೨. ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥೇತಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಅತ ಇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ಪ್ರಸ್ತುತಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವರ್ಣಿತ ಏವಾರ್ಥಃ| ಮಾಙ್ಗಲಿಕೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೇ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಮಥಶಬ್ದಂ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತೇ| ದಿನೇ ದಿನೇ ಚರ್ಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾ, ದಿನಸ್ಯ ವಾ ಚರ್ಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾ| ಚರಣಂ ಚರ್ಯಾ| ಉಭಯಲೋಕಹಿತಮಾಹಾರವಿಹಾರಚೇಷ್ಟಿತಮಿತಿ ಯಾವತ್, ಪ್ರತಿದಿನೇ ಯತ್ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ದಿನಚರ್ಯಾ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಛಪ್ರತ್ಯಯಮುತ್ಪಾದ್ಯ ತಲ್ಲೋಪೇ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದಿನಚರ್ಯೇತಿ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ನನು, ಪ್ರಸ್ತುತಾದಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾದಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಕೋಽಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ?| ಉಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾದಾಯುಷ್ಕಾಮೇಣ ಪುರುಷೇಣ ಯತ್ಪ್ರಧಾನಮಾಯುಷ್ಯಂ ತದಾಸೇವ್ಯಂ ಪ್ರಥಮತಃ, ತದನ್ವನ್ಯಾನಿ ಯಾನ್ಯಾಯುಷ್ಯಾಣಿ| ಅತಃ ಪ್ರಥಮಂ ತಾವದಾಚಾರಪ್ರಧಾನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಯತಃ, "ಆಚಾರಾದಾಯುರ್ಲಭ್ಯತೇ" ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ರಾತ್ರಿಚರ್ಯಾಽಪಿ ವಿಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದಿನಚರ್ಯಾ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಅತೋ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥಾತ ಇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಃ ಸಾಮಾನ್ಯಸಂಕ್ಷೇಪಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಸ ಏವೇದಾನೀಂ ವಿಶೇಷವಿಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಸ ಚ ಹೇತ್ವಾದಿಕ್ರಮೇಣ| ತತ್ರಾದೌ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹಿರಙ್ಗೋ ಹೇತುಃ| ಸ ದ್ವೇಧಾ-ವಿಹಾರಃ ಆಹಾರಶ್ಚ| ವಿಹಾರೋ ದ್ವೇಧಾ-ನಿಯತಕಾಲೋಽನಿಯತಕಾಲಶ್ಚ| ನಿಯತಕಾಲೋಽದ್ವೇಧಾ-ದೈನನ್ದಿನಃ ಆರ್ತವಶ್ಚ| ತತ್ರ ದೈನನ್ದಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ| ಅತ ಏವಾಯಂ ದಿನಚರ್ಯಾಖ್ಯಃ| ಸ ಚ ಪ್ರಬೋಧಾದಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾತ್ರೇಶ್ಚತುರ್ದಶೋ ಮುಹೂರ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಮುಹೂರ್ತಃ, ವಿಷುವತಿ ಸಮರಾತ್ರಿಂದಿವೇ ಕಾಲೇ ದ್ವಿಘಟಿಕೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಮುಹೂರ್ತಸ್ಯ ಚೇಹ ದ್ವಿಘಟಿಕೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ರಾತ್ರೇಶ್ಚತುರ್ಘಟಿಕಾವಶೇಷೇ ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| (ಸ್ವಸ್ಥೋ-ನೀರೋಗಃ ಕಲ್ಯಃ| ಸ ಆಯುಷೋ ಯಥೋಪಚರಿತಸ್ಯ ಜೀವಿತಸ್ಯ ರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇದಭ್ಯುತ್ಥಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮುಹೂರ್ತೋ-ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಮ್| ಬ್ರಹ್ಮ-ಜ್ಞಾನಂ, ತದರ್ಥಮಧ್ಯಯನಾದ್ಯಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ತಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯೋ ಮುಹೂರ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಃ, ಪಶ್ಚಿಮಯಾಮಸ್ಯ ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಮ್|) ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಸ್ವಸ್ಥೋಽನಾತುರಃ| (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೧೫/೪೮)- "ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮಧಾತುಮಲಕ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನಾಃ ಸ್ವಸ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ" ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಲಕ್ಷಣಮ್| ಕಿಮರ್ಥಮುತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ? ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಯುಷೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ| ತದಾ ಹ್ಯುತ್ತಿಷ್ಠತೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ಯಭಾವ ಏವಾಯುಷೋ ರಕ್ಷಾ ಭವತಿ| ಆತುರೇಣ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ವಪ್ತವ್ಯಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ಪ್ರಬೋಧಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಮೂಹೂರ್ತ ಇತಿ| ರಾತ್ರೇರುಪಾನ್ತ್ಯೋ ಮುಹೂರ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಃ| ತತ್ರ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್-ಪ್ರಬುಧ್ಯೇತ್| ಸ್ವಸ್ಥೋನೀರೋಗಃ| ರೋಗಿಣಸ್ತ್ವನಿಯಮಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶರೀರಸ್ಯ ಚಿನ್ತಾ ಶರೀರಚಿನ್ತಾ- ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣನಿರೂಪಣಾದಿಕಾ, ತಾಂ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ, ತತೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಕೃತಶೌಚವಿಧಾನಃ, ತತೋಽನನ್ತರಂ ದನ್ತಪವನಮರ್ಕಾದಿಕಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೩)- "ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇಜ್ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ ನಿರೂಪಯನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಃ- ಸೂರ್ಯಾಹ್ವಃ| ನ್ಯಗ್ರೋಧೋ- ಯಕ್ಷಾವಾಸಃ| ಖದಿರೋ- ಗಾಯತ್ರೀ| ಕರಞ್ಜಶ್ಚಿರಿಬಿಲ್ವಃ| ಕಕುಭೋಽರ್ಜುನಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಾಲತೀಕರವೀರಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕಥಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್ ? ದನ್ತಾನಾಂ ಮಾಂಸಾನ್ಯಬಾಧಯನ್ನಪೀಡಯನ್| ಪ್ರಾತಃ- ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ, ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ- ಆಹಾರಂ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಚ| ಮೃದ್ವಗ್ರಂ- ಕೂರ್ಚಿತಾಗ್ರಮ್| ತಥಾ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಮ್, ರಸತ್ರಯೇಣ ಹ್ಯನೇನ ಮುಖವೈರಸ್ಯಾರೋಚಕಶ್ಲೇಷ್ಮಾದ್ಯಪನಯಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅರ್ಕಾದ್ಯುಪಾದಾನಾದೇವ ಕಷಾಯಾದಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ, ಕಷಾಯಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಚ| ಅರ್ಕಾದಿಗ್ರಹಣಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ದನ್ತಪವನಸ್ಯ ಗಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ದ್ವಾದಶಾದ್ಯಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾದ್ಯನಿಷ್ಟದನ್ತಪವನನಿಷೇಧಶ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತ (ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತ) ಮಪಿ ನೇಹೋಕ್ತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (?) "ಅಜಗ್ಧಮನುಪಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಷಡಷ್ಟದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಪ್ರದೇಶನೀಮುಖಸಮಂ ಮೃದು ಸ್ಯಾದ್ದನ್ತಧಾವನಮ್| ಕೂರ್ಚಿತಾಗ್ರಂ" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೌಚಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಶರೀರಚಿನ್ತಾಮಿತಿ| ತತಃ-ಪ್ರಬೋಧಾನನ್ತರಮ್| ಕೃತಶೈಚವಿಧಿರ್ಭವೇತ್-ಸ್ಮೃತ್ಯುಕ್ತವಿಧಿನಾ ಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದ್ಯಾಚಮನಪರ್ಯನ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಶರೀರಚಿನ್ತಾಂ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ-ನಿಷ್ಪಾದ್ಯ| ಕೀದೃಶಂ ಮೇ ಶರೀರಂ, ಕಿಞ್ಚ ಮಯಾ ಅಸ್ಯ ಹಿತಮನುಷ್ಠಿತಂ, ಕಿಂವಾ ಅದ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿಮರ್ಶಃ ಶರೀರಚಿನ್ತಾ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸೂ. ಅ. ೨/೪೭)- "ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ ಮೇ ಯಾನ್ತಿ ಕಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರತಿ| ದುಃಖಭಾಙ್ಗ ಭವತ್ಯೇವಂ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಃ ಸ್ಮೃತಿಃ||" ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇಽಪಿ-"ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ಥಾಯ ಚಿನ್ತಯೇದಾತ್ಮನೋ ಹಿತಮ್" ಇತಿ| ತದಾ ಹಿ ಕೃತೋ ವಿಮರ್ಶೋ ಯಥಾರ್ಥೋ ಭವತಿ, ಮನಸಃ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾತ್| ದನ್ತಧಾವನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅರ್ಕೇತಿ| ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚೇತಿ ದ್ವಿಕಾಲಂ ದನ್ತಪವನಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ದನ್ತಾಃ ಪೂಯನ್ತೇ ಶೋಧ್ಯನ್ತೇಽನೇನೇತಿ ದನ್ತಪವನಂ-ದನ್ತಕಾಷ್ಠಮ್| ತಚ್ಚಾರ್ಕಾದಿಜಮ್| ಕಕುಭೋಽರ್ಜುನಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಸನಾದಯಃ| ತಚ್ಚ ಮೂಲಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ವಟಾಸನಾರ್ಕಖದಿರಕರಞ್ಜಕರವೀರಜಮ್| ಸರ್ಜಾರಿಮೇದಾಪಾಮಾರ್ಗಮಾಲತೀಕಕುಭೋದ್ಭವಮ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಮೂಲಮನ್ಯದಪೀದೃಶಮ್| ವಿಜ್ಞಾತವೃಕ್ಷಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಾಗ್ರಮೃಜ್ವಗ್ರನ್ಥಿ ಸುಭೂಮಿಜಮ್||" ಇತಿ| ಕನೀನ್ಯಗ್ರಸಮಸ್ಥ್ಯೌಲ್ಯಂ-ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರಭಾಗವತ್ಸ್ಥೂಲಮ್| ಪ್ರಗುಣಂಋಜು| ಕಷಾಯಾದಿರಸಮರ್ಕಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯದಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಅರ್ಕಾದ್ಯನಭಿವ್ಯಕ್ತಕಷಾಯಾದಿರಸಮಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಮಿತ್ಯುಭಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಭಕ್ಷಣೇನ ಭಕ್ಷಣಪೂರ್ವಕಂ ದನ್ತಘರ್ಷಣಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ದನ್ತಮಾಂಸಬಾಧನನಿಷೇಧಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ನ ಹಿ ಭಕ್ಷಣಮಾತ್ರೇಣ ದನ್ತಮಾಂಸಾನಾಂ ಪೀಡಾ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಯತವಾಗ್ಭಕ್ಷಯೇದ್ದನ್ತಧಾವನಮ್| ವಾಪ್ಯತ್ರಿವರ್ಗತ್ರಿತಯಕ್ಷೌದ್ರಾಕ್ತೇನ ಚ ಘರ್ಷಯೇತ್| ವಾಪ್ಯಂ-ಕುಷ್ಠಮ್| ತ್ರಿವರ್ಗತ್ರಿತಯಂ-ತ್ರಿಫಲಾ, ತ್ರಿಕಟುಕಂ, ತ್ರಿಜಾತಕಂ ಚ| ಶನೈಸ್ತೇನ ತತೋ ದನ್ತಾನ್ ದನ್ತಮಾಂಸಾನ್ಯಬಾಧಯನ್" ಇತಿ| ಘರ್ಷಣಂ ಚಾಧೋದನ್ತಪುರ್ವಕಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ದನ್ತಾನ್ ಪೂರ್ವಮಧೋ ಘರ್ಷೇತ್ಪ್ರಾತಃ ಸಿಞ್ಚೇಚ್ಚ ಲೋಚನೇ| ತೋಯಪೂರ್ಣಮುಖೋ ಗ್ರೀಷ್ಮಶರದೋಃ ಶೀತವಾರಿಣಾ" ಇತಿ| ಋತ್ವನ್ತರೇ ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತಾನಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯೇತಿ 'ಅತ ಇನಿಠನೌ' ಇತಿ ಇನಿಃ| ಏವಂ ತೃಷ್ಣಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ದ್ವನ್ದ್ವಾದಿನಿಶ್ಚ| ತದ್ದನ್ತಪವನಮಜೀರ್ಣೀ ನ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಏವಂ ವಮಥ್ವಾದೀನಾಂ ಕರ್ಣಾಮಯ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯೋಜ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರೋಗವಿಶೇಷೇ ದನ್ತಧಾವನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾದ್ಯಾದಿತಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಿರೋಗೀ, ತದ್ದನ್ತಪವನಂ, ನಾದ್ಯಾನ್ನ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಅರ್ದಿತಂಏಕಾಯಾಮಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ನೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾರಿಷ್ಟಬಿಭೀತಧವಧನ್ವಜಾನ್| ಬಿಲ್ವಬಬ್ಬೂಲನಿರ್ಗುಣ್ಡೀಶಿಗ್ರುತಿನ್ದುಕತಿಲ್ವಕಾನ್|| ಕೋವಿದಾರಶಮೀಪೀಲುಪಿಪ್ಪಲೇಙ್ಗುದಗುಗ್ಗುಲೂನ್| ಪಾರಿಭದ್ರಕಮಮ್ಲೀಕಾಮೋಚಕ್ಯೌ ಶಾಲ್ಮಲೀಂ ಶಣಮ್|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಶುಷ್ಕಂ ಸುಷಿರಂ ಪೂತಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಪಾಲಾಶಮಾಸನಂ ದನ್ತಧಾವನಂ ಪಾದುಕೇ ತ್ಯಜೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತೋ-ದನ್ತಪವನಭಕ್ಷಣಾನನ್ತರಂ, ಸೌವೀರಾಖ್ಯಮಞ್ಜನಂ ಭಜೇತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯತೋ ಹಿತಮಕ್ಷ್ಣೋಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಞ್ಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸೌವೀರಮಿತಿ| ತತೋ-ದನ್ತಧಾವನಾನ್ತರಂ, ಸೌವೀರಾಖ್ಯಮಞ್ಜನಂ ಭಜೇತ್| ಯಸ್ಮಾದಕ್ಷ್ಣೋರ್ನೇತ್ರಯೋಃ ನಿತ್ಯಂ-ಸರ್ವದಾ, ಹಿತಂ-ಪಥ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯ ಚ ಮೃದುಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನತ್ವಾತ್ತಿಸ್ರಃ ಶಲಾಕಾ ಮಾನಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಫಲಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಲೋಚನೇ ತೇನ ಭವತೋ ಮನೋಜ್ಞೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶನೇ| ವ್ಯಕ್ತತ್ರಿವರ್ಣೇ ವಿಮಲೇ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಘನಪಕ್ಷ್ಮಣೀ||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೧೮) ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಮಾಹ-"ಮತಂ ಸ್ರೋತೋಞ್ಜನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ಸಿನ್ಧುಸಮ್ಭವಮ್| ದಾಹಕಣ್ಡೂಮಲಘ್ನಂ ಚ ದೃಷ್ಟೇಃ ಕ್ಲೇದರುಜಾಪಹಮ್||" ಇತಿ| ಉಭಯೋಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದ್ವಿಕಲ್ಪಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ಸತಿ, ರಸಾಞ್ಜನಂ ದಾರ್ವೀಕ್ವಾಥಸಮುದ್ಭವಾಖ್ಯಂ, ಯೋಜಯೇತ್| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಮಯಮಾಗ್ನೇಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸರ್ವಮಪಿ, ತಥಾಪಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶಾತ್ತೇಜೋಮಯಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ತದ್ರೂಪಾಣ್ಯಾಲೋಚಯತಿ| ತಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ಕಶ್ಚಿದಾಹ-- "ನರಪತಿರೇತಿ" ಇತಿ| ನ ಚಾಸೌ ನರಾಣಾಮೇವ ಪತಿಃ ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ನಾರೀಣಾಮಪೀತಿ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಚಕ್ಷುಷೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಭಯಮಸ್ತಿ, ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಕಫಾದ್ಭಯಮ್, ತತೋ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸೌವೀರಾಪವಾದೇನ ರಸಾಞ್ಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಚಕ್ಷುರಿತಿ| ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಅನ್ತರಾರ್ಥೇ ಸಪ್ತಮೀ, ಸಪ್ತರಾತ್ರಮನ್ತರಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮರ್ಥಂ ? ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ,- ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಬರ್ಹಣಾರ್ಥಮ್| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಮಯಮ್, ತತಸ್ತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಃ-ಕಫಾಜ್ಜಲಾತ್ಮಕಾತ್, ವಿಶೇಷಾದ್ಭಯಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಯೋಸ್ತು ವಿಶೇಷಭಯಾಭಾವಾನ್ನಿತ್ಯಾಞ್ಜನೇನ ಚ ಪ್ರಸಾದನೇನೋಪಶಮಾತ್ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತೀಕಾರಾಭಾವಃ| ಅಸ್ಯ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಪಿಣ್ಡಾಞ್ಜನತ್ವಾದ್ಧರೇಣುಮಾತ್ರತ್ವಮ್| ಪಿಣ್ಡತ್ವಂ ಚ ದಾರ್ವೀಕ್ಕಾಥಜತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ-"ದಾರ್ವೀಕ್ಕಾಥಮಜಾಕ್ಷೀರಪಾದಂ ಪಕ್ತ್ವಾ ಯದಾ ಘನಮ್| ತದಾ ರಸಾಞ್ಜನಾಖ್ಯಂ ತನ್ನೇತ್ರಯೋಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||" ಇತಿ| ನನು "ಪಞ್ಚಸಪ್ತಾಷ್ಟರಾತ್ರೇ ವಾ ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್|" ಇತಿ (ಸೂ. ಅ. ೫/೧೨) ಚರಕವಚನಮ್| ಇಹ ತು ಸಪ್ತರಾತ್ರ ಇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಪಞ್ಚಸಪ್ತಾಷ್ಟರಾತ್ರಾಣಾಂ ಬಹುಮಧ್ಯಾಲ್ಪಕಫವಿಷಯತ್ವಾತ್| ನನು "ನಿಶಾಯಾಂ ತು ಧ್ರುವಮಞ್ಜನಮಿಷ್ಯತೇ" ಇತಿ (ಸೂ. ಅ. ೫/೧೪) ಚರಕೇಣಾಞ್ಜನಸ್ಯ ರಾತ್ರಿಃ ಕಾಲ ಉಕ್ತಃ| ಇಹ ತು ದನ್ತಧಾವನಾನ್ತರಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಚರಕವಾಕ್ಯಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮರ್ಥಃ| ಯದಾ ನಿತ್ಯಾಞ್ಜನಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ಧ್ರುವಂ ನಿತ್ಯಸೇವ್ಯಮಞ್ಜನಂ ನಿಶಾಯಾಮಿಷ್ಯತೇ, ಅನ್ಯದಾ ತು ಪ್ರಾತರೇವೇತ್ಯವಿರೋಧಃ| ತಥಾ ಚ ಮನುಃ (ಅ. ೪/೧೫೨)- "ಮೈತ್ರಂ ಪ್ರಸಾಧನಂ ಸ್ನಾನಂ ದನ್ತಧಾವನಮಞ್ಜನಮ್| ಪೂರ್ವಾಹ್ಣ ಏವ ಕುರ್ವೀತ ದೇವತಾನಾಂ ಚ ಪೂಜನಮ್|" ಇತಿ| ಮೈತ್ರಂ-ಸೂರ್ಯಾರಾಧನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾವನಾದೀನಾಂ ಗುಣಾಃ ನಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ವಿಧಾನಂ ಚ| ತಾಮ್ಬೂಲಸ್ಯ ತು ವೈಶದ್ಯಾರುಚಿಹರತ್ವಸೌಗನ್ಧ್ಯಾದಿಗುಣಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಏವ| ನಾವನಾದೀನಾಂ ತಾಮ್ಬೂಲಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತತೋಽಞ್ಜನಾದನನ್ತರಂ, ನಾವನಗಣ್ಡೂಷಧೂಮತಾಮ್ಬೂಲಾನಿ ಭಜತೇ ಯಃ ಸ ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇತ್| 'ಭಜೋ ಣ್ವಿಃ' ಇತಿ ಣ್ವಿಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಸ್ಯಾದೀನ್ ವಿಧತ್ತೇ-ತತ ಇತಿ| ತತೋಽಞ್ಜನಾದನನ್ತರಂ, ಕ್ರಮೇಣ ನಾವನಾದೀನ್ ಭಜೇತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಅಣುತೈಲಂ ತತೋ ನಸ್ಯಂ ತತೋ ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಮ್| ಘನೋನ್ನತಪ್ರಸನ್ನತ್ವಕ್ಸ್ಕನ್ಧಗ್ರೀವಾಽಽಸ್ಯವಕ್ಷಸಃ|| ಸುಗನ್ಧಿವದನಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧನಿಸ್ವನಾ ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ| ನಿರ್ವಲೀಪಲಿತವ್ಯಙ್ಗಾ ಭವೇಯುರ್ನಸ್ಯಶೀಲಿನಃ" ಇತಿ| ಗಣ್ಡೂಷಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಕಷಾಯೋಷ್ಣೋದಕೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಕಾರ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಓಷ್ಠಸ್ಫುಟನಪಾರುಷ್ಯಮುಖಶೋಷದ್ವಿಜಾಮಯಾಃ| ನ ಸ್ಯುಃ ಸ್ವರೋಪಘಾತಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಾತ್|| ಖದಿರಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾರಿಮೇದಾಮ್ಬುಕವಲಗ್ರಹಃ| ಅರೋಚಕಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮಲಪುತಿಪ್ರಸೇಕಜಿತ್|| ಸುಖೋಷ್ಣೋದಕಗಣ್ಡೂಷೈರ್ಜಾಯತೇ ವಕ್ತ್ರಲಾಘವಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ತತೋ ಧೂಮಂ ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾದಿ ಚಾಚರೇತ್| ಧೂಮಪಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾ ನ ಸ್ಯುರ್ವಾತಕಫಾಮಯಾಃ| ಅಞ್ಜನೋತ್ಕ್ಲೇಶಿತಂ ನಸ್ಯೈಃ ಕವಲೈರ್ನಾವನೇರಿತಮ್| ಧೂಮೇನ ಕವಲೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ರಮಾದ್ವಾತಕಫಂ ಜಯೇತ್" ಇತಿ| ತಾಮ್ಬೂಲಂ ತು ಜಾತೀಫಲಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ರುಚಿವೈಶದ್ಯಸೌಗನ್ಧ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ವಕ್ತ್ರೇಣ ಧಾರಯೇತ್| ಜಾತೀಲವಙ್ಗಕರ್ಪೂರಕಙ್ಕೋಲಕಟುಕೈಃ ಸಹ|| ಕಟುಕಂ-ಲತಾಕಸ್ತೂರಿಕಾಫಲಮ್| ತಾಮ್ಬೂಲೀನಾಂ ಕಿಸಲಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ಪೂಗಫಲಾನ್ವಿತಮ್" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷತಂ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಕ್ಷತಾಃ| ಅರ್ಶ ಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಾ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚ| ಉತ್ಕುಪಿತಮಭಿಷ್ಯನ್ನಂ ಚಕ್ಷುರೇಕಂ ದ್ವೇ ವಾ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಕ್ಷತಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚೋತ್ಕುಪಿತಚಕ್ಷುಷಶ್ಚ, ತೇಷಾಮಪಥ್ಯಮಹಿತಮ್| ತಥಾ ವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಾನಾಂ ಮದಾರ್ತಾನಾಂ ಶೋಷಿಣಾಂ ಚ, ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಶೋಷಿಣೋ- ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷತಾದೌ ತಾಮ್ಬೂಲಂ ನಿಷೇಧತಿ-ತಾಮ್ಬೂಲಮಿತಿ| ಕ್ಷತಂಕ್ಷತಕಾಸಃ| ಪಿತ್ತಾಸ್ರಂ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್| ರೂಕ್ಷೋ-ನಿಃಸ್ನೇಹಾಙ್ಗಃ| ಉತ್ಕುಪಿತಚಕ್ಷುಃ-ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾಖ್ಯೋಽಕ್ಷಿರೋಗಃ| ಶೋಷೋ-ಮುಖಶೋಷೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೨೪)-"ರಕ್ತಪಿತ್ತಕ್ಷತಕ್ಷೀಣತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಪರೀತಿನಾಮ್| ರೂಕ್ಷದುರ್ಬಲಮತ್ತಾನಾಂ ನ ಹಿತಂ ಮುಖಶೋಷಿಣಾಮ್||" ಇತಿ| ತಾಮ್ಬೂಲಂ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಾದೌ ತು ಪಥ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)-"ಪಥ್ಯಂ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತೇ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ನಾತೇ ವಾನ್ತೇ ಚ ಮಾನವೇ| ದ್ವಿಪತ್ರಮೇಕಂ ಪೂಗಂ ಚ ಸಚೂರ್ಣಖದಿರಂ ಚ ತತ್" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ನಿತ್ಯಂ ಸತತಮಾಚರೇತ್| ನಿತ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿದಿನಾನ್ತರಮಪಿ ಯಥೋದಿತಮಾಚರತೋ ನ ದೋಷಃ| ಸೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ, ಆಚರ್ಯಮಾಣೋ ಜರಾ ಚ ಶ್ರಮಶ್ಚ ವಾತಶ್ಚ ತಾನ್ ಹನ್ತೀತಿ ಕ್ವಿಪ್| ತಥಾ ದೃಷ್ಟೀತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಸಾದೋ- ವೈಮಲ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಃ| ಶೋಭನಾ ಚಾಸೌ ತ್ವಕ್ ಚ ಸುತ್ವಕ್, ತಸ್ಯಾ ಭಾವಃ ಸುತ್ವಕ್ತ್ವಮ್| ದೃಢಸ್ಯ ಭಾವೋ ದಾರ್ಢ್ಯಮ್| "ವರ್ಣದೃಢಾದಿಭ್ಯಃ ಷ್ಯಞ್ಚ" ಇತಿ ಷ್ಯಞ್| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನಿ ಕರೋತಿ ಯೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ, ಸ ಏವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅಭ್ಯಙ್ಗಮಿತಿ| ಸ ಚೋತ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಕ್ಷುಧಿ ವಿಧೇಯಃ| ತದಾ ಹಿ ಶುದ್ಧಸ್ರೋತಸ್ತಯಾ ರೋಮಕೂಪೈಃ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ತಂ ಚೋಷ್ಮಾ ಪಚತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಅಥ ಜಾತಾನ್ನಪಾನೇಚ್ಛೋ ಮಾರುತಘ್ನೈಃ ಸುಗನ್ಧಿಭಿಃ| ಯಥರ್ತುಸಂಸ್ಪರ್ಶಸುಖೈಸ್ತೈಲೈರಭ್ಯಙ್ಗಮಾಚರೇತ್||" ಇತಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಫಲಮಾಹ- ಸ ಇತಿ| ಸೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ , ಜರಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ, ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ಸುತ್ವಕ್ತ್ವಂ-ನಿರ್ಮಲನಿರ್ವಲೀಕತ್ವಂ ತ್ವಚಃ| ಸಙ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೩)- "ರಥಾಕ್ಷಚರ್ಮಘಟವದ್ಭವನ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗತೋ ಗುಣಾಃ| ಸ್ಪರ್ಶನೇಽಭ್ಯಧಿಕೋ ವಾಯುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಮ್|| ತ್ವಚ್ಯಶ್ಚ ಪರಮಭ್ಯಙ್ಗೋ ಯಸ್ಮಾತ್ತಂ ಶೀಲಯೇದತಃ "| ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಮಭ್ಯಙ್ಗಮ್, ಶಿರಃಶ್ರವಣಪಾದೇಷು, ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನ, ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇತ್, ಇತಿ ವಚನಾಚ್ಚಾವಶ್ಯಂ ನ ತಥಾ ಸರ್ವಶರೀರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಯಥೈತೇಷು ಶಿರಃಶ್ರವಣಪಾದೇಷು| ಅತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವವದೇಕತ್ವಾಭಾವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಾಭ್ಯಾಸಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಶಿರ ಇತಿ| ತಮಭ್ಯಙ್ಗಂ, ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇತ್ ಸರ್ವೇಷ್ವಙ್ಗೇಷು, ವಿಶೇಷಾನ್ಮೂರ್ಧಕರ್ಣಾಙ್ಘ್ರಿಷು| ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪ್ರಯೋಗೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ಯೋಜನಮಭ್ಯಾಸಃ| ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಪ್ರಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಸ್ತು ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩) ತು-"ಸ ಕೇಶ್ಯಃ ಶೀಲಿತೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕಪಾಲೇನ್ದ್ರಿಯತರ್ಪಣಃ| ಹನುಮನ್ಯಾಶಿರಃಕರ್ಣಶೂಲಘ್ನಂ ಕರ್ಣಪೂರಣಮ್|| ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತು ತತ್ಸ್ಥೈರ್ಯನಿದ್ರಾದ್ದಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಕೃತು| ಪಾದಸುಪ್ತಿಶ್ರಮಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಸ್ಫುಟನಪ್ರಣುತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗೋ ವರ್ಜ್ಯೋ- ವರ್ಜನೀಯಃ| ಕಫಗ್ರಸ್ತೇನ ಕೃತಸಂಶುದ್ಧಿನಾ ಅಜೀರ್ಣಿನಾ ಚ| ಗ್ರಸ್ತಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ಕಫಗ್ರಸ್ತಾದೌ ನಿಷೇಧತಿ-ವರ್ಜ್ಯ ಇತಿ| ಕಫಗ್ರಸ್ತಃ-ಅತಿವೃದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಕೃತಸಂಶುದ್ಧಿಃ-ಕೃತವಮನವಿರೇಕಃ, ಅಜೀರ್ಣೀ ಚ, ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ಕೃತಸಂಶುದ್ಧೇಸ್ತದಹರೇವ ನಿಷಿದ್ಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೩೬)- "ತರುಣಜ್ವರ್ಯಜೀರ್ಣೀ ಚ ನಾಭ್ಯಕ್ತವ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚನ| ತಥಾ ವಾನ್ತೋ ವಿರಿಕ್ತಶ್ಚ ನಿರೂಢೋ ಯಶ್ಚ ಮಾನವಃ|| ಪೂರ್ವಯೋಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾ ವ್ಯಾಧ್ಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಥಾಪಿ ವಾ|| ಶೇಷಾಣಾಂ ತದಹಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಅಗ್ನಿಸಾದಾದಯೋ ಗದಾಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶರೀರಾಯಾಸಜನನಂ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಞ್ಚಗುಣಾಃ ಲಾಘವಾದಯೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ವಿಭಕ್ತಾನಿ-ವಿಭಾಗೇನ ಸ್ಥಿತಾನಿ, ಘನಾನಿ- ದೃಢಾನಿ, ಗಾತ್ರಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಭಕ್ತಘನಗಾತ್ರಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಸ್ತತ್ತ್ವಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಇಷ್ಟಸಾಧನತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಲಾಘವಮಿತಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ ಲಾಘವಾದ್ಯುಪಜಾಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ವಿಭಕ್ತಘನಗಾತ್ರತ್ವಂ-ಸುಸನ್ನಿವಿಷ್ಟನಿಬಿಡಾವಯವತ್ವಮ್| ಆಯಾಸಮಾತ್ರಫಲಂ ಶಾರೀರಂ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಯಾಮಃ|ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಶರೀರಾಯಾಸಜನಕಂ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ನಿಯುದ್ಧಾದಿ| ತಚ್ಚಾಭ್ಯಕ್ತಗಾತ್ರೈಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಇತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾನನ್ತರಮುಕ್ತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸೂ. ಅ. ೩/೧೦)- "ವಾತಘ್ನತೈಲೈರಭ್ಯಙ್ಗಂ ಮೂರ್ಧತೈಲಂ ವಿಮರ್ದನಮ್| ನಿಯುದ್ಧಂ ಕುಶಲೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ಪಾದಾಘಾತಂ ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತಾಮಯೀ, ಬಾಲಃ- ಆಷೋಡಶಾದ್ವರ್ಷಾತ್, ವೃದ್ಧಃ- ಸಪ್ತತೇರೂರ್ಧ್ವಮ್, ಅಜೀರ್ಣೀ ಚ, ತಂ ಜಹ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾತರೋಗಾದೌ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ನಿಷೇಧತಿ-ವಾತಪಿತ್ತಾಮಯೀತಿ| ತಂ-ವ್ಯಾಯಾಮಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಬಲವದ್ಭಿಃ ಪುರುಷೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಭೋಜಿಭಿರರ್ಧಶಕ್ತ್ಯೈವ ನಿಷೇವ್ಯೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಪ್ರಾಕ್ ಶ್ರಮಾದ್ವಾಯಾಮವರ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕದಾಸೌ ವಿಧಾತವ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶೀತಕಾಲ ಇತಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ಸೇವ್ಯಃ| ಶೀತರ್ತುವಸನ್ತಾಭ್ಯಾಮನ್ಯದಾ ಮನ್ದಮೇವ ಸೇವ್ಯಃ| ಮನ್ದಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮತ್ವಮೇಕತ್ವಂ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತ್ರಾಮಾಹ-ಅರ್ಧಶಕ್ತ್ಯೇತಿ| ಅರ್ಧಶಕ್ತ್ಯಾ ವ್ಯಾಯಾಮೋ ನಿಷೇವ್ಯಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವೈಃ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಬಲಿಭಿರಿತಿ| ಬಲಿಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಭೋಜಿಭಿರಿತಿ ಮಿಲಿತಂ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಕಿಂ ಸರ್ವದಾ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಶೀತಕಾಲ ಇತಿ| ಶೀತಕಾಲೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ| ಅನ್ಯದಾ ತು ತತೋಽರ್ಧಶಕ್ತೇರ್ಮನ್ದಮಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ನಿಷೇವ್ಯಃ| ಅನ್ಯದೇತ್ಯನ್ಯಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಅನ್ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಋತೌ| ಅನ್ಯಾವಸ್ಥಾ-ಬಲಿತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧಭೋಜಿತ್ವವಿಪರ್ಯಯಃ| ಅನ್ಯರ್ತುಃ- ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿತ್ರಯಮ್| ಏವ ಶಬ್ದೇನ ಮನ್ದತ್ವವಿಷಯೇ ಅರ್ಧಶಕ್ತೇರ್ನ ಪ್ರವೇಶಃ,ಅರ್ಧಶಕ್ತಿವಿಷಯೇ ತು ಮನ್ದತ್ವಪ್ರವೇಶೋಽಸ್ತೀತಿ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ|ಅರ್ಧಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಮ್ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೪೩)- "ಹೃದಿ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ವಕ್ರಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತೋ ಜನ್ತೋಸ್ತದ್ವಲಾರ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ " ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಂ- ವ್ಯಾಯಾಮಂ, ಕೃತ್ವಾ, ಅನುಸುಖಂ- ಯಥಾ ಶರೀರೇ ಬಾಧಾ ನ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ, ದೇಹಂ ಮರ್ದಯೇತ್| ಸಮನ್ತತಃ- ಪರಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ - ಮರ್ದನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ತಂ ಕೃತ್ವೇತಿ| ಅನುಸುಖಂ-ಸುಖಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ಸಮನ್ತತಃ-ಸರ್ವಾಙ್ಗೇಷು| ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮದೋಷಕಥನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಮರ್ದನವಿಧಾನಂ ಮರ್ದನಸ್ಯ ವ್ಯಾಯಾಮಾಙ್ಗತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅಙ್ಗತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮೇವ, ತಂ ಕೃತ್ವೇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಜೈಜ್ಜಟೇನ-"ಮರ್ದನಮಪಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾನ್ತಃಪಾತ್ಯೇವ" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಾತ್ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೪೩)- "ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ವಿನ್ನಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪದ್ಭ್ಯಾಮುದ್ವರ್ತಿತಸ್ಯ ಚ|| ವ್ಯಾಧಯೋ ನೋಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಸಿಂಹಂ ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗಾ ಇವ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ತೃಷ್ಣಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತೃಷ್ಣೇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪದಮ್| (ತೇನ ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪದಾನಾಮಕೃತಸಮಾಸಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ದೋಷದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧೇನೈಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಚತುರಾಣಾಂ ಬಹುತರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಾತಿ ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯಾಪತ್ತ್ವದ್ಯೋತನಾರ್ಥಃ|) ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾತಿಜಾಗರಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಪದೋ ದರ್ಶಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಾಯಾಮಪ್ರಮಾಣಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ತೃಷ್ಣೇತಿ| ಕ್ಷಯೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಪ್ರತಮಕಃ-ತಮಕಶ್ವಾಸಭೇದಃ| ಶ್ರಮಃ-ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಾಕ್ಷಮತ್ವಮ್, ಕ್ಲಮೋ-ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನಾಂ ಭಾಷ್ಯಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನ್ಯಾದಿರ್ಯಸ್ಯ ಸಾಹಸಸ್ಯ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದೇಸ್ತದೇವಮ್| ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ ಸಾಹಸಮ್, ತದ್ಭಜನ್ಸೇವಮಾನೋ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಕ ಇವ ? ಸಿಂಹ ಇವ, ಸಿಂಹೋ ವಿಕ್ರಮವಾನಪ್ಯತಿಬಲಂ ಗಜಪತಿಂ ಮಹಾವರ್ಷ್ಮಾಣಮಾಕರ್ಷನ್ನಾಕ್ರಾಮನ್ ಯಥಾ ವಿನಶ್ಯತಿ, ತಥಾಽಯಥಾಬಲಮಾರಬ್ಧೇನ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ನರೋ ಮಾರ್ಯತ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಾಯಾಮಪ್ರಸಙ್ಗಾಜ್ಜಾಗರಾದೀನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮೇತಿ| ಗಜಮಾಕರ್ಷನ್ ಸಿಂಹ ಇವ| ಯತಃಸಾಹಸತಃ| ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ ಸಾಹಸಮ್| ನ ಹಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ಯತಿಭಜನಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ಪುಂಸಾಂ ಬಲಮಸ್ತಿ| ಅಧ್ವಸ್ತ್ರೀಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಗಮನಸಮ್ಭೋಗೋ ಲಕ್ಷ್ಯೇತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉದ್ವರ್ತನಸ್ಯ ಕಫಹರಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಗುಣಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಇಷ್ಟಸಾಧನತ್ವಕಥನದ್ವಾರೋದ್ವರ್ತನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಉದ್ವರ್ತನಮಿತಿ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಕಫಹರಣಾದಿಗುಣಮ್| ಅತಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ಪ್ರವಿಲಾಯನಂ-ದ್ರವೀಕರಣಮ್| ದ್ರವೀಕೃತ್ಯ ಮೇದಸಃ ಶೋಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ-ಕಷಾಯಾದಿಚೂರ್ಣೈರ್ಗಾತ್ರೋದ್ಧರ್ಷಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನಾನಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಾಮಾಯುಷ್ಯಂ ಚ ಭವತಿ| ಊರ್ಜಾ- ಉತ್ಸಾಹಃ, ಬಲಂ- ಪ್ರಾಣಃ, ಏತೇ ಪ್ರದದಾತಿ- ಕರೋತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡ್ವಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತಾನ್ ಜಯತಿ| ಸ್ನಾನಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾದಾಯುಷ್ಯತ್ವವೃಷ್ಯತ್ವದೀಪನತ್ವಾನಿ ಬೋದ್ದವ್ಯಾನಿ| ಅಥವಾ ಸ್ನಾನೇನ ಪ್ರಹರ್ಷೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಹರ್ಷಣತ್ವಾಚ್ಚ ವೃಷ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಉ.ಅ.೪೦/೩೫)- "ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್| ಮನಸೋ ಹರ್ಷಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನಾನಂ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರ್ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಾನಿ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ರಿತಾನ್ಯರ್ಚೀಂಷಿ ರುದ್ಧ್ವಾಽನ್ತರ್ನಯತಿ, ತತಶ್ಚಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಂ ಕುರ್ವದ್ ದೀಪನಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ಶೀತಕಾಲೇ ಶೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಮ್| ಬಾಲಾದಿತ್ಯಸ್ತು ವ್ಯಾಚಕ್ಷಿಷ್ಟ "ಸ್ನಾನೇನ ಭ್ರಾಜಕಾಖ್ಯಂ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಂ ಪಿತ್ತಮನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶದೂಷ್ಮಾಣಂ ಸಂವರ್ಧಯತಿ, ತೇನ ತದ್ದೀಪನಮ್"| ಅತ ಏವ ಪರಿಷೇಕೇ ಜಲಮುಷ್ಣಮಿಷ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಂ ನಿರ್ವಾಪಯತಿ ತೇಜೋ ನ ದೇಹಸ್ಯಾನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶಯತಿ| ಶೀತಕಾಲೇ ತು ಯಚ್ಛೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಂ ತತ್ಕಾಲ ಏವಂ ತಸ್ಮಿನ್, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚಾನ್ಯರ್ತೌ ಶೀತೇ ಸತಿ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮೇವ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ವರ್ಷಾಸು| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೇವಾತ್ರ ಹಿ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಂ ಭೋಜನಂ ಸಮುಪದಿಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೬/೩೬)- "ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ| ವಿಶೇಷಶೀತೇ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ವರ್ಷಾಸ್ವನಿಲಶಾನ್ತಯೇ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಇಷ್ಟಸಾಧನತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ಸ್ನಾನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ದೀಪನಮಿತಿ| ಸ್ನಾನಂ ದೀಪನತ್ವಾದಿಗುಣಮ್| ಅತಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ದೀಪನಂ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಕೇಚಿದತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹುಃ-"ಬಾಹ್ಯೋಽಙ್ಗಸೇಕೈಃ ಶೀತಾದ್ಯೈರೂಷ್ಮಾಽನ್ತರ್ಯಾತಿ ಪೀಡಿತಃ| ನರಸ್ಯ ಸ್ನಾತಮಾತ್ರಸ್ಯ ದೀಪ್ಯತೇ ತೇನ ಪಾವಕಃ||" ಇತಿ| ವೃಷ್ಯಂ-ವೃಷಾಯ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಸಙ್ಗಿನೇ ಹಿತಂ, ಶುಕ್ರವರ್ಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಊರ್ಜೋತ್ಸಾಹಃ| ಮಲಸ್ತ್ವಗುಪಲೇಪಃ| ಮನಃಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಾರೇ ಸತಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯೋಪರಮಸ್ತನ್ದ್ರಾ| ದಹ್ಯಮಾನವತ್ ದುಃಖಂ ದಾಹಃ| ಪಾಪ್ಮಾ-ಪಾಪಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಅಧಃಕಾಯಸ್ಯ ಪರಿಷೇಕೋ ಬಲಾವಹಃ- ಪ್ರಾಣಕೃತ್| ತೇನೈವೋಷ್ಣೋದಕೇನೈವ, ಉತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಯ- ಶಿರಸಃ, ಪರಿಷೇಕೋ ವಿಧೀಯಮಾನಃ ಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಂ ಬಲಹೃತ್| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರ ಏವ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣಶೀತಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಯ ಸ್ನಾನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನೇತಿ| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಯಃ ಪರಿಷೇಕಃ, ಸೋಽಧಃಕಾಯಸ್ಯ ಬಲಾವಹಃ| ಸ ಏವೋತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಕಾಯಸ್ಯ ಕೇಶಾನಾಂ ಚಕ್ಷುಷೋಶ್ಚ ಬಲಹೃತ್| ತಸ್ಮಾತ್ಕೇಶಚಕ್ಷುರ್ಬಲಾರ್ಥಿಭಿಃ ಶೀತೇನ ವಾರಿಣಾ ಸ್ನಾತವ್ಯಮ್, ಇತರೈರುಷ್ಣೇನ, ಇತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ನ ತ್ವೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ನಾನೇ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಃ ಪ್ರಯೋಗಃ, ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರದೋಷಾಪತ್ತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩) ತು-"ನಾನಾಪ್ಲುತ್ಯ ಶಿರಃ ಸ್ನಾಯಾನ್ನ ಜಲೇಽಲ್ಪೇ ನ ಶೀತಲೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನೇತ್ರೇ ಚಾಸ್ಯಂ ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ತತ್ರ ರೋಗಾಃ| ಅರ್ದಿತಂ ಚ ನೇತ್ರಾಸ್ಯಕರ್ಣರೋಗಾಶ್ಚಾತಿಸಾರಶ್ಚ ತೇ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೇಷು ಗರ್ಹಿತಮಹಿತಮ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆಧ್ಮಾನಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ತತೋ ಮತುಪ್| ತೇನ ಆಧ್ಮಾನವತ್ಸು ಗರ್ಹಿತಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅರ್ದಿತಾದೌ ಸ್ನಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಸ್ನಾನಮಿತಿ| ಅರ್ದಿತಃ-ಏಕಾಯಾಮಃ| ಆಧ್ಮಾನಮುದರಾಪೂರಣಮ್| ಭುಕ್ತವಾನ್-ಕೃತಭೋಜನಃ| ಗರ್ಹಿತಂ-ನಿಷಿದ್ಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀರ್ಣೇ- ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತೇ ಪೂರ್ವ ಆಹಾರೇ, ಅದ್ಯಾತ್- ಭುಞ್ಜೀತ| ಕಿಮದ್ಯಾತ್ ? ಹಿತಂ- ಪಥ್ಯಮ್| ಮಿತಂ- ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಮ್| ಪಥ್ಯಮಪಿ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಂ ಹೀನಮಾತ್ರಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ದೋಷಾಯ ಸ್ಯಾತ್, ಅತೋ ಮಿತಮ್| ನ ವೇಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ವೇಗಾನನುನ್ಮುಖೀಭೂತಾನ್ ಬಲಾನ್ನೈರಯೇನ್ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ನ ವೇಗಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜಾತವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರವೇಗಸ್ತಮಕೃತ್ವಾ ನಾನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ನಾನ್ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾಜಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯಃ, ತಂ ರೋಗಮಜಿತ್ವಾ ನಾನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಧ್ಯಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾದಸಾಧ್ಯಾಮಯಂ ಪ್ರತಿ ಯತ್ನೋ ನ ಕಾರ್ಯಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾನೈಷ್ಫಲ್ಯಾದಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭೋಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಜೀರ್ಣ ಇತಿ| ಹ್ಯಸ್ತನೇ ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಸತಿ, ಅದ್ಯಾತ್-ಭುಞ್ಜೀತ| ಕಿಮ್ ? ಹಿತಂ,-ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯುಚಿತಮ್, ಮಿತಂ-ಯಥೋಕ್ತಮಾತ್ರಮ್| ನನು, ವಿಹಾರೇಷ್ವಾಹಾರಸ್ಯೋಕ್ತಿರಪ್ರಸ್ತುತಾ| ಮೈವಮ್| ಕ್ರಿಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ವಿಹಾರತ್ವಮಾಹಾರಸ್ಯ| ಕ್ರಿಯಾಪ್ರಧಾನೋ ಹಿ ವಿಹಾರಃ, ಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರಃ, ಅಯಮೇವ ವಿಹಾರಾಹಾರಯೋರ್ಭೇದಃ, ಕ್ರಿಯಾದ್ರವ್ಯಯೋರುಭಯತ್ರ ಭಾವಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩) ತು-"ಅನ್ನಪಾನವಿಧಾನೇನ ಭುಞ್ಜೀತಾನ್ನಂ ವಿನಾಽತ್ಯಯಾತ್| ಅಭಿನನ್ದ್ಯ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಶಕ್ತಿತಃ|| ಪಾಕಂ ಸಜಲಮೇಕಾನ್ತೇ ಯಥಾಸುಖಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್| ಪ್ರಯಚ್ಛೇತ್ಸರ್ವಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪಾಚಯೇನ್ನಾನ್ನಮಾತ್ಮನೇ| ನಾನ್ನಮದ್ಯಾನ್ಮೂಮೂರ್ಷೂಣಾಂ ಮೃತಾನಾಂ ದುಃಖಜೀವಿನಾಮ್| ಸ್ತ್ರೀಜಿತಕ್ಲೀಬಪತಿತಕ್ರೂರದುಷ್ಕರ್ಮಕಾರಿಣಾಮ್|| ಗಣಾರಿಗಣಿಕಾಸತ್ರಧೂರ್ತಾನಾಂ ಪಣಿನಾಂ ನ ಚ| ನೋತ್ಸಙ್ಗೇ ಭಕ್ಷಯೇದ್ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಜಲಂ ನಾಞ್ಜಲಿನಾ ಪಿಬೇತ್|| ಸರ್ವಂ ಚ ತಿಲಸಮ್ಬದ್ಧಂ ನಾದ್ಯಾದಸ್ತಮಿತೇ ರವೌ|| ನ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರ ಆಯಸ್ಯೇನ್ನ ನಿಷಿದ್ಧಂ ಭಜೇತ್ಸುಖಮ್||" ಇತಿ| ಏವಂ ಪ್ರಬೋಧಾದಯೋ ಭೋಜನಾನ್ತಾ ಬದ್ಧಕ್ರಮಾ ವಿಹಾರಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತಾಂಶ್ಚಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಾನ್ಮನ್ಯಮಾನೇಷು ನರೇಷು ವೇಗೋದೀರಣವೇಗಧಾರಣವ್ಯಾಧ್ಯುಪೇಕ್ಷಾಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇರನ್| ಅತಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ತತ್ರ ವೇಗೋದೀರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ವೇಗಾನಿತಿ| ವೇಗಾಃ-ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಯಃ| ಕಿಂ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಾನಪಿ ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಬಲಾತ್, ಅಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೇಗಧಾರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ವೇಗಿತ ಇತಿ| ವೇಗಿತಃ-ಸಞ್ಜಾತವೇಗಃ ಸನ್, ಅನ್ಯಕಾರ್ಯೋ ನ ಸ್ಯಾದ್ವೇಗಾನೇವೋತ್ಸೃಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಧ್ಯುಪೇಕ್ಷಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಜಿತ್ವೇತಿ| ಆಮಯಮಜಿತ್ವಾಽನ್ಯಕಾರ್ಯೋ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಆಮಯಮೇವ ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವಮ್ ? ನೇತ್ಯತ ಆಹ-ಸಾಧ್ಯಮ್, ಅಸಾಧ್ಯಸ್ತು ಪ್ರಯತ್ನವೈಯರ್ಥ್ಯಾದುಪೇಕ್ಷ್ಯ ಏವ| ಇತಿ ಬದ್ಧಕ್ರಮವಿಹಾರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಶೇಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ, ಯಸ್ಮಾತ್ಸುಖಾರ್ಥಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ- ಕರ್ಮಾಣಿ, ಮತಾಃ- ಅಭಿಪ್ರೇತಾಃ| ಸುಖಂ ಚ ಶರ್ಮಾಖ್ಯಂ, ಧರ್ಮಾದ್ವಿನಾ ನ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಧರ್ಮಪರೋ- ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನಃ, ಸ್ಯಾತ್| ಧರ್ಮಾದಿತಿ "ಪೃಥಗ್ವಿನಾ" ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾಬದ್ಧಕ್ರಮಾನ್ ವಿಹಾರಾನ್ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ, ತೇ ಚ ಪ್ರಾಯೇಣ ಧರ್ಮರೂಪಾಃ| ತತ್ರ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ-ಸುಖಾರ್ಥಾ ಇತಿ| ಸುಖಮಾರೋಗ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ (ಸೂ. ಅ. ೯/೪)- "ಸುಖಸಂಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ, ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮೇವ ಚ" ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಷೋಡಶಾತ್ಮಕಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದಾರೋಗ್ಯಂ, ತಥಾಪಿ ಧರ್ಮಸಹಕೃತಾದೇವ| ಇತಿ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಲ್ಯಾಣೇ- ಶುಭಕರ್ಮಣಿ, ಮಿತ್ರಾಣಿ- ಸಹಾಯಾಃ, ಉಪದೇಶಾದಿನಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರಾಣಿ, ತಾನಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ- ಅದಮ್ಭಮತಿಃ ಸನ್, ಭಜೇತ್| ಇತರಾಣಿ- ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯೇತರಾಣಿ ಪಾಪಮಿತ್ರಾಣಿ, ತೇಭ್ಯೋ ದೂರಗಸ್ತದ್ವರ್ಜನಪರಃ| ತತ್ಸಙ್ಗೋ ಹಿ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾನರ್ಥಕರಃ| ದೂರಗ ಇತ್ಯತ್ರ "ಅನ್ತಾತ್ಯನ್ತಾಧ್ವದೂರಪಾರಸರ್ವಾನನ್ತೇಷು ಡಃ" ಇತಿ ಡಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸನ್ಮಿತ್ರಸೇವಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಭಕ್ತ್ಯೇತಿ| ಕಲ್ಯಾಣಾನಿ ಕಲ್ಯಾಣಹೇತುತ್ವಾತ್| ಇತರಾಣ್ಯಕಲ್ಯಾಣಾನಿ, ತೇಭ್ಯೋ ದೂರಗಃ ಸನ್, ಕಲ್ಯಾಣಾನಿ ಮಿತ್ರಾಣೀ, ಸೇವೇತ| ಕಯಾ? ಭಕ್ತ್ಯಾ| ಯದ್ಯಪಿ ಭಕ್ತಿಃ ಸೇವೈವ, ತಥಾಪಿ ಫಲಾನುಸನ್ಧಾನನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮೇವಮುಕ್ತಮ್| ಏವಂ ಹಿ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಮಹಾಫಲಂ ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್ಯಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ, ನ ತು ಫಲಾನುಸನ್ಧಾನೇನ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿಂಸಾ- ಪ್ರಾಣ್ಯುಪಘಾತಃ, ಸ್ತೇಯಂ- ಚೌರ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾಕಾಮೋ- ನಿಷಿದ್ಧಕಾಮಸೇವಾ ಪಶುಸ್ತ್ರೀಗುರುದಾರಗಮನಾದಿ, ಏತತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಕಾಯಿಕಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ| ಪೈಶುನ್ಯಂ- ಪರೇಷಾಂ ಭೇದಕೃದ್ವಚನಮ್, ಪರುಷಮಮೃದುವಚನಮ್, ಅನೃತಸತ್ಯವಚನಮ್, ಸಮ್ಭಿನ್ನಾಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಪ್ರಲಪನಮ್, ಚತುರ್ವಿಧಮೇತದ್ವಾಚಿಕಮ್| ವ್ಯಾಪಾದಃ- ಪ್ರಾಣ್ಯುಪಘಾತಚಿನ್ತಾ, ಅಭಿಧ್ಯಾ- ಪರಗುಣಾದ್ಯಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ವಿಷಯಸ್ಪೃಹಾ ವಾ. ದೃಗ್ವಿಪರ್ಯಯಂ- ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿವೈಪರೀತ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿಕತ್ವಾದಿ, ತ್ರಿವಿಧಮೇತನ್ಮಾನಸಮ್| ತದೇತದ್ಧಿಂಸಾದಿ ದಶಧಾ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸೈಸ್ತ್ಯಜೇನ್ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾಪಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಹಿಂಸೇತಿ| ತಚ್ಚ ದಶವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾ-ಪ್ರಾಣಿವಧಃ| ಸ್ತೇಯಂ-ಪ್ರಾಣಿವಧಃ| ಸ್ತೇಯಂ-ಚೋರ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾಕಾಮೋಽಗಮ್ಯಾಗಮನಮ್| ಪೈಶುನ್ಯಂ-ಪರಸ್ಯಾಽಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತದ್ದೋಷಕೀರ್ತನಮ್| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ತು ಪರುಷಮ್| ಅನೃತಮಸತ್ಯಮ್| ಸಮ್ಭಿನ್ನಾಲಾಪೋಽಸತ್ಪ್ರಲಾಪಃ| ವ್ಯಾಪಾದಃ-ಪರಾನಿಷ್ಟಚಿನ್ತನಮ್| ಅಭಿಧ್ಯಾ-ಪರಸ್ವಾಪಹರಣೇಚ್ಛಾ| ದೃಗ್ವಿಪರ್ಯಯಃ-ಆಪ್ತವಾಕ್ಯೇಷ್ವಪ್ರಮಾಣಬುದ್ಧಿಃ| ದೃಕ್ಶಬ್ದೇನಾಪ್ತದೃಷ್ಟೋಽರ್ಥ ಉಚ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನ ವಿದ್ಯತೇ ವೃತ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತಾನವೃತ್ತೀನ್| ಶಕ್ತಿತಃ- ಯಥಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್, ಅನುವರ್ತೇತ- ಅನುಕೂಲಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧಿನಾ ಶೋಕೇನ ಚಾರ್ತಾಂಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆರ್ತಾನುವೃತ್ತಿಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅವೃತೀತಿ| ಅವೃತ್ತಿಃ-ಜೀವನೋಪಾಯಾಭಾವಃ| ಶೋಕಃ-ಇಷ್ಟವಿಯೋಗಜಂ ದುಃಖಮ್| ಅನುವರ್ತೇತ-ಆರ್ತಿನಿವಾರಣೇ ಪ್ರಯತೇತ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೀಟಾನ್ ಪಿಪೀಲಿಕಾಂಶ್ಚಾತ್ಮವತ್ಪಶ್ಯೇತ್| ಸ್ವಶರೀರತುಲ್ಯಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮುತ ಸಾಧೂನಸಾಧೂಂಶ್ಚ| ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮಪ್ಯಾತ್ಮವತ್ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮಿತಿ "ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವಃ" ಇತ್ಯೇಕತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭೂತದಯಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಆತ್ಮವದಿತಿ| ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮಪ್ಯಾತ್ಮವತ್ಪಶ್ಯೇತ್, ಕಿಂ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಕಮ್| "ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಾನಿ ಪರೇಷಾಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್" ಇತ್ಯರ್ಥಃ|||

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೇವಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ದೇವಾದೀನರ್ಚಯೇತ್| ವೃದ್ಧಾಃ- ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧಾಃ ಶೀಲತಪೋವೃದ್ಧಾಶ್ಚ| ನೃಪೋ- ರಾಜಾ| ಅತಿಥಿಃ- ಅಸಮಾನಗ್ರಾಮೀ ವೈಶ್ವದೇವಾನ್ತೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೂಜ್ಯಪೂಜಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅರ್ಚಯೇದಿತಿ| ಪೂಜ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವಾದಯಃ| ವೃದ್ಧಃ-ಶ್ರುತಾದಿಭಿರಾತ್ಮನೋಽಧಿಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರ್ಥಿನೋ- ಯಾಚಕಾನ್, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ವಿಮುಖಾನ್ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ನಾವಮನ್ಯೇತ್- ನಾವಮಾನಯೇತ್| ನ ಚ ಪರುಷವಚನಾದಿನಾ ಆಕ್ಷಿಪೇತ್- ಪರಿಭವೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯಾಚಕದ್ವೇಷಂ ನಿಷೇಧತಿ-ವಿಮುಖಾನಿತಿ| ಸ ತ್ರೇಧಾ, ವಿಮುಖೀಕರಣಮ್ ಅವಜ್ಞಾ ಪರುಪಭಾಷಣಂ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರೌ ಶತ್ರಾವಪಕಾರಪರೇಽಪಿ ಸತ್ಯುಪಕಾರಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ರಿಪುರಪಕಾರಕ ಏವ, ತತ್ಕಿಮಪಕಾರಪರ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ| ತಥಾ ಚ ಮಾಘಃ (ಸರ್ಗಃ ೨/೩೭)- "ಉಪಕರ್ತ್ರಾರಿಣಾ ಸನ್ಧಿರ್ನ ಮಿತ್ರೇಣಾಪಕಾರಿಣಾ| ಉಪಕಾರಾಪಕಾರೌ ಹಿ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮೇತಯೋಃ" ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ನ ಹಿ ಸರ್ವದೈವಾರಿರಪಕಾರಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕದಾಚಿದೇವ| ಹೇತ್ವಾದ್ಯಧೀನತ್ವಾದಪಕಾರಕಾರಿತ್ವಸ್ಯ| ವಾತಾದಿದೋಷವತ್| ಯಥಾ- ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವಾ ಅಪಿ ಸನ್ತಃ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವೇ ಸಮರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ಕದಾಚಿನ್ನೈವ| ದೋಷತ್ವಂ ತು ಸರ್ವದೈವ ತೇಷಾಮ್| ತಸ್ಮಾದಪಕಾರಪರ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಪಕಾರಿಣ್ಯುಪಕಾರಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ಪುನರುಪಕಾರಕ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪರೋಪಕಾರಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಉಪಕಾರೇತಿ| ಅಪಕಾರಪರೇಪ್ಯರೌ ಉಪಕಾರಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಂ ಪುನರುಪಕಾರಪರೇ ಮಿತ್ರಾದೌ| ಅಪಕಾರಾಸಮರ್ಥೋಽಪ್ಯರಿರಸ್ತೀತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮ್ಪತ್ಸು ವಿಪತ್ಸು ಚೈಕಮನಾಃ- ಸಮಚಿತ್ತಃ| ಸಮ್ಪತ್ಸು ಹರ್ಷೇಣ, ವಿಪತ್ಸು ವಿಷಾದಾದಿನಾ, ನ ಭಾವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತೌ- ಕಾರಣೇ, ಈರ್ಷ್ಯೇತ್| ಯಥಾ- ಅಯಮೇವಂ ಶ್ರುತತ್ಯಾಗಾದಿಗುಣವಾನ್ ಕಸ್ಮಾತ್, ಕಸ್ಮಾದಹಮಪ್ಯೇವಂ ನ ಭವೇಯಮ್| ಫಲೇ ನ ತು- ಪರಕೀಯೇ ಶೋಭನೇ ಫಲೇ ವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಕೇ ನೇರ್ಷ್ಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸಮ್ಪದ್ವಿಪತ್ಸ್ವಿತಿ| ಹೇತುಷು ಸಮ್ಪತ್ಸು, ಚಿಷಾದಹೇತುಷು ವಿಪತ್ಸು, ಏಕಮನಾಃ-ಹರ್ಷವಿಷಾದರಹಿತಚಿತ್ತೋ, ಭವೇತ್| ಈರ್ಷ್ಯಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಹೇತಾವಿತಿ| ಪರೋತ್ಕರ್ಷಾಸಹನಮೀರ್ಷ್ಯಾ| ತಾಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್, ಸ ಹೇತೌ-ಫಲಸಾಧನೇ, ಈರ್ಷ್ಯೇತ್, ನ ತು ಫಲೇ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಏಕಂ ಫಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ, ತತ್ಸಾಧನಮನುತಿಷ್ಠದ್ಭಿಃ ಪರಸ್ಪರೇರ್ಷ್ಯಯಾಽನುಷ್ಠೇಯಮ್| ತಥಾ ಹ್ಯನುಷ್ಠಿತಂ ಕರ್ಮ ಸಮ್ಯಗಾಶು ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥ ದೈವಾನುಕೂಲ್ಯಾದೇಕಸ್ಯ ಫಲೇ ಸಿದ್ಧೇ, ತತ್ರೇತರೈರೀರ್ಷ್ಯಾ ನ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಸಾ ಹಿ ನ ಫಲಸ್ಯ ಸಾಧನಮ್, ಪ್ರತ್ಯುತ ಪಾಪರಿತಾಪಯೋರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಲೇ- ಪ್ರಸ್ತಾವೇ, ಹಿತಂ- ಪಥ್ಯಮ್, ಮಿತಂ- ನ ಬಹು, ಅವಿಸಂವಾದಿ- ಸತ್ಯಮ್, ಪೇಶಲಂ- ಮನೋಜ್ಞಂ, ಬ್ರೂಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭಾಷಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಕಾಲ ಇತಿ| ಕಾಲೇ-ಪ್ರಸ್ತಾವೇ, ಬ್ರೂಯಾತ್| ತಚ್ಚ ಹಿತಂ-ಪಥ್ಯಮ್| ಮಿತಂ-ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಪ್ರಕಾಶನಮಾತ್ರಮ್| ಅವಿಸಂವಾದಿ-ಸತ್ಯಮ್| ಪೇಶಲಂ-ಮಧುರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ- ಪೂರ್ವಾಲಾಪೀ, ಸ್ಯಾತ್| ಸುಮುಖೋ- ಗತಭ್ರುಕುಟಿಃ| ಸುಶೀಲಃ- ಶೋಭನಸ್ವಭಾವಃ| ತಥಾ, ಕರುಣಯಾ ಮೃದುರಾರ್ದ್ರಸನ್ತಾನೋ ಮಾತೇವ ಪುತ್ರೇ| ಏಕೋಽದ್ವಿತೀಯಃ ಸನ್ಸುಖೀ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸರ್ವತ್ರ- ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಜನೇ, ವಿಶ್ರಬ್ಧೋ- ವಿಶ್ವಸ್ತೋ, ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ- "ಮಾಯಾಚಾರೇ ಮಾಯಯಾ ವರ್ತಿತವ್ಯಮ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸರ್ವತ್ರ- ಮಿತ್ರಸ್ವಜನಾದಿಷ್ವಪಿ, ಶಙ್ಕಿತೋಽವಿಶ್ವಸ್ತೋ, ನ ಸ್ಯಾತ್, ತೇಷಾಂ ವೈಮುಖ್ಯ- ದೋಷಪ್ರಸಙ್ಗಭಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷಿತ್ವಾದಿಕಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀತಿ| ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ-ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಸಙ್ಗತೇ ಸುಹೃದಿ ತದ್ವಚನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನಾದಿಕಾರೀ, ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಸುಮುಖಃ-ಪ್ರಸನ್ನವದನಃ| ಸುಶೀಲಃ ಶಿಷ್ಟಾನುಮತವ್ಯವಹಾರವಾನ್| ಕರುಣಾಮೃದುಃ-ಸತ್ಯಪಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯೇ ಕೃಪಾಲುತ್ವಾತ್ಪರಾಪಕಾರಸಹಿಷ್ಣುಃ| ಏಕಸುಖಿತ್ವಾದಿಕಂ ನಿಷೇಧತಿ- ನೈಕ ಇತಿ| ಏಕಃ ಸುಖೀ ನ ಭವೇತ್-ಜ್ಞಾತಿಭೃತ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ಯಥಾಯಥಮವಿಭಜ್ಯ ಸುಖಸಾಧನಂ ನೋಪಯುಞ್ಜೀತ| ತಥಾ ಸರ್ವತ್ರ ನ ವಿಶ್ರಬ್ಧೋ ನ ಚ ಶಙ್ಕಿತೋ ಭವೇತ್- ಅವಿಶ್ವಸನೀಯೇಷು ವಿಶ್ವಾಸಮಶಙ್ಕನೀಯೇಷು ಚ ಶಙ್ಕಾಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆತ್ಮನಃ ಶತ್ರುಂ ಕಞ್ಚಿದಪಿ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ತತ್ಪ್ರಕಾಶನಾದ್ಧಿಃ ಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್| ನಾತ್ಮಾನಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ರಿಪುಂ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದೇವ ಹೇತೋಃ| ಅಪಮಾನಂ- ಅಸತ್ಕಾರಂ, ಕಸ್ಯಚಿನ್ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ಪ್ರಭೋಃ ಸ್ವಾಮಿನಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ ನಿಃಸ್ನೇಹತಾಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ತತ್ಪ್ರಕಾಶನಾದಸೌ ಪ್ರಭುರ್ಜಾತಾವಸರೈರ್ಭೇದಕೈಃ ಸುತರಾಂ ನಿಃಸ್ನೇಹೀಕ್ರಿಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆತ್ಮನಃ ಶತ್ರುತ್ವಾದಿಪ್ರಕಾಶನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ಕಞ್ಚಿದಿತಿ| ಆತ್ಮನಃ ಶತ್ರುಂ ನ ಕಞ್ಚಿತ್ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್-ಮಮಾಯಂ ವೈರೀತಿ ನ ದ್ಯೋತಯೇತ್| ತಥಾ, ಆತ್ಮಾನಮಪಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ರಿಪುಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್ ಅಹಮಸ್ಯ ವೈರೀತಿ ನ ದ್ಯೋತಯೇತ್| ತಥಾ, ಅಪಮಾನಂ-ಕುತೋಽಪಿ ಜಾತಂ ತಿರಸ್ಕಾರಂ, ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ತಥಾ, ಪ್ರಭೋರ್ನಿಃಸ್ನೇಹತಾಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್-ಮಾಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ವಮೀ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿಃಸ್ನೇಹ ಇತಿ ನ ದ್ಯೋತಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜನಸ್ಯಾಶಯಮಾಲಕ್ಷ್ಯ- ಲೋಕಸ್ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯ, ಯೋ ಜನೋ ಯಥಾ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ ತಥಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದಾನಪ್ರಿಯವಚನಾದಿನಾ ತಮನುವರ್ತೇತಾರಾಧಯೇತ್| ಕೀದೃಶೋ ಭೂತ್ವಾ ? ಪರಾರಾಧನೇ ಪಣ್ಡಿತಸ್ತಜ್ಜ್ಞಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲೋಕರಞ್ಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಜನಸ್ಯೇತಿ| ಲೋಕಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಂಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಯೋ ಯಥಾ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ ತಂ ತಥೈವಾನುವರ್ತೇತ| ಕೀದೃಶಃ ? ಪರಾರಾಧನಪಣ್ಡಿತಃ-ಪರಸನ್ತೋಷೋತ್ಪಾದನಪ್ರಕಾರೇಷು ಸುನಿಷ್ಠಿತೋ ಭೂತ್ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ- ರಸನಾದೀನಿ, ಕದನ್ನಾಶನಾದಿನಾ ನ ಪೀಡಯೇನ್ನ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ನ ಚೈತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತಿ ಲಾಲಯೇದತಿಶಯೇನ ವಿಲಾಸಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಇನ್ದ್ರಿಯಪೀಡಾಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾತಿಲಾಲನಂ ಚ ನಿಷೇಧತಿ ನ ಪೀಡಯೇದಿತಿ| ಸ್ಪಷ್ಟಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ರಯಾಣಾಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಾಕಾಮಾನಾಂ ವರ್ಗಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಃ, ತೇನ ಶೂನ್ಯಂ- ರಹಿತಂ, ಆರಮ್ಭಮುದ್ಯಮಂ, ನ ಭಜೇತ್- ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಥಂ ಭಜೇತ್ ? ತಂ ಚ ತ್ರಿವರ್ಗಮವಿರೋಧಯನ್- ಪರಸ್ಪರಮಬಾಧಯನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ರಿವರ್ಗಶೂನ್ಯಮಾರಮ್ಭಂ ನಿಷೇಧತಿ-ತ್ರಿವರ್ಗಶೂನ್ಯಮಿತಿ| ತ್ರಿವರ್ಗೋ-ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಃ, ತೈಃ ಶೂನ್ಯಂ-ತೇಷಾಮನ್ಯತಮಂ ಯೋ ನ ಫಲತಿ ತಂ, ನ ಸೇವೇತ| ತ್ರಿವರ್ಗಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಯುಕ್ತಮಾರಮ್ಭಂ ನಿಷೇಧತಿ- ತಂ ಚಾವಿರೋಧಯನ್ನಿತಿ| ತಂ ತ್ರಿವರ್ಗಂ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರೋಧಯನ್ನಾರಮ್ಭಂ ನ ಭಜೇತ್| ಯತ್ರಾರಮ್ಭೇ ಧರ್ಮಾದಿಷ್ವೇಕೋ ನಶ್ಯತ್ಯೇಕ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ತಂ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಧರ್ಮೇಷು ಮಧ್ಯಮಾಂ ಪ್ರತಿಪದಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮನುಯಾಯಾತ್- ಸರ್ವೇಷ್ವಾಚಾರೇಷು ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾರ್ಗಮನುವರ್ತೇತ| ನೈಕತ್ರಾಸಕ್ತಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ವಧರ್ಮಾನುಸರಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅನುಯಾಯಾದಿತಿ| ಸರ್ವಧರ್ಮೇಷು ಮಧ್ಯಮಾಂ ಪ್ರತಿಪದಮನುಯಾಯಾತ್-ಸರ್ವೇಷ್ವಾತ್ಮಕೃತ್ಯೇಷು ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತಾಂ ಬುದ್ಧಿಮನುಸರೇತ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥಃ ಸರ್ವಾನ್ ಧರ್ಮಾನನುತಿಷ್ಠೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನೀಚಾನ್ಯದೀರ್ಘಾಣಿ ರೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ಭವೇತ್| ರೋಮಾಣಿ- ಬಾಹೂರುಪ್ರಭೃತಿಷು ರೋಮಾಣಿ ಕೇಶಾಶ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚ "ಹೃಷೇರ್ಲೋಮಸು" ಇತ್ಯತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ವಿವೃತಮ್- 'ಲೋಮಾನಿ ಮೂರ್ಧಜಾನ್ಯಙ್ಗಜಾನಿ ಚೇಹ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ' ಇತಿ| ನೀಚಲೋಮಾದಿಕಫಲಂ ಚ ಮುನಿನೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೫/೯೬)- "ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ಧನ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶುಚಿ ರೂಪವಿರಾಜನಮ್| ಕೇಶಲೋಮನಖಾದೀನಾಂ ಕೃನ್ತನಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾಧನಮ್" ಇತಿ| ತಥಾಙ್ಘ್ರೀ- ಪಾದೌ| ಮಲಾಯನಾನಿ- ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಾದೀನಿ| ನಿರ್ಮಲಾನ್ಯಙ್ಘ್ರಿಮಲಾಯನಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಅಸ್ಯ ಚ ಫಲಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೫/೯೫)-- "ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮಾಯುಷ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಕಲಿನಾಶನಮ್| ಪಾದಯೋರ್ಮಲಮಾರ್ಗಾಣಾಂ ಶೌಚಾದಾನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ" ಇತಿ| ಸ್ನಾನಂ ಶೀಲಯತೀತಿ ಸ್ನಾನಶೀಲೋ- ನಿತ್ಯಸ್ನಾಯೀ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸುಸುರಭಿಃ- ಸುಗನ್ಧಿಃ| ಶೋಭನೋ ಜೀರ್ಣಮಲಿನವಸ್ತ್ರಾದಿವಿವರ್ಜಿತೋ ವೇಷೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಸುವೇಷಃ| ಅನುಲ್ಬಣೋಽನುದ್ಧತಃ, ಸ ಚಾಸಾವುಜ್ಜ್ವಲಶ್ಚಾನುಲ್ಬಣೋಜ್ಜ್ವಲಃ| ಅನುದ್ಧತವೇಷಃ ಉಜ್ಜ್ವಲಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನೀಚರೋಮತ್ವಾದಿಕಂ ವಿಧತ್ತೇ-ನೀಚೇತಿ| ನೀಚತ್ವಂ ಛೇದೇನ ಕಾರ್ಯಮ್| ರೋಮಶಬ್ದೇನ ಕೇಶಾ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ (ಸೂ.ಅ. ೮/೧೮)-"ತ್ರಿಃ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುತೋಮನಖಾನ್ಸಂಹಾರಯೇತ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ನಿರ್ಮಲಾಙ್ಘ್ರಿಮಲಾಯನಃ| ಮಲಾಯನಂ-ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ| ಸ್ನಾನಶೀಲಃ-ಕಾಲದ್ವಯೇಽಪಿ ಸ್ನಾನನಿಷ್ಠಃ, ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸ್ನಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೮/೧೮)- "ದ್ವೌ ಕಾಲಾವುಪಸ್ಪೃಶೇತ್" ಇತಿ| ಸುಸುರಭಿರ್ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾದಿಧಾರಣೇನ| ಸುವೇಷೋ ವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಧಾರಣೇನ| ಅನುಲ್ಬಣೋಜ್ಜ್ವಲೋಽನುದ್ಧತಶೃಙ್ಗಾರಃ| ಉಜ್ಜ್ವಲಃ-ಶೃಙ್ಗಾರರಸಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಧಾರಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ರತ್ನಾನಿ- ಮಣಯೋ ವಜ್ರಪದ್ಮರಾಗಾದಯಃ| ಸಿದ್ಧಮನ್ತ್ರೋಽಪರಾಜಿತಾದಿಃ| ಮಹೌಷಧಿಃ- ಸಹದೇವ್ಯಾದಿಕಾ| ರತ್ನಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ರತ್ನಾದೀರ್ಬಾಹುಗ್ರೀವಾದಿಷು, ಸತತಂ- ಸದೈವ, ಧಾರಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರತ್ನಾದಿಧಾರಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಧಾರಯೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯುಗಮಾತ್ರದೃಗ್ವಿಚರೇದ್ಭ್ರಮೇತ್| ಯುಗಂ- ಹಸ್ತಚತುಷ್ಟಯಮ್, ತತ್ಪಶ್ಯತಿ ಯಃ ಸ ಏವಮ್| ಏವಂ ಕುರ್ವನ್ಸಮ್ಮುಖಮಾಗಚ್ಛದ್ಭಿರ್ಗವಾಶ್ವಾದಿಭಿರ್ನೋಪದ್ರೂಯತೇ| ತಥಾ, ಸಹಾತಪತ್ರೇಣ- ಛತ್ರೇಣ, ಪದತ್ರಾಣೇನ- ಪದಾಧಾರಪರ್ಯಾಯೇಣ, ಯೋ ವರ್ತತೇ ಸ ಏವಮ್| ಪಾದತ್ರಚ್ಛತ್ರಯೋಶ್ಚ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ- "ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಾಯ ಖುಡಸ್ತಮ್ಭಶ್ರಮಾಪಹಮ್| ಅನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಪಾದತ್ರಂ ಬಲದೃಕ್ಶುಕ್ರರಕ್ಷಣಮ್| ವರ್ಣ್ಯಂ ನೇತ್ರಹಿತಂ ಛತ್ರಂ ವಾತವರ್ಷಾತಪಾಪಹಮ್" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪರ್ಯಟನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಸಾತಪತ್ರೇತಿ| ಆತಪತ್ರಂ ಛತ್ರಮ್| ಪದತ್ರಾಣೇ-ಉಪಾನಹೌ| ಯುಗಂ-ಹಸ್ತಚತುಷ್ಟಯಮ್, ತನ್ಮಾತ್ರಂ ಪುರಃ ಪಶ್ಯನ್ವಿಚರೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾತ್ರೌ ಚಾತ್ಯಯಿಕೇ ಕಾರ್ಯೇ ದಣ್ಡೀ ಸನ್ ವಿಚರೇತ್| ದಣ್ಡೇನ ಸರ್ಪಾದೀನಾಮುತ್ತ್ರಾಸಮಪಿ ಚೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಚಿ.ಅ.೨೪/೭೬)- "ಶುನಃ ಸರೀಸೃಪವ್ಯಾಲವಿಷಾಣಿಭ್ಯೋ ಭಯಾಪಹಮ್| ಶ್ರಮಸ್ಖಲನದೋಷಘ್ನಂ ಸ್ಥವಿರೇ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಸತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಸ್ಥೈರ್ಯಧೈರ್ಯವೀರ್ಯವಿವರ್ಧನಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭಕರಂ ಚಾಪಿ ಭಯಘ್ನಂ ದಣ್ಡಧಾರಣಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೫/೯೯)- "ಸ್ಖಲತಃ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಶತ್ರೂಣಾಂ ಚ ನಿಷೂದನಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭನಮಾಯುಷ್ಯಂ ಭಯಘ್ನಂ ದಣ್ಡಧಾರಣಮ್" ಇತಿ| ಮೌಲೀಶಿರೋವೇಷ್ಟನಯುಕ್ತಃ| ಅನೇನೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಪತತಾಂ ಪತಙ್ಗಕೀಟಾದಿಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ರಕ್ಷಾ| ತಥಾ, ಸಹಾಯವಾನ್| ಅನೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತಾವಷ್ಟಮ್ಭಃ| ದಣ್ಡಶಬ್ದಾತ್ "ಅತ ಇನಿಠನೌ" ಇತಿ ಇನಿಃ, ಮೌಲಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ವ್ರೀಹ್ಯಾದಿತ್ವಾತ್, ತಸ್ಯ ಹ್ಯಾಕೃತಿಗಣತ್ವಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಆತ್ಯಯಿಕ ಇತಿ| ಅತ್ಯಯಃ- ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ ಭವಮಿತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಾದಿತ್ವಾಠ್ಠಞ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಾತ್ರಿಪರ್ಯಟನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ನಿಶೀತಿ| ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಾಂ ನ ಸಹತೇ ತದಾತ್ಯಯಿಕಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ಸತಿ ದಣ್ಡಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ರಾತ್ರೌ ವಿಚರೇತ್| ಮೌಲಿಃ-ಶಿರೋವೇಷ್ಟನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚೈತ್ಯೋ- ವಿಶಿಷ್ಟದೇವತಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ, ಬುದ್ಧಾಲಯ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಪೂಜ್ಯೋ- ಗುರುಪಿತ್ರಾದಿಃ| ಧ್ವಜಶ್ಚಿಹ್ನಮ್| ಅಶಸ್ತಾಶ್ಚಣ್ಡಾಲಾದಯಃ, ಅಶಸ್ತಮಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ವಸ್ತು ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಏಷಾಂ ಛಾಯಾಮ್| ತಥಾ, ಭಸ್ಮ-ಭೂತಿಃ| ತುಷೋ- ಧಾನ್ಯಾದಿತ್ವಕ್| ಅಶುಚಿರ್ವಿಟ್, ಯದ್ವಾ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ವಸ್ತು| ತದೇತನ್ನಾಕ್ರಾಮೇತ್| ಶರ್ಕರಾ- ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಾಷಾಣಾಕೃತಿರ್ಮೃತ್ಖಣ್ಡಿಕಾ| ತಥಾ, ಲೋಷ್ಟಂ- ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಾದಿಖಣ್ಡಃ| ಬಲಿರ್ದೇವತಾದ್ಯರ್ಚನಮ್| ಸ್ನಾನಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಬಲಿಶ್ಚ ಸ್ನಾನಂ ಚ ಬಲಿಸ್ನಾನೇ, ತಯೋರ್ಭುವೌ ಬಲಿಸ್ನಾನಭುವೌ| ಶರ್ಕರಾ ಚ ಲೋಷ್ಟಂ ಚ ಬಲಿಸ್ನಾನಭುವೌ ಚ ತಾ ನಾಕ್ರಾಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚೈತ್ಯಾದಿಚ್ಛಾಯಾದ್ಯಾಕ್ರಮಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಚೈತ್ಯೇತಿ| ಚೈತ್ಯೋ-ಗ್ರಹಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ವೃಕ್ಷಃ ಪೂಜ್ಯೋ-ದೇವಾದಿಃ, ಧ್ವಜೋ-ಯೂಪಾದಿಃ, ಅಶಸ್ತಶ್ಚಣ್ಡಾಲಾದಿಃ, ತೇಷಾಂ ಛಾಯಾಂ ನಾಕ್ರಮೇತ್| ತಥಾ, ಭಸ್ಮಭೂತಿಮ್| ತುಷಂ-ಧಾನ್ಯತ್ವಚಮ್| ಅಶುಚೀನ್-ವಿಣ್ಮೂತ್ರೋಚ್ಛಿಷ್ಟನಿ| ಶರ್ಕರಾದಿವ್ಯಾಪ್ತಾನ್| ಶರ್ಕರಾ-ವಾಲುಕಾ, ಲೋಷ್ಟಂ-ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಃ, ಬಲಿಃ-ಪೂಜೋಪಹಾರಃ| ಸ್ನಾನಂ-ಸ್ನಾನೋದಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ನದೀಂ- ತರಙ್ಗಿಣೀಂ, ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ ನ ತರೇತ್| ಅಗ್ನಿಸ್ಕನ್ಧಮಭಿ- ಅಗ್ನಿರಾಶೇರಭಿಮುಖಂ, ನ ವ್ರಜೇತ್| ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ ಚಾಸೌ ನೌಶ್ಚ ತಾಂ, ನಾರೋಹೇನ್ನೋಚ್ಚಲೇತ್| ಸನ್ದಿಗ್ಧಾಯಾಃ ಶಿಥಿಲಬನ್ಧನತ್ವಾಜ್ಜರ್ಜರತ್ವಾದತಿಭಾರಾಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್ಪಾರಗಮನಂ ಪ್ರತಿ ಸನ್ದೇಹಃ| ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ವೃಕ್ಷಂ ಚ ನಾರೋಹೇತ್| ಕಥಮ್ ? ದುಷ್ಟಯಾನವತ್| ಯಥಾ ದುಷ್ಟಯಾನಮಶ್ವಾದಿಕಂ ನಾರೋಹೇತ್ ತಥೇತಿ| ದುಷ್ಟಯಾನಾರೋಹಣಮಪಿ ಚೋಕ್ತಯಾಽನಯಾ ನಿಷಿದ್ಧಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ನದೀತರಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನದೀಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿಕನ್ಧಾಭಿಮುಖಂ ಗಮನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಗ್ನಿಸ್ಕನ್ಧಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿಸ್ಕನ್ಧೋ-ಮಹಾನಗ್ನಿರಾಶಿಃ| ಸನ್ದಿಗ್ಧನಾವಾದ್ಯಾರೋಹಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಸನ್ದಿಗ್ಧನಾವಮಿತಿ| ಸನ್ಧಿಗ್ಧಾ-ಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಮಜ್ಜನಾ| ದುಷ್ಟಂ ಯಾನಂ-ಶಙ್ಕ್ಯಮಾನಪತನಮಶ್ವಾದಿ| ತಸ್ಯ ಚ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವೇನೋಪಾದಾನಂ ತದಾರೋಹಣಸ್ಯ ನಿಷೇಧವಿಷಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಸಂವೃತಾಸ್ಯಃ ಕ್ಷುತ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಹಸ್ತಾದಿನಾ ಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷುತಿಃ- ಛಿಕ್ಕಾ, ಹಾಸ್ಯಂ- ಹಸನಮ್, ವಿಜೃಮ್ಭಣಂ- ಜೃಮ್ಭಿಕಾ, ಏಷಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನಾಚ್ಛಾದಿತಮುಖಸ್ಯ ಕ್ಷವಥ್ವಾದಿಕಂ ನಿಷೇಧತಿನಾಸಂವೃತಮುಖ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಸಾಂ ನ ವಿಕರ್ಷೇತ್| ಮಲೋತ್ಸಾರಣಮಾತ್ರಂ ತು ಕಾರ್ಯಮೇವ, ಇತಿ ವಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಅಕಸ್ಮಾತ್- ಕಾರಣಂ ವಿನಾ, ಭುವಂ- ಪೃಥ್ವೀಂ, ನ ವಿಲಿಖೇತ್- ನೋತ್ಕರ್ಷೇತ್| ಅಙ್ಗೈರ್ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಭಿಃ, ವಿಗುಣಂ- ಅನನುಗುಣಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ, ನ ಚೇಷ್ಟೇತ- ನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯೇತ| ಉತ್ಕಟಕಂ ಸ್ಥಿತಮವಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್ಭೂತೋ ನಾಸೀತ| ಚಿರಂ ಚ ತಿಷ್ಠೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅರ್ಶೋರೋಗಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಾಸಿಕಾನಿಷ್ಕೋಷಣಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಸಿಕಾಮಿತಿ| ನಾಸಿಕಾ ಛಿದ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನ ಗಲಕರ್ಣನಾಸಿಕಾಸ್ರೋತೋದಶನಾಕ್ಷಿವಿವರಾಣಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಚಿ. ಅ. ೨೪/೯೫)- "ನ ಗಲಕರ್ಣನಾಸಾಸ್ರೋತೋದಶನಾಕ್ಷಿವಿವರಾಣ್ಯಭಿನಿಷ್ಕುಷ್ಣೀಯಾತ್" ಇತಿ| ನಿಷ್ಕಾರಣಂ ಭೂಮಿವಿಲೇಖನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಕಸ್ಮಾದಿತಿ| ವಿಗುಣಾಮಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಙ್ಗೈರಿತಿ| ವಿಗುಣಂ-ಅನಾರ್ಜವಮ್| ಚಿರಕಾಲಮುತ್ಕಟಕಾಸನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಸೀತೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೇಹಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏಷಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರಮಾತ್ಖೇದಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಿನಿವರ್ತಯೇತ್| ತಾವದ್ಧನುರಾಕರ್ಷಾದಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಾವನ್ನಾತೀವ ಶ್ರಮಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಊರ್ಧ್ವೇ ಜಾನುನೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಊರ್ಧ್ವಜಾನುಶ್ಚಿರಂ ನಾಸೀತ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶ್ರಮೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟೋಪರಮಂ ವಿಧತ್ತೇದೇಹೇತಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಯ ಶ್ರಮೈಕಫಲತ್ವಾನ್ನಿವೃತ್ತಿಕಾಲಾಭಿಧಾನಾಚ್ಚ ತದ್ದ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಽತ್ರ ದೇಹಚೇಷ್ಟಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ| ಚಿರಕಾಲಮೂರ್ಧ್ವಜಾನುಸ್ಥಿತಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನೋರ್ಧ್ವಜಾನುರಿತಿ| ಯೋ ಜಙ್ಘೇ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯೋತ್ತಾನಃ ಶೇತೇ, ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ತಿಷ್ಠತಿ, ಸ ಊರ್ಧ್ವಜಾನುಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಕ್ತಂ- ರಾತ್ರೌ, ದ್ರುಮಂ- ತರುಂ, ನ ಸೇವೇತ| ತದಾಶ್ರಿತಕೀಟಮೂತ್ರಶಕೃದಾದಿಪಾತರಕ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಚತ್ವರಂ- ತ್ರಿಪಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- "ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ನಗರನಿವಾಸಿನೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ವಾ ಸಮೇತ್ಯ ನಾನಾವಿಧಾಃ ಕಥಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಸ ಚತ್ವರ ಉಚ್ಯತೇ"| ಚೈತ್ಯಾನ್ತಃ- ಚೈತ್ಯಸಮೀಪಮ್, ಚತುಷ್ಪಥಂ- ಮಾರ್ಗಚತುಷ್ಟಯಸಙ್ಗಮಃ, ಸುರಾಲಯೋ- ದೇವಗೃಹಮ್, ಏತಾಂಶ್ಚ ನಕ್ತಂ ನ ಸೇವೇತ| ಸೂನಾ- ವಧಸ್ಥಾನಮ್, ಅಟವೀ- ನಿರ್ಜನೋ ದೇಶಃ, ಶೂನ್ಯಗೃಹಂ- ಉಜ್ಜಟಂ ಭವನಮ್, ಶ್ಮಶಾನಂ- ಪಿತೃವನಮ್, ಏತಾನಿ ದಿವಾಽಪಿ ನ ಸೇವೇತ| ಅಪಿ ಶಬ್ದೇನ ರಾತ್ರೌ ನಿತರಾಮಸೇವನಮಾಹ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಾತ್ರೌ ದ್ರುಮಾದಿಸೇವಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಕ್ತಮಿತಿ| ಗ್ರಾಮಾದ್ಬಹಿರ್ಯತ್ರೋಪವಿಶ್ಯ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಥಾಃ ಕುರ್ವತೇ, ಯಶ್ಚ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪಥಾಂ ಸಙ್ಗಮಃ, ಸ ಚತ್ವರಃ| ಚೈತ್ಯಾನ್ತಃ-ಚೈತ್ಯಸಮೀಪಮ್| ಚತುಷ್ಪಥಃ-ಚತುರ್ಣಾಂ ಪಥಾಂ ಸಙ್ಗಮಃ| ಸುರಾಲಯೋ-ದೇವಕುಲಮ್| ಸೂನಾದಿಸೇವಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ-ಸೂನೇತಿ| ಸೂನಾ- ವಧಸ್ಥಾನಮ್| ಅಟವೀ-ಅರಣ್ಯಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ರಾತ್ರಾವಪಿ ನ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆದಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಥಾ- ಉದ್ಯನ್ತಮಸ್ತಂ ಯಾನ್ತಂ ಪ್ರತಿಮಾಗತಮುಪರಕ್ತಂ ವಾ, ನೇಕ್ಷೇತ| ತಥಾ, ಭಾರಂ ಶಿರಸಾ ನ ಚ ವಹೇನ್ನ ನಯೇತ್| ಪ್ರತತಂ- ಅನವರತಂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಸ್ತು ನೇಕ್ಷೇತ| ದೀಪ್ತಂ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಚಾಪ್ರಿಯಂ ಚ ತಾನಿ ಪ್ರತತಂ ನೇಕ್ಷೇತ| ನನು, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವಥಾ ನೇಕ್ಷೇತೇತ್ಯನೇನ ಕೋಽರ್ಥಃ ? ಯತೋ ರವಿರಪಿ ದೀಪ್ತಃ, ದೀಪ್ತಗ್ರಹಣೇನೈವಾಸ್ಯ ದರ್ಶನನಿಷೇಧಃ ಸಿದ್ಧಃ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಪ್ರಕಾರಮಾದಿತ್ಯಂ ನೇಕ್ಷೇತ| ದೀಪ್ತಂ ತ್ವನವರತಂ ನೇಕ್ಷೇತೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆದಿತ್ಯದರ್ಶನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಸರ್ವಥೇತಿ| ನನು "ನೋದ್ಯನ್ತಮಸ್ತಮಾಯಾನ್ತಂ ತಪನ್ತಂ ಪ್ರತಿಮಾಗತಮ್| ಉಪರಕ್ತಂ ಚ ಭಾಸ್ವನ್ತಂ ವಾಸಸಾ ವಾ ತಿರೋಹಿತಮ್||" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೩)| ಇಹ ತು ಸರ್ವಥಾ, ಇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಯೋ ಹ್ಯದೃಷ್ಟಮೇವ ದೋಷಂ ಜಿಹಾಸುಃ, ತಂ ಪ್ರತ್ಯುದಯಾದಿನಿಷೇಧಃ| ಯಸ್ತು, ದೃಷ್ಟಮಪಿ, ತಂ ಪ್ರತಿ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಪುರಸ್ತಾದ್ದೀಪ್ತನಿಷೇಧಾದೇವ ನಿಷೇಧೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪ್ಯುದಯಾದ್ಯದೀಪ್ತಾವಸ್ಥಾಸು ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಿದಮ್| ಶಿರಸಾ ಭಾರವಹನಂ ನಿಷೇಧತಿ- ನ ಭಾರಮಿತಿ|ಪ್ರತತಾದಿದರ್ಶನಮ್ ನಿಷೇಧಯತಿ- ನೇಕ್ಷೇತೇತಿ| ಪ್ರತತಂ- ವಿಸ್ಫಾರಿತಾಕ್ಷಮ್, ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮಿದಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ- ಅಣು| ದೀಪ್ತಮ್-ತೇಜಸ್ವಿ|ಅಮೇಧ್ಯಮ್-ಅಶುಚಿ|ಅಪ್ರಿಯಮ್-ದ್ವಿಷ್ಟಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಕ್ರಯೋ- ವಿನಿಮಯಃ, ಇಯತ್ಪ್ರಮಾಣಮಧುನೇದಂ ದೀಯತ ಇತಿ| ಸನ್ಧೀಯತೇ ಯೇನ ತತ್ಸನ್ಧಾನಮ್- ಅನೇಕದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭಾರೋ ಯೇನ ತತ್- ಮದ್ಯಂ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸನ್ಧೀಯತೇ| ದಾನಂ- ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸ್ವತ್ವನಿವೃತ್ತಿಃ ಪರಸ್ವತ್ವಾಪಾದಾನಮ್| ಆದಾನಂ- ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮೇವ ಪರಸ್ಮಾದ್ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತತೋ ಮದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಷಷ್ಟೀಸಮಾಸಃ| ಮದ್ಯವಿಕ್ರಯಾದೀನಿ ನಾಚರೇತ್| ದ್ವಿಜವಿಷಯಂ ಚೈತದ್ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಸರ್ವಸ್ಯ ತು ನಿಷೇಧಾತ್ ಕ್ರಯಾದಿವ್ಯವಹಾರೋಚ್ಛೇದಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮದ್ಯವಿಕ್ರಯಾದೀನಿ ನಿಷೇಧತಿ-ಮದ್ಯವಿಕ್ರಯೇತಿ| ವಿಕ್ರಯೋ-ಮೂಲ್ಯೇನ ದಾನಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ- ಉತ್ಪಾದನಮ್| ಆದಾನಂ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಃ| ಮದ್ಯಸ್ಯೌಷಧೇಷು ವಿಧಾನಾತ್ ಕ್ರಯಪಾನಯೋರನಿಷೇಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ಯಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಪುರಃಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪುರೋವಾತಃ- ಪೂರ್ವದಿಗಾಗತೋ ವಾತಃ| ಪುರ ಆತಪಃ- ಪೂರ್ವಾತಪಃ| ಪುರೋವಾತಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಅನೃಜುಃ- ವಿಷಮಸ್ಥಿತಶರೀರಃ, ಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನ್ ಷಟ್ ತ್ಯಜೇತ್| ಅನೃಜ್ವಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮಿತಿ ಕೇಚಿಹ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅನ್ನಮತ್ರ ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಕೂಲಂ- ವಪ್ರಃ, ತಚ್ಛಾಯಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತತ್ರ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಸ್ತತ್ಪಾತಾದ್ಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ನೃಪದ್ವಿಷ್ಟಂ- ರಾಜ್ಞೋಽಪ್ರಿಯಂ, ತ್ಯಜೇತ್| ವ್ಯಾಲೋ- ದುಷ್ಟಹಸ್ತ್ಯಾದಿಃ, ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಃ- ಸರ್ಪಾದ್ಯಾಃ, ವಿಷಾಣಿನೋ- ಗವಾದ್ಯಾಃ, ತಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಹೀನಾಃ- ಕುಲಶೀಲವಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ನ್ಯೂನಾಃ, ಅನಾರ್ಯಾಃ- ಅಸಾಧವಃ, ಅತಿನಿಪುಣಾಃ- ಅತಿಗಣನಾಪರಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸೇವಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಉತ್ತಮೈರಿತಿ ಸಹಾರ್ಥೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ತೃತೀಯಾ| ಉತ್ತಮೈಃ ಸಹ ವಿಗ್ರಹಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಭ್ಯವಹಾರಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಶತ್ರುಸತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶತ್ರ್ವಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸತ್ರಂ- ಯಜ್ಞಃ, ತಸ್ಯಾಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಋತ್ವಿಜಾದೀನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ಅನ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ತದಶನಂ ನಿಷೇಧತಿ| ತಥಾ ಹಿ- "ಯಜ್ಞಾನ್ತೇ ತದುದ್ಭೂತಪಾಪೋಪಶಮನೀಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಶ್ರೂಯತೇ"| ಗಣಾಃ- ಕಥಕಚಾರಣಾದಯಃ, ತೈರಾಕೀರ್ಣಂ- ವ್ಯಾಪ್ತಮಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಗಣಿಕಾ- ವೇಶ್ಯಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತದಶನಾದ್ಧಿ ತಪ್ತಾಪಸಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಣಿಕಃ- ಪಣೋಪಜೀವೀ, ಇತರವಣಿಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| (ತಥಾ ಹಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ, ೩)- "ಗಣಾರಿಗಣಿಕಾಸತ್ರಧೂರ್ತಾನಾಂ ಪಣಿನಾಂ ನ ಚ " ಇತಿ|) ಪಣಿಕಾ ಇತಿ "ನೌದ್ವ್ಯಚಷ್ಠನ್" ಇತಿ ಠನ್| ಪಣಿಕೋ ಹಿ ಪಾಪೀಯಾನ್ನಿನ್ದ್ರಿತಪಣ್ಯಾದಿವಿಕ್ರೀಣಾನಃ ಪ್ರಶಂಸತೀತ್ಯಾದಿ ಹೇತೋಃ| ಗಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಗಾತ್ರಾಣಿ-ಅಙ್ಗಾನಿ, ತೈಸ್ತಥಾ ವಕ್ತ್ರೇಣ ನಖೈಶ್ಚ ವಾದ್ಯಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಹಸ್ತಾವಧೂನನಂ ಕೇಶಾವಧೂನನಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| (ಅವಧೂನನಂ-ಕಮ್ಪನಮ್|) ತೋಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೋಯಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ ಯಾನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ನ ಯಾಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಗ್ನ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಪೂಜ್ಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ| ಸಮಾಸಕರಣಾತ್ತೋಯಾಗ್ನ್ಯೋಸ್ತೋಯಪೂಜ್ಯಯೋರಗ್ನಿಪೂಜ್ಯಯೋರಪಿ ಮಧ್ಯೇನ ನ ಯಾಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಧೂಮಂ , ಶವಾಶ್ರಯಂ-ಶವೋದ್ಭೂತಂ, ತ್ಯಜೇತ್| ಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯೇಽತಿಸಕ್ತಿಃ- ಅತಿಸೇವಾ, ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸ್ತ್ರೀಷು-ಯೋಷಾಸು, ವಿಶ್ರಮ್ಭಂ-ವಿಶ್ವಾಸಂ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪುರೋವಾತಾದೀನ್ ನಿಷೇಧತಿ-ಪುರೋವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೋವಾತಃ-ಪೂರ್ವದಿಗ್ವಾಯುಃ| ಆತಪೋ-ಘರ್ಮಃ| ರಜೋ-ಧೂಲಿಃ| ತುಷಾರೋ-ಅವಶ್ಯಾಯಃ| ಪರುಷಾನಿಲಃ-ಚಣ್ಡವಾತಃ| ಅನೃಜುರಿತಿ ಕ್ಷವಥ್ವಾದಿಷಟ್ಕವಿಷಯಂ ಕರ್ತೃವಿಶೇಷಣಮ್| ಅನ್ನಂ-ಭೋಜನಮ್| ಕೂಲಂ-ರೋಧಃ, ತಸ್ಯ ಛಾಯಾ| ನೃಪದ್ವಿಷ್ಟೋ- ರಾಜದ್ವೇಷ್ಯಃ| ವ್ಯಾಲೋ-ದುಷ್ಟಗಜಾದಿಃ| ದಂಷ್ಟ್ರೀ-ಸರ್ಪಾದಿಃ| ವಿಷಾಣೀ-ಮಹಿಷಾದಿ| ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಿತ್ಯಭ್ಯವಹಾರಾದಿಪಞ್ಚಕವಿಷಯಮ್| ಅಭ್ಯವಹಾರೋ-ಭೋಜನಮ್| ಸ್ತ್ರೀಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಭೋಗೋಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಚಿನ್ತನಂ-ಅಧೀತಪರಾಮರ್ಶಃ| ಶತ್ರ್ವಾದೀನಾಮಶಮಮ್| ಶತ್ರುಃ-ವೈರೀ| ಸತ್ರಂ-ಯಜ್ಞಃ| ಗಣಾಃ-ಬಹವೋ ಮಿಲಿತ್ವಾ ದಾತಾರಃ| ಆಕೀರ್ಣೋ-ಯೋಗ್ಯಾಯೋಗ್ಯಮವಿಚಿನ್ತ್ಯಾನ್ನದಾತಾ| ಗಣಿಕಾ-ವೇಶ್ಯಾ| ಆಪಣಿಕೋ-ವಣಿಕ್| ಗಾತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಾದ್ಯಮ್| ವಾದ್ಯಂ-ಶಬ್ದಾನುಕಾರಿ| ವಕ್ತ್ರೇಣ ವಂಶಾದೇರ್ನಖೇನ ವೀಣಾದೇರ್ವಾದನಂ ನಿಷೇದ್ಧುಂ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಅವಧೂನನಂ-ಕಮ್ಪನಮ್| ತೋಯಯೋಃ, ಅಗ್ನ್ಯೋಃ, ಪೂಜ್ಯಯೋಃ, ತೋಯಾಗ್ನ್ಯೋಃ, ತೋಯಪೂಜ್ಯಯೋಃ, ಅಗ್ನಿಪೂಜ್ಯಯೋಶ್ಚ ಮಧ್ಯೇನ ಯಾನಮ್| ಶವಾಶ್ರಯೋ ಧೂಮಃ-ಪ್ರೇತಧೂಮಃ| ಮದ್ಯಾತಿಸಕ್ತಿಃ-ಮದ್ಯಪಾನರತಿಃ| ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಿತಿ ವಿಶ್ರಮ್ಭಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯವಿಷಯಮ್| ವಿಶ್ರಮ್ಭೋ-ವಿಶ್ವಾಸಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಧೀಮತೋ- ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ, ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸು- ನಿಃ- ಶೇಷವ್ಯಾಪಾರೇಷು, ಲೋಕ ಏವಾಚಾರ್ಯಃ- ಉಪದೇಷ್ಟಾ, ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ತಮೇವ- ಲೋಕಮೇವ, ಲೌಕಿಕೇಽರ್ಥೇ ಪರೀಕ್ಷಕಃ ಪುರುಷೋಽನುಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ ಲೋಕೋ ವ್ಯವಹರತಿ ತಥಾ ವ್ಯವಹ್ನಿಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲೋಕಾದೇವಾಚಾರಶಿಕ್ಷಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಆಚಾರ್ಯ ಇತಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಧೀಮತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಲೋಕ ಏವಾಚಾರ್ಯಃ-ಶಿಕ್ಷಕಃ| ಅತೋಽಸ್ಮಾತ್ತಮೇವಾನುಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ ಲೋಕ ಆಚರತಿ ತಥಾ ಆಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮ್ಭೂತಃ ? ಲೌಕಿಕೇಽರ್ಥೇ ಪರೀಕ್ಷಕಃ,-ಲೋಕೇ ಕಃ ಕಿಮರ್ಥಂ, ಕಿಮಾಚರತೀತಿ ಪರೀಕ್ಷಾಂ ಕುರ್ವನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತಾ- ಸರ್ವಸತ್ತ್ವೇಷು ಕೃಪಾಲುತ್ವಮ್| ತ್ಯಾಗೋ- ದಾನಮ್| ಕಾಯವಾಕ್ಚೇತಸಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದಮಃ- ಉಪಶಮಃ| ಪರಾರ್ಥೇಷು- ಪರಪ್ರಯೋಜನೇಷು, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಃ- ಯಥಾ ಅಯಮೇವ ಸ್ವಾರ್ಥೋ ಯಃ ಪರಾರ್ಥಃ, ಇತ್ಯುಭಯಲೋಕಹಿತತ್ವಮ್| ಇತಿ- ಏವಂಪ್ರಕಾರಂ, ಸದ್ವ್ರತಂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸಮಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ ಶೋಭನಂ ಚ ತದ್ವ್ರತಂ ಚ ಸದ್ವ್ರತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತೇಷು ವಿಹಾರೇಷು ಧರ್ಮಂ ವಿವೇಚಯತಿ-ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತೇತಿ| ಆರ್ದ್ರಃ-ಕರುಣರಸಭಾವಿತತ್ವಾತ್ ತ್ಯಕ್ತಕಾಠಿನ್ಯಃ, ಸನ್ತಾನಃ-ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಪರಮ್ಪರಾ, ಯಸ್ಯೇತಿ ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನಃ| ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತಾ, ಪರಮಕಾರುಣಿಕತ್ವಮ್| ತ್ಯಾಗೋ-ದಾನಮ್| ಕಾಯಾದೀನಾಂ ದಮಃ-ತಚ್ಚಾಪಲನಿಗ್ರಹಃ| ಪರಾರ್ಥೇಷು-ಪರಕಾರ್ಯೇಷು, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಃ-ಸ್ವಾರ್ಥವತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್| ಇತಿ-ಏತಚ್ಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ-ಸಮ್ಪುರ್ಣೋ ಧರ್ಮಃ| ಸದ್ವ್ರತಂ-ಸತಾಂ ವ್ರತಮವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯೋಽರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ- ರಾತ್ರಿದಿನಾನಿ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ- ಇದಾನೀಂ, ಕಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ- ಕೀದೃಶಸ್ಯ ಸತಃ, ಮೇ- ಮಮ, ಯಾನ್ತಿ| ಏವಂ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಮೃತಿಃ ಸನ್ ಪುಮಾನ್ ದುಃಖಭಾಕ್ ನ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಇಷ್ಟಸಾಧನತ್ವಕಥನದ್ವಾರೇಣಾಚಾರಾವಹಿತತ್ವಂ ವಿಧತ್ತೇ-ನಕ್ತಂದಿನಾನೀತಿ| ಕಿಂದೇಶಸ್ಯ, ಕಿಂಕಾಲಸ್ಯ, ಕಿಂವಯಸಃ, ಕಿಂಮನಸಃ, ಕಿಂಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಮಮ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ ಯಾನ್ತೀತ್ಯೇವಂ ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಮೃತಿಃ ಸನ್ ದುಃಖಭಾಕ್ ನ ಭವತಿ| ಅತಃ ಸರ್ವದೈವಾವಹಿತೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಇತಿ- ಸಮಾಪ್ತೌ| ಸಮಾಸೇನ- ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ, ತಾವದಯಮಾಚಾರಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ| ಯಂ ಸಮಾಚರನ್ನನುತಿಷ್ಟನ್ (ಪುರುಷಃ) ಆಯುರಾದೀನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ, ಲೋಕಾನ್- ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವಃಪ್ರಭೃತೀನ್, ಶಾಶ್ವತಾನ್- ನಿತ್ಯಾನ್| ನನು, ಶಾಶ್ವತಶಬ್ದೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಯತಃ ಶಶ್ವಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ಕಾಲವಾಚಿತ್ವಾತ್ "ಕಾಲಾಠ್ಠಞ್" ಇತಿ ಠಞ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ, "ಅವ್ಯಯಾನಾಂ ಚ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಿಕಾದ್ಯರ್ಥಮುಪಸಂಖ್ಯಾನಮ್" ಇತಿ ಟಿಲೋಪಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ನೈತದಸ್ತಿ| "ನಸ್ತದ್ಧಿತೇ" ಇತ್ಯತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್- "ಶಾಶ್ವತ ಇತ್ಯಾದೌ ತು ಟಿಲೋಪೋ ನೇಷ್ಯತೇ| ಕಾಲಾದಿತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾಚ್ಚಾಣ್" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಶ್ವತಶ್ಬ್ದೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವೇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಇತೀತಿ| ಆಚಾರಃ-ಶಿಷ್ಟಾನುಮತೋ ವ್ಯವಹಾರಃ| ಸಮಾಸೇನೇತಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ನ ತ್ವಾಯುರ್ವೇದಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ, ನ್ಯೂನತ್ವದೋಷಾಪತ್ತೇಃ, ವಿಸ್ತರತ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಙ್ಗಾಪತ್ತೇಶ್ಚ| ಆಚಾರಫಲಮಾಹ-ಯಮಿತಿ| ಏಶ್ವರ್ಯಂ-ಅಪ್ರತಿಹತಶಕ್ತಿತ್ವಮ್| ಶಾಶ್ವತಾನ್ ಲೋಕಾನ್-ವಿಷ್ಣುಲೋಕಾದೀನ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ನಿರೂಪಯನ್| ರಕ್ಷಾರ್ಥ ಮಾಯುಷಃ ಸ್ವಸ್ಥೋ ಜಾತವೇಗಃ ಸಮುತ್ಸೃಜೇತ್|| ಉದಙ್ಮುಖೋ ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖೋ ನಿಶಿ| ವಾಚಂ ನಿಯಮ್ಯ ಪ್ರಯತಃ ಸಂವೀತಾಙ್ಗೋಽವಗುಣ್ಠಿತಃ|| ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ಪ್ರಚಲಿತಂ ನ ತು ಯತ್ನಾದುದೀರಯೇತ್| ನಾಮೇಧ್ಯ ಮಾರ್ಗಮೃದ್ಭಸ್ಮಗೋಸ್ಥಾನಾಕೀರ್ಣಗೋಮಯೇ|| ಪುರಾನ್ತಿಕಾಗ್ರಿವಲ್ಮೀಕರಮ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟಚಿತಿದ್ರುಮೇ| ನ ನಾರೀಪೂಜ್ಯಗೋರ್ಕೇನ್ದುವಾಯ್ಯನ್ನಾಗ್ನಿಜಲಂ ಪ್ರತಿ|| ನ ಚಾತಿರಸ್ಕೃತ್ಯ ಮಹೀಂ, ಭಯಾಶಕ್ತ್ಯೋಸ್ತು ಕಾಮತಃ| ನಿಃಶಲ್ಯಾದುಷ್ಟಮೃತ್ಪಿಣ್ಡೀಪರಿಮೃಷ್ಟಮಲಾಯನಃ| ಅಭ್ಯುದ್ದೃತಾಭಿಃ ಶುಚಿಭಿರ್ಮೃದ್ಭಿರದ್ಭಿಶ್ಚ ಯೋಜಯೇತ್|| ಲೇಪಗನ್ಧಾಪಹಂ ಶೌಚಮನುತ್ಪತಿತಬಿನ್ದುಭಿಃ| ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾತೂನ್ಮಲಾನಶ್ರು ವಸಾಕೇಶನಖಾಂಶ್ವಯುತಾನ್|| ಸ್ರಾತ್ವಾ ಭೋಕ್ತುಮನಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸುಪ್ತ್ವಾ ಕ್ಷುತ್ವಾ ಸುರಾರ್ಚನೇ| ರಥ್ಯಾಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಚಾಚಾಮೇದುಪವಿಷ್ಟ ಉದಙ್ಮುಖಃ| ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋ ವಾ ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥೋ ನ ಬಹಿರ್ಜಾನು ನಾನ್ಯದೃಕ್| ಅಜಲ್ಪನ್ನುತ್ತರಾಸಙ್ಗೀ ಸ್ವಚ್ಛೈರಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲಗೈಃ|| ನೋದ್ಧೃತೈರ್ನಾನತೋ ನೋಧ್ವ ನಾಗ್ನಿಪಕ್ವೈರ್ನ ಪೂತಿಭಿಃ| ನ ಫೇನಬುದ್ಬುದಕ್ಷಾರೈರ್ನೈಕಹಸ್ತಾರ್ಪಿತೈರ್ಜಲೈಃ|| ನಾರ್ದ್ರೈಕಪಾಣಿರ್ನಾಮೇಧ್ಯಹಸ್ತಪಾದೋ ನ ಶಬ್ದವತ್| ಲಿಖೇದನುಸುಖಂ ಜಿಹ್ವಾಂ ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನೇನ ಚ| ತಥಾಽಸ್ಯ ಮಲವೈರಸ್ಯಗನ್ಧಾ ಜಿಹ್ವಾಸ್ಯದನ್ತಜಾಃ ರುಚಿವೈಶದ್ಯಲಘುತಾ ನ ಭವನ್ತಿ ಭವನ್ತಿ ಚ|| ಪ್ರಣಮ್ಯ ದೇವಾನ್ ವೃದ್ಧಾಂಶ್ಚ ಮಙ್ಗಲಾಷ್ಟಶತಂ ಶುಭಮ್| ಶೃಣ್ವನ್ ಕಾಞ್ಚನವಿನ್ಯಸ್ತಂ ಸರ್ಪಿಃಪಶ್ಯೇದನನ್ತರಮ್|" (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಶಾ. ಅ. ೧೨)-"ದಧಿಘೃತಮಧುಲಾಜಪುಷ್ಪಾಕ್ಷತೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಮುಕ್ತಾಮಣಿ ಛತ್ರದೂರ್ವಾಕುಶಾದರ್ಶಕನ್ಯಾಧ್ವಜಸ್ಯನ್ದನಾಷ್ಟಾಪದಾಕ್ಷಾಃ ನೃಪಶ್ರೀತರುಭದ್ರಪೀಠಾನಿ, ಸಸ್ಯಾನಿ, ಮತ್ಸ್ಯಾಃ, ಹಯಾಃ, ಹಂಸಚಾಷಾ, ವೃಷಃ ಕೇಸರೀ, ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತಶಙ್ಖಾಬ್ಜಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾಃ, ರೋಚನಾ, ಸ್ವಸ್ತಿಕಸ್ತೋರಣಂ, ಕೀಚಕಾ ವೇಣವಃ, ವರುಣಮಧು, ಮದಾಸಿಕ್ತಗಣ್ಡೋ ಗಜಃ, ತೋಯಲಮ್ಬೋಽಮ್ಬುದಃ, ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭೋ, ಹರಿದ್ರಾದ್ರಿರಿನ್ದ್ರಃ, ಫಲಾನ್ಯಾಮಮಾಂಸಂ, ಸಿತಂ ಚಾಮರಂ, ಗೌಃ ಸವತ್ಸಾ, ಅಙ್ಗನಾ ಪುತ್ರಿಣೀ, ಮಾನುಷಂ ವರ್ಧಮಾನಂ, ಸಹಸ್ರಂ ನರಾಣಾಂ, ಪ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಯಾನಾನಿ, ಧನ್ವನ್ತರಿರ್ವಾಮನೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಭೂಮಿರಭ್ಯುದ್ದೃತಾ, ಸಿದ್ಧಮನ್ನಂ, ವರಾಹಶ್ಚ ತೋಯಾತ್ಥಿತಃ, ತ್ರಿನಯನಮಧುಸೂದನಸ್ಕನ್ದಪದ್ಮಾಸನಾಃ, ಲೋಕಪಾಲಾಃ, ಸುರಾಃ, ಖಂ, ದಿಶೋಽಗ್ನಿಃ, ಸರಾಂಸಿ, ಸ್ರವನ್ತ್ಯಃ, ಸಮುದ್ರಾಃ, ಮಖಾಃ, ಮಾರುತೋ, ಜ್ಯೋತಿಷಂ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ, ತೀರ್ಥಾನಿ, ಕಾವ್ಯಂ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಾಮೃತಂ, ವಾಲಖಿಲ್ಯಾದಯೋ, ವೇದವಾಕ್ಯಂ, ನಿಧಿಃ, ಕೌಸ್ತುಭಃ, ಕಾಞ್ಚನಂ, ಮಾಣಿಭದ್ರಃ, ಸುಮೇರುಃ, ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ, ಪ್ರದೀಪೋ, ವಚಾ, ಮೋದಕೌ, ದಿತಿರದಿತಿರರುನ್ಧತೀ, ಬುದ್ಧಿಃ, ಸಾವಿತ್ರ್ಯುಮಾಽಽಶಗಙ್ಗಾ, ಶಚೀ, ದೇವಸೇನಾ, ಸುಧಾ, ಶಾನ್ತಿರ್ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ, ಸರಸ್ವತ್ಯಪತ್ಯ, ಕ್ಷಮಾ, ಸ್ವಸ್ತಿಶಬ್ದೋ, ವಷಟ್ಕಾರಃ, ಓಂಕಾರಪುಣ್ಯಾಹಧರ್ಮಕ್ರಿಯಾಶ್ಚೈತದಷ್ಟೋತ್ತರಂ ಮಙ್ಗಲಾನಾಂ ಶತಂ ದರ್ಶನಾತ್ಸ್ಪರ್ಶನಾತ್ಕೀರ್ತನಾಚ್ಚಾಶುಭಾನಿ ವ್ಯಪೋಹ್ಯಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ದಿಶತ್ಯುತ್ತಮಾಮ್"| ಅಷ್ಟಾಪದಂ-ಶಾರಿಫಲಮ್| ಅಕ್ಷಃ-ಪಾಶಕಃ| ವರುಣಮಧು-ವಾರುಣೀ ಸುರಾ| (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೩)- "ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಾದಿಕಂ ವೃಷ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಘ್ನಂ ಪ್ರಸಾಧನಮ್| ವಾಸೋ ನ ಧಾರಯೇಜ್ಜೀರ್ಣಂ ಮಲಿನಂ ರಕ್ತಮುಲ್ಬಣಮ್|| ಮಾಲ್ಯಂನ ಲಮ್ಬಂ ನ ಬಹಿರ್ನ ರಕ್ತಂ ಜಲಜಾದೃತೇ| ನೈವ ಚಾನ್ಯೇನ ವಿಧೃತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಮುಪಾನಹೌ|| ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ ತತೋಽತ್ಯರ್ಥಮರ್ಥೇಷ್ವರ್ಥಾನುಬನ್ಧಿಷು| ನಿನ್ದಿತಂ ದೀರ್ಘಮಪ್ಯಾಯುರಸನ್ನಿಹಿತಸಾಧನಮ್| ಕೃಷಿಂ ವಣಿಜ್ಯಾಂ ಗೋರಕ್ಷಾಮುಪಾಯೈರ್ಗುಣಿನಂ ನೃಪಮ್| ಲೋಕದ್ವಯಾವಿರುದ್ಧಾಂ ಚ ಧನಾರ್ಥೀ ಸಂಶ್ರಯೇತ್ಕ್ರಿಯಾಮ್|| ಮುಕ್ತವೇಗಸ್ತು ಗಮನಸ್ವಪ್ನಾಹಾರಸಭಾಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಪಾಣಿನಾಽಽಲಮ್ಯ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮೇದ್ರತ್ನಪೂಜ್ಯಾಜ್ಯಮಙ್ಗಲಮ್|| ಪ್ರಾವ್ರುತ್ಯ ಪರ್ಯಟೇದ್ರಾತ್ರೌ ನ ಪ್ರಾವೃತ್ಯ ಶಿರೋಽಹನಿ| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಸನ್ಧ್ಯಯೋ ರಾತ್ರಾವರ್ಧರಾತ್ರೇ ಚತುಷ್ಪಥಮ್|| ನ ಸೇವೇತ, ನ ಶರ್ವರ್ಯಾಂ ವೃಕ್ಷಚೈತ್ಯಾನ್ತಚತ್ವರಮ್| ನ ಹುಂಕುರ್ಯಾಚ್ಛವಂ , ಪೂಜ್ಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಾನ್ಮಙ್ಗಲಾನಿ ಚ|| ನಾಪಸವ್ಯಂ ಪರಿಕ್ರಾಮೇನ್ನೇತರಾಣ್ಯನುದಕ್ಷಿಣಮ್| ಚತುಷ್ಪಥಂ ನಮಸ್ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರಜ್ಞಾತಾಂಶ್ಚ ವಮಸ್ಪತೀನ್|| ನ ವ್ಯಾಲಿವ್ಯಾಧಿತಾಶಸ್ತೈರ್ನಾದಾನ್ತಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಿತೈಃ| ನ ಛಿನ್ನಪುಚ್ಛೈರ್ನೈಕಾಕ್ಷೈರ್ಗೋಪೃಷ್ಠೇನ ಚ ನ ವ್ರಜೇತ್|| ನಾತಿಪ್ರಗೇಽತಿಸಾಯಂ, ವಾ ನ ನಭೋಮಧ್ಯಗೇ ರವೌ| ನಾಸನ್ನಿಹಿತಪಾನೀಯೋ ನಾತಿತೂರ್ಣಂ ನ ಸನ್ತತಮ್|| ನ ಶತ್ರುಣಾ ನಾವಿದಿತೈರ್ನೈಕೋ ನಾಧಾರ್ಮಿಕೈಃ ಸಹ| ದದ್ಯಾದ್ವರ್ತ್ಮಾರ್ತವೃದ್ಧಸ್ತ್ರೀಭಾರಿಚಕ್ರಿದ್ವಿಜನ್ಮನೇ|| ಚಕ್ರೀ-ರಥೀ| ಸ್ನಾನಭೋಜನಪಾನಾನಿ ಬಾಹ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಾಚರೇತ್ಪುರಃ| (*ನಿಪಾತಯೇನ್ನ ಲೋಷ್ಟೇನ ನ ಫಲೇನ ಫಲಂ ದ್ರುಮಾತ್|| ನ ವಾರ್ಯಮಾಣಃ ಪ್ರವಿಶೇನ್ನಾದ್ವಾರೇಣ ನ ಚಾಸನೇ| ಸ್ವಯಂ ತಿಷ್ಠೇತ್ ಪರಗೃಹೇ, ಯುಕ್ತನಿದ್ರಂ ನ ಬೋಧಯೇತ್|| ನಾಚರೇತ್ ಪಾಣಿವಾಕ್ಪಾದದೃಙ್ಮೋಢ್ರೋದರಚಾಪಲಮ್| ತ್ರಿಃಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕಚಶ್ಮಶ್ರುನಖರೋಮಾಣಿ ಕರ್ತಯೇತ್|| ನ ಸ್ವಹಸ್ತೇನ ದನ್ತೈರ್ವಾ, ಸ್ನಾನಂ ಚಾನು ಸಮಾಚರೇತ್|) ಸ್ನಾನೋದಕಾವತರಣೇ ಸ್ವಪ್ನಂ ನಗ್ನೋ ನ ಚಾಚರೇತ್|| ಪಞ್ಚಪಿಣ್ಡಾನನುದ್ಧೃತ್ಯ ನ ಸ್ನಾಯಾತ್ಪರವಾರಿಣಿ| ನಾತ್ಮಾನಮೀಕ್ಷೇತ ಜಲೇ ನ ತಟಸ್ಥೋ ಜಲಾಶಯಮ್|| ನ ಪ್ರತಿಸ್ಫಾಲಯೇದಮ್ಬು ಪಾಣಿನಾ ಚರಣೇನ ವಾ| ಸ್ನಾತ್ವಾ ನ ಮೃಜ್ಯಾದ್ಗಾತ್ರಾಣಿ ಧುನುಯಾನ್ನ ಶಿರೋರುಹಾನ್|| ನಿವಸೀತಾರ್ದ್ರ ಏವಾಶು ಸೋಷ್ಣೀಷೇ ಧೌತವಾಸಸೀ| ನ ತ್ವಮ್ಬರಂ ಪೂರ್ವಧೃತಂ ನ ಚ ತೈಲವಸೇ ಸ್ಪೃಶೇತ್|| ವಾಸೋಽನ್ಯದನ್ಯಚ್ಛಯನೇ ನಿರ್ಗಮೇ ದೇವತಾರ್ಚನೇ| ಧರ್ಮೋತ್ತರಾಭಿರರ್ಥ್ಯಾಭಿಃ ಕಥಾಭಿಸ್ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಭಿಃ|| ಮಧ್ಯಂ ದಿನಸ್ಯ ಗಮಯದಿಷ್ಟಶಿಷ್ಟಸಹಾಯವಾನ್| ನ ಲೋಕಭೂಪವಿದ್ವಿಷ್ಟೈಃ ಸಙ್ಗಚ್ಛೇತ ನ ನಾಸ್ತಿಕೈಃ|| ಕಲಿವೈರರುಚಿರ್ನ ಸ್ಯಾದ್ಧೀರಃ ಸಮ್ಪದ್ವಿಪತ್ತಿಷು| ಶ್ರುತಾದನ್ಯತ್ರ ಸನ್ತುಷ್ಟಸ್ತತ್ರೈವ ಚ ಕುತೂಹಲೀ|| ಕ್ಷಾನ್ತಿಮಾನ್ ದಕ್ಷಿಣೋ ದಕ್ಷಃ ಸುಸಮೀಕ್ಷಿತಕಾರ್ಯಕೃತ್| ಹ್ನೀಮಾನ್ ಧೀಮಾನ್ ಮಹೋತ್ಸಾಹಃ ಸಂವಿಭಾಗೀ ಪ್ರಿಯಾತಿಥಿಃ|| ಅಕ್ಷುದ್ರವೃತ್ತಿರ್ಗಮ್ಭೀರಃ ಸಾಧುರಾಶ್ರಿತವತ್ಸಲಃ| (* ದಾತಾ ಪಿತೃಭ್ಯಃ ಪಿಣ್ಡಸ್ಯ ಯಷ್ಟಾ ಹೋತಾ ಕೃಪಾತ್ಮಕಃ|| ಅನುಜ್ಞಾತಾ ಸುವಾರ್ತಾನಾಂ ದೀನಾನಾಮನುಕಮ್ಪಕಃ| ಆಶ್ವಾಸಕಾರೀ ಭೀತಾನಾಂ ಕ್ರುದ್ಧಾನಾಮನುನಾಯಕಃ||) ವಿತ್ತಬನ್ಧುವಯೋವಿದ್ಯಾವೃತ್ತೈಃ ಪೂಜ್ಯಾ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಆತ್ಮದ್ರುಹಮಮರ್ಯಾದಂ ಮೂಢಮುಜ್ಝಿತಸತ್ಪಥಮ್| ಸುತರಾಮನುಕಮ್ಪೇತ ನರಕಾರ್ಚಿಷ್ಮದಿನ್ಧನಮ್|| ಪರಸ್ಯ ದಣ್ಡಂ ನೋದ್ಯಚ್ಛೇತ್ಕ್ರುದ್ಧೋನೈನಂ ನಿಪಾತಯೇತ್| ಅನ್ಯತ್ರ ಪುತ್ರಾಚ್ಛಿಷ್ಯಾದ್ವಾ ಶಾಸನಾರ್ಹಾದ್ಧಿತಾಶಯಃ|| ನೃತ್ಯವಾದಿತ್ರಗೀತಾದಿಷೂಲ್ಬಣಾಂ ನಾಚರೇತ್ಕ್ರಿಯಾಮ್| (*ಪ್ರಸಿದ್ಧಕೇಶವಾಗ್ವೇಷಶಮಸಾನ್ತ್ವಪರಾಯಣಃ|) ಊರ್ಧ್ವಂ ನಾಭೇಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ಪೃಶೇನ್ನಾಧರವಾಸಸಾ| ನ ಕುರ್ಯಾನ್ಮಿಥುನೀಭೂಯ ಶೌಚಂ ಪ್ರತಿ ವಿಲಮ್ಬನಮ್| ಪಾಣಿದ್ವಯೇನ ಯುಗಪತ್ಕಣ್ಡೂಯೇನ್ನಾತ್ಮನಃ ಶಿರಃ|| (*ವಹೇನ್ನ ಭಾರಂ ಶಿರಸಾ ಯುಗಪಚ್ಚಾಗ್ನಿವಾರಿಣೀ|) ಪಾದಂ ಪಾದೇನ ನಾಕ್ರಾಮೇನ್ನ ಕಣ್ಡೂಯೇನ್ನ ಶೌಚಯೇತ್| ನ ಕಾಂಸ್ಯಭಾಜನೇ ತೌ ಚ ನೋಪವಿಷ್ಟಃ ಪ್ರಸಾರಯೇತ್|| ನಾಸಮಿದ್ಧಮುಪಾಸೀತ ಹುತಾಶಂ ನೈವ ಚಾಶುಚಿಃ| ನಾನುವಾತಂ ನ ವಿವೃತೋ ನ ಕ್ಲಾನ್ತೋ ನಾನ್ಯಮಾನಸಃ|| ಧಮೇನ್ನಾಸ್ಯೇನ ನ ಸ್ಕನ್ದೇನ್ನಾಧಃ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ಪಾದತಃ| ನ ಸ್ಕನ್ದೇತ್-ನ ವಿಕಿರೇತ್| ಸತತಂ ನ ನಿರೀಕ್ಷೇತ ಚಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾಪ್ರಿಯಾಣಿ ಚ|| ನಾಪ್ರಶಸ್ತಂ ನ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ನ ದರ್ಪಣಮಮಾರ್ಜಿತಮ್| ನಾನ್ಯದಪ್ಯತಿತೇಜಸ್ವಿ ನ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ಗುರೋರ್ಮೂಖಮ್|| ಸ್ತ್ರೀಂ ನ ಸ್ರವನ್ತೀಂ ನೋದಕ್ಯಾಂ ನ ನಗ್ನಾಂ ನಾನ್ಯಸಙ್ಗತಾಮ್| ನ ಪತ್ನೀಂ ಭೋಜನಸ್ವಪ್ನಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಜೃಮ್ಭಾಸುಖಾಸನೇ|| ಶಯೀತನೈಕಶಯನೇ ನ ಚಾಶ್ನೀಯಾತ್ತಯಾ ಸಹ| ತಾಮನೀರ್ಷ್ಯಂಶ್ಚ ಗೋಪಾಯೇತ್ ಸ್ವೈರಿಣೀಂ ನಾಧಿವಾಸಯೇತ್|| ನೋಚ್ಛಿಷ್ಟಸ್ತಾರಕಾರಾಹುತುಹಿನಾಂಶುದಿವಾಕರಾನ್| ಪಶ್ಯೇನ್ನ ಯಾಯಾನ್ನ ಪಠೇನ್ನ ಸ್ವಪ್ಯಾನ್ನ ಸ್ಪೃಶೇಚ್ಛಿರಃ|| ಪಾಯಯನ್ತೀಂ ಚರನ್ತೀಂ ವಾ ನಾನ್ಯಸ್ಮೈ ಗಾಂ ನಿವೇದಯೇತ್| ಅರ್ಕೇನ್ದುಪರಿವೇಷೋಲ್ಕಾಶತಕ್ರತುಧನೂಂಷಿ ಚ|| ನಾನ್ಯದ್ದೇವಾರ್ಚನೇ ಕುರ್ಯಾತ್ಕರ್ಮ, ಧಾವೇನ್ನ ವರ್ಷತಿ| ತಿಥಿಂ ಪಕ್ಷಸ್ಯ ನ ಬ್ರೂಯಾನ್ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ನ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ನಾತ್ಮನೋ ಜನ್ಮಲಗ್ನರ್ಕ್ಷಧನಸಾರಂ ಗೃಹೇ ಮಲಮ್| ಸಶಬ್ದಮನಿಲಂ ಹಸ್ತಭ್ರೂನೇತ್ರೋತ್ಕ್ಷೇಪಣಂ ತ್ಯಜೇತ್|| ಹೀನಾನಾರ್ಯಾತಿನಿಪುಣಸೇವಾಂ ವಿಗ್ರಹಮುತ್ತಮೈಃ| ಆರೋಗ್ಯಜೀವಿತೈಶ್ವರ್ಯವಿದ್ಯಾಸುಸ್ಥಿತಿಮಾನಿತಾಮ್|| ನೈಕಾಹಮಪ್ಯಧಿವಸೇದ್ವಾಸ್ತು ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಗರ್ಹಿತಮ್| ನ ದೇಶಂ ವ್ಯಾಧಿಬಹುಲಂ ನಾವೈದ್ಯಂ ನಾಪ್ಯನಾಯಕಮ್|| ನಾಧರ್ಮಿಜನಭೂಯಿಷ್ಠಂ ನೋಪಸೃಷ್ಟಂ ನ ಪರ್ವತಮ್| ವಸೇತ್ ಪ್ರಾಜ್ಯಾಮ್ಬುಭೈಷಜ್ಯಸಮಿತ್ಪುಷ್ಪತೃಣೇನ್ಧನೇ|| ಸುಭಿಕ್ಷಕ್ಷೇಮತಾರೋಗ್ಯಪಣ್ಡಿತೈರ್ಮಣ್ಡಿತೇ ಪುರೇ| ನಾಮರಾಣಾಂ ನ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ವಾ ಜುಗುಪ್ಸಕಃ|| ಆರಾಧಕಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಸ್ಯ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ಜನಸ್ಯ ಚ| ದಶ ಕರ್ಮಪಥಾನ್ ರಕ್ಷನ್ ಜಯೇದಾಭ್ಯನ್ತರಾನರೀನ್|| ಪರೋಪಘಾತಕ್ರಿಯಯಾ ವರ್ಜಯೇದರ್ಜನಂ ಶ್ರಿಯಃ| ಅರ್ಥಾನಾಂ ಬಹ್ವನರ್ಥಾನಾಮದಾತಾಽಪಿ ಹ್ಯಸಮ್ಭವಾತ್|| ಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗವಿಭವಾನಯತ್ನೇನಾಧಿತಿಷ್ಠತಿ| ಸಾಯಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಲಘು ಹಿತಂ ಸಮಾಹಿತಮನಾಃ ಶುಚಿಃ|| ಶಾಸ್ತಾರಮನುಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಶರ್ವಯಾಂ ಚಾಥ ಸಂವಿಶೇತ್| ದೇಶೇ ಶುಚಾವನಾಕೀರ್ಣೇ ದ್ವಿತ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಚಾರಕಃ|| ಯುಕ್ತೋಪಧಾನಂ ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾವಿಷಮಂ ಸುಖಮ್| ಜಾನುತುಲ್ಯಂ ಮೃದು ಶುಭಂ ಸೇವೇತ ಶಯನಾಸನಮ್|| ಪ್ರಾಗ್ದಕ್ಷಿಣಶಿರಾಃ ಪಾದಾವಕುರ್ವಾಣೋ ಗುರೂನ್ ಪ್ರತಿ| ಪೂರ್ವಾಪರನಿಶಾಭಾಗೇ ಧರ್ಮಮೇವಾನುಚಿನ್ತಯನ್|| ಆದದೀತ ಸದಾ ದೇಹಾದಿತ್ಥಂ ಸಾರಮಸಾರತಃ| ಬಿಭ್ಯತ್ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ ಮೃತ್ಯೋರಯಥಾತಥಚೇಷ್ಟಿತಾತ್|| ಆರೋಗ್ಯವಿಭವಪ್ರಜ್ಞಾವಯೋಧರ್ಮಕ್ರಿಯಾವತಃ| ಸುಖಮಾಯುರ್ಹಿತಂ ಚೋಕ್ತಂ ವಿಪರೀತಂ ವಿಪರ್ಯಯೇ|| ಸರ್ವತೇಜೋನಿಧಾನಂ ಹಿ ನೃಪ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಭುವಿ| ಅದೂಷಯನ್ಮನಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಭಕ್ತಿಮಾಂಸ್ತಮುಪಾಚರೇತ್|| ಪರ್ಯಸ್ತಿಕೋಪಾಶ್ರಯಕೋಪಹಾಸವಿವಾದನಿಷ್ಠೀವನಜೃಮ್ಭಣಾನಿ| ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಭ್ಯಧಿಕಾಶ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಸ್ತತ್ಸನ್ನಿಧಾನೇ ಪರಿವರ್ಜಯೇಚ್ಚ| ಸತ್ತ್ವಾದ್ಯವಸ್ಥಾ ವಿವಿಧಾಶ್ಚ ತಾಸ್ತಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾತ್ಮಹಿತಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೋಽಪಿ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿಹಾಸ್ತಿ ಮಾರ್ಗೋ ಹಿತೋಪದೇಶೇಷು ಭಜೇತ ತಂ ಚ||" ಇತಿ| ಇತ್ಯಬದ್ಧಕ್ರಮಾ ವಿಹಾರಾಃ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದಿನಚರ್ಯಾಪ್ರಕರಣಮ್ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೨||