౧. ఆయుష్కామీయాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0 - శ్రీ మహాగణపతయే కురుతే నమః| శ్రీఆనందినీమఠాయ నమః| దీప్త్యా యస్యేంద్రనీలోపలశకలరజోనీలయా నీలితాభాం లక్ష్మీముత్తప్తభాస్వత్కనకరుచిమపి స్పర్శరోమాంచితాంగీం| కాలీత్యాశంకమానః స్ఫురదధరపుటశ్చక్రపాణిః కిలాభూద్భర్తా లోకస్య శశ్వత్స భవతు భవతాం భూతయే పద్మనాభః|| 1|| కో మత్సరిణి లోకేఽస్మిన్విద్వాంకించిచ్చికీర్షతి| కింతు కశ్చిద్భవేత్సాధుస్తతోఽయం మత్పరిశ్రమః|| 2|| శ్రీమన్మృగాంకతనయష్టీకామష్టాంగహృదయస్య| శ్రీమానరుణః కే సమ్యగ్ద్రష్టుః పదార్థబోధాయ|| 3|| ఇహ హి శాస్త్రారంభే శాస్త్రపరిసమాప్తయే సర్వ ఏవ సభాభూషణభూతా నిఖిలజనజనితప్రమోదసందోహా రుచిరరుచిరచితవచనచందనచర్చితప్రబంధాః ప్రబంధవిరచనప్రవరా ఇష్టదేవతానమస్కారం తంత్రకారా విదధుః| తదయమపి తంత్రకారోఽభీష్టదేవతానమస్కారపురఃసరం తంత్రమారిరిప్సురిదమాహ-

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0 - రాగ ఆదిర్యేషాం తే రాగాదయః| ఆదిశబ్దేన ద్వేషలోభాదిపరిగ్రహః| రుజంతీతి రోగాః| దేహమనసీ సంతాపయంతీత్యర్థః| నను మనఃస్థితత్వాన్మన ఏవ తే రుజంతీతి వక్తుం యుక్తం| మైవం| దేహమనోలక్షణయోర్వస్తునోరాధారాధేయభావేన స్థితత్వాద్ద్వయోరపి సంతాపో యుక్తః| యథా ఆధేయేనాయోగోలకేన సంతప్తేన తదాధారస్య కటాహాదేః సంతాపః| ఆధారేణ చ కటాహాదినా సంతప్తేనాధేయస్య ఘృతాదేః సంతాపః| తదేవం రాగాదయో ద్వయం రుజంతీతి న్యాయ్యమేతత్| తథా సతతానుషక్తాః సర్వకాలం ప్రసృతాః, సహజా ఇత్యర్థః| అశేషకాయప్రసృతా అశేషశ్చాసౌ కాయశ్చాశేషకాయః| తత్ర ప్రసృతా అనుగతాః| యద్వాఽశేషాశ్చ తే కాయాశ్చాశేషకాయాః| సర్వాణి శరీరాణి గజతురగోరగాదిసంబంధీని తాని ప్రకర్షేణ సృతా గతాః| తథా అశేషాః న విద్యతే శేషో యేషాం తేఽశేషాః సర్వే సమూలాః| సబీజా ఇత్యర్థః| తథౌత్సుక్యమోహారతిదాః| ఔత్సుక్యం విషయోత్కంఠా గతోఽభిలాషః| మోహః కార్యాకార్యానభిజ్ఞత్వం| అరతిరనవస్థితిః| స్థానాసనాదిషు| ఔత్సుక్యం చ మోహశ్చారతిశ్చ తా దదతి యే రాగాదయస్త ఏవం| తానేవంవిధాన్ యో భగవాన్ జఘాన తస్మై తథాభూతాయాపూర్వవైద్యాయ నమోఽస్తు| తం పూజయామీత్యర్థః| అత ఏవాసావపూర్వ ఆశ్చర్యభూతో వైద్యః| అన్యో హి యో వైద్యః స జ్వరాదీనప్యచిరోత్థితాన్ రోగానేతద్విశేషణైఉరపరామృష్టాన్న తథా హర్తుం సమర్థః| కిముత రాగాదీనసాధ్యలక్షణలక్షితాన్| తథా చాసాధ్యలక్షణం|(అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో. 32)"అనుపక్రమ ఏవ స్యాత్ స్థితోఽత్యంతవిపర్యయే| ఔత్సుక్యమోహారతికృద్" ఇతి| యద్వా న విద్యతే పూర్వో యస్మాదసావపూర్వః| పూర్వేభ్యః ప్రథమ ఇత్యర్థః| అపూర్వశ్చాసౌ వైద్యోఽపూర్వవైద్య ఇత్యర్థః| ఏవంవిధం చాభిమతనమస్కారశ్లోకం విరచయన్ గ్రంథకృద్గ్రంథస్య రోగోపశాంతిః ప్రయోజనమితి ప్రతిపాదయతి| తథా చాహ చరకమునిః (సూ. అ. 1|52)"ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం" ఇతి| ఏవం చ ధాతుసామ్యేన ప్రయోజనేన ప్రయోజనవదిదం తంత్రం| తథా తత్పాఠాత్తదర్థావబోధాత్తద్విధ్యనుష్ఠానాచ్చ ఆరోగ్యాఖ్యస్యోపేయస్య తథాభిమతస్యాయుషః పరస్య పురుషార్థస్య మోక్షాఖ్యస్య చ పరమార్థత ఇదమేవ తంత్రముపాయః| అస్మాచ్చోపాయోపేయలక్షణసంబధాత్ సంబంధవదిదం తంత్రం| తథా హేతులింగౌషధ్యాఖ్యస్కంధత్రయమస్యాభిధేయం తేనాభిధేయేనాభిధేయవత్తంత్రం| ఏవం చ గ్రంథకృతాత్ర ప్రయోజనసంబంధాభిధేయా యుక్త్యైవోక్తాః| ఇంద్రవజ్రోపేంద్రవజ్రావిరచితత్వాదుపజాతివృత్తం| యథా, "అనంతరాపాదితలక్ష్మశోభౌ పాదౌ భవేతాం వివిధైర్వికల్పైః| యాసామిమావన్యయతిప్రపంచౌ స్మృతాః స్మృతిజ్ఞైరుపజాతయస్తాః||" ఇతి| సర్వత్రైవ చాత్ర తంత్రేఽనుష్టుభా సమానీప్రమాణీవితానాదిభేదభిన్నతయా విరచనం| యత్పునరవసరాంతరే వృత్తాంతరవిరచనమిహ తత్సలక్షణం వ్యంజయిష్యామః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శ్రీగణేశాయ నమః| పృష్ఠే కూర్మతయా చతుర్భుజతయా దోర్మండలే మందరం రుద్ధ్వా క్షీరసముద్రమోషధిభృతం నిర్మథ్య నిష్పాదితైః| ఆనీతైరమృతైర్భిషక్తమతయా యోషిత్తయా పాయితైర్దేవానామజరామరత్వమకరోత్తస్మై నమో విష్ణవే||1|| హేమాద్రిణా చతుర్వగచింతామణివిధాయినా| తదుక్తవ్రతదానాదిసిద్ధ్యాంగారోగ్యసిద్ధయే||2|| క్రియతేఽష్టాంగహృదయస్యాయుర్వేదస్య సుగ్రహా| టీకా చరకహారీతసుశ్రుతాదిమతానుగా|| 3|| చరకే హరిచంద్రాద్యైః సుశ్రుతే జైజ్జటాదిభిః| టీకాకారైర్న నిర్ణాతమిహ హేమాద్గిణోదితం|| 4|| దేశభ్రంశభయాద్విచాల్య లయినః స్నేహైః ప్రతాపైః పరం ప్రద్రావ్య ప్రసృతాన్ ప్రవేశ్య పరితో దుర్గోదరం ద్రాక్తతః| ఊర్ధ్వాధోగతి నిర్గమయ్య మదనైర్దంత్యాదిభిర్విద్విషో దోషానద్రఢి రామరాజ్యమగదంకారేణ హేమాద్రిణా|| 5|| హేమాద్రిర్నామ రామస్య రాజ్ఞః శ్రీకరణేష్వధి| ననూభౌ భగవన్నిష్ఠషాంగుణ్యకరణేష్వధి|| 6|| సర్వేషాం ద్వీపవర్ణాణాం మేరురుత్తరతః స్థితః| తదస్తు సర్వోత్తరతా హేమాద్రౌ దృశ్యతే యతః|| 7|| సేవ్యా హేమాద్రిటీకేయమాయుర్వేదరసాయనం| ఆయుర్వేదాత్మనాం పుంసాం నిర్దోషత్వం హి నాన్యథా||8|| అష్టాంగహృదయం ముఖ్యమనుక్తేఽష్టాంగసంగ్రహః| తంత్రాంతరాణి చోక్తాని వైషమ్యే వివృతాని చ||9|| ఆయుర్వేదం వ్యాచిఖ్యాసుః శ్రీవాగ్భటాచార్యః ప్రథమశ్లోకేనేష్టదేవతాం నమస్కరోతి-రాగాదిరోగానితి| స చాపూర్వవైద్యః| అపూర్వత్వం చ అద్భుతశక్తిత్వం| తచ్చ జ్వరాదివిలక్షణానాం రోగాణాం ఘాతేన| తే చ రాగాదయః| శుద్ధస్య చేతసో రజస్తమోభ్యాం రంజనం రాగః| తదాదయస్తన్మూలాః కామక్రోధాదయః| జ్వరాదివిలక్షణత్వమేవాహ-సతతానుషక్తాన్, సర్వకాలమాత్మనా సంబద్ధాన్| నను, జ్వరాదయోఽపి కులోద్భవాః ఏవమిత్యత ఆహ-అశోషకాయప్రసృతాన్, యావంత్యాత్మనః శరీరాణి తాని సర్వాణ్యభివ్యాప్య స్థితాన్| నను, కులోద్భవా అపి కుష్ఠార్శోమేహాద్యా అనంతవ్యక్తిభేదేనైవమిత్యత ఆహ-అశేషాన్, సర్వానేవ యుగపత్ప్రతిదేహం స్థితాన్| నను, సత్కార్యవాదినాం మతే జ్వరాదయోఽపి సూక్ష్మరూపేణైవమిత్యత ఆహ-ఔత్సుక్యమోహారతిదాన్, ఔత్సుక్యం అవిచార్యకార్యప్రవృత్తిః, మోహో విచారాశక్తిః, అరతిః అసంతోషః తా దదత్యాత్మనః సమర్పయంతీతి తథా| ఔత్సుక్యాదీని స్వకార్యణ్యద్భుతాని సమర్పయంతః సర్వే సర్వదేహేషు సర్వదా ఆత్మానం క్లేశయంతీతి జ్వరాదివిలక్షణా ఏవ రాగాదిరోగాః| జఘానేతి మోక్షశాస్త్రప్రణయనేన వధోపాయం దర్శితవాన్| న తు స్వయం హతవన్| తథా హ్యధునా కామాద్యదర్శనం స్యాత్||

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అథేతి| అథశబ్దోఽస్మిన్మంగలాధికారానంతర్యేషు ద్రష్టవ్యః| మంగలాదీనాం హి శాస్త్రాణాం తదధ్యేతౄణాం నిష్ప్రతిబంధా ప్రవృత్తిరభిప్రేతార్థసాధనాయ జాయతే| అథశబ్దశ్చాయం మంగలార్థః| తథా చోక్తం-"ఓంకారశ్చాథశబ్దశ్చ ద్వావేతౌ బ్రహ్మణః పురా| కంఠం భిత్వా వినిర్యాతౌ తేనేమౌ మంగలౌ స్మృతౌ||"ఇతి| అతోఽధికారే| ఆయుష్కామీయం శాస్త్రమధిక్రియతే యావదత ఊర్ధ్వం ప్రతన్యతే ఆతంత్రపరిసమాప్తేస్తత్సర్వమాయుష్కామీయం వేదితవ్యం| అత ఆనంతర్యే చ| నమస్కారాదనంతరమాయుష్కామహితం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| కథం పునరేకస్యైవ తంత్రకారస్య వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి బహువచనం యుజ్యతే| బ్రూమః| "అస్మదో ద్వయోశ్చ" ఇత్యేకత్వేఽపి బహువచనవిధానాదభిలషంతీతి| యుక్తమేవాత్రైకస్మిన్నపి బహువచనం| ఆయుః శరీరేంద్రియసత్వాత్మసంయోగః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 1|41)-| "శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగో ధారి జీవితం| నిత్యగం చానుబద్ధం చ పర్యాయైరాయురుచ్యతే||" ఇతి| ఏతీత్యాయుః| సంతతం యాతీత్యర్థః| ఏవంవిధం గత్వరస్వభావమపి హితాహారవిహారసేవాదిభిరహితవర్జనేన చ కథమేతత్ స్థిరీభవేదిత్యేవం కామయంతే యే తే ఆయుష్కామాః| తేభ్యో హిత ఆయుష్కామీయః| స పునరాయుర్వేదాగమాదిప్రకరణసముదాయ ఆయుష్కామయమానేనేత్యాదికః| ఆయుష్కామీయ ఇతి ఇసుసోః సామర్థ్యే ఇతి షాదేశః| తస్మై హితమితి ఛః| ఆయుష్కామీయశబ్దోఽధ్యాయవిశేషణార్థో నీలోత్పలదలవత్| బహుష్వధ్యాయేషు సత్సు కతమమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఆయుష్కామీయమితి| అధికృతోఽధ్యాయనాయేత్యధ్యాయస్తం వ్యాఖ్యాస్యామః వివిధప్రకారేణ విశేషేణ వా కథయిష్యామః| ఆయుష్కామైః పూర్వం దృష్టత్వాదస్యాధ్యాయస్యాయుష్కామ ఇతి సంజ్ఞా| అర్థగతిమధికృత్యాధ్యాయ ఇతి నామ| తథా చోక్తం| (చ. సూ. అ. 30|65)- "అధికృత్యేయమధ్యాయనామసంజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా" ఇతి| తత్ర పదసముదాయో వాక్యం వాక్యసముదాయః ప్రకరణం, ప్రకరణసముదాయో యః, సోఽధ్యాయః, అధ్యాయసముదాయః స్థానం, స్థానసముదాయస్తంత్రమితి| విశబ్దో నానార్థః| ఆఙభివిధౌ| ఉత్తరాఖ్యశ్చాయమలంకారః| తస్య హి లక్షణం| (కావ్యాలంకారే అ, 7|93)- "ఉత్తరవచనశ్రవణాదున్నయనం యత్ర పూర్వవచనానాం క్రియతే తదుత్తరం స్యాత్" ఇత్యాది| తతోఽనేన వాక్యేన శిష్యవచనమీదృశమున్నీయతే| సంసారేఽస్మిన్నమీ ప్రాణినో నానారోగానీకాభిభూతాస్త్రాతారమలభమానాశ్చతుర్వర్గాద్ భ్రశ్యంతే| తత్కో ను భగవన్నత్రోపాయః స్యాదితి కృతప్రశ్నో గురుః ప్రతిజజ్ఞే, అథాత ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| అథ శిష్యవచనానంతరం| అతో హేతోర్యస్మాదయం శిష్యః శ్రుతకులశీలాదిసంపన్నో ధీమేధాగుణభూషణభూతశ్చ| వి వివిధైః ప్రకారైః ఆ శిష్యబోధోత్పత్తేః| ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామో వర్ణయిష్యామః| నను కీదృశం తద్వివిధప్రకారమాఖ్యానం| బ్రూమః| పదతః, తదర్థతః, ప్రయోజనతః, చోద్యతః, పరిహారతః, సంబంధాభిధేయతశ్చ| పదతో యథా, ఆయురితీదం పదం| తదర్థతో యథా ఏతీత్యాయుః| ప్రయోజనతో యథా, అత్రైవ ధర్మార్థసుఖసాధనం| చోద్యతో యథా, నను కథమేతత్కేవలం ధర్మార్థసుఖసాధనమితి వక్తుం పార్యతే| యతోఽస్యాయుషః కర్మైవ కేవలం ధర్మసాధనమితి వక్తుం నో పార్యతే| యతోఽస్యాయుషః పరిపాలనార్థం విశస్తాః కాకగృధ్రభాసాదయో రాజయక్ష్మచికిత్సితే భోజ్యా ఇత్యుక్తం| అభక్ష్యాశ్చైతే| శ్రుతిస్మృత్యోరభక్ష్యత్వేనోక్తత్వాత్| ఏవమభక్ష్యభక్షణాద్ధింసయా చ పాపయోగః| తద్యోగాచ్చాధర్మసాధనం న ధర్మసాధనమితి| పరిహారతో యథా, అత్రైవం పరిహారో యజ్ఞాధికారిశరీరనిమిత్తం కాకాదీనాం విశసనం భక్షణం విధీయమానం నాధర్మాయ| ఇతరథా క్రీడార్థం క్రియమాణమధర్మాయైవ| తథా చ కాకాదయోఽపి తత్సాధనోపయోగాద్ధర్మేణ తత్ఫలేన సంబధ్యంతే యజ్ఞియా ఇవ పశవః| తదేవమాయుషో ధర్మసాధనత్వం స్థితం| సంబంధాభిధేయౌ తూక్తావేవ| నను సంత్యేవాన్యాన్యపి మహర్షిప్రణీతాన్యాయుర్వేదతంత్రాణి, కిమనేన తంత్రేణ కృతేనేతి| అత్ర బ్రూమః| అపరతంత్రాణాం సావద్యత్వాదిదముచ్యతే| అన్యాని హి తంత్రాణి సదోషాణి| తథా హి| యదేతత్తావద్భగవతా చరకమునినా ప్రణీతం తంత్రం రత్నాకర ఇవ గంభీర్యాతిశయయోగాద్దుర్బోధం| తస్యాపి సదోషతాం ప్రకటయంతి వాచాటాః| తథా హ్యాదౌ తత్సూత్రం| అథాతో దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| అత్ర దీర్ఘంజీవితీయ ఇతి శాస్త్రాదావయుక్తం| యతో (చ. సూ. అ. 1 శ్లో. 3) దీర్ఘం జీవితమన్విచ్ఛన్నిత్యస్యానుకరణం దీర్ఘంజీవితమితి| సోఽస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి ఛః| తస్యాధ్యాయానువాకయోర్లుకి సతి దీర్ఘంజీవితమితి ప్రాప్నోతి| తదిదమవిదితపరమార్థశబ్దస్వరూపాణాం వచనం| తథాహి| అధ్యాయానువాకయోరిత్యాదౌ సూత్రే వికల్పేన చాయం లుగిష్యత ఇతి జగాద జయాదిత్యః| తేన లుకః పాక్షికత్వాదత్ర లుక్ న భవతీత్యేవం యుక్తముక్తమిదం| దీర్ఘశబ్దేన గుణోఽభిధీయతే జీవితశబ్దేనాపి గుణ ఏవ| తస్మాద్ద్వయోరపి గుణత్వాదాధారాధేయభావో న యుక్తః, యతో గుణాశ్రయో నోక్త ఇతి| తథా చ వైశేషికాః| నిర్గుణా గుణా ఇతి| అథ కాలశబ్దం లుప్తస్వరూపం నిర్దిశ్య దీర్ఘజీవితీయశబ్దో నిర్దిశ్యతే తదా యుక్తమేవైతత్| తథా ఇంద్రియోపక్రమణీయేఽధ్యాయే ఛప్రత్యయోత్పత్తిః కథమేవం విధీయతాం యతోఽస్మిన్నధ్యాయ ఇంద్రియోపక్రమణశబ్దో నాస్త్యేవ| ఏవమపామార్గతండులీయేఽపామార్గతండులశబ్దస్యాభావాచ్చ ప్రత్యయోత్పత్తిర్దుర్లభా| తథా దివ్యాంభసో గాంగసముద్రభేదః పరీక్షా చ నోక్తా| ప్రత్యుత తత్ర పఠ్యతే| (చ. సూ. అ. 27|191)- "జలమేకవిధం సర్వం పతత్యైంద్రం నభస్తలాత్| తత్పతత్పతితం చైవ దేశకాలావపేక్షతే" ఇతి| తథా నాలికేరోదకస్య గుణా నోక్తాః| తథా, అపక్వక్వథితక్షీరస్య స్వరూపవిశేషో నోక్తః| తథా కషాయే కియదౌషధం కిమవశేషం క్వథనీయమిత్యాది చ నోక్తం| మిశ్రకే స్నేహ ఏవమభ్యధాదసౌ| "త్రివృత్తాం త్రిఫలాం దంతీం దశమూలం పలోన్మితం| చతుర్గుణం జలం దత్త్వా" ఇత్యాది| తదేషామౌషధానాం కియన్మానమపి సలిలేనైతావతా కీదృశం కిముత క్వాథనిర్యాసావితి| తథా క్వథితశీతతోయమపి కియతా పాకేన పథ్యం భవతీతి నోక్తం| ముద్గో గ్రాహీతి చ నోక్తం| తథా చ తత్పాఠః (చ. సూ. అ. 27|22)-"కషాయమధురో రూక్షః శీతః పాకే కటుర్లఘుః| విశదః శ్లేష్మపిత్తఘ్నో ముద్గాః సూప్యోత్తమో మతః||" ఇతి| తథా వాస్తుకాదీనాం లఘుత్వం నోక్తం| తథాచ తత్పాఠః (చ. సూ. అ. 27|85)- "పాఠాసుషాసఠీశాకం వాస్తుకం సునిషణ్ణకం| విద్యాద్గ్రాహి త్రిదోషఘ్నం భిన్నవర్చస్తు వాస్తుకం||" ఇతి| తథేక్షువర్గే, (చ. సూ. అ. 27|234)- " శైత్యాత్మసాదాన్మాధుర్యాత్పౌండ్రకాద్వాంశికో వరః" ఇత్యసావభ్యధాత్| పౌండ్రకశ్చ వాంశికాద్వర ఇతి సుప్రసిద్ధమేతత్| అత్ర మతివైభవాద్భట్టారకహరిశ్చంద్రౌ వ్యాఖ్యావిశేషమవోచతాం| యథా పౌండ్రకాద్వాంశికోఽవర ఇతి| ఏవం చైతదుపపన్నమేవ| తదేవమాత్రేయస్యాపి తంత్రే యతో బహవో దోషా ఉద్భావ్యంతే, తతః కా గణనా తంత్రాంతరాణాం| తథా వేదోత్పత్తిరితి సంజ్ఞా తంత్రేఽస్మిన్సదోషత్వాన్న కృతా| తథా హి| ఆయుషో వేద ఆయుర్వేదః, తస్యోత్పత్తిరాయుర్వేదోత్పత్తిరితి భవితవ్యం| అత్ర కేచిదాహుః| ఆయుఃశబ్దలోపం కృత్వేహ నిర్దేశః కృతః| ఏవమపి సతి లోపస్తావదమంగలః| సోఽప్యాయుషః స చ శాస్త్రాదౌ| ఇత్యన్యాయ్యైవైషా సంజ్ఞా| కించ వేదోత్పత్తిరిత్యేతదపి తావద్వక్తుం న యుజ్యతే, నిత్యత్వాదస్య వేదస్య| నిత్యో హ్యయమాయుర్వేదః| ఆయుఃసంతానాదినిత్యత్వాత్| తథా హ్యాయుఃసంతానః| సర్వప్రాణిసంవేద్యశరీరాపరశరీరగో మనఃప్రబంధనిత్యతయా నిత్యః| అస్య నిత్యత్వాదాయుర్వేదోఽపి నిత్యః| నిత్యత్వాచ్చాస్యోత్పత్తిమత్త్వం వక్తుమయుక్తం| నన్వవబోధోపదేశాభ్యాముత్పత్తిరస్యోపలభ్యతే| యతః ప్రాగుపదేశాన్నాసావుపలభ్యతే| అత ఉపదేశానంతరముపదేశద్వారేణోపలభ్యతే| తస్మాదవబోధోపదేశావస్యోత్పత్తికారణత్వేన కల్పయిత్వోత్పత్తిమత్త్వమస్యోచ్యత ఇతి కైశ్చిదూచే| నైతద్యుక్తం| యతః సతో బోధోపదేశౌ స్తో నాసతః| తథా చాచష్టే లోకః| అమునా గురుణా ఛాత్రాయోపదిష్టం శాస్త్రమిదమితి| సత ఏవోపదేశావబోధౌ స్తః| తస్మాన్నావబోధోపదేశావస్యోత్పత్తికారణమిత్యతోఽపి హేతోర్వేదోత్పత్తిసంజ్ఞేత్యయుక్తా| ఇతి సంజ్ఞానాం సావద్యత్వం నిరూప్య నిరవద్యాయుష్కామీయసంజ్ఞా హి తంత్రే కృతా| యయోచ్చారితమాత్రయైవాఽశేషస్తంత్రార్థః ప్రకాశ్యతే| ప్రతిస్థానం చ యోఽధ్యాయః ప్రథమస్తత్సంజ్ఞయా స్థానార్థః| అన్యే చ యేఽధ్యాయాస్తంత్రేఽస్మింస్తత్సంజ్ఞాభిర్యథాస్వతంత్రమర్థజాతం ప్రకాశయంత ఇతి| ఇదమిదానీం పృఛ్యతే తంత్రకారః| యదస్మింస్తంత్రే కించిదుచ్యతే స్మ భవద్భిస్తత్స్వబుద్ధిపరికల్పితముత నేత్యాహ| స0 - ఇతిశబ్ద ఏవమర్థే| యథా ఇతి హ స్మ, తానాహ| హశబ్దోఽనుకంపాయాం| బ్రూధాతోః స్మ ఉపపదే భూతానద్యతనపరోక్షే 'లట్ స్మే ఇతి లట ఆహాదేశః| అత్రేరపత్యమాత్రేయః| 'ఇతశ్చానిఞః' ఇతి ఢక్| ఆత్రేయ ఆదిర్యేషాం ధన్వంతరిప్రభృతీనాం త ఏవం| మహాంతశ్చ తే ఋషయశ్చ మహర్షయః| మహత్వం తజ్జ్ఞానాతిశయయోగాత్| తేనాయమర్థోఽనేన కారణేనానుకంపయా, న తు ఫలాకాంక్షయా, భగవంత ఆత్రేయాదయో మహర్షయోఽబ్రువన్| నాస్మాభిః స్వమతిపరికల్పితం కించిదప్యత్రోక్తం| కేవలం దూతసందేశవచనన్యాయేన యుగానురూపః క్రమమాత్రోఽన్యథా కృత ఇత్యర్థః| తథా చాస్యైవసంగ్రహే- (సూ. అ. 1) "న మాత్రామాత్రమప్యత్ర కించిదాగమవర్జితం| తేఽర్థాః స గ్రంథసందర్భః సంక్షేపాయ క్రమోఽన్యథా" ఇతి| తదేవమాగమప్రామాణ్యమస్య తంత్రస్యేత్యుక్తం భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే అథేతి| అథ స్వేష్టదేవతానమస్కారానంతరం| అతో హేతోర్వ్యాఖ్యేయః| యతోఽయమాయుర్వేదో వ్యాధిప్రతీకారవ్యాఖ్యానం| ఆయుర్వైరిణో హి వ్యాధయః| వ్యాఖ్యా చ సామాన్యవిశేషాభ్యాం సంక్షేపవిస్తరాభ్యాం చ కృతా సుగ్రహా భవతి| తత్రాదౌ వ్యాధిప్రతీకారస్య సామాన్యసంక్షేపవ్యాఖ్యార్థమయమధ్యాయః, ఆయుష్కామహితత్వాచ్చ ఆయుష్కామీయః| నన్వేవం చేత్సర్వేఽపి ఆయుష్కామీయాః| సత్యం, కింతు ప్రథమోఽయమధ్యాయో మంగలార్థా చేయం సంజ్ఞా| మంగలాదీని చ శాస్త్రాణి ప్రథంత ఇత్యస్యేయం సంజ్ఞా కృతా| అన్యేషాం తు వ్యాఖ్యేయార్థానురూపా దినచర్యాదిసంజ్ఞాః కరిష్యతి| ఆ0 ర0- ఆత్మకృతిం ప్రమాణయతి-ఇతి హేతి| ప్రామాణ్యం చాప్తవాక్యత్వాత్| ఆప్తాశ్చాత్రేయాదయో మహర్షయః| తే చ, ఇతి హ ఏవమేవ, ఆహుః స్మ ఉక్తవంతః, యథా వయం వక్ష్యామః| తేన వయమప్యాప్తాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఆయుర్వేదయతి జ్ఞాపయతి ప్రకృతిజ్ఞానరసాయనదూతారిష్టాద్యుపదేశాదిత్యాయుర్వేదః| తస్యోపదేశా ఆయుర్వేదోపదేశాః| ఉపదిశ్యంత ఆయుర్వేదార్థా ఉపపత్తిభిరిత్యుపదేశా ఆయుర్వేదతంత్రాణి| తేషు పరమాదరః పాఠావబోధానుష్ఠానరూప ఉత్కృష్టో యత్నః కార్యః| ఆయుర్వేదోపదేశేష్వితి బహువచననిర్దేశాదయమర్థో బోధ్యతే| బహుష్వాయుర్వేదతంత్రేషు యత్నః కార్యః| అనేకాయుర్వేదావలోకనాద్ధి చికిత్సాయాం వైద్యస్య న మనాగపి సందేహో జాయతే| కిం కుర్వతా పురుషేణ-ఆయుః కామయమానేన జీవితమభిలషతా| కింభూతమాయుః, ధర్మార్థసుఖసాధనం| ధ్రియతే లోకోఽనేనేతి ధర్మః| అర్థ్యతే యాచ్యత ఇత్యర్థః| సుఖం ద్వివిధం, తాదాత్త్వికమాత్యంతికం చ| తాదాత్వికం కియత్కాలాంతరాస్థాయిత్వాత్సుఖావభాసం, న పరమార్థతః సుఖం| తథా చోక్తం- (చ. సూ. అ. 28/37) 'తాదాత్వసుఖసంజ్ఞేషు భావేష్వజ్ఞోఽనురజ్యతే| ఇతి| తదేతత్సంజ్ఞామాత్రేణ సుఖం న త్వత్యంతమితి ప్రదర్శయితుం సుఖసంజ్ఞేష్వితి మునినోక్తం| ఆత్యంతికం సుఖం మోక్షాఖ్యం, యత్ర న దుఃఖానాం శ్లేషః| తేషాం సాధనముపాయో ధర్మార్థసుఖసాధనం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ప్రేక్షావత్ప్రవృత్త్యర్థం ప్రయోజనాధికారిణౌ దర్శయతి-ఆయురితి| ప్రయోజనం చాయుః| తస్య చ ప్రయోజనత్వం ధర్మార్థసుఖసాధనత్వాత్| సుఖం కామో మోక్షశ్చ| అత ఏవ యః ఆయుః కామయతే సోఽత్ర అధికారీ| తేన చ, ఆయుర్వేదోపదేశేష్వస్మద్వాక్యేషు, పరమత్యర్థం, ఆదరో విధేయః పాఠావబోధానుష్ఠానైర్యతితవ్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- బ్రహ్మేత్యాది| బ్రహ్మా ఆయుషో వేదం స్మృత్వా ప్రజాపతిం దక్షమజిగ్రహద్ అవాబోధయత్| స్మృత్వేత్యనేనైతద్గమయతి బ్రహ్మణః స్మర్తృత్వమేవాత్ర న కర్తృత్వం| నిత్యత్వాదాయుర్వేదస్య| నిత్యత్వం చాస్య ప్రాక్ ప్రత్యపాది| గ్రహేర్ణ్యంతస్యాత్ర బుద్ధ్యర్థత్వాత్ ప్రజాపతిశబ్దస్య గతిబుద్ధీత్యాదినా కర్మసంజ్ఞా| స ప్రజాపతిరశ్వినావజిగ్రహత్| తౌ సహస్రాక్షమింద్రమజిగ్రహతామితి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| స శక్రోఽత్రిపుత్రాదికాన్ మునీన్ బోధయామాస| అత్రిపుత్ర ఆత్రేయ ఆదిర్యేషాం ధన్వంతరినిమికాశ్యపాదీనాం త ఏవం| తే చాత్రేయాదయోఽగ్నివేశాదికానజిగ్రహన్| తే త్వగ్నివేశాదయః షట్ పృథక్ ప్రత్యేకం తంత్రాణి శాస్త్రాణ్యగ్నివేశభేడజాతూకర్ణపరాశరహారీతక్షారపాణినామాభిధేయాని తంత్రాణి తేనిరే విస్తారితవంతశ్చక్రుః| తంత్ర్యంతే ధార్యంత ఆయుర్వేదార్థా ఏభిరితి తంత్రాణి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆయుర్వేదస్య శబ్దాంతరానభిధేయత్వశంకాం నిరాకర్తుం పురావృత్తం దర్శయతి-బ్రహ్మా స్మృత్వేతి| బ్రహ్మా అయుర్వేదం స్భృత్వా ప్రజాపతిం దక్షమజిగ్రహత్ గ్రాహితవాన్, అధ్యాపితవానిత్యర్థః| ఆయుషో వేదమిత్యసమాసకరణమాయుర్వేదలక్షణప్రతిపాదనార్థం| ఆయుషః సంబంధీ వేద ఆయుర్వేద ఇతి| సంబంధశ్చ పాల్యపాలకలక్షణః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూం అం 1)-"ఆయుషః పాలకం వేదముపవేదమథర్వణః" ఇతి| స ప్రజాపతిరశ్వినావాయుర్వేదమజిగ్రహత్| తావశ్వినౌ సహస్రాక్షమజిగ్రహతాం| స ఇంద్రోఽత్రిపుత్రాదికాన్ మునీనజిగ్రహత్| తేఽత్రిపుత్రాదయోఽగ్నివేశాదికాన్ మునీనజిగ్రహన్| తే పునరగ్నివేశాదయః, పృథక్ ప్రత్యేకం, తంత్రాణి శాస్త్రాణి, తేనిరే విరచయాంచక్రుః| సంక్షేపార్థమాయుర్వేదం శబ్దాంతరైరభిదధురిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తేభ్య ఇతి| తేభ్యో గ్రంథేభ్యోఽతివిప్రకీర్ణేభ్యో విక్షిప్తేభ్య ఉచ్చావచోక్తార్థతయైవేతశ్చేతశ్చ గతేభ్యః| అత ఏవ కశ్చిదేవార్థః కస్మాదేవ తంత్రాంతరాజ్జ్ఞాయతే| యథా శల్యచికిత్సా సుశ్రుతప్రణీతాత్తంత్రాదేవావగమ్యతే న తథాగ్నివేశాదికాత్| ఊర్ధ్వాంగచికిత్సా చ జనకప్రణీతాత్తంత్రాద్యథావగమ్యతే న తథా సుశ్రుతప్రణీతాత్| అతః ప్రాయో బాహుల్యేన సారతరోచ్చయః క్రియతే| ఉచ్చీయంతే సంగృహ్యంతే విక్షిప్తాః పదార్థా అనేనేత్యుచ్చయః| యథా వా యవాదీనాం బహుక్షేత్రజాతానామేకస్మిన్ స్థానే ఉచ్చయో రాశీకృత్య స్థాపనం విధీయతే తథేహ సారతరాణాముచ్చయః| సారతరగ్రహణేనైతద్ద్యోతయతి, సంగ్రహేణైవ సారాణాముచ్చయః కృతః| అనేన తథా సారతరాణాం ప్రదేశానాముచ్చయః క్రియత ఇతి| కిం నామ అష్టాంగహృదయం| ఏతచ్చ సాన్వయార్థమస్య నామ| యథా శరీరస్య సర్వావయవేభ్యః ప్రధానదేశో హి హృదయం, తథేదమష్టాంగాయుర్వేదస్య ప్రధానభూతత్వాద్ హృదయమివ హృదయం| తథా చ తంత్రాంతే వక్ష్యతి (ఉ. అ. 40|88)- హృదయమివ హృదయమేతదిత్యాది| అష్టౌ చ తాన్యంగాన్యష్టాంగాని, తేషాం ప్రత్యేకం హృదయం, సారతరసంగ్రహణాత్| కీదృశమష్టాంగహృదయం| నాతిసంక్షేపవిస్తరం| సంక్షేపశ్చ విస్తరశ్చ సంక్షేపవిస్తరౌ, అతిశయేన సంక్షేపవిస్తరౌ యత్ర న, తన్నాతిసంక్షేపవిస్తరం| అతిశబ్దస్యాత్ర ప్రత్యేకం సంబంధః| అతిసంక్షేపం కించిత్తంత్రం యథా సిద్ధసారాది, కించిచ్చాతివిస్తరం యథా సంగ్రహాది| ఇదం తు తంత్రం నాతిసంక్షేపవిస్తరం| అతిసంక్షేపోక్తం స్వల్పధియాం నోపకృతయే| తేషాం హి యథోక్తాగమమాత్రం శ్రేయః, న తు వాక్యార్థపర్యాలోచనాదధికః పరామర్శః| అతివిస్తీర్ణం తు పాఠావబోధానుష్ఠానైస్తేషాం దుఃశక్యం స్యాత్| తస్మాదల్పమధ్యోత్త్కృష్టబుద్ధిశిష్యహితార్థం తంత్రమేతదుద్దిష్టం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అగ్నివేశాదిశాస్త్రేషు సత్స్వపి స్వశాస్త్రస్యోపయోగం దర్శయతి-తేభ్య ఇతి| సారతరోచ్చయః క్రియతే, మయేతి శేషః| సారతరాణాం బహూపయోగానామర్థానాముచ్చయః| ఉచ్చీయంతే ఏకత్ర క్రియంతే వ్యస్తా అర్థా అస్మిన్నిత్యుచ్చయః| నను పూర్వశాస్త్రాణ్యపి మహాకషాయసంగ్రహాదిషు ప్రదేశేష్వేవమిత్యత ఆహ-అష్టాంగహృదయం| అష్టాంగస్యాయుర్వేదస్య హృదయం సర్వార్థాధిష్ఠానం| సంజ్ఞాచేయమస్య శాస్త్రస్య| వక్ష్యతి హి (ఉ. అం. 40/88)-"హృదయమివ హృదయమేతత్సర్వాయుర్వేదవాఙ్మయపయోధేః" ఇతి| సర్వేషు ప్రదేశేషు సారతరోచ్చయ ఇత్యర్థః| నను పూర్వశాస్త్రాణ్యపి క్వచిల్లేశేన క్వచిత్కార్త్స్న్యేనేతి సర్వత్ర సారతరోచ్చయరూపాణీత్యత ఆహ-నాతిసంక్షిప్తవిస్తృతం, అతిసంక్షేపాతివిస్తరరహితం సర్వత్ర సంపూర్ణం| నను న్యూనపూరణస్య నిర్మూలత్వాదప్రామాణ్యమిత్యత ఆహ-తేభ్యః,అగ్నివేశాదిశాస్త్రేభ్య ఏవోచ్చయః క్రియతే| నన్వేవం చేత్కిమనేనేత్యత ఆహ-అతివిప్రకీర్ణేభ్యః, యత్ర ప్రకరణార్థాః విచ్ఛిద్య విచ్ఛిద్య సర్వత్ర కీర్యంతే తాని విప్రకీర్ణాని, యత్ర వాక్యార్థాశ్చ తాన్యతివిప్రకీర్ణాని ఇతి| ఏతదుక్తం భవతి| సంతి పరం పూర్వశాస్త్రేషు సర్వ ఏవార్థాః, కింతు అతివిప్రకీర్ణత్వాత్ దుర్గ్రహాః| ఇహ తు రచనావిశేషేణ సుగ్రహా ఇత్యస్యోపయోగః| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సు. అ. 1)-"న మాత్రామాత్రమప్యత్ర కించిదాగమవర్జితం| తేఽర్థాః స గ్రంథబంధశ్చ సంక్షేపాయ క్రమోఽన్యథా||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- కాయేతి| కాయశ్చ బాలశ్చ గ్రహశ్చోర్ధ్వాంగం చ శల్యం చ దంష్ట్రా చ జరా చ వృషశ్చేతీతరేతరద్వంద్వః| నను సర్వస్యాశ్చికిత్సాయాః కాయాశ్రితత్వాత్ కాయశబ్దోఽర్థాదాక్షిప్త ఏవ| తత్కిమర్థం కాయశబ్ద ఉపాదీయతే| బ్రూమః| ప్రకర్షార్థం| యథా పురుషాయ అభిరూపాయ కన్యా దేయేత్యత్రాభిరూపగ్రహణాదభిరూపతమాయేతి ప్రతిపాద్యతే, తథేహాపి ప్రకృష్టో యః కాయః సంపూర్ణధాతుః ప్రకృష్టా చ యావస్థా, తథా యుక్తః| తత్సంగ్రహార్థః కాయశబ్ద ఉపాత్తః| తథా 'చిఞ్ చయనే ఇత్యస్మాద్ధాతోర్వ్యుత్పాదితః కాయశబ్దః| చీయతే ప్రశస్తదోషధాతుమలైరితి కాయః| తదేవం సర్వశరీరోపతాపకానామామపక్వాశయస్థనోద్భవానాం జ్వరరక్తపిత్తాతిసారాదీనాం రోగాణాం యత్రోపశమయోగో నిగద్యతే, తత్కాయచికిత్సానామాంగం| బలసత్త్వసంపూర్ణధాతుత్వాద్ యౌవనావస్థకాయస్య ప్రథమనిర్దేశః| బాలదేహేఽసంపూర్ణబలధాతుత్వాదప్రకృష్టవయోవస్థాప్రభావాత్ తచ్చికిత్సాంగం పృథఙ్నిర్దిష్టం| తథా బాలౌపయికభేషజం ధాత్రీదుగ్ధలక్షణం దుగ్ధోద్భవవ్యాధిప్రశమాదినిర్దేశాచ్చ| నన్వేవం వృద్ధస్య ప్రకృష్టవయోవస్థాయా అభావాత్తద్దేహే కాయచికిత్సేతి కథం వ్యపదేశః స్యాత్| అత్ర బ్రూమః| భూతపూర్వగత్యా వృద్ధదేహేన హి ప్రకృష్టవయోవస్థా పూర్వమనుభూతా| అతో భూతపూర్వగత్యా తత్ర కాయచికిత్సోపదేశో యుక్తః| ఏవం గ్రహచికిత్సా నామ, యత్ర దేవాదిగ్రహగృహీతానాం ప్రాణినాం శాంతికర్మ విధీయతే| యత్రోర్ధ్వజత్రుగతానాం రోగాణాంనేత్రకర్ణఘ్రాణాదిసంశ్రితానామాశ్చోతనశలాకాదినోపశమో వర్ణ్యతే తదూర్ధ్వాంగచికిత్సానామాంగం| అత్ర చ జన్మనః ప్రభృతి విచారోపదేశాద్బాలచికిత్సైవ ప్రాగ్వక్తుం యుక్తా| కింతు కాయచికిత్సా ప్రాధాన్యాత్ప్రాగుపన్యస్తా| తతోఽనంతరం బాలచికిత్సా| బాలస్య చ గ్రహసంబంధాద్ గ్రహచికిత్సా| తతః శరీరస్య మూలరక్షార్థమూర్ధ్వాంగచికిత్సా శాలాక్యం నామ| తతః శస్త్రసాధనసామాన్యేన శల్యచికిత్సా| పీడాకరణసమానత్వాత్ దంష్ట్రాచికిత్సా| దంష్ట్రా విషాత్మికా| విషేణాశు చ మరణే సంభావ్యమానే రసాయనోపయోగో యుక్త ఇతి రసాయనచికిత్సా| అథవా విషస్య రసాయనజేయత్వాద్రసాయనకథనప్రస్తావః| తతోఽనంతరం వాజీకరణస్య భరణేన ప్రస్తావః| తథా చాధీతే గ్రంథకృత్ (ఉ.అ.40|1)- "వాజీకరణమన్విచ్ఛేత్సతతం విషయీ పుమాన్ " ఇతి| రసాయనస్య పశ్చాదిత్యర్థః| యత్రాల్పదుష్టరేతసాం తదాప్యాయనప్రసాదోపజననరూపా చికిత్సా క్రియతే తద్వాజీకరణం| ఏవమేతాని కాయాదీని, తస్యాయుర్వేదస్య, అష్టావంగాన్యాహుర్వదంతి| బ్రహ్మాఽఽత్రేయాదయ ఇతి శేషః| యేషు కాయాదిషు చికిత్సా సంశ్రితా వ్యవస్థితా| (చ.సూ.అ.9|5)- " చతుర్ణాం భిషగాదీనాం శస్తానాం ధాతువైకృతే| ప్రవృత్తిర్ధాతుసామ్యార్థా చికిత్సేత్యభిధీయతే|" ఇతి మునిప్రోక్తలక్షణం నేహ తంత్రకృద్వ్యధత్త| చికిత్సాశబ్దాదేవాస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్| తథా చ నిర్దేష్టుమాహ| నిందాక్షమావ్యాధిప్రతీకారవిచారణాసు సా నిష్పద్యత ఇతి| కితేర్ధాతోర్వ్యాధిప్రతీకార ఏవాస్య వ్యుత్పాదితత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆయుర్వేదాంగాన్యాహ-కాయేతి| తని చ కాయాదీని అష్టావాహుః| తత్ర కాయశబ్దేన సర్వావస్థం సర్వావయవం చ శరీరం గృహ్యతే, బాలాదిశబ్దైస్తస్యైవావస్థావిశేషా లక్ష్యంతే| ఊర్ధ్వాంగం త్వవయవవిశేషః| బాలః ప్రథమం వయః, గ్రహో గ్రహార్తత్వం, ఊర్ధ్వాంగం శిరః, శల్యం వ్రణార్తత్వం, దంష్ట్రా విషార్తవం, శల్యదంష్ట్రాశబ్దౌ వ్రణవిషమాత్రోపలక్షణౌ| జరా పశ్చిమం వయః, వృషః స్త్రీప్రసంగిత్వం| ఏషాం చ కాయాదీనాం చికిత్సాశ్రితానామేవాంగత్వమిత్యత ఆహ-చికిత్సా యేషు సంశ్రితా ఇతి| చికిత్సా వ్యాధిప్రతీకారః| అత ఏవ కాయచికిత్సా, బాలచికిత్సేత్యాదయోఽంగానాం సంజ్ఞాః| వివక్షితవివేకాచ్చ చికిత్సాయా ఏవ హ్యంగత్వం| అంగాన్యవయవాః| తత్రావస్థామాత్రాశ్రయాణాం బాలాదివ్యతిరిక్తావస్థావిశేషాశ్రయాణామవయవమాత్రాశ్రయాణామూర్ధ్వాంగవ్యతిరిక్తావయవవిశేషాశ్రయాణాం చ వ్యాధీనాం కాయచికిత్సితే ప్రతీకారః| బాలచికిత్సాదిషు తు తత్తద్విశేషైకనిష్ఠానాం| ఇతి శాస్త్రార్థేతికర్తవ్యతా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- వాయురితి| చ సముచ్చయే| కఫో దోషమధ్యే సముచ్చీయతే| ఇత్యనేన ప్రకారేణ, సమాసతః సంక్షేపాత్, త్రయో దోషాః| నను ప్రస్తుతత్వాదిహ ధాతుసంజ్ఞయా వాతాదయో నిర్దేష్టుం న్యాయ్యాః, న దోషసంజ్ఞయా| అస్త్యేవైతత్| కింతు రసాదిదూషణపూర్వకమేషాం వికారకరణే సామర్థ్యమితి ప్రదర్శనార్థం దోషసంజ్ఞయా తే నిర్దిష్టాః , న ధాతుసంజ్ఞయా| న హ్యేతే ధాతురూపా జాతు విరుద్ధత్వం కుర్వతే దేహధారణవర్ధకత్వాత్| ఏతే మునినాపి చరకేణ పూర్వం దోషసంజ్ఞయైవ నిర్దిష్టాః| తథా చ తద్గ్రంథః (సూ.అ.1/56)- "వాయుః పిత్తం కఫశ్చోక్తః శారీరో దోషసంగ్రహః " ఇతి| 'వాతపిత్తకఫా దోషాస్త్రయ ఏవ సమాసతః ' ఇత్యేవం నిర్దేశే కర్తవ్యే యదేషాం పృథగ్విభక్త్యా నిర్దేశః కృతః , స ప్రధానత్వఖ్యాపనార్థః| బహువచనాదేవ త్రిత్వే లబ్ధే త్రిగ్రహణం నియమార్థం| త్రయ ఏవ దోషాః , న చతుర్థోఽస్తీతి| తంత్రాంతరీయా హి చతుర్థం దోషమీహంతే| తేషాం హ్యయమభిప్రాయః| యథా దోషాణాం స్థానలక్షణకార్యవికారచికిత్సాద్యుపదేశస్తథా రక్తస్యాపి| తత్ర స్థానం , సర్వదేహవ్యాపిత్వేఽపి ప్లీహయకృతీ| లక్షణం చ, పద్మేంద్రగోపహేమాదీత్యాది| కార్యం, దేహస్యోత్పత్తిస్థితీ| వికారః, విసర్పప్లీహాది| చికిత్సా, సిరావ్యధాదికం కర్మేతి| తదేతదసారం| వాతాదయో హ్యస్య దూష్యస్య సతః కథం దోషత్వం కర్తుం పారయంతి| యతః ప్రాధాన్యాదన్వర్థనామత్వాచ్చ వాతాదీనామేవ దోషత్వం, న రసాదీనాం| వాతాదయో హి స్వాతంత్ర్యాత్ప్రధానాః| దూషయంతీతి దోషా ఇతి తేషామేవ చానుగతార్థా సంజ్ఞా ప్రవృత్తా| రసాద్యాస్తు పారతంత్ర్యాదప్రధానాః| తే చ వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| తస్మాద్రక్తస్య దూష్యత్వం, న దోషత్వం| యద్యేవం వాతాదీనామన్యోన్యదూషణాద్ దూష్యత్వం స్యాత్| పిత్తేన హి శ్లేష్మా దూష్యత ఇతి దృశ్యతే| యథా పాండురోగనిదానే (ని.అ.13) పిత్తప్రధానా ఇత్యారభ్య యావత్ శ్లేష్మత్వగ్రక్తమాంసాని ప్రదూష్యేత్యాది| తదత్ర శ్లేష్మా పిత్తేన దూష్యతే| తథా శ్లేష్మవద్రక్తస్యాపి దోషత్వప్రసంగ ఇతి యో మన్యేత, తం ప్రతి బ్రూమః| విషమ ఉపన్యాసః| వాతాదయో హి సర్వదైవ రసాదీన్ దూషయంతి, న తు రసాదయః కదాచిదపి వాతాదీన్ దూష్యంతి| వాతాదీనాం తు మధ్యాద్యది కశ్చిద్దూష్యతే, స తేషామన్యతమేన| తథా చ ప్రకృతిలక్షణే వాతప్రకృతేః పిత్తప్రకృతేః, శ్లేష్మప్రకృతేశ్చ యథా లక్షణం దృశ్యతే, నైవం రక్తప్రకృతేః| తథా చ తంత్రకారేణ జ్వరాదయో వాతాదివిశేషణవిశిష్టా ఏవోక్తాః| యథా వాతజ్వరోఽయం పిత్తజ్వరోఽయం శ్లేష్మజ్వరోఽయం, న తు రక్తజ్వరోఽయమితి నిర్దిష్టః| యేఽపి రక్తజా వికారా విసర్పాదయస్తేష్వపి ఘృతదగ్ధన్యాయేన వ్యపదేశో బోధ్యః| యథా ఘృతస్యాంతర్హితేనాగ్నినా దగ్ధో ఘృతదగ్ధ ఇత్యుచ్యతే, తద్వద్రక్తస్థైర్వాతాదిభిర్దోషైర్జాతో రక్తజోఽయమిత్యుచ్యతే| యత్ర క్వచిద్రక్తస్య దోషసంజ్ఞా కుష్ఠచికిత్సితాదౌ దృశ్యతే, సా సంజ్ఞామాత్రేణైవ, నాసావనుగతార్థా| తస్య దూష్యత్వేనైవ ప్రవృత్తేః| తథా చైవం పురీషాదీనామపి సంజ్ఞామాత్రేణ వ్యవహారో దృశ్యతే| యథా (హృ.చి.అ.18|38)- "న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచనం| తేన దోషో హ్యుపస్తబ్ధః" ఇత్యాది| అత్ర పురీషస్య దోషత్వముక్తం| తథోదరచికిత్సితే చరకస్య, జ్వరచికిత్సితే వా అస్య, (హృ.చి.అ.1|10)- "దోషేణ భస్మనేవాగ్నౌ ఛన్నేఽన్నం న విపచ్యతే| తస్మాదాదోషపచనాజ్జ్వరితానుపవాసయేత్||" ఇతి| అత్ర ఆమస్యాపి దోషత్వముక్తం| తదేవం వాతాదయస్త్రయ ఏవ దోషాః, న రక్తమితి స్థితమేతత్ సమాసతః| విస్తరతస్తు సంసర్గసన్నిపాతక్షయసమతాభేదభిన్నాస్తారతమ్యపరికల్పనయా చ కల్ప్యమానా ఆనంత్యం యాంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ ప్రతిజ్ఞాతం వ్యాధిప్రతీకారం వ్యాచష్టే| స తు త్రేధా, హేతుర్లక్షణమౌషధం చేతి| హేతుర్ద్విధా, అంతరంగో బహిరంగశ్చేతి| అంతరంగో ద్విధా, దోషా దూష్యాశ్చేతి| తత్ర దోషానాహ-వాయురితి| తే చ త్రయః, వాయుః పిత్తం కఫశ్చేతి| ఏషాం త్రిత్వం చ సమాసతః సంక్షేపేణ| విస్తరతస్తు ప్రాణాదిపాచకాద్యవలంబకాద్యవాంతరభేదప్రభేదైరానంత్యం| సమాసత ఇతి అధ్యాయపరిసమాప్తేః ప్రతివాక్యం సంబంధనీయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వికృతాః స్వభావప్రచ్యుతాః, దేహం ఘ్నంతి| దేహపదమత్ర జీవితోపలక్షణార్థం| జీవితేన వినా కుర్వంతీత్యర్థః| అవికృతాః పునర్దేహం వర్తయంతి యాపయంతి| వికృతానాం దోషాణాం ప్రాగుపన్యాసః, తేషాం ప్రకృత్యవస్థానే నిత్యం భిషజా యత్నవతా భావ్యమితి సూచనార్థం| అన్యథా మహాంప్రత్యవాయః స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దోషావస్థాద్వయమాహ-వికృతావికృతా ఇతి| తచ్చ వికృతత్వమవికృతత్వం చేతి| తత్ర వికృతా దేహం ఘ్నంతి| అవికృతా దేహం వర్తయంతి| క్రమాదితి వక్ష్యమాణం పదం వాక్యత్రయశేషత్వేన వ్యాఖ్యానాదిహ సంబంధనీయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అధశ్చ మధ్యశ్చోర్ధ్వం చాధోమధ్యోర్ధ్వాని, తాని సంశ్రయ ఆశ్రయో యేషాం తేఽధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః| హృచ్చ నాభిశ్చ హృన్నాభీ, తయోర్హృన్నాభ్యోః| తే వాతాదయో యాపినోఽపి సర్వశరీరచరా అపి హృన్నాభ్యోరధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః| విశేషేణేతి వాక్యశేషః| నను కిమిదం వాక్యశేషత్వం నామ| ఉచ్యతే| యస్మిన్ ఖలు పదేఽనుచ్చార్యమాణేఽర్థగతిం పశ్యంత్యాచార్యాః, తచ్ఛేషమితి| ఉచ్చారణకాలే తేన వినాఽభిధేయసిద్ధేః| వ్యాఖ్యాకాలే తు మందబుద్ధివ్యుత్పత్తయే వ్యాచక్షతే| తత్ర నాభేరధో వాయోః స్థానం| హృన్నాభ్యోర్మధ్యే పిత్తస్య| హృదయాదూర్ధ్వం కఫస్య| నను హృన్నాభ్యోరితి కథం నిర్దేశో యావతా ప్రాణ్యంగత్వాదేకవద్భావే సనపుంసకమితి నపుంసకత్వే హృన్నాభి ఇతి ప్రాప్నోతి| అత్ర బ్రూమః| ప్రాణ్యంగానాం సమాహార ఏవ ద్వంద్వ ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాన్నైకవద్భావః| తదభావాచ్చ తదాశ్రయం నపుంసకత్వం న భవతి| తథా చోక్తం| సర్వోఽపి ద్వంద్వో విభాషైకవద్భవతీతి| దృశ్యతే చాన్యత్రాపి| తథా చ రుద్రభట్టః (రుద్రటః కావ్యాలంకారే అ.7/81)- - "కౌటిల్యం కచనిచయే కరచరణాధరదలేషు రాగస్తే" ఇత్యాది| తథా, అస్యైవ గ్రంథకృతః (ని.అ.7/19) "శిరఃపృష్ఠోరసాం శూలం" ఇతి| తథా, (ని.అ.16|6) "జానుజంఘోరుకట్యంసహస్తపాదాంగసంధిషు" ఇతి| తథా, "వాయుః సంధ్యస్థిమజ్జసు" ఇత్యాది| తస్మాద్ధృన్నాభ్యోరితి ప్రయోగో న్యాయ్య ఏవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దోషస్థానాన్యాహ-తే వ్యాపిన ఇతి| తాని చ త్రీణి| హృన్నాభ్యోరధో వాయోః స్థానం, మధ్యే పిత్తస్య, ఊర్ధ్వం కఫస్య| సర్వదేహవ్యాపిత్వేఽపి యో యస్మిన్నాధిక్యేన వర్తతే తత్తస్య స్థానం| హృన్నాభిశబ్దాభ్యాం తదుభయావధిప్రదేశో లక్ష్యతే| అన్యథా హృదోఽప్యధో వాయుర్నాభేరప్యూర్ధ్వం కఫస్తిష్ఠేత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వయశ్చ అహశ్చ రాత్రిశ్చ భుక్తం చ వయోహోరాత్రిభుక్తాని తేషాం, క్రమాద్యథాసంఖ్యం, తే వాతాదయః, అంతమధ్యాదిగా భవంతి| అంతశ్చ మధ్యశ్చాదిశ్చాంతమధ్యాదయస్తేషు గచ్ఛంతీత్యంతమధ్యాదిగాః| అన్యత్రాపి దృశ్యత ఇతి డః| తేనాయమర్థః, వయసః మనుష్యాయుషః, అంతః పశ్చిమో భాగః, వాయోః కోపకాలః| మధ్యో భాగః పిత్తస్య| ఆద్యో భాగః కఫస్య| ఏవమహ్నో రాత్రేశ్చ యోజ్యం| భుక్తమాహారః, తస్యాంతే జఠరాగ్నిసంయోగవశాద్రసానాం జీర్ణప్రాయావస్థా, వాయోః కోపకాలః| మధ్యో విదాహావస్థా, పిత్తస్య| ఆద్యావస్థా తు యస్యాం మధురీభావ ఆహారస్య, తత్ర కఫస్య కోపకాలః| యద్యపి చాహారస్య జఠరాగ్నిసంయోగవశాద్బహ్వ్యోఽపి సూక్ష్మా అవస్థాః సంభావ్యంతే, తథాప్యేతాసామేవ సుతరాముపయోగిత్వాదిహ నిర్దేశః| తథా ఏతా ఏవ తిస్రోఽవస్థాః స్వకర్మ దర్శయంతి| వక్ష్యతి హి (శా.అ.3/57)- - "ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్| ఫేనీభూతం కఫం, యాతం విదాహాదమ్లతాం తతః| పిత్తమామాశయాత్కుర్యాచ్చ్యవమానం, చ్యుతం పునః| అగ్నినా శోషితం పక్వం పిండితం కటు మారుతం" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దోషకాలానాహ-వయ ఇతి| తత్ర వయః శరీరపరిణామః, తస్యాంతః వృద్ధత్వావస్థా వాయోః కాలః| మధ్యః యౌవనావస్థా పిత్తస్య| ఆదిర్బాల్యావస్థా కఫస్య| అహ్నోఽంతః అపరాహ్ణః వాయోః| మధ్యో మధ్యాహ్నః పిత్తస్య| ఆదిః పూర్వాహ్ణః కఫస్య| రాత్రేరంతోఽపరరాత్రో వాయోః| మధ్యో మధ్యరాత్రః పిత్తస్య| ఆదిః పూర్వరాత్రః కఫస్య| భుక్తం నిగీర్ణమన్నం, తస్యాంతః పక్వావస్థా వాయోః| మధ్యో విదగ్ధావస్థా పిత్తస్య| ఆదిరామావస్థా కఫస్య| వ్యాపినోఽపీత్యనువర్తతే|కాలవిశేషస్తు స్థానవిశేషవత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తైశ్చ వాతాదిభిః పుంసో యథాక్రమేణాగ్నిర్విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చ భవేత్| వాతాదయశ్చ సముదితా ఏవ శరీరజననే సమర్థాః, ఇత్యవశ్యం సర్వైరేవ భవితవ్యం| ఇహ తు య ఏకస్య వ్యపదేశస్తత్రోత్కర్షో ద్రష్టవ్యః| వాతోత్కర్షేణ విషమః, పిత్తోత్కర్షేణ తీక్ష్ణః, కఫోత్కర్షేణ మంద ఇతి| సమైర్హాన్యుత్కర్షవర్జితైః సమః| లక్షణమేషామంగవిభాగే శారీరే వక్ష్యతి (శా. అ. 3/74)- యః పచేత్సమ్యగేవాన్నమిత్యారభ్య యావచ్చిరాత్పచేదితి| యత్ర తు ద్వయోర్దోషయోరుత్కర్షత్వం, తత్ర సద్వైద్యేన స్వధియా కల్ప్యం| యథా, వాతపిత్తయోరుత్కర్షే వాయోర్యోగవాహిత్వాత్తీక్ష్ణః| ఏవం వాతకఫయోరుత్కర్షే మందః| కఫపిత్తయోస్తూత్కర్షే ఆహారవిశేషవశాత్కదాచిత్తీక్ష్ణః కదాచిన్మంద ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అగ్న్యవస్థావిశేషాఖ్యం దోషకార్యమాహ-తైరితి| తత్ర వాతేనాగ్నిర్విషమో భవేత్| తీక్ష్ణః పిత్తేన| మందః కఫేన| క్రమాదిత్యనువర్తతే| సమైస్త్రిభిః సమః| పారిశేష్యాద్విషమాదయస్త్రయో విషమైర్దోషైః| వైషమ్యం చ వృద్ధిరేవ, క్షీణానామీద్దక్కార్యాదర్శనాత్| అనియతపాకో విషమః, ఆశుపాకస్తీక్ష్ణః, చిరపాకో మందః| శేషః సమః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 11)-"యామైశ్చతుర్భిర్ద్వాభ్యాం చ భోజ్యభైషజ్యయోః సమే| పాకోఽగ్నౌ యుక్తయోర్ద్రాక్తు తీక్ష్ణే మందే పునశ్చిరాత్" ఇతి| యుక్తయోరుచితయోః| సంసర్గసన్నిపాతజాస్త్వవస్థా నిదర్శనతంత్రయుక్త్యా జ్వరవదవగంతవ్యాః| యథా వాతకఫజే జ్వరే శీతం, వాతపిత్తజే దాహః, వాయోర్యోగవాహిత్వాత్| పిత్తకఫజే సన్నిపాతజే చ పర్యాయేణ దాహశీతే| మిథో విరుద్ధత్వేన యుగపదసంభవాన్న చోభయోరభావః, విరుద్ధకార్యాణామప్యారంభకత్వదర్శనాత్| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 21)-"ఆరంభకం విరోధేఽపి మిథో యద్వద్గుణత్రయం| విశ్వస్య దృష్టం యుగపవ్ద్యాధేర్దోషత్రయం తథా||" ఇతి| తద్వదిహాపి వాతపిత్తాభ్యాం తీక్ష్ణత్వం, వాతకఫాభ్యాం మందత్వం, పిత్తకఫాభ్యాం సన్నిపాతాచ్చ పర్యాయేణ తీక్ష్ణత్వమందత్వే| న చైవం చతుష్ట్వహానిః, అవ్యవస్థితతీక్ష్ణమందత్వస్య వైషమ్యే అంతర్భావాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తైర్వాతాదిభిః, యథాక్రమం క్రూరమృదుమధ్యలక్షణః కోష్ఠో భవతి| వాతోత్కర్షేణ క్రూరః| పిత్తోత్కర్షేణ మృదుః| కఫోత్కర్షేణ మధ్యః| సమైః పునరేతైర్హాన్యుత్కర్షవర్జితైర్మధ్య ఏవ కోష్ఠః| క్రూరాదీనాం తు లక్షణం వమనవిరేచనవిధౌ (సూ.అ.18/34) వక్ష్యతి| నను సమైర్వాతాదిభిః కథం మధ్యకోష్ఠతా స్యాదితి| బ్రూమః| సమానాం వాతాదీనాం మధ్యే ద్వయోర్వాతపిత్తయోః స్వం స్వం క్రూరకోష్ఠత్వమృదుకోష్ఠత్వలక్షణాఖ్యం చ విరుద్ధం కర్మ యుగపత్కర్తుం న ఘటతే| తృతీయస్తు సమ ఏవ కఫః| సోఽనయోర్మధ్యే మధ్యమాం వృత్తిమాశ్రిత్య స్థితో నైకేనాపి సహ విరుధ్యతే| అత ఏవ తత్కార్యం మధ్యకోష్ఠతాలక్షణం తే వాతపిత్తే నిషేద్ధుం నైవ ఘటేతే| ఏవం చ తేనావశ్యమాత్మీయం మధ్యకోష్ఠతాలక్షణం కర్మ కర్తవ్యం, యతో వాతకర్మణః క్రూరకోష్ఠతాలక్షణస్య పిత్తకర్మణో మృదుకోష్ఠతాలక్షణస్య చ విరుద్ధత్వాత్| అతో మధ్యకోష్ఠతైవ సమైర్వాతాదిభిర్న్యాయ్యా| ఇత్యాంస్తు విశేషః| పూర్వో యో మధ్యకోష్ఠః సోఽవశ్యం ప్రమాణాధికేన కఫేన జన్యతే| మధ్యః స్యాత్తైః సమైరపీతి సమగ్రహణలింగాత్| ఇతరస్తు మధ్యకోష్ఠః సమదోషమధ్యస్థితేన సమేనైవ స్వప్రమాణస్థితేన శ్లేష్మణా భవతీత్యనయా రీత్యా హేతుభేదాదన్యత్వం| తథా మధ్యకోష్ఠయోర్లక్షణభేదోఽపి దృశ్యతే| యథా (చ.సి.అ.1/8)- "శ్లేష్మాధికశ్ఛర్దయతే హ్యదుఃఖం విరిచ్యతే మందకఫస్తు సమ్యక్" ఇతి| తదయమత్రార్థః| శ్లేష్మాధికే మధ్యకోష్ఠే న సమ్యగ్ విరేచిత్వం, సమకఫే తు మధ్యకోష్ఠే సువిరేచిత్వమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కోష్టావస్థావిశేషాఖ్యం దోషకార్యమాహ-కోష్ఠ ఇతి| తత్ర వాతేన క్రూరః కోష్ఠః స్యాత్, పిత్తేన మృదుః, కఫేన మధ్యః, త్రిభిః సమైరపి మధ్యః| అత్రాపి పారిశేష్యం పూర్వవవ్ద్యాఖ్యేయం| మధ్యమేన శోధనేన హీనయోగీ క్రూరః, అతియోగీ మృదుః సమ్యగ్యోగీ మధ్యః| సంసర్గసన్నిపాతజాస్త్వవస్థాః పూర్వవత్| యోగవాహిత్వం త్వత్ర కఫస్య| యదాహ ఖారణాదిః- "వాతోల్బణా స్యాద్గ్రహణీ క్రూరకోష్టస్య దేహినః| పిత్తలా మృదుకోష్ఠస్య యోగవాహీ తయోః కఫః||" ఇతి| తేన వాతకఫాభ్యాం క్రూరః, వాతపిత్తాభ్యాం కఫపిత్తాభ్యాం సన్నిపాతాచ్చ మృదుః| నను "బహువాతశ్లేష్మభ్యాం క్రూరః" ఇతి సుశ్రుతేన (చి.అ,33) బహుకఫస్య క్రూరత్వముక్తం, ఇహ తు మధ్యత్వం, ఇతి విరోధః|మైవం, సుశ్రుతవాక్యస్య సంసర్గపరత్వాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తైశ్చ వాతాదిభిస్తిస్రః ప్రకృతయః పృథగ్భవేయుర్హీనమధ్యోత్తమాః| ప్రకృతిః శరీరస్వరూపం| శుక్రార్తవస్థైరితి, శుక్రం పితుర్ద్విత్రిబిందుకావస్థం రేతః| ఋతౌ భవమార్తవం, మాతుర్ద్విత్రిబిందుకావస్థం శోణితం| శుక్రం చార్తవం చ శుక్రార్తవే, తత్ర తిష్ఠంతీతి శుక్రార్తవస్థాః, తైస్తథావిధైర్జన్మాదౌ గర్భాధానకాలే జన్మప్రారంభే గర్భాదావిత్యర్థః| నను చ యదా వాతాదయోఽధికాః శుక్రార్తవే తిష్ఠంతి, తదా కుతః శరీరస్య నిష్పత్తిర్భవతీతి| యతశ్చ యో దోషాణామధికో భావః సైవ వికృతిః| తత్కథం దోషా ఆధిక్యం ప్రాప్తాః ప్రకృతేః కారణతాముత్సహంతే, వికృతత్వాత్| న హి వికృతిః కదాచిత్ప్రకృతేః కారణమితి వక్తుం యుజ్యతే| కారణసదృశేన చ కార్యేణ భవితవ్యమిత్యాశంక్య సపరిహారం దృష్టాంతమాహ| విషేణేవ విషక్రిమేరితి| యథా విషేణ జీవితనాశహేతునాస్య విషక్రిమేర్జన్మ ప్రకృతేః సంభవో దృశ్యతే| తథా ఏతైర్దూషణస్వభావైరపి ప్రమాణాధికైర్దోషైః శుక్రార్తవస్థైరేవ జన్మాదౌ శరీరస్య నిష్పత్తిర్భవతీతి| వాతోత్కర్షేణ హీనా| పిత్తోత్కర్షేణ మధ్యమా| కఫోత్కర్షేణోత్తమా| సర్వాసు ప్రకృతిషు మధ్యే యా సమధాతుః ప్రకృతిః, సా సమా శ్రేష్ఠోత్తమా చతుర్థీ| సమా ధాతవో యస్యాః| ధాతుశబ్దోఽత్ర దోషపర్యాయః, "ధారణాద్ధాతవః" ఇతి (సం.సూ.అ.20) వచనాత్| యా వాతపిత్తజా వాతశ్లేష్మజా పిత్తశ్లేష్మజా ఇతి మిశ్రదోషజాస్తిస్రః ప్రకృతయస్తా నింద్యా గర్హణీయాః, అనారోగ్యాస్పదత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దేహజన్మాఖ్యం దోషకార్యమాహ-శుక్రార్తవస్థైరితి| తచ్చ జన్మ శుక్రార్తవస్థైర్దోషైర్భవేత్| శుక్రేణ యుక్తమార్తవం శుక్రార్తవం, తత్ర తిష్ఠంతీతి తత్స్థాః| శుక్రం పుంరేతః, స్త్రీరేతసో జన్మాహేతుత్వాత్| (ఉక్తం హి సంగ్రహే (శా. అ. 1)-"యోషితోఽపి స్రవంత్యేవ శుక్రం పుంసః సమాగమే| గర్భస్య తు న తత్కించిత్కరోతీతి న చింత్యతే||" ఇతి| ఆర్తవం స్త్రీరజః|కదా, ఆదౌ జీవసంక్రమణసమయే| ఉత్తరకాలజైస్తు దోషైరవికృతైః స్థితిః, వికృతైర్నాశః| తదుక్తం "వికృతా దేహం ఘ్నంతి తే వర్తయంతి చ" ఇతి| యే త్వాదౌ శుక్రార్తవస్థాః,తైర్వికృతైరపి జన్మ భవతి| కింత్వవికృతైరవికృతశరీరత్వం, వికృతైర్వికృతశరీరత్వమితి విశేషః| వక్ష్యతి హి (శా. అ. 1/6)-"వియోనివికృతాకారా జాయంతే వికృతైర్మలైః" ఇతి| నను వికృతైర్నాశహేతుభిః కథం జన్మేత్యత ఆహ-విషేణేవ విషక్రిమేరితి| విషాత్మకస్య క్రిమేర్నాశహేతునాపి విషేణ జన్మ యథా, తథా దోషాత్మకస్య శరీరస్య నాశహేతుభిరపి దోషైరిత్యవిరోధః| ప్రకృతివిశేషాఖ్యం దోషకార్యమాహ-తైశ్చేతి| తైర్జన్మహేతుభిర్దోషైః, ప్రకృతయశ్చ స్యుః| తాశ్చ సప్త| తత్ర పృథగ్భూతైర్దోషైస్తిస్రః| వాతేన హీనా, పిత్తేన మధ్యా, కఫేనోత్తమా| సమధాతుశ్చతుర్థీ| సా సమస్తాసు శ్రేష్ఠా గుణైః పూర్ణా సత్త్వగుణప్రధానా ఉత్తమాయా అప్యుత్తమా| ధాతవో దోషాః| ద్విదోషజాస్తిస్రః, సమస్తాసు నింద్యాః, హీనాయా అపి హీనాః| తత్రాపి పిత్తకఫజా హీనా, తతో వాతకఫజా, తతోఽపి వాతపిత్తజేత్యూహ్యం| యద్యపి వాతకఫయోః పరస్పరయోగవాహిత్వం, తథాపి వాతకార్యం భవతీతి వచనాత్| తదుక్తం (హృ.శా.అ.3/84)- "బలిత్వాదాశుకారిత్వాద్విభుత్వాదన్యకోపనాత్| స్వాతత్ర్యాద్బహురోగత్వాద్దోషాణాం ప్రబలోఽనిలః||" ఇతి| తా ద్విదోషజా నింద్యాః, విరుద్ధోపక్రమత్వాదుపదేశాచ్చ| ఉపదేశస్త్వతిదేశస్య బాధకో భవతి| నను, వాయోర్యోగవాహిత్వాత్ వాతపిత్తజవాతశ్లేష్మజప్రకృత్యోర్మధ్యోత్తమత్వే ప్రాప్తే కథం నింద్యత్వం| ఉచ్యతే| యోగవాహిత్వేఽపి ప్రకృతౌ స్వకార్యకారిత్వముపదేశబలాద్భవతి| తథా చ సుశ్రుతః (శా.అ. 4)- "సప్తప్రకృతయో భవంతి దోషైః పృథగ్ ద్విశఃసమస్తైశ్చ|" తథా, "ద్వయోర్వా తిసృణాం వాపి ప్రకృతీనాం స్వలక్షణైః| జ్ఞాత్వా సంసర్గజా వైద్యః ప్రకృతీరితి నిర్దిశేత్" ఇతి| తథా చ వక్ష్యత్యగ్రే (హృ.శా.అ. 3/104)- "ప్రకృతీర్ద్వయసర్వోత్థా ద్వంద్వసర్వగుణోదయే| శౌచాస్తిక్యాదిభిశ్చైవం గుణైర్గుణమయీర్వదేత్" అత్ర పారిశేష్యాత్ ఏకైకస్యాధికత్వేనారంభకత్వం, త్రయాణాం సామ్యేన, తచ్చాధికత్వేనోపక్రమాత్| తథా చ సుశ్రుతః (శా.అ. 4)-"శుక్రశోణితసంయోగే యో భవేద్దోష ఉత్కటః| ప్రకృతిర్జాయతే తేన తస్యా మే లక్షణం శృణూ"| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.శా.అ. 3/83)-"శుక్రాసృగ్గర్భిణీభోజ్యచేష్టాగర్భాశయర్తుషు| యః స్యాద్దోషోఽధికస్తేన ప్రకృతిః సప్తధోదితా" ఇతి| యద్వా, సమైర్వా జాయతే త్రిభిః సమధాతురితి| తతో వాతపిత్తజే తూహ్యే| తత్ర శ్రేష్ఠా గుణైః పూర్ణా| ఉత్తమాదయస్తు క్రమాత్ న్యూనాః, దోషవైషమ్యాత్పారిశేష్యాచ్చ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్రేతి నిర్ధారణే| తత్ర తేషు దోషేషు మధ్యే, అనిలో వాయుః, రూక్షో, లఘుః, శీతః, ఖరోఽమృదుః, సూక్ష్మః స్రోతఃప్రచారిత్వాత్, చలో గమనశీలో నైకత్ర తిష్ఠతీతి| నన్వనుష్ణాశీతో వాయుః కాణాదైః పఠితః| ఇహాపి యోగవాహ్యనుజ్ఞానాదనుష్ణాశీత ఏవేష్యత ఇతి| తథా చోక్తం (చ.చి.అ.3/38)- "యోగవాహీ పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్| దాహకృత్తేజసా యుక్తః శీతకృత్సోమసంశ్రయా" ఇతి| తథా (హృ.ని.అ.2/48)- "పవనే యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్| దాహః పిత్తయుతే" ఇతి| ఉచ్యతే| సత్యమేతదనుష్ణాశీత ఏవ వాయుః| తస్య యోగవాహిత్వేఽపి తావన్మాత్రాద్దాహోదయాచ్ఛైత్యం స్వాభావికం న వినశ్యతి| శీతగుణవ్యావర్ణనే చేదం ప్రయోజనముష్ణేనాయముపశామ్యతీతి ప్రతిపత్త్యర్థం| స0-సస్నేహమీషత్స్నిగ్ధం| సశబ్ద ఈషదర్థే| యథా (చ.సూ.అ.27/237)- "సతిక్తా యా సశర్కరా"| ఏవమీషత్స్నేహో యస్య తత్సస్నేహం| తీక్ష్ణం శీఘ్రకారి మందవిపరీతం సూచీవ భినత్తి| ఉష్ణం| లఘు| విస్రం దుర్గంధి మత్స్యామగంధి| సరం వ్యాప్తిశీలం సరణశీలమూర్ధ్వాధః ప్రవర్తతే న స్థిరమాస్తే, శకృద్విస్రంసి వా| ద్రవం చ| స0-స్నిగ్ధగుణయోగాత్స్నిగ్ధః| శీతోఽనుష్ణః| గురుర్లఘుర్న భవతి| మందశ్చిరకారీ, తీక్ష్ణవిపరీతః| శ్లక్ష్ణోఽపరుషః| మృత్స్నో మృద్యమానోఽంగులిగ్రాహీ పిచ్ఛిలగుణయుక్తః చకచకాయమానః| స్థిరోఽవ్యాప్తిశీలః| ఏవం తద్గుణయోగాత్ గుణగుణినోరభేదోపచారాద్వాతాదయో గుణతో నిర్దిష్టాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వాయోర్గుణానాహ-తత్ర రూక్ష ఇతి| తే చ రూక్షాదయః షట్| ఆ0 ర0- పిత్తగుణానాహ-పిత్తమితి| తే చ సస్నేహాదయః సప్త| సస్నేహమీషత్స్నిగ్ధం| సశబ్ద ఈషదర్థే| విస్రం దుర్గంధి| ఆ0 ర0-కఫగుణానాహ- స్నిగ్ధ ఇతి| తే చ స్నిగ్ధాదయః సప్త| మృత్స్నః పిచ్ఛిలః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏతదుక్తం భవతి| ద్వయోః స్వప్రమాణాధికయోః క్షీణయోర్వా సంయోగః సంసర్గః| త్రయాణాం దోషాణాం వృద్ధానాం క్షీణానాం వా సంయోగః సన్నిపాతః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అవస్థావిశిష్టసంయోగనిమిత్తం దోషసంజ్ఞాద్వయమాహ-సంసర్గ ఇతి| తచ్చ దోషసంజ్ఞాద్వయం సంసర్గః సన్నిపాతశ్చేతి| తత్ర ద్వయోర్దోషయోః క్షీణయోః కుపితయోర్వా యః సంయోగః, స సంసర్గః| త్రయాణాం సన్నిపాతః| ఇతి ద్విత్వత్రిత్వయోః సంసర్గసన్నిపాతాభ్యాం యథాసంఖ్యం సంబంధః, న తు క్షయకోపాభ్యాం| యతో దోషభేదీయే సంసర్గస్యాపి వృద్ధిభేదాన్ సన్నిపాతస్యాపి క్షయభేదాన్ వక్ష్యతి| ఇతి దోషవ్యాఖ్యా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రసాదయః సప్త ధాతుసంజ్ఞాః శరీరధారణాద్ధాతవః| తే చ దూష్యాః, వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| యస్మాద్వాతాదీనాం దూషణస్వభావత్వాద్యా దోషసంజ్ఞా, సాన్వర్థసంజ్ఞా| దూషయంతీతి దోషాః| అతోఽవశ్యం తే దూష్యమపేక్షంతే| కర్మ వినా కర్తుః క్రియాయా అసంభవాత్| కర్తారం వినా కర్మణో న కర్మత్వం| ఏవం దోషైర్వినా రసాదీనాం దూష్యనామ న ఘటతే| తైర్వినాఽపి వాతాదీనాం దోషనామ| తస్మాత్పరస్పరాపేక్షత్వాదనయోర్దూష్యదోషయోర్దూష్యత్వేన దోషత్వేన చ సంజ్ఞాలాభః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దూష్యాపరనామధేయాన్ ధాతూన్ మలాంశ్చాహ-రసాసృగితి| రసాదయో యే సప్త ధాతవః, తే దూష్యాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- మూత్రశకృదాదయో మలా ఉచ్యంతే| అపిచేతిశబ్దాద్ దూష్యాశ్చేతి| న కేవలం రసాదయ ఏవ దూష్యాః, యావన్మలాస్తేఽపి వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| ఏవం చ రసాదీనాం దూష్యసంజ్ఞా ధాతుసంజ్ఞా చ| తథా విణ్మూత్రాదీనాం మలసంజ్ఞా దూష్యసంజ్ఞా చ| ఇతి దోషధాతుమలనిర్దేశేన దేహో వ్యాఖ్యాతః| తథా చోత్తరగ్రంథే (సూ.అ.11/1)- "దోషధాతుమలా మూలం సదా దేహస్య" ఇతి| తస్య చ దేహస్య యథా సంతతం కేనచిదుపాయేన పరిపాలనం నిష్పద్యతే, తముపాయం దర్శయితుమాహ-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- మూత్రాదయో యే సప్త మలాస్తేఽపి చ దూష్యాః| మూత్రశకృతీ అన్నమలౌ, స్వేదో మేదోమలః, ఆదిశబ్దాత్ మాంసాస్థిమజ్జశుక్రమలాః| వక్ష్యతి హి (శా.అ. 3/63)- "కఫః పిత్తం మలాః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||" ఇతి| కఫపిత్తయోర్దోషత్వాన్న దూష్యత్వం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 1)-"రసాదిస్థేషు దోషేషు వ్యాధయః సంభవంతి యే| తజ్జా ఇత్యుపచారేణ తానాహుర్ఘృతదాహవత్||" ఇతి| ఇతి దూష్యవ్యాఖ్యా| ఇత్యంతరంగో హేతుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- సర్వేషాం దోషధాతుమలాదీనాం శరీరాశ్రితానాం, సమానైస్తుల్యసద్భావైః, వృద్ధిః స్వప్రమాణాధిక్యం| విపరీతైర్విశిష్టతయా వ్యవస్థితైః, విపర్యయః క్షయః| అయనం అయః గతిః, విపరీతా గతిర్విపర్యయోఽపచయః| సామాన్యవిశేషైర్ద్రవ్యగుణకర్మభేదేన త్రిప్రకారోఽధిగచ్ఛతి| తథా చాహుః- "సర్వేషాం సర్వదా వృద్ధిస్తుల్యద్రవ్యగుణక్రియైః| భావైర్భవతి భావానాం విపరీతైర్విపర్యయః"| ద్రవ్యతో యథోక్తం (సం.సూ.అ.19)- "రక్తమాప్యాయ్యతే రక్తేన, మాంసం మాంసేన, మేదో మేదసా, అస్థి తరుణాస్థ్నా, మజ్జా మజ్ఞా, శుక్రం శుక్రేణ, తథా గర్భశ్చామగర్భేణ"| తత్ర రక్తేన రక్తమిత్యుభయమప్యౌదకం| మాంసేన మాంసమితి పార్థివం| తథా, సలిలాత్మకం పయస్తదాత్మకమేవ శ్లేష్మాణమభివర్ధయతి| తద్వత్క్షీరజాతం ఘృతం శుక్రం| తథా జీవంతీకాకోల్యాదయః సోమాత్మానో ద్రవ్యవిశేషాః సౌమ్యధాత్వేకకారణాని స్నేహబలపుంస్త్వౌజాంసి| మరీచపంచకోలభల్లాతకాదయో బుద్ధిమేధాగ్న్యాదీన్ సంవర్ధయంతి| గుణతః- చోచమోచఖర్జూరాణి పార్థివాని ద్రవ్యతో నిర్దిష్టాన్యపి శ్లేష్మాణముదకాత్మకమభివర్ధయంతి, స్నిగ్ధగురుశీతాదిగుణసామాన్యాత్| కర్మాపి త్రివిధం కాయవాఙ్మనోవ్యాపారాత్మకం| తత్ర కాయికాని- ధావనలంఘనప్లవనాదీని చలత్వసామాన్యాద్వాయోర్వృద్ధయే| వాచికాని--భాష్యాధ్యయనగేయాదీని, మానసాని-మనోవ్యాపారాశ్చింతాకామశోకభయాని, తాన్యపి మనసః క్షోభణహేతుత్వాద్వాయోర్వృద్ధికరాణి| తథా సంతాపకృత్త్వసామాన్యాత్క్రోధేర్ష్యాది పిత్తస్య| స్వప్నాలస్యశయ్యాసుఖాదీని స్థైర్యసామాన్యాత్కఫస్యేతి| విపర్యయస్తు క్షయాయ| యథాహ| ద్రవ్యతః (సం.సూ.అ.14, చ.సూ.అ.25)- "గవేధుకాన్నం కర్శనీయానాం"| తత్ర వాతాత్మికయా గవేధుకయా పార్థివానాం మాంసాదీనాం క్రశిమా క్రియతే| తథా తైజసేన క్షారేణ శ్లేష్మణః| గుణతో యథా- ఆరనాలమౌదకం శ్లేష్మాణం తద్విపరీతైర్లఘురూక్షోష్ణతీక్ష్ణవిశదగుణైః క్షపయతి| కర్మతః- నిద్రాలస్యసౌమనస్యాని సపరిస్పందం వాతమపరిస్పందస్వభావతయాఽపచిన్వంతి| తథా పరిస్పందరూపాశ్చింతావ్యవాయవ్యాయామా మందపరిస్పందవైపరీత్యాత్కఫమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ బహిరంగం వ్యాచష్టే-దోషదూష్యవికృత్యుత్పాదనద్వారేణ యో వ్యాధీనాం కారణం, స బహిరంగః| స చ ద్వేధా, వృద్ధిహేతుః క్షయహేతుశ్చ| తత్ర వృద్ధిహేతుమాహ-వృద్ధిరితి| సర్వేషాం దోషదూష్యాణాం సమానైస్తుల్యధర్మకైర్ద్రవ్యైర్వృద్ధిర్భవేత్| యథా రూక్షాదిగుణస్య వాయోః, తత్సమానగుణం శ్యామామాకాది వర్ద్ధనం| సస్నేహాదిగుణస్య పిత్తస్య తైలాది| స్నిగ్ధాదిగుణస్య కఫస్య క్షీరాది| దూష్యేశు స్వేదరక్తయోః పిత్తవత్ వృద్ధిహేతుః| శేషాణాం శ్లేష్మవత్| వక్ష్యతి హి (సూ.అ. 11/26)-"తత్రాస్థని స్థితో వాయుః పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః| శేల్ష్మా శేషేషు తేనైషామాశ్రయాశ్రయిణాం మిథః|| యదేకస్య తదన్యస్య వర్ద్ధనక్షపణౌషధం| అస్థిమారుతయోర్నైవం|" ఇతి| క్షయహేతుమాహ- విపరీతైరితి| సర్వేషాం దోషదూష్యాణాం విపరీతైర్విరుద్ధధర్మకైర్ద్రవ్యైర్వృద్ధేర్విపర్యయః క్షయో భవేత్|యథా- వాయోర్గోధూమది క్షపణం| పిత్తస్య యవాది| కఫస్య కులత్థాది| దూష్యేషు పూర్వవత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- స్వాద్వాదయః షడ్రసాః, రసనేంద్రియగ్రాహ్యత్వాద్రసాః| తే చ రసా ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకమాశ్రితాః, యథాపూర్వం చ బలావహాః| యో యః పూర్వో యథాపూర్వం, బలావహా బలప్రాపకాః| బలమావహంతి ప్రాపయంతీతి యావత్| తస్మాత్సర్వేభ్యో రసేభ్యో మధురో రసః ప్రకర్షేణ దేహినాం బలకరః| కషాయస్తు సర్వేభ్యో జఘన్యబలావహః| తత్ర స్వాదుర్మధురో ఘృతగుడాదిః| అమ్లోఽమ్లికామాతులుంగాదిః| లవణః సైంధవాదిః| తిక్తో భూనింబాదిః| ఊషణః కటుకో మరీచాదిః| కషాయో హరీతక్యాదిః| స్వాదుర్మధురపర్యాయః| ఊషణః కటుకపర్యాయః| యథా త్ర్యూషణం త్రికటుకముచ్యతే| కషాయ ఏవ కషాయకః, యథా కటురేవ కటుకః| షడితి షడేవ, న న్యూనా అధికా వా| యద్యపి తే రసా గుణాః స్వాద్వాదిభేదతస్తథా సంసర్గతస్తథాఽనురసతస్తారతమ్యపరికల్పనావశతోఽపి భిద్యమానరూపా అపి షట్త్వం నాతివర్తంతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ సాధర్మ్యవైధర్మ్యజ్ఞానార్థం ద్రవ్యధర్మానాహ-తే చ రసప్రభావవీర్యవిపాకగుణభేదాత్పంచ| తత్ర రసనాగ్రాహ్యో రసః| శేషో గుణః| కాయాగ్నిపాకజో విశిష్టో రసో విపాకః| తథైవోత్పన్నో గుణో వీర్యం| ద్రవ్యస్యాత్మా ప్రభావః| తత్ర రసభేదానాహ-రసా ఇతి| తే చ స్వాద్వాదయః షట్| స్వాదుర్మధురః, ఊషణః కటుకః| తే చ ద్రవ్యమాశ్రితాః, ద్రవ్యధర్మా ఇత్యర్థః| క్షారస్య ద్రవ్యవిశేషవాచిత్వాద్రసవిశేషవాచిత్వేఽపి లవణవిశేషవాచిత్వాన్న సప్తమరసత్వం| బలావహాఖ్యం రసకర్మాహ-తే చేతి| తే చ రసా యథాపూర్వం బలావహాః| యో యస్మాత్పూర్వః స తస్మాదధికం బలమావహతి| యో యస్మాత్పూర్వః స తస్మాదధికం బలమావహతి| కషాయో బల్యస్తత ఊషణస్తతస్తిక్త ఇత్యాది|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తత్ర తేషు రసేషు మధ్యే, ఆద్యాస్త్రయః స్వాద్వమ్లలవణాః, మారుతం ఘ్నంతి శమయంతి| అన్యే తు తిక్తోషణకషాయాస్తమేవ చానిలం కుర్వతే కోపయంతి| తిక్తాదయస్త్రయస్తిక్తోషణకషాయాః కఫం ఘ్నంతి ప్రశమయంతి| అన్యే తు మధురామ్లలవణాస్తమేవ కఫం కుర్వతే| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తం ఘ్నంతి| అన్యే త్వమ్లలవణకటుకాస్తదేవ పిత్తం కుర్వతే| ఏతేనేదముక్తం భవతి| మధురో వాతపిత్తఘ్నః శ్లేష్మకరః| అమ్లో వాతం హంతి, కఫపిత్తే తు జనయతి| లవణో మారుతం హంతి, కఫపిత్తే తు కురుతే| తిక్తః కఫపిత్తే నాశయతి, వాతం తు జనయతి| ఊషణః కఫం నాశయతి, వాతపిత్తే తు జనయతి| కషాయః కఫపిత్తే హంతి, వాతం తు కరోతీతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- వాతాదీనాం సాక్షాద్రసాకథనాదస్పష్టే దోషద్రవ్యయోః సాధర్మ్యవైధర్మ్యే స్పష్టయతి-తత్రాద్యా ఇతి| తత్ర తేషు రసేషు మధ్యే, ఆద్యాస్రయో రసాః స్వాద్వమ్లలవణాః, మారుతం ఘ్నంతి| తిక్తాదయస్తిక్తోషణకషాయాః కఫం ఘ్నంతి| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తం ఘ్నంతి| అన్యే తు కుర్వత ఇతి త్రిష్వపి యోజ్యం| తేన తిక్తోషణకషాయా వాయుం కుర్వంతి| స్వాద్వమ్ల లవణాః కఫం| అమ్లలవణకటుకాః పిత్తం| అత ఏవ తే తే రసాస్తత్ర తత్ర సంతీత్యనుమేయం| ఉక్తం చ కపిలేన-"కట్వమ్లలవణం పిత్తం స్వాద్వమ్లలవణః కఫః| కషాయతిక్తకటుకో వాయుర్దృష్టోఽనుమానతః||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఇతి అనేన ప్రకారేణ శమనాదిభేదేన, త్రిధా త్రిప్రకారం, ద్రవ్యం| అన్యేన ప్రకారేణ ద్విధా అథవా అనేకధా| ఇతిశబ్దః ప్రకారార్థేఽభిహితః| యత్ కుపితాన్ వాతాదీన్ దోషాన్ శమయతి, తచ్ఛమనం| యథా- తైలం ఘృతం మాక్షికం| తత్ర తైలం స్నేహౌష్ణ్యగౌరవయోగాద్వాతం తద్విపరీతగుణం శమయతి| సర్పిర్మాధుర్యశైత్యమాంద్యగుణయోగాత్తద్విపరీతగుణం పిత్తం| మధు చ రౌక్ష్యతైక్ష్ణ్యకషాయయోగాత్తద్విపరీతగుణం కఫం| యద్వాతాదీన్ దోషాన్ రసాదీంధాతూన్ మూత్రాదీన్మలాంశ్చ కోపయతి, తత్కోపనం| యథా- యవకపాటలభాషమత్స్యామమూలకసార్షపమందకదధికిలాటవిరుద్ధమత్స్యపయః ప్రభృతి| దోషాదీనాం మలపర్యంతానాం స్వప్రమాణస్థితానాం సామ్యానువృత్తిహేతుర్యద్ద్రవ్యం తత్ స్వస్థేభ్యో హితం| యచ్చ స్వాస్థ్యానువృత్తిం కరోతి, ఋతుచర్యాధ్యాయే సేవ్యత్వేనోక్తం| తథా మాత్రాశితీయాధ్యాయే రక్తశాలిషష్టికయవగోధూమజాంగలమాంసజీవంతీశాకదివ్యోదకక్షీరాది| తథా యదూర్జస్కరం రసాయనవాజీకరణం సర్వదా శీలనీయత్వేన నిర్దిష్టం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ప్రభావభేదానాహ- శమనమితి| ప్రభావో రసాదిష్వంతరంగ ఇతి ద్యోతయితుం ద్రవ్యశబ్దేనోక్తః, ద్రవ్యమితి త్రిధేతి| శమనం కోపనం స్వస్థహితం చేతి త్రైవిధ్యం| యద్ ద్రవ్యం సమైః సమవిపరీతైర్వా రసాదిభిర్యుక్తమపి వాతాదీన్ శమయతి తచ్ఛమనం| తద్యథా-మధురశీతాపి జీవంతీ కఫం శమయతి| కటుపాకరసో గురుః స్నిగ్ధోఽపి రసోనః కఫవాతౌ| యద్ ద్రవ్యం విపరీతైః సమవిపరీతైర్వా రసాదిభిర్యుక్తమపి వాతాదీన్ కోపయతి తత్కోపనం| యథా-గురూష్ణస్నిగ్ధమధురమపి ఫాణితం వాతం కోపయతి| తైరేవ గుణైర్మాషః పిత్తకఫౌ| యద్ ద్రవ్యం వాతాదీనాం క్షయవృద్ధ్యోర్హేతురపి స్వస్థస్య న తథా, తత్స్వస్థహితం| యథా-గురుమధురరూక్షశీతోఽపి యవః స్వస్థస్య పిత్తం న క్షపయతి| గురుమధురస్నిగ్ధశీతమపి క్షీరం స్వస్థస్య కఫం న కోపయతి| ఏవం సర్వత్రాపి ప్రభావ ఉదాహరణీయః| వక్ష్యతి చ (సూ.అ. 9/26)-"రసాదిసామ్యే యత్కర్మ విశిష్టం తత్ప్రభావజం|" ఇతి| అన్యే తు శమనాదీన్ ద్రవ్యభేదానాహుః| తత్తు న సమ్యక్| ద్రవ్యభేదత్వే యదేవ శమనం, తదేవ కోపనం తదేవ స్వస్థహితమితి సంకరో న యుక్తః| ధర్మభేదత్వే తు రసాదిసంకరవద్యుక్తః| కించ ద్రవ్యభేదాశ్వేదమీ తదా రసాదిధర్మభేదానాం ప్రాక్పశ్చాద్వా అభిధేయాః స్యుః, న మధ్యే| తస్మాత్ప్రభావభేదా ఏవ శమనాదయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తత్ర తస్మిన్ ద్రవ్యే, వీర్యం ద్వివిధం| వింశతేర్గుణానాం మధ్యాద్ద్వావుష్ణశీతౌ, తదుత్కర్షాద్వీర్యమితి సర్వాయుర్వేదప్రసిద్ధౌ, ద్వావేవ గుణౌ శీతోష్ణౌ వీర్యకరణహేతూ| వీర్యం శక్తిః| ఉష్ణగుణోత్కర్ష ఉష్ణగుణాతిశయ ఏవ కశ్చిదుష్ణవీర్యాఖ్యాం లభతే| తథా శీతగుణోత్కర్షః శీతగుణాతిశయ ఏవ శీతవీర్యాఖ్యాం| యద్యపి నానాత్మకమపి ద్రవ్యం, తథాప్యగ్నీషోమాత్మకత్వాజ్జగతో ద్విధైవ వీర్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- వీర్యద్వైవిధ్యమాహ-ఉష్ణేతి| తచ్చ ఉష్ణం శీతం చ| నను గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణానామపి వీర్యత్వాత్కథం ద్వే ఏవేత్యత ఆహ- ఉష్ణశీతగుణోత్కర్షాత్| యద్యపి కాయాగ్నిపాకాదష్టౌ గుణా జాయంతే, తథాప్యుష్ణశీతయోర్గుణయోరుత్కర్షాత్ ద్వైవిధ్యం| గుణాంతరతిరస్కారే శక్తిరుత్కర్షః| శక్త్యుత్కర్షే వీర్యశబ్దో లోకేఽపి ప్రసిద్ధః| తత్ర ద్రవ్యే| వీర్యమపి ద్రవ్యాశ్రయమిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- విపాకస్త్రివిధః, సర్వద్రవ్యాణాం పరిణామకాలభావీ కార్యానుమేయో జాఠరాగ్నిసంబంధాద్రసస్య స్వరూపాంతరప్రాదుర్భావః| స త్రిధైవ, రసషట్త్వేఽపి న షోఢా| తేన కించిత్స్వాదుపాకం, కించిదమ్లవిపాకం, కించిత్కటువిపాకం, ద్రవ్యం| తత్ర మధురలవణయోర్మధురో విపాకః| అమ్లస్యామ్లః| తిక్తకటుకషాయాణాం కటుకః| స చ కార్యానుమేయః| తథా చ వక్ష్యతి (సూ.అ.9/20)- 'జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః' ఇతి| అత ఏవ సోపసర్గః పాకశబ్ద ఉపాత్తః| విశిష్టః పాకో విపాకః, న పాకమాత్రస్వరూపః| తథా చ భట్టారకచరకమునీ (చ.సూ.అ.26/68)-'రసో నిపాతే ద్రవ్యాణాం విపాకః కర్మనిష్ఠయా| వీర్యం యావదధీవాసాన్నిపాతాచ్చోపలభ్యతే ఇతి| ఏవం కర్మనిష్ఠానుమిత ఏకరూపావస్థో జాఠరాగ్నిసంయోగాద్యో రసానాం రసాంతరోద్భవః, స ఏవ విపాకః| న తు యో జాఠరాగ్నిసంయోగమాత్రాద్రసానామనేకావస్థః, ప్రాఙ్మధురోఽనంతరం స ఏవ పచ్యమానోఽమ్లస్తతో విపచ్యమానః స ఏవ కటుర్విపాకః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-విపాకభేదానాహ-త్రిధేతి| తే చ త్రయః, స్వాదురమ్లః కటుకశ్చేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తత్ర ద్రవ్యే గుర్వాదయో దశ గుణాః సవిపర్యయా వింశతిర్వేజ్ఞేయాః| ఏషాం క్రమాద్విపరీతా లఘుతీక్ష్ణోష్ణరూక్షఖరద్రవకఠినసరస్థూలపిచ్ఛిలాః| గురుస్తద్విపర్యయో లఘుః| మందస్తద్విపర్యయస్తీక్ష్ణః| హిమస్తద్విపర్యయ ఉష్ణః| స్నిగ్ధస్తద్విపర్యయో రూక్షః| శ్లక్ష్ణస్తద్విపర్యయః ఖరః| సాంద్రస్తద్విపర్యయో ద్రవః| మృదుస్తద్విపర్యయః కఠినః| స్థిరస్తద్విపర్యయః సరః| సూక్ష్మస్తద్విపర్యయః స్థూలః| విశదస్తద్విపర్యయః పిచ్ఛిలః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- గుణభేదానాహ-గురుమందేతి| తే చ వింశతిః| తత్ర గుర్వాదయో దశ, తద్విపర్యయాశ్చ లఘుతీక్ష్ణోష్ణరూక్షఖరద్రవకఠినచలస్థూలపిచ్ఛిలా దశ| ద్రవ్యస్య బృంహణే కర్మణి శక్తిర్గురుః, లంఘనే లఘుః, శమనే మందః, శోధనే తీక్ష్ణః, స్తంభనే హిమః, స్వేదనే ఉష్ణః, క్లేదనే స్నిగ్ధః, శోషణే రూక్షః, రోపణే శ్లక్ష్ణః, లేఖనే ఖరః, ప్రసాదనే సాంద్రః, విలోడనే ద్రవః, శ్లథనే మృదుః, దృఢనే కఠినః, ధారణే స్థిరః, ప్రేరణే చలః, వివరణే సూక్ష్మః, సంవరణే స్థూలః, క్షాలనే విశదః, లేపనే పిచ్ఛిల ఇతి| నను వ్యవాయివికాశ్యాశుకారిప్రసన్నసుగంధాదయః సవిపర్యయాశ్చాన్యేఽపి గుణా దృశ్యంతే| తద్యథా స్వయమేవాహ (ని.అ. 6/1)-"తీక్ష్ణోష్ణరూక్షసూక్ష్మామ్లవ్యవాయ్యాశుకరం లఘు| వికాశి విశదం మద్యమోజసోఽస్మాద్విపర్యయః||" చరకః (సూ.అ.27/213)- "స్వాదు శీతం మృదు స్నిగ్ధం బహలం శ్లక్ష్ణపిచ్ఛిలం| గురు మందం ప్రసన్నం చ గవ్యం దశగుణం పయః|| తదేవంగుణమేవౌజః సామన్యాదభివర్ధయేత్||" సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/189)- "కషాయం కఫపిత్తఘ్నం కించిత్తిక్తం రుచిప్రదం| హృద్యం సుగంధి విశదం లవలీఫలముచ్యతే||" అయమేవ (సూ.అ. 1/11)-"పిత్తం సస్నేహతీక్ష్ణోష్ణం లఘు విస్రం సరం ద్రవం||" చరకః (సూ.అ. 27/193)- "శీతం శుచి శివం మృష్టం విమలం లఘు షడ్గుణం| ప్రకృత్యా దివ్యముదకం భ్రష్టం పాత్రమపేక్షతే||" ఇత్యాది| తత్కథం వింశతిర్గుణా ఇతి| అత్రోచ్యతే| య ఏతేఽతిరిక్తా గుణా దర్శితాః, తే వింశతావేవాంతర్భూతాః| తథాహి-వ్యవాయివికాశ్యాశుకారిణస్తావన్మద్యే పఠ్యంతే| ప్రసన్నః క్షీరే| మద్యగుణవిపరీతా ఓజసి| య ఏవౌజసి త ఏవ క్షీరే| తతశ్చ తద్గుణపరస్పరవిపర్యయపర్యాలోచనయా వ్యవాYఈ-ద్రవేఽంతర్భూతః| వికాశీ-ఖరే| ఆశుకారీ-చలే| ప్రసన్నః-స్థూలే| తే హి పారిశేష్యాత్ బహలశ్లక్ష్ణస్థిరసూక్ష్మాణాం విపర్యయాః| స్వదుశీతమందస్నిగ్ధపిచ్ఛిలగురూణాం హ్యమ్లోష్ణతీక్ష్ణరూక్షవిశదలఘవో విపర్యయాః ప్రసిద్ధా ఏవ| వ్యవాయ్యాదిలక్షణం చ ద్రవాదిష్వేవ సంభవతి| యదాహ సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/521)- "వ్యవాయీ దేహమఖిలం వ్యాప్య పాకాయ కల్పతే| వికాశీ వికషన్ ధాతూన్ సంధిబంధాన్ విముంచతి|| ఆశుకారీ తథాశుత్వాద్ధావత్యంభసి తైలవాత్" ఇతి| ప్రసన్నత్వం స్ఫుటత్వం| తచ్చ స్థూల ఏవ, తస్య స్ఫుటప్రత్యక్షత్వాత్| సుగంధదుర్గంధౌ తు మందతీక్ష్ణవిశేషౌ, ఇంద్రియప్రసాదనోద్వేజనద్వారా శమనశోధనరూపత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/520)- "సుగంధో రోచనో మృదుః| దుర్గంధో విపరీతోఽస్మాత్" ఇతి| శుచివిమలౌ తు విశదవిశేషౌ| అదృష్టానాం హి మలానాం క్షాలనే శక్తిః శుచిత్వం| దృష్టానాం విమలత్వం| శివం పరిణామే హితం| మృష్టం జిహ్వాప్రియం| తే చ గుణకార్యే| గుణశబ్దస్తూపచారాత్| యథా- "క్షుద్బోధనో బస్తివిశోధనశ్చ ప్రాణాప్రదః శోణితవర్ధనశ్చ| జ్వరాపహారీ కఫపిత్తహంతా వాయుం జయేదష్టగుణో హి మండః||" ఇత్యాదౌ| యత్తు వ్యవాయివికాశినౌ ప్రస్తుత్యోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ. 1)- "సరతీక్ష్ణప్రకర్షౌ తు కైశ్చిత్తౌ పరికల్పితౌ" ఇతి| తదేకీయమతత్వాదనాదరణీయం| తదాదరణే యత్తైలే వ్యవాయిబద్ధవిట్కయోరభిధానం తద్విరుద్ధం స్యాత్| యచ్చ మద్యే తీక్ష్ణవికాశినోస్తత్పునరుక్తం స్యాత్| యత్తు పిత్తే తీక్ష్ణవిస్రయోరభిధానం, తదింద్రియోద్వేజకత్వే సత్యపి ఘ్రాణేంద్రియస్యోద్వేజనాతిశయార్థం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 1)- "ఇంద్రియార్థా వ్యవాయీ చ వికాశీ చాపరే గుణాః| సత్త్వం రజస్తమశ్చేతి త్రయః ప్రోక్తా మహాగుణాః||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణస్త్రివిధః| అర్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధా మహాభూతగుణాః| తథా చాగమః (చ.శా.అ.1/29)- "అర్థాః శబ్దాదయో జ్ఞేయా గోచరా విషయా గుణాః" ఇతి| కర్మ క్రియా, కాయవాఙ్మనశ్చేష్టా| కాలశ్చార్థశ్చ కర్మ చ తాని కాలార్థకర్మాణి, తేషాం యోగః సంబంధః, కాలార్థకర్మణాం యోగః| కింభూతః, హీనమిథ్యాతిమాత్రకస్తథా సమ్యగ్యోగశ్చేతి| యే కాలాదీనాం యోగా హీనమిథ్యాతిమాత్రకాః, తే రోగైకకారణం| తేషామేవ యః సమ్యగ్యోగః, స ఆరోగ్యైకకారణం ప్రధానకారణమితి| ఏకశబ్దః ప్రధానవచనః| యథా- 'ఏకః పార్థో ధనుర్ధరః' ఇతి| కాలస్య హీనయోగః స్వరూపహానిః| మిథ్యాయోగః స్వరూపాద్వైపరీత్యం| అతియోగః స్వరూపాతిశయః| యథా- హీనశీతతా హీనోష్ణతా హీనవర్షతా హీనయోగే| శీతకాలావసరేఽత్యౌష్ణ్యముష్ణకాలావసరే శీతం వర్షాకాలేఽవృష్టిర్మిథ్యాయోగే| అతిశైత్యమత్యౌష్ణ్యమతివర్షణమతియోగే| ఏతద్యోగత్రయం రోగకారణం| సమ్యగ్యోగో యథాస్వరూపస్థితిరారోగ్యకారణం| అర్థానాం పునః స్వేన స్వేనార్థేనేంద్రియస్య హీనః సంయోగో హీనయోగః| పురుషానభిమతాదినార్థజాతేనేంద్రియస్య యోగో మిథ్యాయోగః| అత్యంతసంయోగోఽతియోగః| ఏతే త్రయో రోగకారణం| యథాస్వం సమ్యగ్యోగ ఆరోగ్యకారణం| కాయాదికర్మణో హీనప్రవృత్తిర్హీనయోగః| వేగోదీరణాదికం సామిభుక్తభాషణాదికం రాగద్వేషాదికం చ యథాస్వముత్తరత్ర (సూ.అ.12/40) వక్ష్యమాణం మిథ్యాయోగః| అతిప్రవృత్తిరతియోగః| సర్వేషాం సమా ప్రవృత్తిః సమయోగః| తేన హీనాదయో యోగాస్త్రయో రోగకారణం| సమ్యగ్యోగస్త్వారోగ్యకారణం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఉక్తధర్మకాణాం ద్రవ్యాణాం సదోపయోగాత్సదైవ దోషవైషమ్యే ప్రాప్తే విశేషమాహ-కాలార్థేతి| ద్రవ్యాణి చరకోక్తాని (సూ. అ. 1/47)- "ఖాదీన్యాత్మా మనః కాలో దిశశ్చ ద్రవ్యసంగ్రహః|" ఇతి| తత్ర కాలః సాక్షాదుపయుజ్యతే| మహాభూతాని త్వర్థద్వారేణ| దిగాత్మమనాంసి కర్మద్వారేణ| కాలో వర్షాశీతోష్ణభేదాత్ త్రిధా| శబ్దస్పర్శరూపరసగంధభేదాదర్థః పంచధా| కాయికవాచికమానసికభేదాత్కర్మ త్రిధా| తేషామసమ్యగ్యోగో రాగకారణం, సమ్యగ్యోగస్త్వారోగ్యకారణం| తత్రాసమ్యగ్యోగస్త్రిధా, హీనయోగో మిథ్యాయోగోఽతియోగశ్చేతి| శీతాదీనాం కాలలక్షణానామల్పత్వం కాలస్య హీనయోగః, విపరీతస్వలక్షణో మిథ్యాయోగః, ఆధిక్యమతియోగః| ఇంద్రియైరింద్రియార్థానాం యోఽల్పః సంబంధః, సోఽర్థస్య హీనయోగః, అనుచితో మిథ్యాయోగః, అధికోఽతియోగః| అల్పా చేష్టా కర్మణాం హీనయోగః, అనుచితో మిథ్యాయోగః, అధికోఽతియోగః| అసమ్యగ్యోగాద్విపరీతః సర్వేషాం సమ్యగ్యోగః| ఏతదుక్తం భవతి| యద్యపి సర్వదా ద్రవ్యైర్యోగస్తథాప్యసమ్యగ్యోగో యదా, తదా దోషవైషమ్యం| యదా సమ్యగ్యోగస్తదా దోషసామ్యం| ఇతి బహిరంగో హేతుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- దోషాణాం వాతాదీనాం, వైషమ్యం స్వప్రమాణాదేకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా వృద్ధిః క్షయో వా, రుజాకరత్వాద్రోగ ఏవ| వైషమ్యం విషమతా స్వరూపాచ్చ్యావః| తతః కార్యకారణయోరభేదేన పఠితో రోగ ఇతి| దోషాణాం సామ్యం స్వరూపాదప్రచ్యుతిః సమభావోఽరోగతా ఆరోగ్యం, స్వాస్థ్యమితి యావత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ లక్షణం వ్యాచష్టే| రోగం లక్షయతి-రోగస్త్వితి| దోషదూష్యాణాం యద్వైషమ్యం వికృతత్వం తద్రోగః| దోషశబ్దోఽంతరంగహేతుమాత్రోపలక్షణః| ప్రసంగాదారోగ్యం లక్షయతి-దోషసామ్యమితి| దోషదూష్యాణాం యత్సామ్యమవికృతత్వం తదారోగ్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తత్ర తయో రోగారోగ్యయోః, రోగా ద్విధా నిజాగంతుభేదేన| నిజా వాతాదిదోషజన్మానః| ఆగంతవో బాహ్యహేతవః| తథా చాచార్యవచనం (సం.సూ.అ.22)- "నిజాస్త్రిదోషోత్థాః| బాహ్యహేతుజాస్త్వాగంతవః"| అనయోరియాన్విశేషః| నిజే రోగే వాతాదయః పూర్వం వైషమ్యం గత్వా పశ్చాద్వ్యథామభినిర్వర్తయంతి| ఆగంతవః పునః వ్యథాపూర్వమేవోత్పద్యంతే, అనంతరం తత్ర వాతాదయః కుప్యంతీతి| అనేనోభయస్య నిజాగంతుభేదభిన్నస్య వ్యాధేశ్చేతః సంతాపకత్వం బోద్ధవ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రోగభేదానాహ-నిజేతి| ద్వివిధో రోగః, నిజ ఆగంతుశ్చేతి| తత్ర యద్దోషవైషమ్యం స్వయముత్పాద్య వ్యథాం నిర్వర్తయతి, స నిజో రోగః| యస్తు శస్త్రాదినా హేత్వంతరేణోత్పన్నః, స ఆగంతుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- తేషాం నిజాగంతుకానాం వికారాణాం రోగాణాం, కాయమనోభేదేన ద్వివిధమధిష్ఠానం స్థానం| జ్వరాస్రపిత్తకాసాదీనాం కాయః| మదమూర్ఛాసన్న్యాసగ్రహభూతోన్మాదాపస్మారరాగద్వేషాదీనాం మనః| అధితిష్ఠంత్యస్మిన్నిత్యధిష్ఠానం| కాయః శరీరం| మనశ్చేతః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రోగాధిష్ఠానమాహ-తేషామితి| తచ్చ ద్విధా, శరీరం మనశ్చ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- మనశ్చేతః, తస్య రజస్తమసీ దోషౌ, ఉపప్లవావవిద్యాసంభవౌ| అత్ర చ ప్రాధాన్యాదాదౌ రజో నిక్షిప్తం| చశబ్దః పవనాదీనామప్యుపసంగ్రహార్థః| యస్మాత్తేఽపి మనః సంశ్రిత్య వికుర్వతే| సంగ్రహే హ్యుక్తం (ఉ.అ.9)- "షడున్మాదా భవంతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాఽఽధివిషనిమిత్తాః" ఇత్యాది| ఉదాహృతౌ ఇత్యుదాహరణమాత్రముద్దేశమాత్రం వచనమాత్రం| అత్రాయుర్వేదశాస్త్రే, రజస్తమసోర్న సాకల్యేన వ్యాకరణమనిలాదీనామివ| తే ఖల్వత్ర స్వభావస్థానాదిభిః ప్రకారైరశేషముక్తాః, న తు రజస్తమసీ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దుష్టస్య మనసో రోగాధిష్ఠానత్వాద్దుష్టిహేతుమాహ-రజ ఇతి| స చ ద్విధా, రజస్తమశ్చ| ద్వౌ దోషౌ ద్వే దుష్టికారణే ఇత్యర్థః| న త్వనయోర్వాతాదివద్దోషత్వం, తతోఽనంతరమనుక్తేర్దోషవిజ్ఞానీయాదిషు చాగ్రహణాత్| కాయోఽపి దుష్ట ఏవ రోగాధిష్ఠానం| తస్య తు దోషా ఏవ దుష్టికారణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- రోగోఽస్యాస్తీతి రోగీ వ్యాధితః, తం దర్శనాదిభిః పరీక్షేత| దర్శనేన దృష్ట్యా, కాసమేహాద్యార్తేషు పీతశుక్లవర్ణసంస్థానప్రమాణోపచయచ్ఛాయావిణ్మూత్రచ్ఛర్దితాదికం| స్పర్శనేన హస్తకాయస్పర్శేన, జ్వరగుల్మవిద్రధ్యాద్యార్తం, తథా శీతోష్ణస్తబ్ధస్పందశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శాదికం చ| ప్రశ్నేన పృచ్ఛయా, శూలారోచకచ్ఛర్దిహృదర్దత్వం సుచ్ఛందదుశ్ఛందత్వం మృదుక్రూరకోష్ఠతాం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం జన్మామయప్రవృత్తినక్షత్రద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చ, ఇత్యాతురముఖాత్పరీక్షేత|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రోగిత్వజ్ఞానోపాయమాహ-దర్శనేతి| స చ త్రిధా, దర్శనం స్పర్శనం ప్రశ్నశ్చేతి| తత్ర దర్శనేన వైవర్ణ్యాదికం, స్పర్శనేన శైత్యాదికం, ప్రశ్నేన శూలాదికం, నిర్ధార్య రోగ్యయమితి నిశ్చయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- రోగం నిదానాదిభిః పంచభిః పరీక్షేత| నిదానం కారణం హేతురిత్యనర్థాంతరం| తచ్చాసన్నవిప్రకృష్టభేదేన ద్విధా| ఆసన్నమపి ద్వివిధం, ఆసన్నాత్యాసన్నభేదేన| ఆసన్నం రూక్షలఘుశీతాదిద్రవ్యోపయోగః| అత్యాసన్నం తు యతః సమనంతరమేవ రోగోత్పత్తిః| యథా వాతాదయో దోషాః క్రుద్ధాః| విప్రకృష్టం యత్ ఆదికాలే రుద్రకోపాది జ్వరాదీనాం| తథా హవిఃప్రాశాది మేహకుష్ఠాదీనాం| తేనైవంవిధమర్థజాతమేవంవిధస్య రోగస్య హేతుత్వేనోపదిష్టం, ఏవంవిధశ్చోత్పన్నోఽతో నిదానాజంజ్ఞాయతే రోగః| ప్రాగ్రూపం పూర్వరూపం భవిష్యతో వ్యాధేరప్రకాశితదోషవిశేషాధిష్ఠితస్య లక్షణం, ఉద్బుభూషుర్జ్వరాదిరామయో వాతాదిదోషవిశేషేణాలింగితరూపాభాసో యేనావభాస్యతే, యథాయథమల్పత్వాద్యదవ్యక్తమస్ఫుటం లింగం తత్ప్రాగ్రూపం| లక్షణం పునస్తదేవ ప్రాగ్రూపాద్విలక్షణం, యేన సకలదోషవిశేషాలింగితః స్ఫుటలింగో వ్యాధిర్దృశ్యతే లక్ష్యతే| ఉపశయః సుఖానుబంధ్యాహారాద్యుపయోగః| ఏవంవిధేనాహారాదికేన హి తస్య పీడా నాభూత్, ఏవంవిధేన చాభూత్, అత ఉపశయాజంజ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి| స వ్యాధిసాత్మ్యః స్వాస్థ్యహేతుః సుఖావహః| ఆప్తిర్నిర్వృత్తిః సంప్రాప్తిరాగతిర్జాతిరిత్యనర్థాంతరం| ఏవం దుష్టేనైవం స్థానస్థితేనైవమనుగతేనానయా కల్పనయైవంమార్గేణ దోషేణేతి పరికల్పనం, అత ఆప్త్యా జ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రోగిత్వే హి జ్ఞాతే కోఽసౌ రోగ ఇతి విశేషజ్ఞానోపాయమాహ-రోగమితి| స చ పంచధా, నిదానం ప్రాగ్రూపం లక్షణం ఉపశయః ఆప్తిశ్చ| ఆప్తిః సంప్రాప్తిః| నిదానం బహిరంగో హేతుః| ప్రాగ్రూపం పూర్వజో రోగః| రోగస్య హి రాజవత్ ప్రకాశమానస్య పరివారభూతా రోగాః కేచిత్పూర్వం ప్రకాశంతే, కేచిత్సహ, కేచిత్పశ్చాత్| తత్ర యే పూర్వం, తే పూర్వరూపం| యే సహ, తే రూపం| యే పశ్చాత్తే ఉపద్రవాః| తే చోభయేఽపి లక్షణపదేన సంగృహీతాః| ఉపశయః వ్యాధిసాత్మ్యం| ఆప్తిరంతరంగో హేతుః| ఇతి రోగలక్షణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఇహాస్మిన్నాయుర్వేదశాస్త్రే, ఆచార్యా ద్విధా ద్విప్రకారం, దేశమాహుః కథయంతి| భూమిభేదేన దేహభేదేన చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథౌషధం వ్యాచష్టే| తచ్చ దేశకాలావపేక్షతే ఇతి ప్రథమం తావద్దేశః| తత్ర దేశే భేదద్వయమాహ-భూమిదేహేతి| తచ్చ భూమిర్దేహశ్చ| ఇహేత్యాయుర్వేదశాస్త్రే| శాస్త్రాంతరేషు దేహస్య దేశవ్యవహారాభావాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- భూదేశం పునస్త్రిధా త్రిప్రకారం, ఆదిశేత్ వదేత్| తత్ర జాంగలో దేశోఽల్పోదకతరుపర్వతత్వేన వక్ష్యమాణలక్షణః, వాతభూయిష్ఠో వాతప్రచురః| తత్ర జాతా ఓషధిఖగపురుషమృగాదయో వాతప్రధానా భవంతి| ప్రచురోదకవృక్షో యో నిర్వాతో దుర్లభాతపః సోఽనూప ఇతి| స చ కఫప్రధానః| తజ్జాశ్చౌషధ్యాదయః స్నిగ్ధా భవంతి| సాధారణః పునరుభయలక్షణో మధ్యపతితో వ్యామిశ్రరూపః| స చ సమమలో వాతాదిసమదోషః| అత్ర దోషా ఏవ మలశబ్దేనోక్తాః| వక్ష్యతి హి (సంగ్రహే సూ.అ.20)| "దేహస్య మలినీకరణాదాహారమలత్వాచ్చ మలాః|"

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- భూదేశభేదానాహ-జాంగలమితి| తే చ త్రయః, జాంగలోఽనూపః సాధారణశ్చ| తత్ర యో వాతభూయిష్ఠో వాతరోగబహులస్తం జాంగలం, యః కఫోల్బణః కఫరోగబహులస్తమనూపం, యః సమమలః సమదోషత్వాదారోగ్యబహులస్తం సాధారణమాదిశేత్| దేహభేదాస్తు ప్రకృతిభేదైరుక్తాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- కాలో ద్వివిధః, క్షణాదిలక్షణో వ్యాధ్యవస్థాలక్షణశ్చ| భేషజస్యౌషధస్య, యోగం కరోతి| తదర్థసంపాదనసామర్థ్యం కరోతీత్యర్థః| భేషజస్య యోగో భేషజయోగః, తం కరోతి| క్షణాదిః ప్రసిద్ధః| ఆదిగ్రహణాల్లవత్రుటిముహూర్తయామాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనసంవత్సరాణాం పరిగ్రహః| క్షణాదికాలస్యోదాహరణం| యథా- "పూర్వాహ్ణే వమనం దేయం మధ్యాహ్నే తు విరేచనం| మధ్యాహ్నే కించిదావృత్తే బస్తిం దద్యాద్విచక్షణః||" వ్యాధ్యవస్థా సామనిరామమృదుమధ్యతీక్ష్ణత్వాత్తత్తద్యోగ్యౌషధవిసృష్టిః| యథా (చ,చి.అ.3/140 , హృ.చి.అ.1/21)- "లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః| మలానాం పాచనాని స్యుర్యథావస్థం క్రమేణ వా||" యథా (చ.చి.అ.30/287)- "జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| త్ర్యహం వా షడహం యుంజ్యాద్వీక్ష్య దోషబలాబలం||" యథా (హృ.చి.అ.1/44)- "మృదుర్జ్వరో లఘుర్దేహశ్చలితాశ్చ మలా యదా| అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజం యోజయేత్తదా||" అస్యామవస్థాయాం దత్తమౌషధమారోగ్యాయ భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కాలభేదద్వయమాహ-క్షణాదిరితి| తచ్చ క్షణాదిరూపో వ్యాధ్యవస్థారూపశ్చ| క్షణో మాత్రా, ఆదిశబ్దాత్కాష్ఠాకలానాడికాముహూర్తయామాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనవర్షాణి| తత్రాక్షినిమేషో మాత్రా, తాః పంచదశ కాష్ఠా, తాస్త్రింశత్కలా, తాః సదశభాగా వింశతిర్నాడికా, తే ద్వే మూహూర్తః, తే తుల్యరాత్రిందివే రాశిభాగే చత్వారః పాదోనా యామః, తైశ్చతుర్భిరహో రాత్రిశ్చ, పంచదశాహోరాత్రాః పక్షః, తౌ ద్వౌ మాసః, తౌ ద్వావృతుః, తే త్రయోఽయనం, తే ద్వే వర్షం| వ్యాధ్యవస్థా ఆమపచ్యమానపక్వనవపురాణతీక్ష్ణమృదుత్వాదయః| దేశకాలయోరుపయోగమాహ-భేషజయోగకృదితి| దేశకాలవాక్యయోః శేషభూతోఽయం గ్రంథః| యోఽయముక్తో దేశః కాలశ్చ| తదుభయం భేషజస్య యోగం యోగ్యతాం కరోతి| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ. 23)- "భేషజమవచారయన్ ప్రాగేవ తావదాతురం పరీక్షేత| కస్మిన్నయం దేశే జాత ఇత్యాది| తస్మింశ్చ దేశే మనుష్యాణామిదమాహారజాతమిదం విహారజాతమేతావద్బలమేవంవిధం సత్వమేవంవిధం సాత్మ్యమియం భక్తిరిమే వ్యాధయో హితమిదమహితమిదమితి| తథా, అతిస్థూలోఽతికృశో దుర్బలో దుష్టమాంసశేణితాస్థ్యంగావయవోఽల్పాగ్నిరల్పాహారోఽసాత్మ్యాహారోఽపచితః సారరహితో వా వ్యాధిబలమేవ తావదసమర్థః సోఢుం| కిం పునస్తథావిధో భేషజవేగమితి| తథా, కాలశ్చ భేషజస్య యోగ్యతామాపాదయతీత్యుపక్రమ్య, శీతోష్ణవర్షాలక్షణా ఋతవ ఇత్యాద్యుపక్రమ్య, ఔషధగ్రామస్త్విత్యాది| తథా, తస్మాత్సాధారణేష్వేవ తదంతరాలేషు వమనాదీని యోజయేదితి| తథా, ఆతురావస్థాసు తు కాలాకాలసంజ్ఞా| యథాఽస్యామవస్థాయామస్యౌషధస్య కాలోఽకాలో వా| న హ్యప్రాప్తాతీతకాలమౌషధం యౌగికం భవతి" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- సమాసాత్సంక్షేపతః, యత్కించిజ్జగత్యౌషధం సంభవతి, తదనేకప్రకారం సంభవదపి ద్వైరూప్యానతిక్రమాచ్ఛోధనశమనలక్షణాత్ ద్విధేత్యుక్తం| ఏకం శోధనరూపమపరం శమనరూపమితి| శోధనం యత్ కుపితాన్ దోషాన్ బహిర్నిఃసార్య రోగోపశమనం కరోతి| శమనం యత్స్వస్థానస్థితానామేవ సామ్యహేతుః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఔషధభేదద్వయమాహ-శోధనమితి| తచ్చ శోధనం శమనం చ| సమాసత ఇత్యనువర్తమానేఽపి పునః సమాసగ్రహణమతిసంక్షేపాయ| సామాన్యోక్త్యా విశేషసంగ్రహః సంక్షేపః| లంఘనబృంహణే సామాన్యే విహాయ లంఘనవిశేషయోః శోధనశమనయోరుక్తిరిత్యతిసంక్షేపః| స చ బృంహణస్య శమనేఽంతర్భావం మత్వా కృతః| వక్ష్యతి హి (సూ.అ. 14/7)- "బృంహణం శమనం త్వేవ వాయోః పిత్తానిలస్య చ|" ఇతి| శోధనం అధికబహిర్నిరసనేన దోషసామ్యకరం| శమనం త్వధికక్షీణక్షపణవర్ధనాభ్యాం| అతఏవాత్యధికే దోషే శోధనం, అధికక్షీణయోః శమనమితి విభాగః సిద్ధః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- శరీరజానాం వాతాదీనాం, క్రమేణ యథాసంఖ్యేన పరిపాఠ్యోద్దేశనిర్దేశేన, పరమౌషధం ప్రధానౌషధం, బస్త్యాదివమనాంతం శోధనరూపం, తైలాదిమధ్వంతం శమనరూపం| తేన వాతస్య బస్తిర్గుదప్రణిధేయస్నేహక్వాథాది పరమౌషధం| పిత్తస్య విరేకో ముఖపీతం గుదమార్గేణాంతఃస్థితస్య దోషస్య నిఃసారణం పరమౌషధం| కఫస్య వమనం ముఖేన పీతం తేనైవ దోషస్య నిఃసారణం పరమౌషధం| ఇతి శోధనరూపేణ దోషాణామౌషధం| తైలాది తు శమనస్వరూపేణౌషధం| తథేతి క్రమేణైవ| వాతస్య తైలం, పిత్తస్య ఘృతం, కఫస్య మాక్షికం పరమౌషధం| ప్రధానమౌషధమితి యావత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శోధనశమనవిశేషాణాం విషయవిభాగమాహ-శరీరజానామితి| తత్ర శోధనవిశేషా బస్త్యాదయః క్రమేణ దోషాణామౌషధం| వాతస్య బస్తిః, పిత్తస్య విరేకః, కఫస్య వమనం| తథా శమనవిశేషాస్తైలాదయః| వాతస్య తైలం, పిత్తస్య ఘృతం, కఫస్య మధు| కిం సర్వేషాం, నేత్యాహ-శరీరజానాం, శరీరే జాతాః ద్వితీయం రోగాఖ్యం జన్మ ప్రాప్తాః శరీరజాః శరీరాశ్రితాస్తేషాం| కథం, పరమతిశయేన| ఏతదుక్తం భవతి| సర్వేషాం దోషాణాం బస్తిరౌషధం విశేషాద్వాతస్య| సర్వాణి శోధనాని వాతస్యౌషధం విశేషాద్బస్తిః| తథా మనఃశరీరాశ్రయాణాం దోషాణాం బస్తిరౌషధం విశేషాచ్ఛరీరాశ్రయాణాం| ఏవం విరేకాదిషు వాచ్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- మనోదోషయో రజస్తమసోః, రోగవిఘ్నకారి ధీధైర్యాదికం, పరమౌషధం| ధీశ్చ ధైర్యం చాత్మాదివిజ్ఞానం చ తత్తథావిధం| తత్ర ధీర్బుద్ధిర్బాహ్యాధ్యాత్మికానాం భావానాం హితాహితపరిచ్ఛేదవిభాగకారిణీ| ధైర్యం ధృతిశ్చేతసః స్థిరత్వమచాపలం, యేన ప్రతిషిద్ధేషు న ప్రవర్తతే, హితేషు చ న సీదతి| ఆత్మవిజ్ఞానం యోగాభ్యాససమాధినా పరమాత్మస్వరూపవిజ్ఞానం| ఆదిగ్రహణాజ్జ్ఞానవిజ్ఞానస్మృతిదేశకాలాదీనాం పరిగ్రహః| మనోదోషసముత్థకామాదిజరోగార్థః పరశబ్దో విశేషణత్వేన నిర్దిష్టః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అమూర్తస్య శమనస్య విషయమాహ-ధీతి| తచ్చ ధీప్రభృతి| ధీర్బుద్ధిః, యయా హితాహితవివేకః| ధైర్యం దుఃఖసహత్వం, యేన హితసేవనమహితత్యాగః| ఆత్మాదివిజ్ఞానం ఆత్మాదయః ఆత్మదేశకాలాస్తేషాం విజ్ఞానమీదృశోఽహమీదృశే దేశే ఈదృశే కాలే వ్యవహరామీతి జ్ఞానం, యేన హితసేవనస్యావిచ్ఛేదః| ఏతత్సర్వం మనోదోషౌషధం హృదయాశ్రయాణాం వాతాదీనామౌషధం పరం, సర్వమేవ మనోదోషాణామౌషధం విశేషాద్ధీప్రభృతి| తథా మనఃశరీరాధిష్ఠితానాం దోషాణాం ధీప్రభృత్యౌషధం విశేషాన్మనోధిష్ఠితానామిత్యర్థః| ఇతి రోగౌషధం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- చికిత్సితస్య రోగోపశమలక్షణస్య, పాదచతుష్టయమంగచతుష్టయముక్తం| ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణమేవం షోడశగుణం చికిత్సితం భేషజం భిషజో భాషంతే| భిషగ్వైద్యః, తస్య ప్రాధాన్యాదగ్రే నిర్దేశః| తథా చాగమః (చరకే సూ.అ.9/10)- "యోక్తా ప్రయోక్తా శాస్తా చ ప్రధానో భిషగత్ర తు||" తథా సంగ్రహేఽపి (సూ.అ.2)- "యద్వైద్యే విగుణే పాదా గుణవంతోఽప్యనర్థకాః| స పాదహీనానప్యార్తాన్ గుణవాన్ యచ్చ యాపయేత్|| చికిత్సాయాస్తమేవాతః ప్రధానం కారణం విదుః|" ద్రవ్యాణ్యౌషధాని| ఉపస్థాతా పరిచారకః| రోగీ ఆతురః| ఏతత్పాదచతుష్టయం నిర్దిష్టమాచార్యేణ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఔషధపాదానాహ-భిషగితి| తే చ చత్వారః, భిషగ్ద్రవ్యముపస్థాతా రోగీ చేతి| ఉపస్థాతా పరిచారకః| చికిత్సితస్యౌషధస్య| పాదత్వం చైషాం క్రియానిష్పాదకావయవత్వాత్| పాదాన్విశినిష్టి-ప్రత్యేకమితి| తత్పాదచతుష్టయం, ప్రత్యేకం చ తుర్గుణం జ్ఞేయం| తత్తద్గుణవతామేవైషాం పాదత్వమిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- దక్షః- కర్మణి చతురః| తీర్థాదుపాధ్యాయాద్విదితాగమాదాత్తో గృహీతః శాస్త్రార్థో యేన స తీర్థాత్తశాస్త్రార్థః, "అనేకమన్యపదార్థే" ఇతి తృతీయార్థే బహువ్రీహిః, ఆగమప్రాప్తశాస్త్రస్వరూపః| బహుశో దృష్టం కర్మ యేన చికిత్సాలక్షణం స దృష్టకర్మా-అభ్యస్తకర్మా శతశశ్చికిత్సితరోగః| శుచిః- కాయవాఙ్మనోవ్యాపారైర్మలీమసైరపరామృష్టః, అలిప్సావాన్ అర్థోపజీవికాహేతోర్న కరోతి పరం ధర్మోపార్జనేనేతి శుచిః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్ర భిషగ్గుణానాహ-దక్ష ఇతి| దక్షః-శీఘ్రకారీ| తీర్థాత్తశాస్త్రార్థో-గురోర్గృహీతాయుర్వేదార్థః| తీర్థం-గురుః| దృష్టకర్మా-బహుధాఽనుష్ఠితశాస్త్రార్థః| శుచిర్మనోవాక్కాయైః శుద్ధః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 2)- "అభేద్యోఽనుద్ధతోఽస్తంబ్ధః సూరతః ప్రియదర్శనః| సూరతః-కారుణికః| బహుశ్రుతః కాలవేదీ జ్ఞాతగ్రంథోఽర్థకర్మవిత్|| అనాథాన్ రోగిణో యశ్చ పుత్రవత్సముపాచరేత్| గురుణా సమనుజ్ఞాతః స భిషక్శబ్దమశ్నుతే|| యస్తు కేవలశాస్త్రజ్ఞః కర్మస్వపరిష్ఠితః| స ముహ్యత్యాతురం ప్రాప్య ప్రాప్య భీరురివాహవం|| యః పునః కురుతే కర్మ ధార్ష్ట్యాచ్ఛాస్రార్థవర్జితః| స సత్సు గర్హామాప్నోతి వధం చేచ్ఛతి రాజతః|| హేతౌ లింగే ప్రశమనే రోగాణామపునర్భవే| జ్ఞానం చతుర్విధం యస్య స రాజార్హో భిషగ్వరః|| శాస్త్రం శస్త్రాణి సలిలం గుణదోషప్రవృత్తయే| పాత్రాపేక్షీణ్యతః ప్రజ్ఞాం బాహుశ్రుత్యేన బృంహయేత్|| ప్రదీపభూతం శాస్త్రం హి దర్శనం విపులా మతిః| తాభ్యామతః సుయుక్తాభ్యాం చికిత్సన్నాపరాధ్యతి|| ఆహూత ఏవ యో యాతి సువేషః సునిమిత్తతః| గత్వాఽఽతురార్థాదన్యత్ర న నిధత్తే మనః క్వచిత్|| వ్యాధిం పరీక్షతే సమ్యఙ్నిదానాదివిశేషతః| హ్నేపణీయాం చ తద్వార్తాం న ప్రకాశయతే బహిః|| సహసా న చ తస్యాపి క్రియాకాలమహాపయన్| జానాతి చోపచరితుం స వైద్యః సిద్ధిమశ్ర్నుతే|| నాదదీతామిషం స్త్రీభ్యస్తదధ్యక్షే పరాఙ్ముఖే| తాభిశ్చ రహసి స్థానం పరిహాసాం చ వర్జయేత్|| జిజీవిషుర్వ్యాధితోఽపి పూర్వోక్తగుణవర్జితాన్| క్రియావిక్రయిణో వైద్యాన్ మృత్యోరగ్రేసరా హి తే|| యద్వైద్యే విగుణే పాదా గుణవంతోఽప్యనర్థకాః| స పాదహీనానప్యార్తాన్ గుణవాన్ యచ్చ యాపయేత్|| చికిత్సాయాస్తమేవాతః ప్రధానం కారణం విదుః| వ్యాధిం పురా పరీక్ష్యైవమారభేత తతః క్రియాం|| స్వార్థవిద్యాయశోహానిమన్యథా ధ్రువమాప్నుయాత్| సాధ్యయోరపి సంయోగో బలినోర్యాత్యసాధ్యతం|| విద్యాదసాధ్యమేవాతః సాధ్యాసాధ్యసమాగమం| నాసాధ్యః సాధ్యతాం యాతి, సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం|| పాదాపచారాద్దైవాద్వా యాత్యవస్థాంతరం గదః| వరమాశీవిషవిషం దీప్తమగ్నిమయోఽపి వా|| ఉపయుంజీత న త్వార్తాదామిషం కృపణాజ్జనాత్| పరో భూతదయా ధర్మ ఇత్యార్తేషు భిషగ్వరః|| వర్తతే యః సుసిద్ధార్థః స సర్వమతివర్తతే" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- బహవః కల్పాః యస్మిన్ సంభవంతి స్వరసక్వాథచూర్ణాద్యాస్తద్బహుకల్పం-వ్యాధీనాం నివారణక్షమం న తు లవణవదేకకల్పం| తద్ధి సుఖముపయుజ్యతే| నానాశక్తయో హి సత్త్వాః| బహవో గుణా యస్య గురుమందాదయస్తద్బహుగుణం, అథవా యదనేకరోగవినాశనసమర్థం| సంపన్నం-సంపత్తియుక్తం, న విపన్నం, ప్రశస్తభూమిదేశజాతాదిగుణయుక్తం| తథా చ గ్రంథః (హృదయే క.అ.1/1)- "ధన్వే సాధారణే దేశే సమే సన్మృత్తికే శుచౌ| శ్మశానచైత్యాయతనశ్వభ్రవల్మీకవర్జితే|" ఇతి| అథవా పాకసంస్కారాదియుక్తం| యోగ్యం-దాతుం యద్యత్రార్హతి తచ్చ తత్ర యోగ్యం| వ్యాధిదేశకాలదోషదూష్యదేహవయోబలాదీన్ జ్ఞాత్వా, యుజ్యతే దీయత ఇతి తద్యోగ్యం, రోగస్య రోగిణశ్చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ద్రవ్యగుణానాహ-బహుకల్పమితి| బహవః కల్పాః స్వరసాదయో యస్య తద్బహుకల్పం| బహవో గుణాః గురుమందాదయో యస్య తద్బహుగుణం| రసాదిసంపత్త్యా యద్యుక్తం తత్సంపన్నం| దేశకాలాద్యుచితం యోగ్యం| ఔషధమత్ర ద్రవ్యం, చికిత్సితరూపస్యౌషధస్యాంగత్వాయోగాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అనురక్తో-దృఢభక్త ఆతురస్య| శుచిః- కాయవాఙ్మనోవ్యాపారైర్దుష్టైరపరామృష్టః| దక్షః- సర్వచేష్టాసు చతురః| బుద్ధిమాన్- విశిష్టయా బుద్ధ్యా యుక్తః, ప్రవీణ ఇతి యావత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పరిచారకగుణానాహ-అనురక్త ఇతి| అనురక్తఃస్నేహలః| శుచిదక్షౌ వైద్యవత్| బుద్ధిమాన్-ప్రాజ్ఞః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఆఢ్యో-ధనవాన్| భిషగ్వశ్యో-వైద్యాయత్తః, తదుక్తకారీ| జ్ఞాపకో-నిదానావస్థాదీనామావేదకః, వైద్యం రోగాహారవిహారాదీనామన్వయవ్యతిరేకం బోధయితుం సమర్థః| సత్త్వవాన్-ధైర్యయుతో మోహవర్జితః, ధైర్యేణ ప్రాయశ్చిత్తవచ్చికిత్సాం కరోతి| అపి సముచ్చయే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రోగిగుణానాహ-ఆఢ్య ఇతి| ఆఢ్యో-ధనవాన్| భిషగ్వశ్యో-వైద్యాధీనః| జ్ఞాపకః-స్వానుభూయమానరోగావస్థానిరూపణసమర్థః| సత్త్వవాన్-రోగౌషధక్లేశసహః| ఇతి భిషగాదిపాదచతుష్టయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- సర్వౌషధక్షమే దేహ ఉత్పన్నో వ్యాధిః సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః, తథా కాలేనాల్పేన సాధ్యతే| సర్వాణ్యౌషధాని యః క్షమతే సహతే తీక్ష్ణ్మధ్యమృదురూపాణి నానాదేశజాని శమనాని తథా శోధనరూపాణి తథా విషక్షారాదీని| యూనః- వయస్యస్య, తరుణస్యేత్యర్థః| పుంసో- న స్త్రియాః| పుంగ్రహణం స్త్రీనివృత్త్యర్థం| యతస్తస్యాః సర్వదా భీరుత్వమబుద్ధిమత్త్వం చ, అతో యథోక్తానురూపగుణాభావః| సా తు యస్మాత్తీక్ష్ణోష్ణౌషధాని న సహతే, సౌకుమార్యాదియోగాత్| జితాత్మనోఽలోలుపస్య, జిత ఆత్మా యేన, విషయాభిలాషం పరిహరతః| అమర్మగో- న మర్మస్థః, మర్మాణి- శిరోహృదయబస్తిప్రభృతీని, తేషు గచ్ఛతీతి మర్మగః, న మర్మగోఽమర్మగః, హృత్కంఠాదిపీడాకరణాసమర్థః| అల్పహేత్వగ్రరూపరూప ఇతి| హేతుశ్చాగ్రరూపం చ రూపం చ తాని హేత్వగ్రరూపరూపాణి, అల్పాని హేత్వగ్రరూపరూపాణి యస్య స తథావిధః| హేతుర్నిదానం, అగ్రరూపం- పూర్వరూపం, రూపం- లక్షణం, ఏతాన్యల్పాని యస్య| అనుపద్రవ ఇతి| న విద్యతే ఉపద్రవో యస్య, ఉత్పన్నస్య వ్యాధేరనంతరం జాయతే యోఽన్యో వ్యాధిః, న తల్లక్షణభూతోఽప్రధానః, న యథాస్వలక్షణః, తదుపక్రమనిరోధకః, స ఉపద్రవః| తథా చాగమః- "వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమవిఘాతీ చ స హ్యుపద్రవ ఉచ్యతే||" ఇతి| అతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిరితి| దూష్యశ్చ దేశశ్చ ఋతుశ్చ ప్రకృతిశ్చ తా దూష్యదేశర్తుప్రకృతయః, అతుల్యా దూష్యదేశర్తుప్రకృతయో యస్య| అతుల్యాః- న సదృశాః| యథా- దూష్యే మేదోమజ్జాదౌ, అనూపదేశే, శీతర్తౌ, ఆతురో వాతప్రకృతిః, తస్య కుపితం పిత్తం సుఖసాధ్యమితి| అతుల్యదూష్యో యథా- శ్లేష్మణా శీతేన రక్తముష్ణం దూషితం| అతుల్యదేశో వ్యాధిర్యథా- అనూపదేశే పిత్తసంభూతః| అతుల్యర్తుర్యథా- శరది కఫోద్భవః| అతుల్యప్రకృతిర్యథా- పిత్తప్రకృతేః శ్లేష్మోద్భవో వ్యాధిః| నన్వతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిత్వాదసౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యో యాప్యో వా ప్రాప్తః, న సుఖసాధ్యః, అనేకసుఖోపక్రమసాధ్యత్వాత్| యతో దూష్యాదీనామతుల్యత్వాత్పరస్పరమన్య ఏవోపక్రమః| ఏకసుఖోపక్రమః సుఖసాధ్యో వ్యాధిః| అత ఏవ సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యా మేహాః శ్లేష్మపిత్తవాతోత్థాః (హృ.ని.అ.10/6)- "సమాసమక్రియతయా మహాత్యయతయాపి చ" ఇత్యేవం నిర్దిశతి| అత్రోచ్యతే| తథాప్రభావత్వాత్ప్రమేహాఖ్యస్య వ్యాధేః, యదుత శ్లేష్మప్రమేహః సమక్రియత్వాత్సాధ్యః, పిత్తప్రమేహో విషమక్రియత్వాద్యాప్యః, మహాత్యయత్వాచ్చ వాతప్రమేహః ప్రత్యాఖ్యేయః| కించ తుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిత్వాన్మహారంభో నిష్ప్రత్యనీకో వ్యాధిర్జాయతే, అతోఽసౌ న సుఖసాధ్యః| కుత్రచిద్వ్యాధౌ తుల్యదూష్యాదిరపి సుఖసాధ్యత్వేన జ్యాయాన్| తథా చ గ్రంథః- "జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యత్వహేతవః||" పాదసంపదీతి| భిషగాదీనాం చతుర్ణాం పాదానాం సంపత్సమృద్ధిః, తస్యాం సత్యాం, అంగచతుష్టయే పరిపూర్ణే సతి| గ్రహేష్వనుగుణేష్వితి| గ్రహాః- సూర్యాదయః, తేష్వనుగుణేష్వనుకూలరాశిస్థితేషు శోభనస్థానగతేషు సత్సు| ఏకదోషమార్గ ఇతి| దోషశ్చ మార్గశ్చ దోషమార్గం, ఏకం దోషమార్గం యస్య స తథోక్తః| దోషో- వాతాదిః| మార్గస్త్రివిధః శాఖాదిర్వక్ష్యమాణో బాహ్యాభ్యంతరమధ్యభేదేన| తేనైకేన వాతాదీనామన్యతమేన దోషేణ యో జాతో న ద్వాభ్యాం త్రిభిర్వా, తథైకేనాపి మార్గేణ బాహ్యేన మధ్యేనాభ్యంతరేణ వా జాతః| నవో- న జరఠః, అచిరోత్పన్న ఇత్యర్థః| యస్మాద్వత్సరాతీతా వ్యాధయోఽసాధ్యాః| స తథావిధో వ్యాధిః సుఖః- సుఖేన సాధ్యతే| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2, చ.ని.అ.8)- "సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః కాలేనాల్పేన సాధ్యతే" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉక్తమౌషధమసాధ్యే వ్యాధౌ నిషేద్ధుం సాధ్యయాప్యాసాధ్యవివేకం కరోతి| తత్ర సాధ్యో ద్వివిధః, సుఖః కృచ్ఛ్రశ్చ| తత్ర సుఖసాధ్యం లక్షయతి-సర్వౌషధేతి| సర్వౌషధక్షమదేహత్వాద్యేకోనవింశతిలక్షణో రోగః సుఖః-సుఖసాధ్యః| తాని చ లక్షణాని విపర్యయాత్యంతావిపర్యయాభ్యాం సహ లిఖ్యంతే, కృచ్ఛ్రాదిషూపయోగాత్| సవౌషధక్షమదేహజత్వం, కతిపయౌషధక్షమదేహజత్వం, ఔషధమాత్రాక్షమదేహజత్వం| 1| యువజత్వం, బాలవృద్ధజత్వం, అతిబాలతివృద్ధజత్వం| 2| పుంజత్వం, స్త్రీనపుంసకజత్వం, గర్భిణీసూతికాస్త్రీలక్షణనపుంసకజత్వం| 3| విషయానాసక్తేంద్రియజత్వం, విషయాసక్తేంద్రియజత్వం, అసద్విషయాసక్తేంద్రియజత్వం| 4| అమర్మగత్వం, మర్మగత్వం, ప్రాణహరమర్మగత్వం| 5| అల్పనిదానత్వం, బహునిదానత్వం, యావదుక్తనిదానత్వం| 6| అల్పసంప్రాప్తిత్వం, బహుసంప్రాప్తిత్వం, యావదుక్తసంప్రాప్తిత్వం| 7| హేతుర్నిదానం సంప్రాప్తిశ్చ| అల్పపూర్వరూపత్వం, బహుపూర్వరూపత్వం, యావదుక్తపూర్వరూపత్వం| 8| అల్పరూపత్వం, బహురూపత్వం, యావదుక్తరూపత్వం| 9| అనుపద్గవత్వం, సోపద్రవత్వం, యావదుక్తోపద్రవత్వం| 10| ఉత్పాదకదోషాపేక్ష్యా విపరీతదూష్యత్వం, యథా-పిత్తజే రసగత్వం| తుల్యదూష్యత్వం, యథా-పిత్తజే రక్తగత్వం| తుల్యానేకదూష్యత్వం, యథా-పిత్తజే రక్తస్వేదగత్వం| 11| విపరీతదేశత్వం, యథా-కఫజే జాంగలత్వం| తుల్యదేశత్వం, యథా-కఫజేఽనూపగత్వం| తుల్యదేశజన్మగత్వం, యథా-కఫజే జన్మప్రభృతిసేవితానూపగత్వం| 12| అతుల్యర్తుత్వం, యథా-వాతజే శారదత్వం| తుల్యర్తుత్వం, యథా-వాతజే గ్రీష్మత్వం| తుల్యప్రకోపర్తుత్వం, యథా-వాతజే వార్షికత్వం| 13| విపరీతప్రకృతిత్వం, యథా-పిత్తజే కఫప్రకృతిత్వం| తుల్యప్రకృతిత్వం, యథా-పిత్తజే పిత్తప్రకృతిత్వం| తుల్యనింద్యప్రకృతిత్వం, యథా-పిత్తజే వాతపిత్తప్రకృతిత్వం| వాతస్య యోగవాహిత్వాత్| 14| పాదసంపద్భావత్వం, పాదవికృతత్వం, సర్వపాదవికృతత్వం| 15| అనుకూలగ్రహత్వం, ప్రతికూలగ్రహత్వం, ప్రతికూలసర్వగ్రహత్వం| 16| ఏకదోషత్వం, ద్విదోషత్వం, సర్వదోషత్వం| 17| ఏకమార్గత్వం, అనేకమార్గత్వం, సర్వమార్గత్వం| 18| అనతిక్రాంతవత్సరత్వం, అతిక్రాంతవత్సరత్వం, బహ్వతిక్రాంతవత్సరత్వం| 19|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- యో గదో రోగః, శస్త్రాదిసాధనః శస్త్రాదిభిః సాధ్యతే, స కృచ్ఛ్రసాధ్యః కృచ్ఛ్రప్రతీకారో మహద్భిరుపాయైః సాధ్యతే తథా చిరేణ| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "కృచ్ఛ్రైరుపాయైః కృచ్ఛ్రస్తు మహద్భిశ్చ చిరేణ చ||" ఆదిగ్రహణేన క్షారాగ్నికర్మవిషలేపాదయో గృహ్యంతే| తథా, సంకరే చ- తతః పూర్వోక్తాత్సాధ్యలింగాత్సంకీర్ణత్వే సతి- యో గద ఉప్తన్నః, సోఽపి కృచ్ఛ్రసాధ్యః| చశబ్దః సముచ్చయే| తతస్తస్మాదుక్తసాధ్యలక్షణాద్యః సంకరే ద్విత్రివిపర్యయే సతి స్థితః| తథా చ- యువా ఆతురః కింతు న విజితాత్మా| విజితాత్మా వా కింతు రోగో మర్మస్థానగః| సర్వౌషధక్షమే దేహే జాతః కింతు వృద్ధః| కదాచిద్యువా న సర్వౌషధక్షమో దేహః| ఏవమనయా దిశా సర్వమప్యూహ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కృచ్ఛ్రసాధ్యం లక్షయతి-శస్త్రాదీతి| యో గదః శస్త్రాదిసాధనః, స కృచ్ఛ్రః-కృచ్ఛ్రసాధ్యః| యశ్చ గదస్తతస్తేభ్యః సుఖసాధ్యలక్షణేభ్యో జాతే సంకరే స్థితః, సోఽపి కృచ్ఛ్రః| సుఖసాధ్యలక్షణస్య తద్విపర్యయేణ సహైకత్రావస్థానం సంకరః| యథా-యువజత్వస్య స్త్రీజత్వేన| బాలజత్వస్య వృద్ధజత్వేన తు సహానవస్థానాన్న సంకరః| ఏవం సర్వత్ర| అస్య చ సంకరత్రైవిధ్యాత్త్రైవిధ్యం| అల్పవిపర్యయే సంకరే కృచ్ఛ్రః, తుల్యవిపర్యయే కృచ్ఛ్రతరః, బహువిపర్యయే కృచ్ఛ్రతమః| తథా, శస్త్రక్షారాగ్నిసాధనత్వాత్త్రైవిధ్యం| ఏతేషాం షణ్ణాం సంకరే తారతమ్యం స్వయమూహ్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- బాహుల్యేన విపర్యయే సాధ్యలక్షణవిపరీతత్వే సత్యాయుషో జీవితస్య శేషత్వాదక్షీణత్వాన్మారయితుమసమర్థః, పథ్యైరాహారవిహారైర్యాప్యో యాపనీయః, నాసౌ ప్రత్యాఖ్యేయః| ఏతావానేవాస్య ప్రత్యాఖ్యేయాద్వ్యాధేర్విశేషో యదాయుఃశేషత్వం, యాప్యస్య వ్యాధేరాయుఃశేషమాత్రం వర్జయిత్వా యదన్యత్తత్సర్వం సమానం ప్రాయేణాస్య చ ప్రత్యాఖ్యేయస్య వ్యాధేః| కస్య విపర్యయే సతి ? ప్రకృతత్వాత్సుఖసాధ్యస్య| పథ్యైరాహారవిహారైరభ్యసనమభ్యాసః పునః పునః కరణం, తస్మాద్ధితాహారవిహారసేవనాద్యాప్యః| స చ చికిత్సాయామల్పం సుఖం దత్త్వా పునః సోఽల్పేనైవ హేతునా ప్రతన్యతే| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "దత్త్వాల్పం సుఖమల్పేన హేతునా స ప్రతన్యతే| యాతి నాశేషతాం రోగః కర్మజో నియతాయుషః| ప్రపతన్నివ విష్కంభైర్ధార్యతేఽత్రాతురో హితైః"|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- యాప్యం లక్షత్వాదితి| తత ఇత్యనువర్తతే| యో గదః సుఖసాధ్యలక్షణవిపర్యయే స్థితః, స యాప్యః| నన్వౌషధైర్నివర్తతే చేత్సాధ్యత్వం, నో చేదసాధ్యత్వం, కిమిదం తృతీయం యాప్యత్వం నామేత్యత ఆహ-పథ్యాభ్యాసాత్ శేషత్వాత్, పథ్యస్యౌషధస్యాభ్యాసో నిత్యసేవనం, తస్మాద్యచ్ఛేషత్వం తతో యాప్యః| శిష్యతే నివర్తమానోఽపి కాత్స్న్ర్యేన న నివర్తత ఇతి శేషః| స చ నిఃశేషానివర్తనాన్న సాధ్య ఏవ, కించిన్నివర్తనాన్నాసాధ్య ఏవ, కింతు సాధ్యాసాధ్యో యాప్యాఖ్యః| స చ కియంతం కాలం యాప్య ఇత్యాహ-ఆ ఆయుషః, యావదాయురస్తి తావద్యాప్యః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 2)- "దత్త్వాల్పం సుఖమల్పేన హేతునా స ప్రతన్యతే| యాతి నాశేషతాం రోగః కర్మజో నియతాయుషః|| ప్రపతన్నివ విష్కంభైర్ధార్యతేఽత్రాతురో హితైః" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- న విద్యత ఉపక్రమః ప్రతీకారో యస్య సోఽనుపక్రమోఽచికిత్స్యః, ప్రత్యాఖ్యేయ ఇతి యావత్| కోఽసావనుపక్రమః ? యోఽత్యంతవిపర్యయే స్థితః| యో గదోఽర్థాద్యాప్యలక్షణాదవశిష్టాయుః శేషరూపాదత్యంతవిపర్యయే స్థితః, సర్వక్రియాపథాతిక్రాంతః, మజ్జశుక్రాదిగంభీరధాతుగతః, మర్మసంధిసమాశ్రితః, సోఽనుపక్రమ ఏవాచికిత్స్యః, సాధయితుమశక్యత్వాత్| తథౌత్సుక్యాదికృదితి| ఔత్సుక్యం చ మోహశ్చారతిశ్చ తాః కరోతీత్యౌత్సుక్యమోహారతికృత్| ఔత్సుక్యం విషయోత్కంఠా, మోహో- వైచిత్యం చిత్తనాశోఽజ్ఞానం, అరతిరసుఖం న కుత్రచిదవస్థితిః స్థానాసనాదిష్వనిర్వృతిశ్చేతసః, ఏతావతో యః కరోతి సోఽనుపక్రమః| తథా దృష్టరిష్ట ఇతి| దృష్టం రిష్టం మరణఖ్యాపకం చిహ్నం యస్మిన్ స దృష్టరిష్టః, దృష్టమరణఖ్యాపకలక్షణోఽనుపక్రమ ఏవ| తథాఽక్షనాశన ఇతి| అక్షాణీంద్రియాణ్యుచ్యంతే| చక్షురాదీన్యపి నాశయతి సోఽక్షనాశనః, ఇంద్రియోపరోధీ రోగోఽనుపక్రమో యః శీఘ్రమింద్రియవిఘాతకృత్| ఏవం పురా పరీక్ష్య వ్యాధిచికిత్సామారభేత| అన్యథాఽవశ్యం స్వార్థాదిహానిమవాప్నుయాద్వైద్యః| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "వ్యాధిం పురా పరీక్ష్యైవమారభేత తతః క్రియాం| స్వార్థవిద్యాయశోహానిమన్యథా ధ్రువమాప్నుయాత్" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అసాధ్యం లక్షయతి-అనుపక్రమ ఇతి| యో గదః సుఖసాధ్యలక్షణాత్యంతవిపర్యయే స్థితః, యశ్చ ఔత్సుక్యమోహారతికృత్, యశ్చ దృష్టరిష్టః-దృష్టమరణచిహ్నః, యశ్చ అక్షనాశనః- సర్వేంద్రియవిఘాతీ, స చతుర్విధోఽనుపక్రమ ఏవ స్యాత్| నాస్త్యుపక్రమః ప్రతీకారో యస్యేత్యనుపక్రమః| ఏవశబ్దో యాప్యవ్యుదాసార్థః| యాప్యోఽపి నిఃశేషానివర్తనాదనుపక్రమః, కింతు కించిన్నివర్తనాత్సోపక్రమోఽపి| అయం త్వనుపక్రమ ఏవ|| తస్మాత్తత్రౌషధం కుర్యాదిత్యర్థాదుక్తం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- ఏవంవిధమార్తమాతురముపక్రమ్యమపి త్యజేత్పరిహరేత్| భిషగ్భూపైర్ద్విష్టం- భిషగ్భిస్తథా భూపై రాజభిర్ద్విష్టం, వైద్యా రాజానశ్చ యం ద్విషంతి| తథా, తేషాం ద్విషం-శత్రుం, భిషగ్భూపాన్యో ద్వేష్టి, తమపి త్యజేత్| ద్విష్టం-శత్రుం చాత్మనః| హీనోపకరణమితి ఉపకరణవికలం హీనచికిత్సాంగం| వ్యగ్రం- కార్యబహులమన్యకార్యాపేక్షిణం కార్యాంతరాసక్తచేతసం| అవిధేయం- భిషజః, తదాజ్ఞాం యో న కరోతి, తమపి త్యజేత్| గతాయుషం- పరిక్షీణజీవితం| చండం- సహసాపకారకరణబుద్ధిం క్రూరకర్మాణం| శోకాతురం- స్త్ర్యాదివిరహోత్థేన శోకేన శుచార్తం| భీరుం- సభయం| కృతఘ్నం- యః కృతోపకారోఽప్యపకారం కరోతి| వైద్యమానినం- అవైద్యోఽపి యో వైద్యమివాత్మానం మన్యతే స్వమతేనైవౌషధం కరోతి మూఢః, తమపి త్యజేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆతురవిశేషేఽప్యౌషధం నిషేధతి-త్యజేదితి| భిషత్భూపైర్ద్విష్టమార్తం రోగిణం త్యజేత్| భిషజశ్చ భూపాశ్చ భిషగ్భూపాః, తైర్ద్విష్టం-తే యం ద్విషంతి| తేషాం ద్విషం-భిషగ్భూపాన్ యో ద్వేష్టి| ద్విషమాత్మానం యో ద్వేష్టి| హీనోపకరణం-ఔషధసామగ్రీరహితం| వ్యగ్రం-కార్యాంతరవ్యాకులం| అవిధేయం-వైద్యస్యానధీనం| గతాయుషముత్పన్నస్థాయిరిష్టం| భీరుం-వ్యాపద్భయాత్ త్యక్తౌషధం| కృతఘ్నముపకారేఽప్యపకారిణం| వైద్యమానినం-అవైద్యోఽపి య ఆత్మానం వైద్యం మన్యతే| ఏషాం సాధ్యానామప్యౌషధం న కార్యమిత్యర్థః| ఇతి సుఖసాధ్యాదిలక్షణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అస్య- అష్టాంగహృదయాఖ్యస్య, తంత్రస్య- తంత్ర్యంతే ధార్యంతేఽనేనాయుర్వేదార్థా ఇతి తంత్రం తస్య, అధ్యాయసంగ్రహః- అధ్యాయానాం సంగ్రహః సంక్షేప ఏకత్ర రాశీకరణం, అతః పరం- అస్మాదూర్ధ్వం, సుఖస్మరణాయ మయా వక్ష్యతే| స0-ఇమే పూర్వోక్తాస్త్రింశదధ్యాయాః, సూత్రస్థానముక్తం| ఆయుష్కామశ్చ దినర్త్వీహే చ రోగానుత్పాదనం చ ద్రవశ్చేతి ద్వంద్వః| ఈహా చర్యా చేష్టేత్యేకోఽర్థః| తేన ఆయుష్కామీయో దినచర్యా ఋతుచర్యా రోగానుత్పాదనీయో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయోఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయోఽన్నసంరక్షా మాత్రాశితీయో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో రసభేదీయో దోషాదివిజ్ఞానీయో దోషభేదీయో దోషోపక్రమణీయో ద్వివిధోపక్రమణీయః శోధనాదిగణసంగ్రహః స్నేహవిధిః స్వేదవిధిర్వమనవిరేచనవిధిర్బస్తివిధిర్నస్యవిధిర్ధూమవిధిర్గండూషాదివిధి రాశ్చోతనాంజనవిధిస్తర్పణపుటపాకవిధిర్యంత్రవిధిః శస్త్రవిధిః శిరావ్యధవిధిః శల్యాహరణవిధిః శస్త్రకర్మవిధిః క్షారాగ్నికర్మవిధిః| సూచనాత్సూత్రం, సూచ్యతేఽనేన సకలతంత్రార్థ ఇతి సూత్రస్థానం, సకలస్య తంత్రస్య శిరఃస్థానీయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఇత్యేష వ్యాధిప్రతీకారః సామాన్యసంక్షేపాభ్యాం వ్యాఖ్యాతః, ఏతావానేవార్థోఽస్మిన్ శాస్త్రే వ్యాఖ్యేయ ఇతి జ్ఞాపనార్థం| ఏవం హి జ్ఞాతే శాస్త్రతాత్పర్యం జ్ఞాయతే| శాస్త్రే హి కేచిదర్థా విధీయంతే, కేచిదనూద్యంతే, కేచిత్ప్రస్తుతసిధ్యర్థం అప్రస్తుతా అప్యుచ్యంతే| శాస్త్రతాత్పర్యజ్ఞస్తు విధేయాదీన్వివిచ్య శాస్త్రార్థం సుఖేన గృహ్ణాతి| అధ్యాయసంగ్రహోఽపి సుఖగ్రహణోపాయః| తేనాధ్యాయసంగ్రహం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-తంత్రస్యేతి| అతఃపరం-సంగ్రహానంతరం| ఆ0 ర0- అధ్యాయాన్ సంగృహ్ణాతి-ఆయుష్కామేతి| తత్ర ఆయుష్కామాదయస్త్రింశదధ్యాయాః, సూత్రస్థానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- శారీరం శారీరస్థానముచ్యతే| కింస్థానమధ్యాయసంగ్రహః| కే పునస్తే ? తానాహ| తత్ర గర్భావక్రాంతిశారీరం| తస్య వ్యాపత్ తద్వ్యాపత్ , తస్యేతి గర్భపరామర్శః, గర్భవ్యాపచ్ఛారీరం| అంగవిభాగం శారీరం| మర్మవిభాగం శారీరం| వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరం| దూతాదివిజ్ఞానీయం శారీరం| ఏవమేతే షడధ్యాయాః, శారీరస్థానం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- గర్భావక్రాంత్యాదయః షట్, శారీరం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- సర్వరోగనిదానం| జ్వరనిదానం| రక్తపిత్తకాసనిదానం| శ్వాసహిక్కానిదానం| రాజయక్ష్మాదినిదానం| మదాత్యయాదినిదానం| అర్శోనిదానం| అతీసారగ్రహణీదోషనిదానం| మూత్రాఘాతనిదానం| ప్రమేహనిదానం| విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం| ఉదరనిదానం| పాండుశోఫవిసర్పనిదానం| కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం| వాతవ్యాధినిదానం| వాతశోణితనిదానం| ఇత్యేవం షోడశాధ్యాయాః, నిదానస్థానం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- సర్వరోగనిదానాదయః షోడశ, నిదానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- చికిత్సితస్థానం ద్వావింశతిరధ్యాయాః| జ్వరచికిత్సితం| రక్తపిత్తచికిత్సితం| కాసచికిత్సితం| శ్వాసహిక్కాచికిత్సితం| రాజయక్ష్మచికిత్సితం| ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం| మదాత్యయచికిత్సితం| అర్శశ్చికిత్సితం| అతీసారచికిత్సితం| గ్రహణీదోషచికిత్సితం| మూత్రాఘాతచికిత్సితం| ప్రమేహచికిత్సితం| విద్రధివృద్ధిచికిత్సితం| గుల్మచికిత్సితం| ఉదరచికిత్సితం| పాండురోగచికిత్సితం| శ్వయథుచికిత్సితం| విసర్పచికిత్సితం| కుష్ఠచికిత్సితం| శ్విత్రకృమిచికిత్సితం| వాతవ్యాధిచికిత్సితం| వాతశోణితచికిత్సితం| ఇమే ద్వావింశతిరధ్యాయాశ్చికిత్సితస్థానం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- జ్వరచికిత్సాదయో ద్వావింశతిశ్చికిత్సితం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అత ఊర్ధ్వం కల్పస్థానం| అత్ర కల్పే వమనకల్పః| విరేచనకల్పః| వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిః| బస్తికల్పః| బస్తివ్యాపత్సిద్ధిః| షష్ఠో భేషజకల్పః| ఇత్యేవం షడధ్యాయాః, కల్పసిద్ధిస్థానం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0 - వమనకల్పాదయః షట్, కల్పస్థానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అత ఉత్తరం, అతోఽస్మాత్కల్పసిద్ధిస్థానాదూర్ధ్వముత్తరతంత్రం| బాలోపచరణీయః| బాలామయప్రతిషేధః| బాలగ్రహప్రతిషేధః| భూతవిజ్ఞానీయః| భూతప్రతిషేధః| ఉన్మాదప్రతిషేధః| అపస్మారప్రతిషేధః| వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయః| వర్త్మరోగప్రతిషేధః| సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞానీయః| తిమిరప్రతిషేధః| లింగనాశప్రతిషేధః| సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయః| సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధః| కర్ణరోగవిజ్ఞానీయః| కర్ణరోగప్రతిషేధః| నాసారోగవిజ్ఞానీయః| నాసారోగప్రతిషేధః| ముఖరోగవిజ్ఞానీయః| ముఖరోగప్రతిషేధః| శిరోరోగవిజ్ఞానీయః| శిరోరోగప్రతిషేధః| వ్రణవిజ్ఞానీయప్రతిషేధః| సద్యోవ్రణప్రతిషేధః| భంగప్రతిషేధః| భగందరప్రతిషేధః| గ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదాదివిజ్ఞానీయః| గ్రంథ్యర్బుదాదిప్రతిషేధః| క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయః| క్షుద్రరోగప్రతిషేధః| గుహ్యరోగవిజ్ఞానీయః| గుహ్యరోగప్రతిషేధః| విషప్రతిషేధః| సర్వవిషప్రతిషేధః| కీటలూతాదివిషప్రతిషేధః| మూషికాలర్కవిషప్రతిషేధః| రసాయనాధ్యాయః| వాజీకరణాధ్యాయ ఇతి| ఏవమేతే చత్వారింశదధ్యాయా ఉత్తరతంత్రం| తదితి బాలస్య పరామర్శః| ద్వౌ ద్వావితి వర్త్మని ద్వౌ, సంధౌ ద్వౌ, యథాసంఖ్యేన| త్రయ ఇతి దృక్తమోలింగనాశేషు ప్రత్యేకమేకైకః| గ్రంథ్యాదిక్షుద్రరోగగుహ్యరోగేషు పృథగ్ద్వయం ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వౌ| అనపత్యానామప్రజానాం పుంసాం చత్వారింశోఽధ్యాయో బీజపోషణః శుక్రవృద్ధిహేతురితి| ఇత్యేవమనేన ప్రకారేణ, సవింశమధ్యాయశతం షడ్భిః స్థానైః సూత్రశారీరనిదానచికిత్సాకల్పసిద్ధ్యుత్తరతంత్రైరుదీరితమితి భద్రం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థాన ఆయుష్కామీయోఽధ్యాయః ప్రథమః|| 1||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- బాలోపచరణీయాదయశ్చత్వారింశత్, ఉత్తరం| ఆ0 ర0- ఇతి షడ్భిః స్థానైర్వింశమధ్యాయశతమస్మిన్ శాస్త్రే ఉక్తం| అత్రాయుష్కామరోగానుత్పాదనద్రవాదిశబ్దాః ఆయుష్కామీయరోగానుత్పాదనీయద్గవద్గవ్యవిజ్ఞానీయాదిసంజ్ఞానాం లక్షకాః| దినర్త్వీహాదిశబ్దాః దినచర్యర్తుచర్యాదిసంజ్ఞానాం వాచకాః| శుద్ధ్యాదయః-శోధనాదిద్రవ్యగణాః| దృక్సేకః-ఆశ్చోతనం| క్షారాగ్నికర్మిక ఏకోఽధ్యాయః| మదాదయో-మదాత్యయాదయః| విశి-విడ్రోగయోరతీసారగ్రహణ్యోః| మూత్రితే-మూత్రరోగయోః మూత్రకృచ్ఛ్ర (మూత్రాఘాత) ప్రమేహయోః| భూతగే-భూతవిజ్ఞానీయతత్ప్రతిషేధయోః| వర్త్మసు-వర్త్మరోగవిజ్ఞానప్రతిషేధయోః| సంధిషు-సంధిగతరోగవిజ్ఞానప్రతిషేధయోః| దృగాదిషు త్రయః, న తు ప్రత్యేకం| సర్వగాదిషు షట్సు ప్రత్యేకం ద్వౌ, విజ్ఞానప్రతిషేధభేదాత్, వ్రణే తు వ్రణసద్యోవ్రణభేదాత్| సర్వగే-సర్వాక్షిరోగే| భంగే-అస్థిభంగే| గ్రంథ్యాదిప్రభృతిషు త్రిషు పృథక్ ద్వయం, విజ్ఞానప్రతిషేధభేదాత్| అనపత్యానాం బీజపోషణో-వాజీకరణం| వింశంవింశత్యుత్తరం| ఇత్యధ్యాయసంగ్రహః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| అధ్యాయ ఆయుష్కామీయః సామస్త్యేన నిరూపితః|| 1||