అ. 5/14) చరకేణాంజనస్య రాత్రిః కాల ఉక్తః| ఇహ తు దంతధావనాంతరమితి విరోధః| మైవం| చరకవాక్యస్య హ్యయమర్థః| యదా నిత్యాంజనం బాధిత్వా పూర్వాహ్ణే రసాంజనం ప్రయుజ్యతే తదా ధ్రువం నిత్యసేవ్యమంజనం నిశాయామిష్యతే, అన్యదా తు ప్రాతరేవేత్యవిరోధః| తథా చ మనుః (అ. 4/152)- "మైత్రం ప్రసాధనం స్నానం దంతధావనమంజనం| పూర్వాహ్ణ ఏవ కుర్వీత దేవతానాం చ పూజనం|" ఇతి| మైత్రం-సూర్యారాధనం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నావనాదీనాం గుణాః నస్యాదివిధిషు వక్ష్యమాణా విధానం చ| తాంబూలస్య తు వైశద్యారుచిహరత్వసౌగంధ్యాదిగుణాః ప్రసిద్ధా ఏవ| నావనాదీనాం తాంబూలాంతానాం ద్వంద్వః| తతోఽంజనాదనంతరం, నావనగండూషధూమతాంబూలాని భజతే యః స ఏవంవిధో భవేత్| 'భజో ణ్విః' ఇతి ణ్విః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నస్యాదీన్ విధత్తే-తత ఇతి| తతోఽంజనాదనంతరం, క్రమేణ నావనాదీన్ భజేత్| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "అణుతైలం తతో నస్యం తతో గండూషధారణం| ఘనోన్నతప్రసన్నత్వక్స్కంధగ్రీవాఽఽస్యవక్షసః|| సుగంధివదనాః స్నిగ్ధనిస్వనా విమలేంద్రియాః| నిర్వలీపలితవ్యంగా భవేయుర్నస్యశీలినః" ఇతి| గండూషశ్చ స్నేహకషాయోష్ణోదకైః క్రమాత్ కార్యః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "ఓష్ఠస్ఫుటనపారుష్యముఖశోషద్విజామయాః| న స్యుః స్వరోపఘాతాశ్చ స్నేహగండూషధారణాత్|| ఖదిరక్షీరవృక్షారిమేదాంబుకవలగ్రహః| అరోచకాస్యవైరస్యమలపుతిప్రసేకజిత్|| సుఖోష్ణోదకగండూషైర్జాయతే వక్త్రలాఘవం| ప్రాయోగికం తతో ధూమం గంధమాల్యాది చాచరేత్| ధూమపస్యోర్ధ్వజత్రూత్థా న స్యుర్వాతకఫామయాః| అంజనోత్క్లేశితం నస్యైః కవలైర్నావనేరితం| ధూమేన కవలోత్క్లిష్టం క్రమాద్వాతకఫం జయేత్" ఇతి| తాంబూలం తు జాతీఫలాదియుక్తం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "రుచివైశద్యసౌగంధ్యమిచ్ఛన్వక్త్రేణ ధారయేత్| జాతీలవంగకర్పూరకంకోలకటుకైః సహ|| కటుకం-లతాకస్తూరికాఫలం| తాంబూలీనాం కిసలయం హృద్యం పూగఫలాన్వితం" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-క్షతం విద్యతే యేషాం తే క్షతాః| అర్శ ఆదిత్వాదచ్| ఏవం పిత్తాస్రా రూక్షాశ్చ| ఉత్కుపితమభిష్యన్నం చక్షురేకం ద్వే వా యేషాం త ఏవం| క్షతాశ్చ పిత్తాస్రాశ్చ రూక్షాశ్చోత్కుపితచక్షుషశ్చ, తేషామపథ్యమహితం| తథా విషార్తానాం మూర్చ్ఛార్తానాం మదార్తానాం శోషిణాం చ, ఇత్యపిశబ్దస్యార్థః| శోషిణో- రాజయక్ష్మిణః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షతాదౌ తాంబూలం నిషేధతి-తాంబూలమితి| క్షతంక్షతకాసః| పిత్తాస్రం-రక్తపిత్తం| రూక్షో-నిఃస్నేహాంగః| ఉత్కుపితచక్షుః-అభిష్యందాఖ్యోఽక్షిరోగః| శోషో-ముఖశోషో రాజయక్ష్మా చ| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (చి. అ. 24/24)-"రక్తపిత్తక్షతక్షీణతృష్ణామూర్చ్ఛాపరీతినాం| రూక్షదుర్బలమత్తానాం న హితం ముఖశోషిణాం||" ఇతి| తాంబూలం సుప్తోత్థితాదౌ తు పథ్యం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)-"పథ్యం సుప్తోత్థితే భుక్తే స్నాతే వాంతే చ మానవే| ద్విపత్రమేకం పూగం చ సచూర్ణఖదిరం చ తత్" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అభ్యంగం నిత్యం సతతమాచరేత్| నిత్యగ్రహణం చోపలక్షణార్థం| ఏకద్విత్రిదినాంతరమపి యథోదితమాచరతో న దోషః| సోఽభ్యంగః, ఆచర్యమాణో జరా చ శ్రమశ్చ వాతశ్చ తాన్ హంతీతి క్విప్| తథా దృష్టీత్యాది| దృష్టేః ప్రసాదో- వైమల్యం దృష్టిప్రసాదః| శోభనా చాసౌ త్వక్ చ సుత్వక్, తస్యా భావః సుత్వక్త్వం| దృఢస్య భావో దార్ఢ్యం| "వర్ణదృఢాదిభ్యః ష్యంచ" ఇతి ష్యఞ్| దృష్టిప్రసాదాదీనాం ద్వంద్వః| తాని కరోతి యోఽభ్యంగః, స ఏవం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అభ్యంగం విధత్తే-అభ్యంగమితి| స చోత్పన్నాయాం క్షుధి విధేయః| తదా హి శుద్ధస్రోతస్తయా రోమకూపైః స్నేహో దేహం వ్యాప్నోతి, తం చోష్మా పచతి| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "అథ జాతాన్నపానేచ్ఛో మారుతఘ్నైః సుగంధిభిః| యథర్తుసంస్పర్శసుఖైస్తైలైరభ్యంగమాచరేత్||" ఇతి| అభ్యంగఫలమాహ- స ఇతి| సోఽభ్యంగః , జరాదీన్ హంతి, దృష్టిప్రసాదాదీంశ్చ కరోతి| సుత్వక్త్వం-నిర్మలనిర్వలీకత్వం త్వచః| సఙ్రహే తు (సూ.అ. 3)- "రథాక్షచర్మఘటవద్భవంత్యభ్యంగతో గుణాః| స్పర్శనేఽభ్యధికో వాయుః స్పర్శనం చ త్వగాశ్రితం|| త్వచ్యశ్చ పరమభ్యంగో యస్మాత్తం శీలయేదతః "| ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తమభ్యంగం, శిరఃశ్రవణపాదేషు, విశేషేణాతిశయేన, శీలయేదభ్యసేత్, ఇతి వచనాచ్చావశ్యం న తథా సర్వశరీరేఽభ్యంగః కార్యః, యథైతేషు శిరఃశ్రవణపాదేషు| అత్ర చ పూర్వవదేకత్వాభావః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అభ్యంగాభ్యాసం విధత్తే-శిర ఇతి| తమభ్యంగం, శీలయేదభ్యసేత్ సర్వేష్వంగేషు, విశేషాన్మూర్ధకర్ణాంఘ్రిషు| ఏకస్మిన్నేవ ప్రయోగే పునః పునః యోజనమభ్యాసః| ప్రత్యహం ప్రయోగాభ్యాసస్తు నిత్యమిత్యనేనైవోక్తః| సంగ్రహే (సూ. అ. 3) తు-"స కేశ్యః శీలితో మూర్ధ్ని కపాలేంద్రియతర్పణః| హనుమన్యాశిరఃకర్ణశూలఘ్నం కర్ణపూరణం|| పాదాభ్యంగస్తు తత్స్థైర్యనిద్రాద్దష్టిప్రసాదకృతు| పాదసుప్తిశ్రమస్తంభసంకోచస్ఫుటనప్రణుత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అభ్యంగో వర్జ్యో- వర్జనీయః| కఫగ్రస్తేన కృతసంశుద్ధినా అజీర్ణినా చ| గ్రస్తగ్రహణమతిశయప్రతిపాదనార్థం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అభ్యంగం కఫగ్రస్తాదౌ నిషేధతి-వర్జ్య ఇతి| కఫగ్రస్తః-అతివృద్ధశ్లేష్మా, కృతసంశుద్ధిః-కృతవమనవిరేకః, అజీర్ణీ చ, అభ్యంగం వర్జయేత్| కృతసంశుద్ధేస్తదహరేవ నిషిద్ధః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (చి. అ. 24/36)- "తరుణజ్వర్యజీర్ణీ చ నాభ్యక్తవ్యః కథంచన| తథా వాంతో విరిక్తశ్చ నిరూఢో యశ్చ మానవః|| పూర్వయోః కృచ్ఛ్రతా వ్యాధ్యోరసాధ్యత్వమథాపి వా|| శేషాణాం తదహః ప్రోక్తా అగ్నిసాదాదయో గదాః||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శరీరాయాసజననం కర్మ వ్యాయామ ఉచ్యతే| తస్మాత్పంచగుణాః లాఘవాదయో నిష్పద్యంతే| విభక్తాని-విభాగేన స్థితాని, ఘనాని- దృఢాని, గాత్రాణి యస్య స విభక్తఘనగాత్రః, తస్య భావస్తత్త్వమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇష్టసాధనత్వకథనద్వారా వ్యాయామం విధత్తే-లాఘవమితి| వ్యాయామాత్ లాఘవాద్యుపజాయతే| తస్మాత్తం కుర్యాదిత్యర్థసిద్ధం| విభక్తఘనగాత్రత్వం-సుసన్నివిష్టనిబిడావయవత్వం| ఆయాసమాత్రఫలం శారీరం కర్మ వ్యాయామః|ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)- "శరీరాయాసజనకం కర్మ వ్యాయామ ఉచ్యతే" ఇతి| తచ్చ నియుద్ధాది| తచ్చాభ్యక్తగాత్రైః క్రియతే, ఇత్యభ్యంగానంతరముక్తం| వక్ష్యతి హి (సూ. అ. 3/10)- "వాతఘ్నతైలైరభ్యంగం మూర్ధతైలం విమర్దనం| నియుద్ధం కుశలైః సార్ధం పాదాఘాతం చ యుక్తితః" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వాతపిత్తామయీ, బాలః- ఆషోడశాద్వర్షాత్, వృద్ధః- సప్తతేరూర్ధ్వం, అజీర్ణీ చ, తం జహ్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వాతరోగాదౌ వ్యాయామం నిషేధతి-వాతపిత్తామయీతి| తం-వ్యాయామం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తురవధారణే| బలవద్భిః పురుషైః స్నిగ్ధభోజిభిరర్ధశక్త్యైవ నిషేవ్యో వ్యాయామః| ప్రాక్ శ్రమాద్వాయామవర్జనం కార్యమిత్యర్థః| కదాసౌ విధాతవ్యః ? ఇత్యాహ- శీతకాల ఇతి| హేమంతే శిశిరే వసంతే చ సేవ్యః| శీతర్తువసంతాభ్యామన్యదా మందమేవ సేవ్యః| మందమితి క్రియావిశేషణం| క్రియావిశేషణానాం చ కర్మత్వమేకత్వం నపుంసకత్వం చ వక్తవ్యమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వ్యాయామమాత్రామాహ-అర్ధశక్త్యేతి| అర్ధశక్త్యా వ్యాయామో నిషేవ్యః| కిం సర్వైః? నేత్యాహ-బలిభిరితి| బలిభిః స్నిగ్ధభోజిభిరితి మిలితం విశేషణం| కిం సర్వదా? నేత్యాహ-శీతకాల ఇతి| శీతకాలే-హేమంతశిశిరయోః| అన్యదా తు తతోఽర్ధశక్తేర్మందమల్పమాత్రం నిషేవ్యః| అన్యదేత్యన్యస్యామవస్థాయాం అన్యస్మింశ్చ ఋతౌ| అన్యావస్థా-బలిత్వస్నిగ్ధభోజిత్వవిపర్యయః| అన్యర్తుః- గ్రీష్మాదిత్రయం| ఏవ శబ్దేన మందత్వవిషయే అర్ధశక్తేర్న ప్రవేశః,అర్ధశక్తివిషయే తు మందత్వప్రవేశోఽస్తీతి ద్యోత్యతే|అర్ధశక్తిలక్షణం సుశ్రుతేనోక్తం (చి. అ. 24/43)- "హృది స్థానస్థితో వాయుర్యదా వక్రం ప్రపద్యతే| వ్యాయామం కుర్వతో జంతోస్తద్వలార్ధస్య లక్షణం " ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తం- వ్యాయామం, కృత్వా, అనుసుఖం- యథా శరీరే బాధా న స్యాత్తథా, దేహం మర్దయేత్| సమంతతః- పరితః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0 - మర్దనం విధత్తే-తం కృత్వేతి| అనుసుఖం-సుఖానతిక్రమేణ| సమంతతః-సర్వాంగేషు| అతివ్యాయామదోషకథనాత్పూర్వం మర్దనవిధానం మర్దనస్య వ్యాయామాంగత్వఖ్యాపనార్థం| అంగత్వం చోక్తమేవ, తం కృత్వేతి| అత ఏవోక్తం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం జైజ్జటేన-"మర్దనమపి వ్యాయామాంతఃపాత్యేవ" ఇతి| తచ్చ విశేషాత్పద్భ్యాం| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (చి. అ. 24/43)- "వ్యాయామస్విన్నగాత్రస్య పద్భ్యాముద్వర్తితస్య చ|| వ్యాధయో నోపసర్పంతి సింహం క్షుద్రమృగా ఇవ||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతివ్యాయామాత్తృష్ణాదయో భవంతి| తృష్ణేతి పృథక్ పదం| (తేన తృష్ణాదీనాం పదానామకృతసమాసానాం నిర్దేశో దోషదేశాద్యనురోధేనైకస్య ద్వయోస్త్రిచతురాణాం బహుతరాణాం సర్వేషాం చాతి వ్యాయామవ్యాపత్త్వద్యోతనార్థః|) అతివ్యాయామప్రసంగేనాతిజాగరాదీనామపి వ్యాపదో దర్శయతి-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వ్యాయామప్రమాణాతిక్రమే దోషమాహ-తృష్ణేతి| క్షయో-రాజయక్ష్మా| ప్రతమకః-తమకశ్వాసభేదః| శ్రమః-కర్మేంద్రియాణాం స్వవ్యాపారాక్షమత్వం, క్లమో-బుద్ధీంద్రియాణాం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వ్యాయామాదీనాం భాష్యాంతానాం ద్వంద్వః| తాన్యాదిర్యస్య సాహసస్య ధనురాకర్షణాదేస్తదేవం| అయథాబలమారంభః సాహసం, తద్భజన్సేవమానో వినశ్యతి| క ఇవ ? సింహ ఇవ, సింహో విక్రమవానప్యతిబలం గజపతిం మహావర్ష్మాణమాకర్షన్నాక్రామన్ యథా వినశ్యతి, తథాఽయథాబలమారబ్ధేన వ్యాయామాదినా నరో మార్యత ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వ్యాయామప్రసంగాజ్జాగరాదీనాం యథోక్తప్రమాణాతిక్రమే దోషమాహ-వ్యాయామేతి| గజమాకర్షన్ సింహ ఇవ| యతఃసాహసతః| అయథాబలమారంభః సాహసం| న హి వ్యాయామాద్యతిభజనపర్యాప్తం పుంసాం బలమస్తి| అధ్వస్త్రీశబ్దాభ్యాం గమనసంభోగో లక్ష్యేతే| ఆదిశబ్దేన ధనురాకర్షణాది|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉద్వర్తనస్య కఫహరాదయశ్చత్వారో గుణాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇష్టసాధనత్వకథనద్వారోద్వర్తనం విధత్తే-ఉద్వర్తనమితి| ఉద్వర్తనం కఫహరణాదిగుణం| అతః కుర్యాదిత్యర్థసిద్ధం| ప్రవిలాయనం-ద్రవీకరణం| ద్రవీకృత్య మేదసః శోషణమిత్యర్థః| ఉద్వర్తనం-కషాయాదిచూర్ణైర్గాత్రోద్ధర్షణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్నానం దీపనం వృష్యామాయుష్యం చ భవతి| ఊర్జా- ఉత్సాహః, బలం- ప్రాణః, ఏతే ప్రదదాతి- కరోతి యత్తదేవం| కండ్విత్యాది| కండ్వాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతాన్ జయతి| స్నానస్య ప్రభావాదాయుష్యత్వవృష్యత్వదీపనత్వాని బోద్దవ్యాని| అథవా స్నానేన ప్రహర్షో భవతి, ప్రహర్షణత్వాచ్చ వృష్యత్వం| తథా చ వక్ష్యతి (ఉ.అ.40/35)- "యత్కించిన్మధురం స్నిగ్ధం బృంహణం బలవర్ధనం| మనసో హర్షణం యచ్చ తత్సర్వం వృష్యముచ్యతే" ఇతి| తథా, స్నానం జాఠరాగ్నేర్బహిర్నిర్గతాని రోమకూపాశ్రితాన్యర్చీంషి రుద్ధ్వాఽంతర్నయతి, తతశ్చాగ్నేః ప్రబలత్వం కుర్వద్ దీపనం సంపద్యతే| యథా- శీతకాలే శీతానిలస్పర్శసంరుద్ధస్య జాఠరాగ్నేః ప్రబలత్వం| బాలాదిత్యస్తు వ్యాచక్షిష్ట "స్నానేన భ్రాజకాఖ్యం త్వగాశ్రితం పిత్తమంతః ప్రవిశదూష్మాణం సంవర్ధయతి, తేన తద్దీపనం"| అత ఏవ పరిషేకే జలముష్ణమిష్యతే| యస్మాచ్ఛీతం నిర్వాపయతి తేజో న దేహస్యాంతః ప్రవేశయతి| శీతకాలే తు యచ్ఛీతానిలస్పర్శసంరుద్ధస్యాగ్నేః ప్రబలత్వం తత్కాల ఏవం తస్మిన్, కాలస్వాభావ్యాదితి బోద్ధవ్యం| తథా చాన్యర్తౌ శీతే సతి మందాగ్నిత్వమేవ దృశ్యతే| యథా- వర్షాసు| అగ్నిమాంద్యాదేవాత్ర హి వహ్నిసంధుక్షణం భోజనం సముపదిష్టం| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.6/36)- "వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం వాతవర్షాకులేఽహని| విశేషశీతే భోక్తవ్యం వర్షాస్వనిలశాంతయే" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇష్టసాధనత్వకథనద్వారా స్నానం విధత్తే-దీపనమితి| స్నానం దీపనత్వాదిగుణం| అతః కుర్యాదిత్యర్థసిద్ధం| దీపనం ప్రభావాత్| కేచిదత్ర యుక్తిమాహుః-"బాహ్యోఽంగసేకైః శీతాద్యైరూష్మాఽంతర్యాతి పీడితః| నరస్య స్నాతమాత్రస్య దీప్యతే తేన పావకః||" ఇతి| వృష్యం-వృషాయ స్త్రీప్రసంగినే హితం, శుక్రవర్ధనమిత్యర్థః| ఊర్జోత్సాహః| మలస్త్వగుపలేపః| మనఃకర్మేంద్రియవ్యాపారే సతి బుద్ధీంద్రియోపరమస్తంద్రా| దహ్యమానవత్ దుఃఖం దాహః| పాప్మా-పాపం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉష్ణాంబునా అధఃకాయస్య పరిషేకో బలావహః- ప్రాణకృత్| తేనైవోష్ణోదకేనైవ, ఉత్తమాంగస్య- శిరసః, పరిషేకో విధీయమానః కేశచక్షుషాం బలహృత్| ప్రాణ్యంగానాం సమాహార ఏవ ద్వంద్వ ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాత్కేశచక్షుషామిత్యుపపన్నమేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉష్ణశీతభేదభిన్నస్య స్నానస్య విషయమాహ-ఉష్ణాంబునేతి| ఉష్ణాంబునా యః పరిషేకః, సోఽధఃకాయస్య బలావహః| స ఏవోత్తమాంగస్యోర్ధ్వకాయస్య కేశానాం చక్షుషోశ్చ బలహృత్| తస్మాత్కేశచక్షుర్బలార్థిభిః శీతేన వారిణా స్నాతవ్యం, ఇతరైరుష్ణేన, ఇత్యర్థసిద్ధం| న త్వేకస్మిన్ స్నానే శీతోష్ణయోః ప్రయోగః, క్రియాసంకరదోషాపత్తే| సంగ్రహే (సూ. అ. 3) తు-"నానాప్లుత్య శిరః స్నాయాన్న జలేఽల్పే న శీతలే|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నేత్రే చాస్యం చ కర్ణౌ చ తత్ర రోగాః| అర్దితం చ నేత్రాస్యకర్ణరోగాశ్చాతిసారశ్చ తే విద్యంతే యేషాం త ఏవం| తేషు గర్హితమహితం| ఏవం శేషేషు యోజ్యం| ఆధ్మానాదీనాం ద్వంద్వస్తతో మతుప్| తేన ఆధ్మానవత్సు గర్హితమితి యోజ్యం| ఏవం శేషేష్వపి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అర్దితాదౌ స్నానం నిషేధతి-స్నానమితి| అర్దితః-ఏకాయామః| ఆధ్మానముదరాపూరణం| భుక్తవాన్-కృతభోజనః| గర్హితం-నిషిద్ధం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జీర్ణే- సమ్యక్పరిణతే పూర్వ ఆహారే, అద్యాత్- భుంజీత| కిమద్యాత్ ? హితం- పథ్యం| మితం- మాత్రయా యుక్తం| పథ్యమపి హ్యతిమాత్రం హీనమాత్రం వా భుక్తం దోషాయ స్యాత్, అతో మితం| న వేగానిత్యాది| వాతవిణ్మూత్రాదీనాం సంబంధినో వేగాననున్ముఖీభూతాన్ బలాన్నైరయేన్న ప్రవర్తయేత్| న వేగిత ఇత్యాది| సంజాతవాతవిణ్మూత్రవేగస్తమకృత్వా నాన్యకార్యః స్యాత్| నాన్యత్కార్యం కుర్యాదిత్యర్థః| నాజిత్వేత్యాది| సాధయితుం శక్యః సాధ్యః, తం రోగమజిత్వా నాన్యకార్యః స్యాదితి యోజ్యం| స హ్యుపేక్షితో దుఃసాధ్యోఽసాధ్యో వా స్యాత్| సాధ్యశబ్దోపాదానాదసాధ్యామయం ప్రతి యత్నో న కార్యః, చికిత్సానైష్ఫల్యాదితి ద్యోతయతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-భోజనం విధత్తే-జీర్ణ ఇతి| హ్యస్తనే జీర్ణేఽన్నే సతి, అద్యాత్-భుంజీత| కిం ? హితం,-దేశకాలాద్యుచితం, మితం-యథోక్తమాత్రం| నను, విహారేష్వాహారస్యోక్తిరప్రస్తుతా| మైవం| క్రియాప్రాధాన్యాద్విహారత్వమాహారస్య| క్రియాప్రధానో హి విహారః, క్రియాద్రవ్యప్రధాన ఆహారః, అయమేవ విహారాహారయోర్భేదః, క్రియాద్రవ్యయోరుభయత్ర భావాత్| సంగ్రహే (సూ. అ. 3) తు-"అన్నపానవిధానేన భుంజీతాన్నం వినాఽత్యయాత్| అభినంద్య ప్రసన్నాత్మా హుత్వా దత్త్వా చ శక్తితః|| పాకం సజలమేకాంతే యథాసుఖమితి బ్రువన్| ప్రయచ్ఛేత్సర్వముద్దిశ్య పాచయేన్నాన్నమాత్మనే| నాన్నమద్యాన్మూమూర్షూణాం మృతానాం దుఃఖజీవినాం| స్త్రీజితక్లీబపతితక్రూరదుష్కర్మకారిణాం|| గణారిగణికాసత్రధూర్తానాం పణినాం న చ| నోత్సంగే భక్షయేద్భక్ష్యాన్ జలం నాంజలినా పిబేత్|| సర్వం చ తిలసంబద్ధం నాద్యాదస్తమితే రవౌ|| న భుక్తమాత్ర ఆయస్యేన్న నిషిద్ధం భజేత్సుఖం||" ఇతి| ఏవం ప్రబోధాదయో భోజనాంతా బద్ధక్రమా విహారా ఉక్తాః| తాంశ్చావశ్యకర్తవ్యాన్మన్యమానేషు నరేషు వేగోదీరణవేగధారణవ్యాధ్యుపేక్షాః సంభావ్యేరన్| అతస్తత్ప్రతిషేధం కరోతి| తత్ర వేగోదీరణం నిషేధతి-న వేగానితి| వేగాః-వాతవిణ్మూత్రాదయః| కిం ప్రవర్తమానానపి న ప్రవర్తయేత్ ? నేత్యాహ-బలాత్, అప్రవృత్తాన్న ప్రవర్తయేదిత్యర్థః| వేగధారణం నిషేధతి-న వేగిత ఇతి| వేగితః-సంజాతవేగః సన్, అన్యకార్యో న స్యాద్వేగానేవోత్సృజేదిత్యర్థః| వ్యాధ్యుపేక్షాం నిషేధతి-నాజిత్వేతి| ఆమయమజిత్వాఽన్యకార్యో న స్యాత్, ఆమయమేవ జయేదిత్యర్థః| కిం సర్వం ? నేత్యత ఆహ-సాధ్యం, అసాధ్యస్తు ప్రయత్నవైయర్థ్యాదుపేక్ష్య ఏవ| ఇతి బద్ధక్రమవిహారా వ్యాఖ్యాతాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వభూతానామశేషప్రాణినాం, యస్మాత్సుఖార్థాః ప్రవృత్తయః- కర్మాణి, మతాః- అభిప్రేతాః| సుఖం చ శర్మాఖ్యం, ధర్మాద్వినా న భవతి, తస్మాత్కారణాత్, ధర్మపరో- ధర్మప్రధానః, స్యాత్| ధర్మాదితి "పృథగ్వినా" ఇతి పంచమీ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథాబద్ధక్రమాన్ విహారాన్ వ్యాచష్టే, తే చ ప్రాయేణ ధర్మరూపాః| తత్ర ధర్మస్యాయుర్వేదాంగత్వే హేతుమాహ-సుఖార్థా ఇతి| సుఖమారోగ్యం| ఉక్తం హి చరకే (సూ. అ. 9/4)- "సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం, వికారో దుఃఖమేవ చ" ఇతి| యద్యపి షోడశాత్మకాచ్చికిత్సితాదారోగ్యం, తథాపి ధర్మసహకృతాదేవ| ఇతి ధర్మస్యాయుర్వేదాంగత్వం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కల్యాణే- శుభకర్మణి, మిత్రాణి- సహాయాః, ఉపదేశాదినా కల్యాణమిత్రాణి, తాని భక్త్యా- అదంభమతిః సన్, భజేత్| ఇతరాణి- కల్యాణమిత్రాపేక్షయేతరాణి పాపమిత్రాణి, తేభ్యో దూరగస్తద్వర్జనపరః| తత్సంగో హి దృష్టాదృష్టానర్థకరః| దూరగ ఇత్యత్ర "అంతాత్యంతాధ్వదూరపారసర్వానంతేషు డః" ఇతి డః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సన్మిత్రసేవాం విధత్తే-భక్త్యేతి| కల్యాణాని కల్యాణహేతుత్వాత్| ఇతరాణ్యకల్యాణాని, తేభ్యో దూరగః సన్, కల్యాణాని మిత్రాణీ, సేవేత| కయా? భక్త్యా| యద్యపి భక్తిః సేవైవ, తథాపి ఫలానుసంధాననివృత్యర్థమేవముక్తం| ఏవం హి కృతం కర్మ మహాఫలం భవతి| అత ఏవ వక్ష్యమాణాన్యపి కర్మాణి అవశ్యకర్తవ్యబుద్ధ్యా కర్తవ్యాని, న తు ఫలానుసంధానేన|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హింసా- ప్రాణ్యుపఘాతః, స్తేయం- చౌర్యం, అన్యథాకామో- నిషిద్ధకామసేవా పశుస్త్రీగురుదారగమనాది, ఏతత్త్రివిధం కాయికం పాపం కర్మ| పైశున్యం- పరేషాం భేదకృద్వచనం, పరుషమమృదువచనం, అనృతసత్యవచనం, సంభిన్నాలాపోఽసంబద్ధప్రలపనం, చతుర్విధమేతద్వాచికం| వ్యాపాదః- ప్రాణ్యుపఘాతచింతా, అభిధ్యా- పరగుణాద్యసహిష్ణుతా, విషయస్పృహా వా. దృగ్విపర్యయం- శాస్త్రదృష్టివైపరీత్యం నాస్తికత్వాది, త్రివిధమేతన్మానసం| తదేతద్ధింసాది దశధా పాపం కర్మ కాయవాఙ్మనసైస్త్యజేన్న కుర్యాదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పాపం నిషేధతి-హింసేతి| తచ్చ దశవిధం| తత్ర హింసా-ప్రాణివధః| స్తేయం-ప్రాణివధః| స్తేయం-చోర్యం| అన్యథాకామోఽగమ్యాగమనం| పైశున్యం-పరస్యాఽప్రత్యక్షం తద్దోషకీర్తనం| ప్రత్యక్షం తు పరుషం| అనృతమసత్యం| సంభిన్నాలాపోఽసత్ప్రలాపః| వ్యాపాదః-పరానిష్టచింతనం| అభిధ్యా-పరస్వాపహరణేచ్ఛా| దృగ్విపర్యయః-ఆప్తవాక్యేష్వప్రమాణబుద్ధిః| దృక్శబ్దేనాప్తదృష్టోఽర్థ ఉచ్యతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-న విద్యతే వృత్తిర్యేషాం తానవృత్తీన్| శక్తితః- యథాసామర్థ్యం, అనువర్తేత- అనుకూలం గచ్ఛేత్| తథా, వ్యాధినా శోకేన చార్తాంశ్చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆర్తానువృత్తిం విధత్తే-అవృతీతి| అవృత్తిః-జీవనోపాయాభావః| శోకః-ఇష్టవియోగజం దుఃఖం| అనువర్తేత-ఆర్తినివారణే ప్రయతేత|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కీటాన్ పిపీలికాంశ్చాత్మవత్పశ్యేత్| స్వశరీరతుల్యానిత్యర్థః| కిముత సాధూనసాధూంశ్చ| కీటపిపీలికమప్యాత్మవత్పశ్యేదిత్యపిశబ్దస్యార్థః| కీటపిపీలికమితి "క్షుద్రజంతవః" ఇత్యేకత్వం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-భూతదయాం విధత్తే-ఆత్మవదితి| కీటపిపీలికమప్యాత్మవత్పశ్యేత్, కిం పునర్బ్రాహ్మణాదికం| "ఆత్మనః ప్రతికూలాని పరేషాం న సమాచరేత్" ఇత్యర్థః|||

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దేవాదీనాం ద్వంద్వః| దేవాదీనర్చయేత్| వృద్ధాః- జ్ఞానవృద్ధాః శీలతపోవృద్ధాశ్చ| నృపో- రాజా| అతిథిః- అసమానగ్రామీ వైశ్వదేవాంతే సముపస్థితః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పూజ్యపూజాం విధత్తే-అర్చయేదితి| పూజ్యాశ్చ దేవాదయః| వృద్ధః-శ్రుతాదిభిరాత్మనోఽధికః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అర్థినో- యాచకాన్, ప్రత్యాఖ్యానేన విముఖాన్న కుర్యాత్| నావమన్యేత్- నావమానయేత్| న చ పరుషవచనాదినా ఆక్షిపేత్- పరిభవేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యాచకద్వేషం నిషేధతి-విముఖానితి| స త్రేధా, విముఖీకరణం అవజ్ఞా పరుపభాషణం చేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అరౌ శత్రావపకారపరేఽపి సత్యుపకారప్రధానః స్యాత్| నను, రిపురపకారక ఏవ, తత్కిమపకారపర ఇతి విశేషణేన| తథా చ మాఘః (సర్గః 2/37)- "ఉపకర్త్రారిణా సంధిర్న మిత్రేణాపకారిణా| ఉపకారాపకారౌ హి లక్ష్యం లక్షణమేతయోః" ఇతి| ఉచ్యతే| న హి సర్వదైవారిరపకారం కర్తుం శక్యః స్యాత్, కిం తర్హి కదాచిదేవ| హేత్వాద్యధీనత్వాదపకారకారిత్వస్య| వాతాదిదోషవత్| యథా- వాతాదయో దోషా దూషణస్వభావా అపి సంతః కదాచిద్వికారకారిత్వే సమర్థా భవంతి కదాచిన్నైవ| దోషత్వం తు సర్వదైవ తేషాం| తస్మాదపకారపర ఇతి యుక్తం విశేషణం| అపకారిణ్యుపకారకృత్స్యాత్ కిం పునరుపకారక ఇత్యపిశబ్దార్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పరోపకారం విధత్తే-ఉపకారేతి| అపకారపరేప్యరౌ ఉపకారప్రధానః స్యాత్, కిం పునరుపకారపరే మిత్రాదౌ| అపకారాసమర్థోఽప్యరిరస్తీతి న పౌనరుక్త్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సంపత్సు విపత్సు చైకమనాః- సమచిత్తః| సంపత్సు హర్షేణ, విపత్సు విషాదాదినా, న భావ్యమిత్యర్థః| హేతావిత్యాది| హేతౌ- కారణే, ఈర్ష్యేత్| యథా- అయమేవం శ్రుతత్యాగాదిగుణవాన్ కస్మాత్, కస్మాదహమప్యేవం న భవేయం| ఫలే న తు- పరకీయే శోభనే ఫలే వస్త్రాలంకారాదికే నేర్ష్యేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నిర్వికారత్వం విధత్తే-సంపద్విపత్స్వితి| హేతుషు సంపత్సు, చిషాదహేతుషు విపత్సు, ఏకమనాః-హర్షవిషాదరహితచిత్తో, భవేత్| ఈర్ష్యాం నిషేధతి-హేతావితి| పరోత్కర్షాసహనమీర్ష్యా| తాం న కుర్యాత్| యో హి బుద్ధిమాన్, స హేతౌ-ఫలసాధనే, ఈర్ష్యేత్, న తు ఫలే| ఏతదుక్తం భవతి, ఏకం ఫలముద్దిశ్య, తత్సాధనమనుతిష్ఠద్భిః పరస్పరేర్ష్యయాఽనుష్ఠేయం| తథా హ్యనుష్ఠితం కర్మ సమ్యగాశు నిష్పద్యతే| అథ దైవానుకూల్యాదేకస్య ఫలే సిద్ధే, తత్రేతరైరీర్ష్యా న కర్తవ్యా| సా హి న ఫలస్య సాధనం, ప్రత్యుత పాపరితాపయోరితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కాలే- ప్రస్తావే, హితం- పథ్యం, మితం- న బహు, అవిసంవాది- సత్యం, పేశలం- మనోజ్ఞం, బ్రూయాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-భాషణం విధత్తే-కాల ఇతి| కాలే-ప్రస్తావే, బ్రూయాత్| తచ్చ హితం-పథ్యం| మితం-వివక్షితార్థప్రకాశనమాత్రం| అవిసంవాది-సత్యం| పేశలం-మధురం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పూర్వాభిభాషీ- పూర్వాలాపీ, స్యాత్| సుముఖో- గతభ్రుకుటిః| సుశీలః- శోభనస్వభావః| తథా, కరుణయా మృదురార్ద్రసంతానో మాతేవ పుత్రే| ఏకోఽద్వితీయః సన్సుఖీ న స్యాత్| తథా, సర్వత్ర- సర్వస్మిన్ జనే, విశ్రబ్ధో- విశ్వస్తో, న స్యాత్| తథా చ భగవాన్ వ్యాసః- "మాయాచారే మాయయా వర్తితవ్యం" ఇతి| తథా, సర్వత్ర- మిత్రస్వజనాదిష్వపి, శంకితోఽవిశ్వస్తో, న స్యాత్, తేషాం వైముఖ్య- దోషప్రసంగభయాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పూర్వాభిభాషిత్వాదికం విధత్తే-పూర్వాభిభాషీతి| పూర్వాభిభాషీ-యదృచ్ఛయా సంగతే సుహృది తద్వచనాత్పూర్వం కుశలప్రశ్నాదికారీ, భవేత్| తథా, సుముఖః-ప్రసన్నవదనః| సుశీలః శిష్టానుమతవ్యవహారవాన్| కరుణామృదుః-సత్యపి సామర్థ్యే కృపాలుత్వాత్పరాపకారసహిష్ణుః| ఏకసుఖిత్వాదికం నిషేధతి- నైక ఇతి| ఏకః సుఖీ న భవేత్-జ్ఞాతిభృత్యాదిభ్యో యథాయథమవిభజ్య సుఖసాధనం నోపయుంజీత| తథా సర్వత్ర న విశ్రబ్ధో న చ శంకితో భవేత్- అవిశ్వసనీయేషు విశ్వాసమశంకనీయేషు చ శంకాం న కుర్యాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆత్మనః శత్రుం కంచిదపి న ప్రకాశయేత్| తత్ప్రకాశనాద్ధిః భేదః స్యాత్| నాత్మానం కస్యచిద్రిపుం ప్రకాశయేత్| పూర్వోక్తాదేవ హేతోః| అపమానం- అసత్కారం, కస్యచిన్న ప్రకాశయేత్| ప్రభోః స్వామినః సంబంధినీం నిఃస్నేహతాం న ప్రకాశయేత్| తత్ప్రకాశనాదసౌ ప్రభుర్జాతావసరైర్భేదకైః సుతరాం నిఃస్నేహీక్రియతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆత్మనః శత్రుత్వాదిప్రకాశనం నిషేధతి-న కంచిదితి| ఆత్మనః శత్రుం న కంచిత్ప్రకాశయేత్-మమాయం వైరీతి న ద్యోతయేత్| తథా, ఆత్మానమపి కస్యచిద్రిపుం న ప్రకాశయేత్ అహమస్య వైరీతి న ద్యోతయేత్| తథా, అపమానం-కుతోఽపి జాతం తిరస్కారం, న ప్రకాశయేత్| తథా, ప్రభోర్నిఃస్నేహతాం న ప్రకాశయేత్-మాం ప్రతి స్వమీ సంప్రతి నిఃస్నేహ ఇతి న ద్యోతయేత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జనస్యాశయమాలక్ష్య- లోకస్య అభిప్రాయం బుద్ధ్వా పరిచ్ఛిద్య, యో జనో యథా పరితుష్యతి తథా తేనైవ ప్రకారేణ దానప్రియవచనాదినా తమనువర్తేతారాధయేత్| కీదృశో భూత్వా ? పరారాధనే పండితస్తజ్జ్ఞః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లోకరంజనం విధత్తే-జనస్యేతి| లోకస్యాభిప్రాయంజ్ఞాత్వా, యో యథా పరితుష్యతి తం తథైవానువర్తేత| కీదృశః ? పరారాధనపండితః-పరసంతోషోత్పాదనప్రకారేషు సునిష్ఠితో భూత్వా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇంద్రియాణి- రసనాదీని, కదన్నాశనాదినా న పీడయేన్న నిగృహ్ణీయాత్| న చైతానీంద్రియాణ్యతి లాలయేదతిశయేన విలాసయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇంద్రియపీడాం ఇంద్రియాతిలాలనం చ నిషేధతి న పీడయేదితి| స్పష్టం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్రయాణాం ధర్మార్థాకామానాం వర్గస్త్రివర్గః, తేన శూన్యం- రహితం, ఆరంభముద్యమం, న భజేత్- న కుర్యాత్| కథం భజేత్ ? తం చ త్రివర్గమవిరోధయన్- పరస్పరమబాధయన్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-త్రివర్గశూన్యమారంభం నిషేధతి-త్రివర్గశూన్యమితి| త్రివర్గో-ధర్మార్థకామాః, తైః శూన్యం-తేషామన్యతమం యో న ఫలతి తం, న సేవేత| త్రివర్గపరస్పరవిరోధయుక్తమారంభం నిషేధతి- తం చావిరోధయన్నితి| తం త్రివర్గం పరస్పరం విరోధయన్నారంభం న భజేత్| యత్రారంభే ధర్మాదిష్వేకో నశ్యత్యేక ఉత్పద్యతే, తం త్యజేదిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వధర్మేషు మధ్యమాం ప్రతిపదం ప్రతిపత్తిమనుయాయాత్- సర్వేష్వాచారేషు మధ్యమం మార్గమనువర్తేత| నైకత్రాసక్తిం కుర్యాదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సర్వధర్మానుసరణం విధత్తే-అనుయాయాదితి| సర్వధర్మేషు మధ్యమాం ప్రతిపదమనుయాయాత్-సర్వేష్వాత్మకృత్యేషు రాగద్వేషరహితాం బుద్ధిమనుసరేత్| మధ్యస్థః సర్వాన్ ధర్మాననుతిష్ఠేదిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నీచాన్యదీర్ఘాణి రోమనఖశ్మశ్రూణి యస్య స ఏవంభూతో భవేత్| రోమాణి- బాహూరుప్రభృతిషు రోమాణి కేశాశ్చోచ్యంతే| తథా చ "హృషేర్లోమసు" ఇత్యత్ర సూత్రే వివృతం- 'లోమాని మూర్ధజాన్యంగజాని చేహ గృహ్యంతే ఇతి| నీచలోమాదికఫలం చ మునినోక్తం (చ.సూ.అ.5/96)- "పౌష్టికం ధన్యమాయుష్యం శుచి రూపవిరాజనం| కేశలోమనఖాదీనాం కృంతనం సంప్రసాధనం" ఇతి| తథాంఘ్రీ- పాదౌ| మలాయనాని- ఘ్రాణకర్ణాదీని| నిర్మలాన్యంఘ్రిమలాయనాని యస్య స ఏవం| అస్య చ ఫలం (చ.సూ.అ.5/95)-- "మేధ్యం పవిత్రమాయుష్యమలక్ష్మీకలినాశనం| పాదయోర్మలమార్గాణాం శౌచాదానమభీక్ష్ణశః" ఇతి| స్నానం శీలయతీతి స్నానశీలో- నిత్యస్నాయీ స్యాత్| తథా, సుసురభిః- సుగంధిః| శోభనో జీర్ణమలినవస్త్రాదివివర్జితో వేషో యస్య స సువేషః| అనుల్బణోఽనుద్ధతః, స చాసావుజ్జ్వలశ్చానుల్బణోజ్జ్వలః| అనుద్ధతవేషః ఉజ్జ్వలశ్చ స్యాదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నీచరోమత్వాదికం విధత్తే-నీచేతి| నీచత్వం ఛేదేన కార్యం| రోమశబ్దేన కేశా అపి గృహ్యంతే| ఉక్తం హి చరకే (సూ.అ. 8/18)-"త్రిః పక్షస్య కేశశ్మశ్రుతోమనఖాన్సంహారయేత్" ఇతి| తథా, నిర్మలాంఘ్రిమలాయనః| మలాయనం-శ్రోత్రాది| స్నానశీలః-కాలద్వయేఽపి స్నాననిష్ఠః, ప్రత్యహం స్నానస్య ప్రాగ్విహితత్వాత్| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 8/18)- "ద్వౌ కాలావుపస్పృశేత్" ఇతి| సుసురభిర్గంధమాల్యాదిధారణేన| సువేషో వస్త్రాలంకారాదిధారణేన| అనుల్బణోజ్జ్వలోఽనుద్ధతశృంగారః| ఉజ్జ్వలః-శృంగారరసః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ధారయేదిత్యాది| రత్నాని- మణయో వజ్రపద్మరాగాదయః| సిద్ధమంత్రోఽపరాజితాదిః| మహౌషధిః- సహదేవ్యాదికా| రత్నాదీనాం ద్వంద్వః| రత్నాదీర్బాహుగ్రీవాదిషు, సతతం- సదైవ, ధారయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రత్నాదిధారణం విధత్తే-ధారయేదితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యుగమాత్రదృగ్విచరేద్భ్రమేత్| యుగం- హస్తచతుష్టయం, తత్పశ్యతి యః స ఏవం| ఏవం కుర్వన్సమ్ముఖమాగచ్ఛద్భిర్గవాశ్వాదిభిర్నోపద్రూయతే| తథా, సహాతపత్రేణ- ఛత్రేణ, పదత్రాణేన- పదాధారపర్యాయేణ, యో వర్తతే స ఏవం| పాదత్రచ్ఛత్రయోశ్చ గుణా ఉక్తాః- "మారుతస్యానులోమ్యాయ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం| అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలదృక్శుక్రరక్షణం| వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పర్యటనం నియచ్ఛతి-సాతపత్రేతి| ఆతపత్రం ఛత్రం| పదత్రాణే-ఉపానహౌ| యుగం-హస్తచతుష్టయం, తన్మాత్రం పురః పశ్యన్విచరేత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రాత్రౌ చాత్యయికే కార్యే దండీ సన్ విచరేత్| దండేన సర్పాదీనాముత్త్రాసమపి చోక్తం| తథా (సుశ్రుతే చి.అ.24/76)- "శునః సరీసృపవ్యాలవిషాణిభ్యో భయాపహం| శ్రమస్ఖలనదోషఘ్నం స్థవిరే చ ప్రశస్యతే| సత్వోత్సాహబలస్థైర్యధైర్యవీర్యవివర్ధనం| అవష్టంభకరం చాపి భయఘ్నం దండధారణం||" ఇతి| తథా చ (చరకే సూ.అ.5/99)- "స్ఖలతః సంప్రతిష్ఠానం శత్రూణాం చ నిషూదనం| అవష్టంభనమాయుష్యం భయఘ్నం దండధారణం" ఇతి| మౌలీశిరోవేష్టనయుక్తః| అనేనోపరిష్టాత్ పతతాం పతంగకీటాదిమూత్రపురీషాదీనాం రక్షా| తథా, సహాయవాన్| అనేనాపి చిత్తావష్టంభః| దండశబ్దాత్ "అత ఇనిఠనౌ" ఇతి ఇనిః, మౌలిశబ్దాచ్చ వ్రీహ్యాదిత్వాత్, తస్య హ్యాకృతిగణత్వమితి కేచిత్| ఆత్యయిక ఇతి| అత్యయః- కృచ్ఛ్రం| తస్మిన్ భవమిత్యధ్యాత్మాదిత్వాఠ్ఠఞ్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రాత్రిపర్యటనం నియచ్ఛతి-నిశీతి| యత్కార్యం కాలప్రతీక్షాం న సహతే తదాత్యయికం| తస్మిన్సతి దండాదియుక్తః సన్ రాత్రౌ విచరేత్| మౌలిః-శిరోవేష్టనం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-చైత్యో- విశిష్టదేవతాధిష్ఠితో లోకప్రసిద్ధో వృక్షవిశేషః, బుద్ధాలయ ఇత్యన్యే| పూజ్యో- గురుపిత్రాదిః| ధ్వజశ్చిహ్నం| అశస్తాశ్చండాలాదయః, అశస్తమమంగల్యం వస్తు ఇత్యన్యే| ఏషాం ఛాయాం| తథా, భస్మ-భూతిః| తుషో- ధాన్యాదిత్వక్| అశుచిర్విట్, యద్వా ఉచ్ఛిష్టం వస్తు| తదేతన్నాక్రామేత్| శర్కరా- సూక్ష్మపాషాణాకృతిర్మృత్ఖండికా| తథా, లోష్టం- మృత్పిండాదిఖండః| బలిర్దేవతాద్యర్చనం| స్నానం ప్రసిద్ధం| బలిశ్చ స్నానం చ బలిస్నానే, తయోర్భువౌ బలిస్నానభువౌ| శర్కరా చ లోష్టం చ బలిస్నానభువౌ చ తా నాక్రామేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-చైత్యాదిచ్ఛాయాద్యాక్రమణం నిషేధతి-చైత్యేతి| చైత్యో-గ్రహాధిష్ఠితో వృక్షః పూజ్యో-దేవాదిః, ధ్వజో-యూపాదిః, అశస్తశ్చండాలాదిః, తేషాం ఛాయాం నాక్రమేత్| తథా, భస్మభూతిం| తుషం-ధాన్యత్వచం| అశుచీన్-విణ్మూత్రోచ్ఛిష్టని| శర్కరాదివ్యాప్తాన్| శర్కరా-వాలుకా, లోష్టం-మృత్పిండః, బలిః-పూజోపహారః| స్నానం-స్నానోదకం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- నదీం- తరంగిణీం, దోర్భ్యాం న తరేత్| అగ్నిస్కంధమభి- అగ్నిరాశేరభిముఖం, న వ్రజేత్| సందిగ్ధా చాసౌ నౌశ్చ తాం, నారోహేన్నోచ్చలేత్| సందిగ్ధాయాః శిథిలబంధనత్వాజ్జర్జరత్వాదతిభారాక్రాంతత్వాత్పారగమనం ప్రతి సందేహః| చేతి సముచ్చయే| వృక్షం చ నారోహేత్| కథం ? దుష్టయానవత్| యథా దుష్టయానమశ్వాదికం నారోహేత్ తథేతి| దుష్టయానారోహణమపి చోక్తయాఽనయా నిషిద్ధం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-బాహుభ్యాం నదీతరణం నిషేధతి-నదీమితి| అగ్నికంధాభిముఖం గమనం నిషేధతి-నాగ్నిస్కంధమితి| అగ్నిస్కంధో-మహానగ్నిరాశిః| సందిగ్ధనావాద్యారోహణం నిషేధతి-సందిగ్ధనావమితి| సంధిగ్ధా-శంక్యమానమజ్జనా| దుష్టం యానం-శంక్యమానపతనమశ్వాది| తస్య చ దృష్టాంతత్వేనోపాదానం తదారోహణస్య నిషేధవిషయత్వఖ్యాపనార్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నాసంవృతాస్యః క్షుత్యాదీన్ కుర్యాత్| హస్తాదినా ముఖం పిధాయ కుర్యాదిత్యర్థః| క్షుతిః- ఛిక్కా, హాస్యం- హసనం, విజృంభణం- జృంభికా, ఏషాం సమాహారద్వంద్వః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అనాచ్ఛాదితముఖస్య క్షవథ్వాదికం నిషేధతినాసంవృతముఖ ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నాసాం న వికర్షేత్| మలోత్సారణమాత్రం తు కార్యమేవ, ఇతి విశబ్దేన ద్యోతయతి| అకస్మాత్- కారణం వినా, భువం- పృథ్వీం, న విలిఖేత్- నోత్కర్షేత్| అంగైర్హస్తపాదాదిభిః, విగుణం- అననుగుణం యథా భవతి తథా, న చేష్టేత- న వ్యాప్రియేత| ఉత్కటకం స్థితమవస్థానం యస్య స ఏవంభూతో నాసీత| చిరం చ తిష్ఠేదిత్యర్థః, అర్శోరోగాద్యుత్పత్తేః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నాసికానిష్కోషణం నిషేధతి-నాసికామితి| నాసికా ఛిద్రోపలక్షణం| తేన గలకర్ణనాసికాస్రోతోదశనాక్షివివరాణి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (చి. అ. 24/95)- "న గలకర్ణనాసాస్రోతోదశనాక్షివివరాణ్యభినిష్కుష్ణీయాత్" ఇతి| నిష్కారణం భూమివిలేఖనం నిషేధతి-నాకస్మాదితి| విగుణామంగచేష్టాం నిషేధతి-నాంగైరితి| విగుణం-అనార్జవం| చిరకాలముత్కటకాసనం నిషేధతి-నాసీతేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దేహాదీనాం ద్వంద్వః| ఏషాం సంబంధినీశ్చేష్టాః క్రియాః శ్రమాత్ఖేదాత్ పూర్వం వినివర్తయేత్| తావద్ధనురాకర్షాది కుర్యాద్యావన్నాతీవ శ్రమః స్యాదిత్యర్థః| తథా, ఊర్ధ్వే జానునీ యస్య స ఊర్ధ్వజానుశ్చిరం నాసీత|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శ్రమోత్పత్తేః ప్రాగేవ సర్వచేష్టోపరమం విధత్తేదేహేతి| వ్యాయామస్య శ్రమైకఫలత్వాన్నివృత్తికాలాభిధానాచ్చ తద్ద్యతిరిక్తాఽత్ర దేహచేష్టా గ్రాహ్యా| చిరకాలమూర్ధ్వజానుస్థితం నిషేధతి-నోర్ధ్వజానురితి| యో జంఘే సంకోచ్యోత్తానః శేతే, యశ్చోర్ధ్వం తిష్ఠతి, స ఊర్ధ్వజానుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నక్తం- రాత్రౌ, ద్రుమం- తరుం, న సేవేత| తదాశ్రితకీటమూత్రశకృదాదిపాతరక్షార్థం| చత్వరం- త్రిపథం| అన్యే త్వాహుః- "యత్ర ప్రదేశే నగరనివాసినో గ్రామ్యా వా సమేత్య నానావిధాః కథాః కుర్వంతి, స చత్వర ఉచ్యతే"| చైత్యాంతః- చైత్యసమీపం, చతుష్పథం- మార్గచతుష్టయసంగమః, సురాలయో- దేవగృహం, ఏతాంశ్చ నక్తం న సేవేత| సూనా- వధస్థానం, అటవీ- నిర్జనో దేశః, శూన్యగృహం- ఉజ్జటం భవనం, శ్మశానం- పితృవనం, ఏతాని దివాఽపి న సేవేత| అపి శబ్దేన రాత్రౌ నితరామసేవనమాహ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రాత్రౌ ద్రుమాదిసేవాం నిషేధతి-నక్తమితి| గ్రామాద్బహిర్యత్రోపవిశ్య గ్రామ్యాః సర్వే కథాః కుర్వతే, యశ్చ త్రయాణాం పథాం సంగమః, స చత్వరః| చైత్యాంతః-చైత్యసమీపం| చతుష్పథః-చతుర్ణాం పథాం సంగమః| సురాలయో-దేవకులం| సూనాదిసేవాం నిషేధయతి-సూనేతి| సూనా- వధస్థానం| అటవీ-అరణ్యం| అపిశబ్దాద్రాత్రావపి న|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆదిత్యం సర్వథా- ఉద్యంతమస్తం యాంతం ప్రతిమాగతముపరక్తం వా, నేక్షేత| తథా, భారం శిరసా న చ వహేన్న నయేత్| ప్రతతం- అనవరతం, సూక్ష్మం వస్తు నేక్షేత| దీప్తం చామేధ్యం చాప్రియం చ తాని ప్రతతం నేక్షేత| నను, తర్హి సర్వథా నేక్షేతేత్యనేన కోఽర్థః ? యతో రవిరపి దీప్తః, దీప్తగ్రహణేనైవాస్య దర్శననిషేధః సిద్ధః| అస్త్యేవైతత్| కింతు సర్వప్రకారమాదిత్యం నేక్షేత| దీప్తం త్వనవరతం నేక్షేతేతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆదిత్యదర్శనం నిషేధతి-సర్వథేతి| నను "నోద్యంతమస్తమాయాంతం తపంతం ప్రతిమాగతం| ఉపరక్తం చ భాస్వంతం వాససా వా తిరోహితం||" ఇతి సంగ్రహే (సూ. అ. 3)| ఇహ తు సర్వథా, ఇతి విరోధః| మైవం| యో హ్యదృష్టమేవ దోషం జిహాసుః, తం ప్రత్యుదయాదినిషేధః| యస్తు, దృష్టమపి, తం ప్రతి సర్వప్రకారేణేత్యవిరోధః| పురస్తాద్దీప్తనిషేధాదేవ నిషేధే సిద్ధేఽప్యుదయాద్యదీప్తావస్థాసు నిషేధార్థమిదం| శిరసా భారవహనం నిషేధతి- న భారమితి|ప్రతతాదిదర్శనం నిషేధయతి- నేక్షేతేతి| ప్రతతం- విస్ఫారితాక్షం, క్రియావిశేషణమిదం| సూక్ష్మం- అణు| దీప్తం-తేజస్వి|అమేధ్యం-అశుచి|అప్రియం-ద్విష్టం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-విక్రయో- వినిమయః, ఇయత్ప్రమాణమధునేదం దీయత ఇతి| సంధీయతే యేన తత్సంధానం- అనేకద్రవ్యసంభారో యేన తత్- మద్యం యథావత్ప్రమాణేన సంధీయతే| దానం- యథాశాస్త్రం స్వత్వనివృత్తిః పరస్వత్వాపాదానం| ఆదానం- యథాశాస్త్రమేవ పరస్మాద్ గ్రహణం| ఏతేషాం ద్వంద్వః| తతో మద్యశబ్దేన షష్టీసమాసః| మద్యవిక్రయాదీని నాచరేత్| ద్విజవిషయం చైతద్వాక్యమితి బోధ్యం| సర్వస్య తు నిషేధాత్ క్రయాదివ్యవహారోచ్ఛేదః స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మద్యవిక్రయాదీని నిషేధతి-మద్యవిక్రయేతి| విక్రయో-మూల్యేన దానం| సంధానం- ఉత్పాదనం| ఆదానం ప్రతిగ్రహః| మద్యస్యౌషధేషు విధానాత్ క్రయపానయోరనిషేధః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్యజేదితి క్రియా వక్ష్యమాణా| పురఃశబ్దస్య వాతాతపాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబంధః| పురోవాతః- పూర్వదిగాగతో వాతః| పుర ఆతపః- పూర్వాతపః| పురోవాతాదీన్ పంచ త్యజేత్| అనృజుః- విషమస్థితశరీరః, క్షవథ్వాదీన్ షట్ త్యజేత్| అనృజ్వితి క్రియావిశేషణమితి కేచిహ్యాచక్షతే| అన్నమత్ర శాల్యాది| కూలం- వప్రః, తచ్ఛాయాం త్యజేత్| తత్ర హి తిష్ఠతస్తత్పాతాద్భయం స్యాత్| నృపద్విష్టం- రాజ్ఞోఽప్రియం, త్యజేత్| వ్యాలో- దుష్టహస్త్యాదిః, దంష్ట్రిణః- సర్పాద్యాః, విషాణినో- గవాద్యాః, తాంస్త్యజేత్| హీనాః- కులశీలవిత్తాదిభిర్న్యూనాః, అనార్యాః- అసాధవః, అతినిపుణాః- అతిగణనాపరాః, తేషాం సేవాం త్యజేత్| ఉత్తమైరితి సహార్థే గమ్యమానే తృతీయా| ఉత్తమైః సహ విగ్రహం త్యజేత్| సంధ్యాస్వభ్యవహారాదీన్ పంచ త్యజేత్| శత్రుసత్రేత్యాది| శత్ర్వశనం త్యజేత్| సత్రం- యజ్ఞః, తస్యాశనం త్యజేత్| ఋత్విజాదీన్ వర్జయిత్వా, అన్యస్య హి తదశనం నిషేధతి| తథా హి- "యజ్ఞాంతే తదుద్భూతపాపోపశమనీయం ప్రాయశ్చిత్తం శ్రూయతే"| గణాః- కథకచారణాదయః, తైరాకీర్ణం- వ్యాప్తమశనం త్యజేత్| గణికా- వేశ్యా, తస్యాః సంబంధ్యశనం త్యజేత్| తదశనాద్ధి తప్తాపసంక్రమణం స్యాత్| పణికః- పణోపజీవీ, ఇతరవణిగిత్యర్థః| (తథా హి (సంగ్రహే సూ. అ, 3)- "గణారిగణికాసత్రధూర్తానాం పణినాం న చ " ఇతి|) పణికా ఇతి "నౌద్వ్యచష్ఠన్" ఇతి ఠన్| పణికో హి పాపీయాన్నింద్రితపణ్యాదివిక్రీణానః ప్రశంసతీత్యాది హేతోః| గాత్రేత్యాది| గాత్రాణి-అంగాని, తైస్తథా వక్త్రేణ నఖైశ్చ వాద్యం త్యజేత్| తథా, హస్తావధూననం కేశావధూననం చ త్యజేత్| (అవధూననం-కంపనం|) తోయేత్యాది| మధ్యశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తోయయోర్ద్వయోర్మధ్యేన యానం త్యజేత్| న యాయాదిత్యర్థః| ఏవమగ్న్యోర్మధ్యేన| తథా, పూజ్యయోర్మధ్యేన| సమాసకరణాత్తోయాగ్న్యోస్తోయపూజ్యయోరగ్నిపూజ్యయోరపి మధ్యేన న యాయాదితి బోద్ధవ్యం| తథా, ధూమం , శవాశ్రయం-శవోద్భూతం, త్యజేత్| మధ్యేత్యాది| మధ్యేఽతిసక్తిః- అతిసేవా, తాం త్యజేత్| స్త్రీషు-యోషాసు, విశ్రంభం-విశ్వాసం స్వాతంత్ర్యం చ త్యజేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పురోవాతాదీన్ నిషేధతి-పురోవాతేత్యాది| పురోవాతః-పూర్వదిగ్వాయుః| ఆతపో-ఘర్మః| రజో-ధూలిః| తుషారో-అవశ్యాయః| పరుషానిలః-చండవాతః| అనృజురితి క్షవథ్వాదిషట్కవిషయం కర్తృవిశేషణం| అన్నం-భోజనం| కూలం-రోధః, తస్య ఛాయా| నృపద్విష్టో- రాజద్వేష్యః| వ్యాలో-దుష్టగజాదిః| దంష్ట్రీ-సర్పాదిః| విషాణీ-మహిషాది| సంధ్యాస్విత్యభ్యవహారాదిపంచకవిషయం| అభ్యవహారో-భోజనం| స్త్రీశబ్దేన సంభోగోలక్ష్యతే| చింతనం-అధీతపరామర్శః| శత్ర్వాదీనామశమం| శత్రుః-వైరీ| సత్రం-యజ్ఞః| గణాః-బహవో మిలిత్వా దాతారః| ఆకీర్ణో-యోగ్యాయోగ్యమవిచింత్యాన్నదాతా| గణికా-వేశ్యా| ఆపణికో-వణిక్| గాత్రాదిభిర్వాద్యం| వాద్యం-శబ్దానుకారి| వక్త్రేణ వంశాదేర్నఖేన వీణాదేర్వాదనం నిషేద్ధుం పృథగ్గ్రహణం| అవధూననం-కంపనం| తోయయోః, అగ్న్యోః, పూజ్యయోః, తోయాగ్న్యోః, తోయపూజ్యయోః, అగ్నిపూజ్యయోశ్చ మధ్యేన యానం| శవాశ్రయో ధూమః-ప్రేతధూమః| మద్యాతిసక్తిః-మద్యపానరతిః| స్త్రీష్వితి విశ్రంభస్వాతంత్ర్యవిషయం| విశ్రంభో-విశ్వాసః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హి-యస్మాత్, ధీమతో- బుద్ధియుక్తస్య, సర్వచేష్టాసు- నిః- శేషవ్యాపారేషు, లోక ఏవాచార్యః- ఉపదేష్టా, అతః- అస్మాద్ధేతోః, తమేవ- లోకమేవ, లౌకికేఽర్థే పరీక్షకః పురుషోఽనుకుర్యాత్| యథా లోకో వ్యవహరతి తథా వ్యవహ్నియాదిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లోకాదేవాచారశిక్షాం విధత్తే-ఆచార్య ఇతి| హి-యస్మాత్, ధీమతః పురుషస్య సర్వస్య సర్వత్ర లోక ఏవాచార్యః-శిక్షకః| అతోఽస్మాత్తమేవానుకుర్యాత్| యథా లోక ఆచరతి తథా ఆచరేదిత్యర్థః| కథంభూతః ? లౌకికేఽర్థే పరీక్షకః,-లోకే కః కిమర్థం, కిమాచరతీతి పరీక్షాం కుర్వన్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆర్ద్రసంతానతా- సర్వసత్త్వేషు కృపాలుత్వం| త్యాగో- దానం| కాయవాక్చేతసా త్రయాణాం దమః- ఉపశమః| పరార్థేషు- పరప్రయోజనేషు, స్వార్థబుద్ధిః- యథా అయమేవ స్వార్థో యః పరార్థః, ఇత్యుభయలోకహితత్వం| ఇతి- ఏవంప్రకారం, సద్వ్రతం పర్యాప్తం| సమాప్తమిత్యర్థః| సత్ శోభనం చ తద్వ్రతం చ సద్వ్రతం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉక్తేషు విహారేషు ధర్మం వివేచయతి-ఆర్ద్రసంతానతేతి| ఆర్ద్రః-కరుణరసభావితత్వాత్ త్యక్తకాఠిన్యః, సంతానః-చిత్తవృత్తిపరంపరా, యస్యేతి ఆర్ద్రసంతానః| తస్య భావః ఆర్ద్రసంతానతా, పరమకారుణికత్వం| త్యాగో-దానం| కాయాదీనాం దమః-తచ్చాపలనిగ్రహః| పరార్థేషు-పరకార్యేషు, స్వార్థబుద్ధిః-స్వార్థవత్తాత్పర్యం| ఇతి-ఏతచ్చతుష్టయం| పర్యాప్తం-సంపుర్ణో ధర్మః| సద్వ్రతం-సతాం వ్రతమవశ్యకర్తవ్యోఽర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నక్తందినాని- రాత్రిదినాని, సంప్రతి- ఇదానీం, కథంభూతస్య- కీదృశస్య సతః, మే- మమ, యాంతి| ఏవం నిత్యం సన్నిహితస్మృతిః సన్ పుమాన్ దుఃఖభాక్ న భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇష్టసాధనత్వకథనద్వారేణాచారావహితత్వం విధత్తే-నక్తందినానీతి| కిందేశస్య, కింకాలస్య, కింవయసః, కింమనసః, కింకార్యస్య మమ, సంప్రతి నక్తందినాని యాంతీత్యేవం సన్నిహితస్మృతిః సన్ దుఃఖభాక్ న భవతి| అతః సర్వదైవావహితేన భవితవ్యమిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఇతి- సమాప్తౌ| సమాసేన- సంక్షేపేణ, తావదయమాచారః పూర్వోక్తః| యం సమాచరన్ననుతిష్టన్ (పురుషః) ఆయురాదీన్ ప్రాప్నోతి| తథా, లోకాన్- భూర్భువఃస్వఃప్రభృతీన్, శాశ్వతాన్- నిత్యాన్| నను, శాశ్వతశబ్దో న యుక్తః| యతః శశ్వచ్ఛబ్దస్య కాలవాచిత్వాత్ "కాలాఠ్ఠఞ్" ఇతి ఠఞ్ ప్రాప్నోతి| తథా, "అవ్యయానాం చ సాయంప్రాతికాద్యర్థముపసంఖ్యానం" ఇతి టిలోపశ్చ ప్రాప్నోతి| నైతదస్తి| "నస్తద్ధితే" ఇత్యత్ర సూత్రే హ్యుక్తం- "శాశ్వత ఇత్యాదౌ తు టిలోపో నేష్యతే| కాలాదితి యోగవిభాగాచ్చాణ్" ఇతి| తస్మాచ్ఛాశ్వతశ్బ్దో న్యాయ్య ఏవేతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అధ్యాయార్థముపసంహరతి-ఇతీతి| ఆచారః-శిష్టానుమతో వ్యవహారః| సమాసేనేతి ధర్మశాస్త్రాపేక్షయా, న త్వాయుర్వేదాంతరాపేక్షయా, న్యూనత్వదోషాపత్తేః, విస్తరత్వప్రతిజ్ఞాభంగాపత్తేశ్చ| ఆచారఫలమాహ-యమితి| ఏశ్వర్యం-అప్రతిహతశక్తిత్వం| శాశ్వతాన్ లోకాన్-విష్ణులోకాదీన్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 3)- "బ్రాహ్మో ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్ జీర్ణాజీర్ణే నిరూపయన్| రక్షార్థ మాయుషః స్వస్థో జాతవేగః సముత్సృజేత్|| ఉదఙ్ముఖో మూత్రశకృద్దక్షిణాభిముఖో నిశి| వాచం నియమ్య ప్రయతః సంవీతాంగోఽవగుంఠితః|| ప్రవర్తయేత్ప్రచలితం న తు యత్నాదుదీరయేత్| నామేధ్య మార్గమృద్భస్మగోస్థానాకీర్ణగోమయే|| పురాంతికాగ్రివల్మీకరమ్యోత్కృష్టచితిద్రుమే| న నారీపూజ్యగోర్కేందువాయ్యన్నాగ్నిజలం ప్రతి|| న చాతిరస్కృత్య మహీం, భయాశక్త్యోస్తు కామతః| నిఃశల్యాదుష్టమృత్పిండీపరిమృష్టమలాయనః| అభ్యుద్దృతాభిః శుచిభిర్మృద్భిరద్భిశ్చ యోజయేత్|| లేపగంధాపహం శౌచమనుత్పతితబిందుభిః| స్పృష్ట్వా ధాతూన్మలానశ్రు వసాకేశనఖాంశ్వయుతాన్|| స్రాత్వా భోక్తుమనా భుక్త్వా సుప్త్వా క్షుత్వా సురార్చనే| రథ్యామాక్రమ్య చాచామేదుపవిష్ట ఉదఙ్ముఖః| ప్రాఙ్ముఖో వా వివిక్తస్థో న బహిర్జాను నాన్యదృక్| అజల్పన్నుత్తరాసంగీ స్వచ్ఛైరంగుష్ఠమూలగైః|| నోద్ధృతైర్నానతో నోధ్వ నాగ్నిపక్వైర్న పూతిభిః| న ఫేనబుద్బుదక్షారైర్నైకహస్తార్పితైర్జలైః|| నార్ద్రైకపాణిర్నామేధ్యహస్తపాదో న శబ్దవత్| లిఖేదనుసుఖం జిహ్వాం జిహ్వానిర్లేఖనేన చ| తథాఽస్య మలవైరస్యగంధా జిహ్వాస్యదంతజాః రుచివైశద్యలఘుతా న భవంతి భవంతి చ|| ప్రణమ్య దేవాన్ వృద్ధాంశ్చ మంగలాష్టశతం శుభం| శృణ్వన్ కాంచనవిన్యస్తం సర్పిఃపశ్యేదనంతరం|" (సంగ్రహే శా. అ. 12)-"దధిఘృతమధులాజపుష్పాక్షతోదుంబరాశ్వత్థముక్తామణి ఛత్రదూర్వాకుశాదర్శకన్యాధ్వజస్యందనాష్టాపదాక్షాః నృపశ్రీతరుభద్రపీఠాని, సస్యాని, మత్స్యాః, హయాః, హంసచాషా, వృషః కేసరీ, దక్షిణావర్తశంఖాబ్జసిద్ధార్థకాః, రోచనా, స్వస్తికస్తోరణం, కీచకా వేణవః, వరుణమధు, మదాసిక్తగండో గజః, తోయలంబోఽంబుదః, పూర్ణకుంభో, హరిద్రాద్రిరింద్రః, ఫలాన్యామమాంసం, సితం చామరం, గౌః సవత్సా, అంగనా పుత్రిణీ, మానుషం వర్ధమానం, సహస్రం నరాణాం, ప్రయుక్తాని యానాని, ధన్వంతరిర్వామనో, బ్రాహ్మణో, భూమిరభ్యుద్దృతా, సిద్ధమన్నం, వరాహశ్చ తోయాత్థితః, త్రినయనమధుసూదనస్కందపద్మాసనాః, లోకపాలాః, సురాః, ఖం, దిశోఽగ్నిః, సరాంసి, స్రవంత్యః, సముద్రాః, మఖాః, మారుతో, జ్యోతిషం, ధర్మశాస్త్రాణి, తీర్థాని, కావ్యం, ధర్మార్థకామామృతం, వాలఖిల్యాదయో, వేదవాక్యం, నిధిః, కౌస్తుభః, కాంచనం, మాణిభద్రః, సుమేరుః, ప్రియంగుః, ప్రదీపో, వచా, మోదకౌ, దితిరదితిరరుంధతీ, బుద్ధిః, సావిత్ర్యుమాఽఽశగంగా, శచీ, దేవసేనా, సుధా, శాంతిర్లక్ష్మీః, సరస్వత్యపత్య, క్షమా, స్వస్తిశబ్దో, వషట్కారః, ఓంకారపుణ్యాహధర్మక్రియాశ్చైతదష్టోత్తరం మంగలానాం శతం దర్శనాత్స్పర్శనాత్కీర్తనాచ్చాశుభాని వ్యపోహ్యార్థసిద్ధిం దిశత్యుత్తమాం"| అష్టాపదం-శారిఫలం| అక్షః-పాశకః| వరుణమధు-వారుణీ సురా| (సంగ్రహే సూ. అ. 3)- "గంధమాల్యాదికం వృష్యమలక్ష్మీఘ్నం ప్రసాధనం| వాసో న ధారయేజ్జీర్ణం మలినం రక్తముల్బణం|| మాల్యంన లంబం న బహిర్న రక్తం జలజాదృతే| నైవ చాన్యేన విధృతం వస్త్రం పుష్పముపానహౌ|| ఉత్తిష్ఠేత తతోఽత్యర్థమర్థేష్వర్థానుబంధిషు| నిందితం దీర్ఘమప్యాయురసన్నిహితసాధనం| కృషిం వణిజ్యాం గోరక్షాముపాయైర్గుణినం నృపం| లోకద్వయావిరుద్ధాం చ ధనార్థీ సంశ్రయేత్క్రియాం|| ముక్తవేగస్తు గమనస్వప్నాహారసభాస్త్రియః| పాణినాఽఽలమ్య నిష్క్రామేద్రత్నపూజ్యాజ్యమంగలం|| ప్రావ్రుత్య పర్యటేద్రాత్రౌ న ప్రావృత్య శిరోఽహని| మధ్యాహ్నే సంధ్యయో రాత్రావర్ధరాత్రే చతుష్పథం|| న సేవేత, న శర్వర్యాం వృక్షచైత్యాంతచత్వరం| న హుంకుర్యాచ్ఛవం , పూజ్యం ప్రశస్తాన్మంగలాని చ|| నాపసవ్యం పరిక్రామేన్నేతరాణ్యనుదక్షిణం| చతుష్పథం నమస్కుర్యాత్ప్రజ్ఞాతాంశ్చ వమస్పతీన్|| న వ్యాలివ్యాధితాశస్తైర్నాదాంతక్షుత్పిపాసితైః| న ఛిన్నపుచ్ఛైర్నైకాక్షైర్గోపృష్ఠేన చ న వ్రజేత్|| నాతిప్రగేఽతిసాయం, వా న నభోమధ్యగే రవౌ| నాసన్నిహితపానీయో నాతితూర్ణం న సంతతం|| న శత్రుణా నావిదితైర్నైకో నాధార్మికైః సహ| దద్యాద్వర్త్మార్తవృద్ధస్త్రీభారిచక్రిద్విజన్మనే|| చక్రీ-రథీ| స్నానభోజనపానాని బాహ్యేభ్యో నాచరేత్పురః| (*నిపాతయేన్న లోష్టేన న ఫలేన ఫలం ద్రుమాత్|| న వార్యమాణః ప్రవిశేన్నాద్వారేణ న చాసనే| స్వయం తిష్ఠేత్ పరగృహే, యుక్తనిద్రం న బోధయేత్|| నాచరేత్ పాణివాక్పాదదృఙ్మోఢ్రోదరచాపలం| త్రిఃపక్షస్య కచశ్మశ్రునఖరోమాణి కర్తయేత్|| న స్వహస్తేన దంతైర్వా, స్నానం చాను సమాచరేత్|) స్నానోదకావతరణే స్వప్నం నగ్నో న చాచరేత్|| పంచపిండాననుద్ధృత్య న స్నాయాత్పరవారిణి| నాత్మానమీక్షేత జలే న తటస్థో జలాశయం|| న ప్రతిస్ఫాలయేదంబు పాణినా చరణేన వా| స్నాత్వా న మృజ్యాద్గాత్రాణి ధునుయాన్న శిరోరుహాన్|| నివసీతార్ద్ర ఏవాశు సోష్ణీషే ధౌతవాససీ| న త్వంబరం పూర్వధృతం న చ తైలవసే స్పృశేత్|| వాసోఽన్యదన్యచ్ఛయనే నిర్గమే దేవతార్చనే| ధర్మోత్తరాభిరర్థ్యాభిః కథాభిస్త్రిగుణాత్మభిః|| మధ్యం దినస్య గమయదిష్టశిష్టసహాయవాన్| న లోకభూపవిద్విష్టైః సంగచ్ఛేత న నాస్తికైః|| కలివైరరుచిర్న స్యాద్ధీరః సంపద్విపత్తిషు| శ్రుతాదన్యత్ర సంతుష్టస్తత్రైవ చ కుతూహలీ|| క్షాంతిమాన్ దక్షిణో దక్షః సుసమీక్షితకార్యకృత్| హ్నీమాన్ ధీమాన్ మహోత్సాహః సంవిభాగీ ప్రియాతిథిః|| అక్షుద్రవృత్తిర్గంభీరః సాధురాశ్రితవత్సలః| (* దాతా పితృభ్యః పిండస్య యష్టా హోతా కృపాత్మకః|| అనుజ్ఞాతా సువార్తానాం దీనానామనుకంపకః| ఆశ్వాసకారీ భీతానాం క్రుద్ధానామనునాయకః||) విత్తబంధువయోవిద్యావృత్తైః పూజ్యా యథోత్తరం| ఆత్మద్రుహమమర్యాదం మూఢముజ్ఝితసత్పథం| సుతరామనుకంపేత నరకార్చిష్మదింధనం|| పరస్య దండం నోద్యచ్ఛేత్క్రుద్ధోనైనం నిపాతయేత్| అన్యత్ర పుత్రాచ్ఛిష్యాద్వా శాసనార్హాద్ధితాశయః|| నృత్యవాదిత్రగీతాదిషూల్బణాం నాచరేత్క్రియాం| (*ప్రసిద్ధకేశవాగ్వేషశమసాంత్వపరాయణః|) ఊర్ధ్వం నాభేః శరీరస్య స్పృశేన్నాధరవాససా| న కుర్యాన్మిథునీభూయ శౌచం ప్రతి విలంబనం| పాణిద్వయేన యుగపత్కండూయేన్నాత్మనః శిరః|| (*వహేన్న భారం శిరసా యుగపచ్చాగ్నివారిణీ|) పాదం పాదేన నాక్రామేన్న కండూయేన్న శౌచయేత్| న కాంస్యభాజనే తౌ చ నోపవిష్టః ప్రసారయేత్|| నాసమిద్ధముపాసీత హుతాశం నైవ చాశుచిః| నానువాతం న వివృతో న క్లాంతో నాన్యమానసః|| ధమేన్నాస్యేన న స్కందేన్నాధః కుర్యాన్న పాదతః| న స్కందేత్-న వికిరేత్| సతతం న నిరీక్షేత చలసూక్ష్మాప్రియాణి చ|| నాప్రశస్తం న విణ్మూత్రం న దర్పణమమార్జితం| నాన్యదప్యతితేజస్వి న క్రుద్ధస్య గురోర్మూఖం|| స్త్రీం న స్రవంతీం నోదక్యాం న నగ్నాం నాన్యసంగతాం| న పత్నీం భోజనస్వప్నక్షుత్తృట్జృంభాసుఖాసనే|| శయీతనైకశయనే న చాశ్నీయాత్తయా సహ| తామనీర్ష్యంశ్చ గోపాయేత్ స్వైరిణీం నాధివాసయేత్|| నోచ్ఛిష్టస్తారకారాహుతుహినాంశుదివాకరాన్| పశ్యేన్న యాయాన్న పఠేన్న స్వప్యాన్న స్పృశేచ్ఛిరః|| పాయయంతీం చరంతీం వా నాన్యస్మై గాం నివేదయేత్| అర్కేందుపరివేషోల్కాశతక్రతుధనూంషి చ|| నాన్యద్దేవార్చనే కుర్యాత్కర్మ, ధావేన్న వర్షతి| తిథిం పక్షస్య న బ్రూయాన్నక్షత్రాణి న నిర్దిశేత్|| నాత్మనో జన్మలగ్నర్క్షధనసారం గృహే మలం| సశబ్దమనిలం హస్తభ్రూనేత్రోత్క్షేపణం త్యజేత్|| హీనానార్యాతినిపుణసేవాం విగ్రహముత్తమైః| ఆరోగ్యజీవితైశ్వర్యవిద్యాసుస్థితిమానితాం|| నైకాహమప్యధివసేద్వాస్తు తచ్ఛాస్త్రగర్హితం| న దేశం వ్యాధిబహులం నావైద్యం నాప్యనాయకం|| నాధర్మిజనభూయిష్ఠం నోపసృష్టం న పర్వతం| వసేత్ ప్రాజ్యాంబుభైషజ్యసమిత్పుష్పతృణేంధనే|| సుభిక్షక్షేమతారోగ్యపండితైర్మండితే పురే| నామరాణాం న సిద్ధానాం శాస్త్రాణాం వా జుగుప్సకః|| ఆరాధకస్త్రివర్గస్య యథాయోగ్యం జనస్య చ| దశ కర్మపథాన్ రక్షన్ జయేదాభ్యంతరానరీన్|| పరోపఘాతక్రియయా వర్జయేదర్జనం శ్రియః| అర్థానాం బహ్వనర్థానామదాతాఽపి హ్యసంభవాత్|| స్వర్గాపవర్గవిభవానయత్నేనాధితిష్ఠతి| సాయం భుక్త్వా లఘు హితం సమాహితమనాః శుచిః|| శాస్తారమనుసంస్మృత్య శర్వయాం చాథ సంవిశేత్| దేశే శుచావనాకీర్ణే ద్విత్రాప్త పరిచారకః|| యుక్తోపధానం స్వాస్తీర్ణం విస్తీర్ణావిషమం సుఖం| జానుతుల్యం మృదు శుభం సేవేత శయనాసనం|| ప్రాగ్దక్షిణశిరాః పాదావకుర్వాణో గురూన్ ప్రతి| పూర్వాపరనిశాభాగే ధర్మమేవానుచింతయన్|| ఆదదీత సదా దేహాదిత్థం సారమసారతః| బిభ్యత్ప్రతిక్షణం మృత్యోరయథాతథచేష్టితాత్|| ఆరోగ్యవిభవప్రజ్ఞావయోధర్మక్రియావతః| సుఖమాయుర్హితం చోక్తం విపరీతం విపర్యయే|| సర్వతేజోనిధానం హి నృప ఇత్యుచ్యతే భువి| అదూషయన్మనస్తస్మాద్భక్తిమాంస్తముపాచరేత్|| పర్యస్తికోపాశ్రయకోపహాసవివాదనిష్ఠీవనజృంభణాని| సర్వాః ప్రకృత్యభ్యధికాశ్చ చేష్టాస్తత్సన్నిధానే పరివర్జయేచ్చ| సత్త్వాద్యవస్థా వివిధాశ్చ తాస్తాః సమ్యక్ సమీక్ష్యాత్మహితం విదధ్యాత్| అన్యోఽపి యః కశ్చిదిహాస్తి మార్గో హితోపదేశేషు భజేత తం చ||" ఇతి| ఇత్యబద్ధక్రమా విహారాః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| దినచర్యాప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 2||