൨. ദിനചര്യാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥേതി സര്വേഷ്വധ്യായേഷു മങ്ഗലാര്ഥഃ| തഥാ അത ഇത്യാനന്തര്യേ പ്രസ്തുതാഭിസമ്ബന്ധേ വാ| അഥേത്യാദിശബ്ദാനാം പൂര്വാധ്യായേ വര്ണിത ഏവാര്ഥഃ| മാങ്ഗലികോ ഹ്യാചാര്യഃ പ്രത്യധ്യായാരമ്ഭേ മങ്ഗലാര്ഥമഥശബ്ദം പ്രയുങ്ക്തേ| ദിനേ ദിനേ ചര്യാ ദിനചര്യാ, ദിനസ്യ വാ ചര്യാ ദിനചര്യാ| ചരണം ചര്യാ| ഉഭയലോകഹിതമാഹാരവിഹാരചേഷ്ടിതമിതി യാവത്, പ്രതിദിനേ യത്കര്തവ്യമ്| ദിനചര്യാ യസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി പൂര്വവത് ഛപ്രത്യയമുത്പാദ്യ തല്ലോപേ പ്രകൃതിഭാവത്വം ച പ്രതിപാദ്യ ദിനചര്യേതി നിഷ്പാദ്യതേ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| നനു, പ്രസ്തുതാദായുഷ്കാമീയാദധ്യായാദനന്തരം കോऽസ്യ സമ്ബന്ധഃ ?| ഉച്യതേ| യസ്മാദായുഷ്കാമേണ പുരുഷേണ യത്പ്രധാനമായുഷ്യം തദാസേവ്യം പ്രഥമതഃ, തദന്വന്യാനി യാന്യായുഷ്യാണി| അതഃ പ്രഥമം താവദാചാരപ്രധാനേന ഭവിതവ്യമ്| യതഃ, "ആചാരാദായുര്ലഭ്യതേ" ഇത്യാചാര്യാഃ| യദ്യപ്യത്ര രാത്രിചര്യാऽപി വിഹിതാ, തഥാപി പ്രാധാന്യാദ്ദിനചര്യാ അസ്മിന്നധ്യായേ നിര്ദിഷ്ടാ| അതോ ദിനചര്യാധ്യായോऽയമുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ ദിനചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥാത ഇതി| യതഃ പൂര്വാധ്യായേ വ്യാധിപ്രതീകാരഃ സാമാന്യസംക്ഷേപാഭ്യാം വ്യാഖ്യാതഃ| സ ഏവേദാനീം വിശേഷവിസ്തരാഭ്യാം വ്യാഖ്യേയഃ| സ ച ഹേത്വാദിക്രമേണ| തത്രാദൌ ബഹുവക്തവ്യത്വാദ്ബഹിരങ്ഗോ ഹേതുഃ| സ ദ്വേധാ-വിഹാരഃ ആഹാരശ്ച| വിഹാരോ ദ്വേധാ-നിയതകാലോऽനിയതകാലശ്ച| നിയതകാലോऽദ്വേധാ-ദൈനന്ദിനഃ ആര്തവശ്ച| തത്ര ദൈനന്ദിനോऽസ്മിന്നധ്യായേ| അത ഏവായം ദിനചര്യാഖ്യഃ| സ ച പ്രബോധാദിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാത്രേശ്ചതുര്ദശോ മുഹൂര്തോ ബ്രാഹ്മോ മുഹൂര്തഃ, വിഷുവതി സമരാത്രിംദിവേ കാലേ ദ്വിഘടികോപലക്ഷണഃ| മുഹൂര്തസ്യ ചേഹ ദ്വിഘടികോപലക്ഷണാര്ഥത്വാത്സര്വസ്മിന് കാലേ രാത്രേശ്ചതുര്ഘടികാവശേഷേ സമുത്ഥാനം കാര്യമിതി സ്ഥിതമ്| (സ്വസ്ഥോ-നീരോഗഃ കല്യഃ| സ ആയുഷോ യഥോപചരിതസ്യ ജീവിതസ്യ രക്ഷാര്ഥം ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേദഭ്യുത്ഥാനം കുര്യാത്| മുഹൂര്തോ-നാഡികാദ്വയമ്| ബ്രഹ്മ-ജ്ഞാനം, തദര്ഥമധ്യയനാദ്യപി ബ്രഹ്മ, തസ്യ യോഗ്യോ മുഹൂര്തോ ബ്രാഹ്മഃ, പശ്ചിമയാമസ്യ നാഡികാദ്വയമ്|) തസ്മിന് ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത്| കിമ്ഭൂതഃ ? സ്വസ്ഥോऽനാതുരഃ| (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൧൫/൪൮)- "സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച സമധാതുമലക്രിയഃ| പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയമനാഃ സ്വസ്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ" ഇതി സ്വസ്ഥലക്ഷണമ്| കിമര്ഥമുത്തിഷ്ഠേത് ? രക്ഷാര്ഥമായുഷോ ജീവിതസ്യ| തദാ ഹ്യുത്തിഷ്ഠതോ വ്യാധ്യലക്ഷ്മ്യാദ്യഭാവ ഏവായുഷോ രക്ഷാ ഭവതി| ആതുരേണ ധാതുസാമ്യാര്ഥം സ്വപ്തവ്യമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്ര പ്രബോധം വിധത്തേ-ബ്രാഹ്മോ മൂഹൂര്ത ഇതി| രാത്രേരുപാന്ത്യോ മുഹൂര്താ ബ്രാഹ്മഃ| തത്ര ഉത്തിഷ്ഠേത്-പ്രബുധ്യേത്| സ്വസ്ഥോനീരോഗഃ| രോഗിണസ്ത്വനിയമഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശരീരസ്യ ചിന്താ ശരീരചിന്താ- ജീര്ണാജീര്ണനിരൂപണാദികാ, താം നിര്വര്ത്യ, തതോ മൂത്രപുരീഷാദേഃ കൃതശൌചവിധാനഃ, തതോऽനന്തരം ദന്തപവനമര്കാദികം ഭക്ഷയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൩)- "ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേജ്ജീര്ണാജീര്ണം നിരൂപയന്" ഇത്യാദി| അര്കഃ- സൂര്യാഹ്വഃ| ന്യഗ്രോധോ- യക്ഷാവാസഃ| ഖദിരോ- ഗായത്രീ| കരഞ്ജശ്ചിരിബില്വഃ| കകുഭോऽര്ജുനഃ| ആദിശബ്ദേന മാലതീകരവീരാദിപരിഗ്രഹഃ| കഥം ഭക്ഷയേത് ? ദന്താനാം മാംസാന്യബാധയന്നപീഡയന്| പ്രാതഃ- പ്രത്യുഷസി, ഭുക്ത്വാ ച- ആഹാരം ഭക്ഷയിത്വാ ച| മൃദ്വഗ്രം- കൂര്ചിതാഗ്രമ്| തഥാ കഷായകടുതിക്തമ്, രസത്രയേണ ഹ്യനേന മുഖവൈരസ്യാരോചകശ്ലേഷ്മാദ്യപനയാഃ സമ്യക് സമ്പദ്യന്തേ| അര്കാദ്യുപാദാനാദേവ കഷായാദിത്വേ ലബ്ധേ, കഷായാദിഗ്രഹണം സങ്ഗ്രഹാദിഗൃഹീതസ്യ സങ്ഗ്രഹാര്ഥം സ്പഷ്ടാര്ഥം ച| അര്കാദിഗ്രഹണമുദാഹരണാര്ഥം ജ്ഞേയമ്| അത്ര സംക്ഷേപവിവക്ഷയാ ന ദന്തപവനസ്യ ഗണസങ്ഗ്രഹഃ| ദ്വാദശാദ്യങ്ഗുലപ്രമാണത്വം ശ്ലേഷ്മാതകാദ്യനിഷ്ടദന്തപവനനിഷേധശ്ച തന്ത്രാന്തരോക്ത (സങ്ഗ്രഹോക്ത) മപി നേഹോക്തമ്| സുശ്രുതേനോക്തമ് (?) "അജഗ്ധമനുപക്ലിഷ്ടം ഷഡഷ്ടദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| പ്രദേശനീമുഖസമം മൃദു സ്യാദ്ദന്തധാവനമ്| കൂര്ചിതാഗ്രം" ഇത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശൌചം വിധത്തേ-ശരീരചിന്താമിതി| തതഃ-പ്രബോധാനന്തരമ്| കൃതശൈചവിധിര്ഭവേത്-സ്മൃത്യുക്തവിധിനാ മലോത്സര്ഗാദ്യാചമനപര്യന്തം കുര്യാത്| കിം കൃത്വാ ശരീരചിന്താം നിര്വര്ത്യ-നിഷ്പാദ്യ| കീദൃശം മേ ശരീരം, കിഞ്ച മയാ അസ്യ ഹിതമനുഷ്ഠിതം, കിംവാ അദ്യാനുഷ്ഠേയമിത്യാദി വിമര്ശഃ ശരീരചിന്താ| വക്ഷ്യതി ഹി (സൂ. അ. ൨/൪൭)- "നക്തംദിനാനി മേ യാന്തി കഥമ്ഭൂതസ്യ സമ്പ്രതി| ദുഃഖഭാങ്ഗ ഭവത്യേവം നിത്യം സന്നിഹിതഃ സ്മൃതിഃ||" ധര്മശാസ്ത്രേऽപി-"ബ്രാഹ്മോ മുഹൂര്ത ഉത്ഥായ ചിന്തയേദാത്മനോ ഹിതമ്" ഇതി| തദാ ഹി കൃതോ വിമര്ശോ യഥാര്ഥോ ഭവതി, മനസഃ പ്രസന്നത്വാത്| ദന്തധാവനം വിധത്തേ-അര്കേതി| പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ ചേതി ദ്വികാലം ദന്തപവനം ഭക്ഷയേത്| ദന്താഃ പൂയന്തേ ശോധ്യന്തേऽനേനേതി ദന്തപവനം-ദന്തകാഷ്ഠമ്| തച്ചാര്കാദിജമ്| കകുഭോऽര്ജുനഃ| ആദിശബ്ദാദസനാദയഃ| തച്ച മൂലമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "വടാസനാര്കഖദിരകരഞ്ജകരവീരജമ്| സര്ജാരിമേദാപാമാര്ഗമാലതീകകുഭോദ്ഭവമ്|| കഷായതിക്തകടുകം മൂലമന്യദപീദൃശമ്| വിജ്ഞാതവൃക്ഷം ക്ഷുണ്ണാഗ്രമൃജ്വഗ്രന്ഥി സുഭൂമിജമ്||" ഇതി| കനീന്യഗ്രസമസ്ഥ്യൌല്യം-കനിഷ്ഠികാങ്ഗുല്യഗ്രഭാഗവത്സ്ഥൂലമ്| പ്രഗുണംഋജു| കഷായാദിരസമര്കാദിഭ്യോऽന്യദപി ഗ്രാഹ്യമ്, അര്കാദ്യനഭിവ്യക്തകഷായാദിരസമപി ഗ്രാഹ്യാമിത്യുഭയോര്ഗ്രഹണമ്| ഭക്ഷണേന ഭക്ഷണപൂര്വകം ദന്തഘര്ഷണം ലക്ഷ്യതേ, ദന്തമാംസബാധനനിഷേധാന്യഥാനുപപത്തേഃ| ന ഹി ഭക്ഷണമാത്രേണ ദന്തമാംസാനാം പീഡാ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ ച യതവാഗ്ഭക്ഷയേദ്ദന്തധാവനമ്| വാപ്യത്രിവര്ഗത്രിതയക്ഷൌദ്രാക്തേന ച ഘര്ഷയേത്| വാപ്യം-കുഷ്ഠമ്| ത്രിവര്ഗത്രിതയം-ത്രിഫലാ, ത്രികടുകം, ത്രിജാതകം ച| ശനൈസ്തേന തതോ ദന്താന് ദന്തമാംസാന്യബാധയന്" ഇതി| ഘര്ഷണം ചാധോദന്തപുര്വകമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "ദന്താന് പൂര്വമധോ ഘര്ഷേത്പ്രാതഃ സിഞ്ചേച്ച ലോചനേ| തോയപൂര്ണമുഖോ ഗ്രീഷ്മശരദോഃ ശീതവാരിണാ" ഇതി| ഋത്വന്തരേ കോഷ്ണവാരിണേത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അജീര്ണാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതാനി വിദ്യന്തേ യസ്യേതി 'അത ഇനിഠനൌ' ഇതി ഇനിഃ| ഏവം തൃഷ്ണാസ്യേത്യാദൌ ദ്വന്ദ്വാദിനിശ്ച| തദ്ദന്തപവനമജീര്ണീ ന ഭക്ഷയേത്| ഏവം വമഥ്വാദീനാം കര്ണാമയ്യന്താനാം സമ്ബന്ധോ യോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗവിശേഷേ ദന്തധാവനം നിഷേധതി-നാദ്യാദിതി| അജീര്ണാദിരോഗീ, തദ്ദന്തപവനം, നാദ്യാന്ന ഭക്ഷയേത്| അര്ദിതംഏകായാമഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൩)- "നൈവ ശ്ലേഷ്മാതകാരിഷ്ടബിഭീതധവധന്വജാന്| ബില്വബബ്ബൂലനിര്ഗുണ്ഡീശിഗ്രുതിന്ദുകതില്വകാന്|| കോവിദാരശമീപീലുപിപ്പലേങ്ഗുദഗുഗ്ഗുലൂന്| പാരിഭദ്രകമമ്ലീകാമോചക്യൌ ശാല്മലീം ശണമ്|| സ്വാദ്വമ്ലലവണം ശുഷ്കം സുഷിരം പൂതി പിച്ഛിലമ്| പാലാശമാസനം ദന്തധാവനം പാദുകേ ത്യജേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതോ-ദന്തപവനഭക്ഷണാനന്തരം, സൌവീരാഖ്യമഞ്ജനം ഭജേത്| കസ്മാത് ? യതോ ഹിതമക്ഷ്ണോഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഞ്ജനം വിധത്തേ-സൌവീരമിതി| തതോ-ദന്തധാവനാന്തരം, സൌവീരാഖ്യമഞ്ജനം ഭജേത്| യസ്മാദക്ഷ്ണോര്നേത്രയോഃ നിത്യം-സര്വദാ, ഹിതം-പഥ്യമ്| അസ്യ ച മൃദുചൂര്ണാഞ്ജനത്വാത്തിസ്രഃ ശലാകാ മാനമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു ഫലമുക്തമ് (സൂ. അ. ൩)- "ലോചനേ തേന ഭവതോ മനോജ്ഞേ സൂക്ഷ്മദര്ശനേ| വ്യക്തത്രിവര്ണേ വിമലേ സുസ്നിഗ്ധഘനപക്ഷ്മണീ||" ഇതി| സുശ്രുതസ്തു (ചി. അ. ൨൪/൧൮) സ്രോതോഞ്ജനമാഹ-"മതം സ്രോതോഞ്ജനം ശ്രേഷ്ഠം വിശുദ്ധം സിന്ധുസമ്ഭവമ്| ദാഹകണ്ഡൂമലഘ്നം ച ദൃഷ്ടേഃ ക്ലേദരുജാപഹമ്||" ഇതി| ഉഭയോഃ പ്രാമാണ്യാദ്വികല്പഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസ്മാത്കാരണാത്, സ്രാവണാര്ഥം സപ്തരാത്രേ സതി, രസാഞ്ജനം ദാര്വീക്വാഥസമുദ്ഭവാഖ്യം, യോജയേത്| യസ്മാച്ചക്ഷുസ്തേജോമയമാഗ്നേയമ്| യദ്യപി പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം സര്വമപി, തഥാപി ബാഹുല്യേന വ്യപദേശാത്തേജോമയമുച്യതേ| അത ഏവ തദ്രൂപാണ്യാലോചയതി| തഥാ ച ലോകേ കശ്ചിദാഹ-- "നരപതിരേതി" ഇതി| ന ചാസൌ നരാണാമേവ പതിഃ കിന്തര്ഹി നാരീണാമപീതി| തസ്യ ഹി ചക്ഷുഷോ വാതപിത്താഭ്യാമപി ഭയമസ്തി, വിശേഷേണ തു കഫാദ്ഭയമ്, തതോ രസാഞ്ജനം യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സൌവീരാപവാദേന രസാഞ്ജനം വിധത്തേ-ചക്ഷുരിതി| സപ്തരാത്രേ രസാഞ്ജനം യോജയേത്| അന്തരാര്ഥേ സപ്തമീ, സപ്തരാത്രമന്തരം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| കിമര്ഥം ? സ്രാവണാര്ഥം,- ശ്ലേഷ്മനിബര്ഹണാര്ഥമ്| യസ്മാച്ചക്ഷുസ്തേജോമയമ്, തതസ്തസ്യ ശ്ലേഷ്മതഃ-കഫാജ്ജലാത്മകാത്, വിശേഷാദ്ഭയമ്| വാതപിത്തയോസ്തു വിശേഷഭയാഭാവാന്നിത്യാഞ്ജനേന ച പ്രസാദനേനോപശമാത് പൃഥക് പ്രതീകാരാഭാവഃ| അസ്യ ച തീക്ഷ്ണപിണ്ഡാഞ്ജനത്വാദ്ധരേണുമാത്രത്വമ്| പിണ്ഡത്വം ച ദാര്വീക്കാഥജത്വാത്| ഉക്തം ഹി-"ദാര്വീക്കാഥമജാക്ഷീരപാദം പക്ത്വാ യദാ ഘനമ്| തദാ രസാഞ്ജനാഖ്യം തന്നേത്രയോശ്ച പ്രയോജയേത്||" ഇതി| നനു "പഞ്ചസപ്താഷ്ടരാത്രേ വാ സ്രാവണാര്ഥം രസാഞ്ജനമ്|" ഇതി (സൂ. അ. ൫/൧൨) ചരകവചനമ്| ഇഹ തു സപ്തരാത്ര ഇതി വിരോധഃ| മൈവമ്| പഞ്ചസപ്താഷ്ടരാത്രാണാം ബഹുമധ്യാല്പകഫവിഷയത്വാത്| നനു "നിശായാം തു ധ്രുവമഞ്ജനമിഷ്യതേ" ഇതി (സൂ. അ. ൫/൧൪) ചരകേണാഞ്ജനസ്യ രാത്രിഃ കാല ഉക്തഃ| ഇഹ തു ദന്തധാവനാന്തരമിതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ചരകവാക്യസ്യ ഹ്യയമര്ഥഃ| യദാ നിത്യാഞ്ജനം ബാധിത്വാ പൂര്വാഹ്ണേ രസാഞ്ജനം പ്രയുജ്യതേ തദാ ധ്രുവം നിത്യസേവ്യമഞ്ജനം നിശായാമിഷ്യതേ, അന്യദാ തു പ്രാതരേവേത്യവിരോധഃ| തഥാ ച മനുഃ (അ. ൪/൧൫൨)- "മൈത്രം പ്രസാധനം സ്നാനം ദന്തധാവനമഞ്ജനമ്| പൂര്വാഹ്ണ ഏവ കുര്വീത ദേവതാനാം ച പൂജനമ്|" ഇതി| മൈത്രം-സൂര്യാരാധനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാവനാദീനാം ഗുണാഃ നസ്യാദിവിധിഷു വക്ഷ്യമാണാ വിധാനം ച| താമ്ബൂലസ്യ തു വൈശദ്യാരുചിഹരത്വസൌഗന്ധ്യാദിഗുണാഃ പ്രസിദ്ധാ ഏവ| നാവനാദീനാം താമ്ബൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ| തതോऽഞ്ജനാദനന്തരം, നാവനഗണ്ഡൂഷധൂമതാമ്ബൂലാനി ഭജതേ യഃ സ ഏവംവിധോ ഭവേത്| 'ഭജോ ണ്വിഃ' ഇതി ണ്വിഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നസ്യാദീന് വിധത്തേ-തത ഇതി| തതോऽഞ്ജനാദനന്തരം, ക്രമേണ നാവനാദീന് ഭജേത്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "അണുതൈലം തതോ നസ്യം തതോ ഗണ്ഡൂഷധാരണമ്| ഘനോന്നതപ്രസന്നത്വക്സ്കന്ധഗ്രീവാऽऽസ്യവക്ഷസഃ|| സുഗന്ധിവദനാഃ സ്നിഗ്ധനിസ്വനാ വിമലേന്ദ്രിയാഃ| നിര്വലീപലിതവ്യങ്ഗാ ഭവേയുര്നസ്യശീലിനഃ" ഇതി| ഗണ്ഡൂഷശ്ച സ്നേഹകഷായോഷ്ണോദകൈഃ ക്രമാത് കാര്യഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "ഓഷ്ഠസ്ഫുടനപാരുഷ്യമുഖശോഷദ്വിജാമയാഃ| ന സ്യുഃ സ്വരോപഘാതാശ്ച സ്നേഹഗണ്ഡൂഷധാരണാത്|| ഖദിരക്ഷീരവൃക്ഷാരിമേദാമ്ബുകവലഗ്രഹഃ| അരോചകാസ്യവൈരസ്യമലപുതിപ്രസേകജിത്|| സുഖോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷൈര്ജായതേ വക്ത്രലാഘവമ്| പ്രായോഗികം തതോ ധൂമം ഗന്ധമാല്യാദി ചാചരേത്| ധൂമപസ്യോര്ധ്വജത്രൂത്ഥാ ന സ്യുര്വാതകഫാമയാഃ| അഞ്ജനോത്ക്ലേശിതം നസ്യൈഃ കവലൈര്നാവനേരിതമ്| ധൂമേന കവലോത്ക്ലിഷ്ടം ക്രമാദ്വാതകഫം ജയേത്" ഇതി| താമ്ബൂലം തു ജാതീഫലാദിയുക്തമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "രുചിവൈശദ്യസൌഗന്ധ്യമിച്ഛന്വക്ത്രേണ ധാരയേത്| ജാതീലവങ്ഗകര്പൂരകങ്കോലകടുകൈഃ സഹ|| കടുകം-ലതാകസ്തൂരികാഫലമ്| താമ്ബൂലീനാം കിസലയം ഹൃദ്യം പൂഗഫലാന്വിതമ്" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷതം വിദ്യതേ യേഷാം തേ ക്ഷതാഃ| അര്ശ ആദിത്വാദച്| ഏവം പിത്താസ്രാ രൂക്ഷാശ്ച| ഉത്കുപിതമഭിഷ്യന്നം ചക്ഷുരേകം ദ്വേ വാ യേഷാം ത ഏവമ്| ക്ഷതാശ്ച പിത്താസ്രാശ്ച രൂക്ഷാശ്ചോത്കുപിതചക്ഷുഷശ്ച, തേഷാമപഥ്യമഹിതമ്| തഥാ വിഷാര്താനാം മൂര്ച്ഛാര്താനാം മദാര്താനാം ശോഷിണാം ച, ഇത്യപിശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ശോഷിണോ- രാജയക്ഷ്മിണഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷതാദൌ താമ്ബൂലം നിഷേധതി-താമ്ബൂലമിതി| ക്ഷതംക്ഷതകാസഃ| പിത്താസ്രം-രക്തപിത്തമ്| രൂക്ഷോ-നിഃസ്നേഹാങ്ഗഃ| ഉത്കുപിതചക്ഷുഃ-അഭിഷ്യന്ദാഖ്യോऽക്ഷിരോഗഃ| ശോഷോ-മുഖശോഷോ രാജയക്ഷ്മാ ച| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (ചി. അ. ൨൪/൨൪)-"രക്തപിത്തക്ഷതക്ഷീണതൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതിനാമ്| രൂക്ഷദുര്ബലമത്താനാം ന ഹിതം മുഖശോഷിണാമ്||" ഇതി| താമ്ബൂലം സുപ്തോത്ഥിതാദൌ തു പഥ്യമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)-"പഥ്യം സുപ്തോത്ഥിതേ ഭുക്തേ സ്നാതേ വാന്തേ ച മാനവേ| ദ്വിപത്രമേകം പൂഗം ച സചൂര്ണഖദിരം ച തത്" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭ്യങ്ഗം നിത്യം സതതമാചരേത്| നിത്യഗ്രഹണം ചോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ഏകദ്വിത്രിദിനാന്തരമപി യഥോദിതമാചരതോ ന ദോഷഃ| സോऽഭ്യങ്ഗഃ, ആചര്യമാണോ ജരാ ച ശ്രമശ്ച വാതശ്ച താന് ഹന്തീതി ക്വിപ്| തഥാ ദൃഷ്ടീത്യാദി| ദൃഷ്ടേഃ പ്രസാദോ- വൈമല്യം ദൃഷ്ടിപ്രസാദഃ| ശോഭനാ ചാസൌ ത്വക് ച സുത്വക്, തസ്യാ ഭാവഃ സുത്വക്ത്വമ്| ദൃഢസ്യ ഭാവോ ദാര്ഢ്യമ്| "വര്ണദൃഢാദിഭ്യഃ ഷ്യഞ്ച" ഇതി ഷ്യഞ്| ദൃഷ്ടിപ്രസാദാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താനി കരോതി യോऽഭ്യങ്ഗഃ, സ ഏവമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗം വിധത്തേ-അഭ്യങ്ഗമിതി| സ ചോത്പന്നായാം ക്ഷുധി വിധേയഃ| തദാ ഹി ശുദ്ധസ്രോതസ്തയാ രോമകൂപൈഃ സ്നേഹോ ദേഹം വ്യാപ്നോതി, തം ചോഷ്മാ പചതി| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "അഥ ജാതാന്നപാനേച്ഛോ മാരുതഘ്നൈഃ സുഗന്ധിഭിഃ| യഥര്തുസംസ്പര്ശസുഖൈസ്തൈലൈരഭ്യങ്ഗമാചരേത്||" ഇതി| അഭ്യങ്ഗഫലമാഹ- സ ഇതി| സോऽഭ്യങ്ഗഃ , ജരാദീന് ഹന്തി, ദൃഷ്ടിപ്രസാദാദീംശ്ച കരോതി| സുത്വക്ത്വം-നിര്മലനിര്വലീകത്വം ത്വചഃ| സങ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩)- "രഥാക്ഷചര്മഘടവദ്ഭവന്ത്യഭ്യങ്ഗതോ ഗുണാഃ| സ്പര്ശനേऽഭ്യധികോ വായുഃ സ്പര്ശനം ച ത്വഗാശ്രിതമ്|| ത്വച്യശ്ച പരമഭ്യങ്ഗോ യസ്മാത്തം ശീലയേദതഃ "| ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തമഭ്യങ്ഗമ്, ശിരഃശ്രവണപാദേഷു, വിശേഷേണാതിശയേന, ശീലയേദഭ്യസേത്, ഇതി വചനാച്ചാവശ്യം ന തഥാ സര്വശരീരേऽഭ്യങ്ഗഃ കാര്യഃ, യഥൈതേഷു ശിരഃശ്രവണപാദേഷു| അത്ര ച പൂര്വവദേകത്വാഭാവഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗാഭ്യാസം വിധത്തേ-ശിര ഇതി| തമഭ്യങ്ഗം, ശീലയേദഭ്യസേത് സര്വേഷ്വങ്ഗേഷു, വിശേഷാന്മൂര്ധകര്ണാങ്ഘ്രിഷു| ഏകസ്മിന്നേവ പ്രയോഗേ പുനഃ പുനഃ യോജനമഭ്യാസഃ| പ്രത്യഹം പ്രയോഗാഭ്യാസസ്തു നിത്യമിത്യനേനൈവോക്തഃ| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩) തു-"സ കേശ്യഃ ശീലിതോ മൂര്ധ്നി കപാലേന്ദ്രിയതര്പണഃ| ഹനുമന്യാശിരഃകര്ണശൂലഘ്നം കര്ണപൂരണമ്|| പാദാഭ്യങ്ഗസ്തു തത്സ്ഥൈര്യനിദ്രാദ്ദഷ്ടിപ്രസാദകൃതു| പാദസുപ്തിശ്രമസ്തമ്ഭസങ്കോചസ്ഫുടനപ്രണുത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭ്യങ്ഗോ വര്ജ്യോ- വര്ജനീയഃ| കഫഗ്രസ്തേന കൃതസംശുദ്ധിനാ അജീര്ണിനാ ച| ഗ്രസ്തഗ്രഹണമതിശയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗം കഫഗ്രസ്താദൌ നിഷേധതി-വര്ജ്യ ഇതി| കഫഗ്രസ്തഃ-അതിവൃദ്ധശ്ലേഷ്മാ, കൃതസംശുദ്ധിഃ-കൃതവമനവിരേകഃ, അജീര്ണീ ച, അഭ്യങ്ഗം വര്ജയേത്| കൃതസംശുദ്ധേസ്തദഹരേവ നിഷിദ്ധഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (ചി. അ. ൨൪/൩൬)- "തരുണജ്വര്യജീര്ണീ ച നാഭ്യക്തവ്യഃ കഥഞ്ചന| തഥാ വാന്തോ വിരിക്തശ്ച നിരൂഢോ യശ്ച മാനവഃ|| പൂര്വയോഃ കൃച്ഛ്രതാ വ്യാധ്യോരസാധ്യത്വമഥാപി വാ|| ശേഷാണാം തദഹഃ പ്രോക്താ അഗ്നിസാദാദയോ ഗദാഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശരീരായാസജനനം കര്മ വ്യായാമ ഉച്യതേ| തസ്മാത്പഞ്ചഗുണാഃ ലാഘവാദയോ നിഷ്പദ്യന്തേ| വിഭക്താനി-വിഭാഗേന സ്ഥിതാനി, ഘനാനി- ദൃഢാനി, ഗാത്രാണി യസ്യ സ വിഭക്തഘനഗാത്രഃ, തസ്യ ഭാവസ്തത്ത്വമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഇഷ്ടസാധനത്വകഥനദ്വാരാ വ്യായാമം വിധത്തേ-ലാഘവമിതി| വ്യായാമാത് ലാഘവാദ്യുപജായതേ| തസ്മാത്തം കുര്യാദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്| വിഭക്തഘനഗാത്രത്വം-സുസന്നിവിഷ്ടനിബിഡാവയവത്വമ്| ആയാസമാത്രഫലം ശാരീരം കര്മ വ്യായാമഃ|ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)- "ശരീരായാസജനകം കര്മ വ്യായാമ ഉച്യതേ" ഇതി| തച്ച നിയുദ്ധാദി| തച്ചാഭ്യക്തഗാത്രൈഃ ക്രിയതേ, ഇത്യഭ്യങ്ഗാനന്തരമുക്തമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (സൂ. അ. ൩/൧൦)- "വാതഘ്നതൈലൈരഭ്യങ്ഗം മൂര്ധതൈലം വിമര്ദനമ്| നിയുദ്ധം കുശലൈഃ സാര്ധം പാദാഘാതം ച യുക്തിതഃ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതപിത്താമയീ, ബാലഃ- ആഷോഡശാദ്വര്ഷാത്, വൃദ്ധഃ- സപ്തതേരൂര്ധ്വമ്, അജീര്ണീ ച, തം ജഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതരോഗാദൌ വ്യായാമം നിഷേധതി-വാതപിത്താമയീതി| തം-വ്യായാമമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുരവധാരണേ| ബലവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ സ്നിഗ്ധഭോജിഭിരര്ധശക്ത്യൈവ നിഷേവ്യോ വ്യായാമഃ| പ്രാക് ശ്രമാദ്വായാമവര്ജനം കാര്യമിത്യര്ഥഃ| കദാസൌ വിധാതവ്യഃ ? ഇത്യാഹ- ശീതകാല ഇതി| ഹേമന്തേ ശിശിരേ വസന്തേ ച സേവ്യഃ| ശീതര്തുവസന്താഭ്യാമന്യദാ മന്ദമേവ സേവ്യഃ| മന്ദമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| ക്രിയാവിശേഷണാനാം ച കര്മത്വമേകത്വം നപുംസകത്വം ച വക്തവ്യമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യായാമമാത്രാമാഹ-അര്ധശക്ത്യേതി| അര്ധശക്ത്യാ വ്യായാമോ നിഷേവ്യഃ| കിം സര്വൈഃ? നേത്യാഹ-ബലിഭിരിതി| ബലിഭിഃ സ്നിഗ്ധഭോജിഭിരിതി മിലിതം വിശേഷണമ്| കിം സര്വദാ? നേത്യാഹ-ശീതകാല ഇതി| ശീതകാലേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ| അന്യദാ തു തതോऽര്ധശക്തേര്മന്ദമല്പമാത്രം നിഷേവ്യഃ| അന്യദേത്യന്യസ്യാമവസ്ഥായാം അന്യസ്മിംശ്ച ഋതൌ| അന്യാവസ്ഥാ-ബലിത്വസ്നിഗ്ധഭോജിത്വവിപര്യയഃ| അന്യര്തുഃ- ഗ്രീഷ്മാദിത്രയമ്| ഏവ ശബ്ദേന മന്ദത്വവിഷയേ അര്ധശക്തേര്ന പ്രവേശഃ,അര്ധശക്തിവിഷയേ തു മന്ദത്വപ്രവേശോऽസ്തീതി ദ്യോത്യതേ|അര്ധശക്തിലക്ഷണമ് സുശ്രുതേനോക്തമ് (ചി. അ. ൨൪/൪൩)- "ഹൃദി സ്ഥാനസ്ഥിതോ വായുര്യദാ വക്രം പ്രപദ്യതേ| വ്യായാമം കുര്വതോ ജന്തോസ്തദ്വലാര്ധസ്യ ലക്ഷണമ് " ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തം- വ്യായാമം, കൃത്വാ, അനുസുഖം- യഥാ ശരീരേ ബാധാ ന സ്യാത്തഥാ, ദേഹം മര്ദയേത്| സമന്തതഃ- പരിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ - മര്ദനം വിധത്തേ-തം കൃത്വേതി| അനുസുഖം-സുഖാനതിക്രമേണ| സമന്തതഃ-സര്വാങ്ഗേഷു| അതിവ്യായാമദോഷകഥനാത്പൂര്വം മര്ദനവിധാനം മര്ദനസ്യ വ്യായാമാങ്ഗത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്| അങ്ഗത്വം ചോക്തമേവ, തം കൃത്വേതി| അത ഏവോക്തം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ജൈജ്ജടേന-"മര്ദനമപി വ്യായാമാന്തഃപാത്യേവ" ഇതി| തച്ച വിശേഷാത്പദ്ഭ്യാമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേന (ചി. അ. ൨൪/൪൩)- "വ്യായാമസ്വിന്നഗാത്രസ്യ പദ്ഭ്യാമുദ്വര്തിതസ്യ ച|| വ്യാധയോ നോപസര്പന്തി സിംഹം ക്ഷുദ്രമൃഗാ ഇവ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിവ്യായാമാത്തൃഷ്ണാദയോ ഭവന്തി| തൃഷ്ണേതി പൃഥക് പദമ്| (തേന തൃഷ്ണാദീനാം പദാനാമകൃതസമാസാനാം നിര്ദേശോ ദോഷദേശാദ്യനുരോധേനൈകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രിചതുരാണാം ബഹുതരാണാം സര്വേഷാം ചാതി വ്യായാമവ്യാപത്ത്വദ്യോതനാര്ഥഃ|) അതിവ്യായാമപ്രസങ്ഗേനാതിജാഗരാദീനാമപി വ്യാപദോ ദര്ശയതി-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യായാമപ്രമാണാതിക്രമേ ദോഷമാഹ-തൃഷ്ണേതി| ക്ഷയോ-രാജയക്ഷ്മാ| പ്രതമകഃ-തമകശ്വാസഭേദഃ| ശ്രമഃ-കര്മേന്ദ്രിയാണാം സ്വവ്യാപാരാക്ഷമത്വമ്, ക്ലമോ-ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യായാമാദീനാം ഭാഷ്യാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താന്യാദിര്യസ്യ സാഹസസ്യ ധനുരാകര്ഷണാദേസ്തദേവമ്| അയഥാബലമാരമ്ഭഃ സാഹസമ്, തദ്ഭജന്സേവമാനോ വിനശ്യതി| ക ഇവ ? സിംഹ ഇവ, സിംഹോ വിക്രമവാനപ്യതിബലം ഗജപതിം മഹാവര്ഷ്മാണമാകര്ഷന്നാക്രാമന് യഥാ വിനശ്യതി, തഥാऽയഥാബലമാരബ്ധേന വ്യായാമാദിനാ നരോ മാര്യത ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യായാമപ്രസങ്ഗാജ്ജാഗരാദീനാം യഥോക്തപ്രമാണാതിക്രമേ ദോഷമാഹ-വ്യായാമേതി| ഗജമാകര്ഷന് സിംഹ ഇവ| യതഃസാഹസതഃ| അയഥാബലമാരമ്ഭഃ സാഹസമ്| ന ഹി വ്യായാമാദ്യതിഭജനപര്യാപ്തം പുംസാം ബലമസ്തി| അധ്വസ്ത്രീശബ്ദാഭ്യാം ഗമനസമ്ഭോഗോ ലക്ഷ്യേതേ| ആദിശബ്ദേന ധനുരാകര്ഷണാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉദ്വര്തനസ്യ കഫഹരാദയശ്ചത്വാരോ ഗുണാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഇഷ്ടസാധനത്വകഥനദ്വാരോദ്വര്തനം വിധത്തേ-ഉദ്വര്തനമിതി| ഉദ്വര്തനം കഫഹരണാദിഗുണമ്| അതഃ കുര്യാദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്| പ്രവിലായനം-ദ്രവീകരണമ്| ദ്രവീകൃത്യ മേദസഃ ശോഷണമിത്യര്ഥഃ| ഉദ്വര്തനം-കഷായാദിചൂര്ണൈര്ഗാത്രോദ്ധര്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നാനം ദീപനം വൃഷ്യാമായുഷ്യം ച ഭവതി| ഊര്ജാ- ഉത്സാഹഃ, ബലം- പ്രാണഃ, ഏതേ പ്രദദാതി- കരോതി യത്തദേവമ്| കണ്ഡ്വിത്യാദി| കണ്ഡ്വാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതാന് ജയതി| സ്നാനസ്യ പ്രഭാവാദായുഷ്യത്വവൃഷ്യത്വദീപനത്വാനി ബോദ്ദവ്യാനി| അഥവാ സ്നാനേന പ്രഹര്ഷോ ഭവതി, പ്രഹര്ഷണത്വാച്ച വൃഷ്യത്വമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഉ.അ.൪൦/൩൫)- "യത്കിഞ്ചിന്മധുരം സ്നിഗ്ധം ബൃംഹണം ബലവര്ധനമ്| മനസോ ഹര്ഷണം യച്ച തത്സര്വം വൃഷ്യമുച്യതേ" ഇതി| തഥാ, സ്നാനം ജാഠരാഗ്നേര്ബഹിര്നിര്ഗതാനി രോമകൂപാശ്രിതാന്യര്ചീംഷി രുദ്ധ്വാऽന്തര്നയതി, തതശ്ചാഗ്നേഃ പ്രബലത്വം കുര്വദ് ദീപനം സമ്പദ്യതേ| യഥാ- ശീതകാലേ ശീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധസ്യ ജാഠരാഗ്നേഃ പ്രബലത്വമ്| ബാലാദിത്യസ്തു വ്യാചക്ഷിഷ്ട "സ്നാനേന ഭ്രാജകാഖ്യം ത്വഗാശ്രിതം പിത്തമന്തഃ പ്രവിശദൂഷ്മാണം സംവര്ധയതി, തേന തദ്ദീപനമ്"| അത ഏവ പരിഷേകേ ജലമുഷ്ണമിഷ്യതേ| യസ്മാച്ഛീതം നിര്വാപയതി തേജോ ന ദേഹസ്യാന്തഃ പ്രവേശയതി| ശീതകാലേ തു യച്ഛീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധസ്യാഗ്നേഃ പ്രബലത്വം തത്കാല ഏവം തസ്മിന്, കാലസ്വാഭാവ്യാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ ചാന്യര്തൌ ശീതേ സതി മന്ദാഗ്നിത്വമേവ ദൃശ്യതേ| യഥാ- വര്ഷാസു| അഗ്നിമാന്ദ്യാദേവാത്ര ഹി വഹ്നിസന്ധുക്ഷണം ഭോജനം സമുപദിഷ്ടമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൬/൩൬)- "വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി| വിശേഷശീതേ ഭോക്തവ്യം വര്ഷാസ്വനിലശാന്തയേ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഇഷ്ടസാധനത്വകഥനദ്വാരാ സ്നാനം വിധത്തേ-ദീപനമിതി| സ്നാനം ദീപനത്വാദിഗുണമ്| അതഃ കുര്യാദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്| ദീപനം പ്രഭാവാത്| കേചിദത്ര യുക്തിമാഹുഃ-"ബാഹ്യോऽങ്ഗസേകൈഃ ശീതാദ്യൈരൂഷ്മാऽന്തര്യാതി പീഡിതഃ| നരസ്യ സ്നാതമാത്രസ്യ ദീപ്യതേ തേന പാവകഃ||" ഇതി| വൃഷ്യം-വൃഷായ സ്ത്രീപ്രസങ്ഗിനേ ഹിതം, ശുക്രവര്ധനമിത്യര്ഥഃ| ഊര്ജോത്സാഹഃ| മലസ്ത്വഗുപലേപഃ| മനഃകര്മേന്ദ്രിയവ്യാപാരേ സതി ബുദ്ധീന്ദ്രിയോപരമസ്തന്ദ്രാ| ദഹ്യമാനവത് ദുഃഖം ദാഹഃ| പാപ്മാ-പാപമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉഷ്ണാമ്ബുനാ അധഃകായസ്യ പരിഷേകോ ബലാവഹഃ- പ്രാണകൃത്| തേനൈവോഷ്ണോദകേനൈവ, ഉത്തമാങ്ഗസ്യ- ശിരസഃ, പരിഷേകോ വിധീയമാനഃ കേശചക്ഷുഷാം ബലഹൃത്| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം സമാഹാര ഏവ ദ്വന്ദ്വ ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാത്കേശചക്ഷുഷാമിത്യുപപന്നമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉഷ്ണശീതഭേദഭിന്നസ്യ സ്നാനസ്യ വിഷയമാഹ-ഉഷ്ണാമ്ബുനേതി| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ യഃ പരിഷേകഃ, സോऽധഃകായസ്യ ബലാവഹഃ| സ ഏവോത്തമാങ്ഗസ്യോര്ധ്വകായസ്യ കേശാനാം ചക്ഷുഷോശ്ച ബലഹൃത്| തസ്മാത്കേശചക്ഷുര്ബലാര്ഥിഭിഃ ശീതേന വാരിണാ സ്നാതവ്യമ്, ഇതരൈരുഷ്ണേന, ഇത്യര്ഥസിദ്ധമ്| ന ത്വേകസ്മിന് സ്നാനേ ശീതോഷ്ണയോഃ പ്രയോഗഃ, ക്രിയാസങ്കരദോഷാപത്തേ| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩) തു-"നാനാപ്ലുത്യ ശിരഃ സ്നായാന്ന ജലേऽല്പേ ന ശീതലേ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നേത്രേ ചാസ്യം ച കര്ണൌ ച തത്ര രോഗാഃ| അര്ദിതം ച നേത്രാസ്യകര്ണരോഗാശ്ചാതിസാരശ്ച തേ വിദ്യന്തേ യേഷാം ത ഏവമ്| തേഷു ഗര്ഹിതമഹിതമ്| ഏവം ശേഷേഷു യോജ്യമ്| ആധ്മാനാദീനാം ദ്വന്ദ്വസ്തതോ മതുപ്| തേന ആധ്മാനവത്സു ഗര്ഹിതമിതി യോജ്യമ്| ഏവം ശേഷേഷ്വപി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അര്ദിതാദൌ സ്നാനം നിഷേധതി-സ്നാനമിതി| അര്ദിതഃ-ഏകായാമഃ| ആധ്മാനമുദരാപൂരണമ്| ഭുക്തവാന്-കൃതഭോജനഃ| ഗര്ഹിതം-നിഷിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീര്ണേ- സമ്യക്പരിണതേ പൂര്വ ആഹാരേ, അദ്യാത്- ഭുഞ്ജീത| കിമദ്യാത് ? ഹിതം- പഥ്യമ്| മിതം- മാത്രയാ യുക്തമ്| പഥ്യമപി ഹ്യതിമാത്രം ഹീനമാത്രം വാ ഭുക്തം ദോഷായ സ്യാത്, അതോ മിതമ്| ന വേഗാനിത്യാദി| വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം സമ്ബന്ധിനോ വേഗാനനുന്മുഖീഭൂതാന് ബലാന്നൈരയേന്ന പ്രവര്തയേത്| ന വേഗിത ഇത്യാദി| സഞ്ജാതവാതവിണ്മൂത്രവേഗസ്തമകൃത്വാ നാന്യകാര്യഃ സ്യാത്| നാന്യത്കാര്യം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| നാജിത്വേത്യാദി| സാധയിതും ശക്യഃ സാധ്യഃ, തം രോഗമജിത്വാ നാന്യകാര്യഃ സ്യാദിതി യോജ്യമ്| സ ഹ്യുപേക്ഷിതോ ദുഃസാധ്യോऽസാധ്യോ വാ സ്യാത്| സാധ്യശബ്ദോപാദാനാദസാധ്യാമയം പ്രതി യത്നോ ന കാര്യഃ, ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യാദിതി ദ്യോതയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭോജനം വിധത്തേ-ജീര്ണ ഇതി| ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണേऽന്നേ സതി, അദ്യാത്-ഭുഞ്ജീത| കിമ് ? ഹിതം,-ദേശകാലാദ്യുചിതമ്, മിതം-യഥോക്തമാത്രമ്| നനു, വിഹാരേഷ്വാഹാരസ്യോക്തിരപ്രസ്തുതാ| മൈവമ്| ക്രിയാപ്രാധാന്യാദ്വിഹാരത്വമാഹാരസ്യ| ക്രിയാപ്രധാനോ ഹി വിഹാരഃ, ക്രിയാദ്രവ്യപ്രധാന ആഹാരഃ, അയമേവ വിഹാരാഹാരയോര്ഭേദഃ, ക്രിയാദ്രവ്യയോരുഭയത്ര ഭാവാത്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩) തു-"അന്നപാനവിധാനേന ഭുഞ്ജീതാന്നം വിനാऽത്യയാത്| അഭിനന്ദ്യ പ്രസന്നാത്മാ ഹുത്വാ ദത്ത്വാ ച ശക്തിതഃ|| പാകം സജലമേകാന്തേ യഥാസുഖമിതി ബ്രുവന്| പ്രയച്ഛേത്സര്വമുദ്ദിശ്യ പാചയേന്നാന്നമാത്മനേ| നാന്നമദ്യാന്മൂമൂര്ഷൂണാം മൃതാനാം ദുഃഖജീവിനാമ്| സ്ത്രീജിതക്ലീബപതിതക്രൂരദുഷ്കര്മകാരിണാമ്|| ഗണാരിഗണികാസത്രധൂര്താനാം പണിനാം ന ച| നോത്സങ്ഗേ ഭക്ഷയേദ്ഭക്ഷ്യാന് ജലം നാഞ്ജലിനാ പിബേത്|| സര്വം ച തിലസമ്ബദ്ധം നാദ്യാദസ്തമിതേ രവൌ|| ന ഭുക്തമാത്ര ആയസ്യേന്ന നിഷിദ്ധം ഭജേത്സുഖമ്||" ഇതി| ഏവം പ്രബോധാദയോ ഭോജനാന്താ ബദ്ധക്രമാ വിഹാരാ ഉക്താഃ| താംശ്ചാവശ്യകര്തവ്യാന്മന്യമാനേഷു നരേഷു വേഗോദീരണവേഗധാരണവ്യാധ്യുപേക്ഷാഃ സമ്ഭാവ്യേരന്| അതസ്തത്പ്രതിഷേധം കരോതി| തത്ര വേഗോദീരണം നിഷേധതി-ന വേഗാനിതി| വേഗാഃ-വാതവിണ്മൂത്രാദയഃ| കിം പ്രവര്തമാനാനപി ന പ്രവര്തയേത് ? നേത്യാഹ-ബലാത്, അപ്രവൃത്താന്ന പ്രവര്തയേദിത്യര്ഥഃ| വേഗധാരണം നിഷേധതി-ന വേഗിത ഇതി| വേഗിതഃ-സഞ്ജാതവേഗഃ സന്, അന്യകാര്യോ ന സ്യാദ്വേഗാനേവോത്സൃജേദിത്യര്ഥഃ| വ്യാധ്യുപേക്ഷാം നിഷേധതി-നാജിത്വേതി| ആമയമജിത്വാऽന്യകാര്യോ ന സ്യാത്, ആമയമേവ ജയേദിത്യര്ഥഃ| കിം സര്വമ് ? നേത്യത ആഹ-സാധ്യമ്, അസാധ്യസ്തു പ്രയത്നവൈയര്ഥ്യാദുപേക്ഷ്യ ഏവ| ഇതി ബദ്ധക്രമവിഹാരാ വ്യാഖ്യാതാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വഭൂതാനാമശേഷപ്രാണിനാം, യസ്മാത്സുഖാര്ഥാഃ പ്രവൃത്തയഃ- കര്മാണി, മതാഃ- അഭിപ്രേതാഃ| സുഖം ച ശര്മാഖ്യം, ധര്മാദ്വിനാ ന ഭവതി, തസ്മാത്കാരണാത്, ധര്മപരോ- ധര്മപ്രധാനഃ, സ്യാത്| ധര്മാദിതി "പൃഥഗ്വിനാ" ഇതി പഞ്ചമീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥാബദ്ധക്രമാന് വിഹാരാന് വ്യാചഷ്ടേ, തേ ച പ്രായേണ ധര്മരൂപാഃ| തത്ര ധര്മസ്യായുര്വേദാങ്ഗത്വേ ഹേതുമാഹ-സുഖാര്ഥാ ഇതി| സുഖമാരോഗ്യമ്| ഉക്തം ഹി ചരകേ (സൂ. അ. ൯/൪)- "സുഖസംജ്ഞകമാരോഗ്യം, വികാരോ ദുഃഖമേവ ച" ഇതി| യദ്യപി ഷോഡശാത്മകാച്ചികിത്സിതാദാരോഗ്യം, തഥാപി ധര്മസഹകൃതാദേവ| ഇതി ധര്മസ്യായുര്വേദാങ്ഗത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കല്യാണേ- ശുഭകര്മണി, മിത്രാണി- സഹായാഃ, ഉപദേശാദിനാ കല്യാണമിത്രാണി, താനി ഭക്ത്യാ- അദമ്ഭമതിഃ സന്, ഭജേത്| ഇതരാണി- കല്യാണമിത്രാപേക്ഷയേതരാണി പാപമിത്രാണി, തേഭ്യോ ദൂരഗസ്തദ്വര്ജനപരഃ| തത്സങ്ഗോ ഹി ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാനര്ഥകരഃ| ദൂരഗ ഇത്യത്ര "അന്താത്യന്താധ്വദൂരപാരസര്വാനന്തേഷു ഡഃ" ഇതി ഡഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സന്മിത്രസേവാം വിധത്തേ-ഭക്ത്യേതി| കല്യാണാനി കല്യാണഹേതുത്വാത്| ഇതരാണ്യകല്യാണാനി, തേഭ്യോ ദൂരഗഃ സന്, കല്യാണാനി മിത്രാണീ, സേവേത| കയാ? ഭക്ത്യാ| യദ്യപി ഭക്തിഃ സേവൈവ, തഥാപി ഫലാനുസന്ധാനനിവൃത്യര്ഥമേവമുക്തമ്| ഏവം ഹി കൃതം കര്മ മഹാഫലം ഭവതി| അത ഏവ വക്ഷ്യമാണാന്യപി കര്മാണി അവശ്യകര്തവ്യബുദ്ധ്യാ കര്തവ്യാനി, ന തു ഫലാനുസന്ധാനേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹിംസാ- പ്രാണ്യുപഘാതഃ, സ്തേയം- ചൌര്യമ്, അന്യഥാകാമോ- നിഷിദ്ധകാമസേവാ പശുസ്ത്രീഗുരുദാരഗമനാദി, ഏതത്ത്രിവിധം കായികം പാപം കര്മ| പൈശുന്യം- പരേഷാം ഭേദകൃദ്വചനമ്, പരുഷമമൃദുവചനമ്, അനൃതസത്യവചനമ്, സമ്ഭിന്നാലാപോऽസമ്ബദ്ധപ്രലപനമ്, ചതുര്വിധമേതദ്വാചികമ്| വ്യാപാദഃ- പ്രാണ്യുപഘാതചിന്താ, അഭിധ്യാ- പരഗുണാദ്യസഹിഷ്ണുതാ, വിഷയസ്പൃഹാ വാ. ദൃഗ്വിപര്യയം- ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിവൈപരീത്യം നാസ്തികത്വാദി, ത്രിവിധമേതന്മാനസമ്| തദേതദ്ധിംസാദി ദശധാ പാപം കര്മ കായവാങ്മനസൈസ്ത്യജേന്ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാപം നിഷേധതി-ഹിംസേതി| തച്ച ദശവിധമ്| തത്ര ഹിംസാ-പ്രാണിവധഃ| സ്തേയം-പ്രാണിവധഃ| സ്തേയം-ചോര്യമ്| അന്യഥാകാമോऽഗമ്യാഗമനമ്| പൈശുന്യം-പരസ്യാऽപ്രത്യക്ഷം തദ്ദോഷകീര്തനമ്| പ്രത്യക്ഷം തു പരുഷമ്| അനൃതമസത്യമ്| സമ്ഭിന്നാലാപോऽസത്പ്രലാപഃ| വ്യാപാദഃ-പരാനിഷ്ടചിന്തനമ്| അഭിധ്യാ-പരസ്വാപഹരണേച്ഛാ| ദൃഗ്വിപര്യയഃ-ആപ്തവാക്യേഷ്വപ്രമാണബുദ്ധിഃ| ദൃക്ശബ്ദേനാപ്തദൃഷ്ടോऽര്ഥ ഉച്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ന വിദ്യതേ വൃത്തിര്യേഷാം താനവൃത്തീന്| ശക്തിതഃ- യഥാസാമര്ഥ്യമ്, അനുവര്തേത- അനുകൂലം ഗച്ഛേത്| തഥാ, വ്യാധിനാ ശോകേന ചാര്താംശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആര്താനുവൃത്തിം വിധത്തേ-അവൃതീതി| അവൃത്തിഃ-ജീവനോപായാഭാവഃ| ശോകഃ-ഇഷ്ടവിയോഗജം ദുഃഖമ്| അനുവര്തേത-ആര്തിനിവാരണേ പ്രയതേത|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കീടാന് പിപീലികാംശ്ചാത്മവത്പശ്യേത്| സ്വശരീരതുല്യാനിത്യര്ഥഃ| കിമുത സാധൂനസാധൂംശ്ച| കീടപിപീലികമപ്യാത്മവത്പശ്യേദിത്യപിശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| കീടപിപീലികമിതി "ക്ഷുദ്രജന്തവഃ" ഇത്യേകത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭൂതദയാം വിധത്തേ-ആത്മവദിതി| കീടപിപീലികമപ്യാത്മവത്പശ്യേത്, കിം പുനര്ബ്രാഹ്മണാദികമ്| "ആത്മനഃ പ്രതികൂലാനി പരേഷാം ന സമാചരേത്" ഇത്യര്ഥഃ|||

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദേവാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ദേവാദീനര്ചയേത്| വൃദ്ധാഃ- ജ്ഞാനവൃദ്ധാഃ ശീലതപോവൃദ്ധാശ്ച| നൃപോ- രാജാ| അതിഥിഃ- അസമാനഗ്രാമീ വൈശ്വദേവാന്തേ സമുപസ്ഥിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൂജ്യപൂജാം വിധത്തേ-അര്ചയേദിതി| പൂജ്യാശ്ച ദേവാദയഃ| വൃദ്ധഃ-ശ്രുതാദിഭിരാത്മനോऽധികഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അര്ഥിനോ- യാചകാന്, പ്രത്യാഖ്യാനേന വിമുഖാന്ന കുര്യാത്| നാവമന്യേത്- നാവമാനയേത്| ന ച പരുഷവചനാദിനാ ആക്ഷിപേത്- പരിഭവേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യാചകദ്വേഷം നിഷേധതി-വിമുഖാനിതി| സ ത്രേധാ, വിമുഖീകരണമ് അവജ്ഞാ പരുപഭാഷണം ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അരൌ ശത്രാവപകാരപരേऽപി സത്യുപകാരപ്രധാനഃ സ്യാത്| നനു, രിപുരപകാരക ഏവ, തത്കിമപകാരപര ഇതി വിശേഷണേന| തഥാ ച മാഘഃ (സര്ഗഃ ൨/൩൭)- "ഉപകര്ത്രാരിണാ സന്ധിര്ന മിത്രേണാപകാരിണാ| ഉപകാരാപകാരൌ ഹി ലക്ഷ്യം ലക്ഷണമേതയോഃ" ഇതി| ഉച്യതേ| ന ഹി സര്വദൈവാരിരപകാരം കര്തും ശക്യഃ സ്യാത്, കിം തര്ഹി കദാചിദേവ| ഹേത്വാദ്യധീനത്വാദപകാരകാരിത്വസ്യ| വാതാദിദോഷവത്| യഥാ- വാതാദയോ ദോഷാ ദൂഷണസ്വഭാവാ അപി സന്തഃ കദാചിദ്വികാരകാരിത്വേ സമര്ഥാ ഭവന്തി കദാചിന്നൈവ| ദോഷത്വം തു സര്വദൈവ തേഷാമ്| തസ്മാദപകാരപര ഇതി യുക്തം വിശേഷണമ്| അപകാരിണ്യുപകാരകൃത്സ്യാത് കിം പുനരുപകാരക ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പരോപകാരം വിധത്തേ-ഉപകാരേതി| അപകാരപരേപ്യരൌ ഉപകാരപ്രധാനഃ സ്യാത്, കിം പുനരുപകാരപരേ മിത്രാദൌ| അപകാരാസമര്ഥോऽപ്യരിരസ്തീതി ന പൌനരുക്ത്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമ്പത്സു വിപത്സു ചൈകമനാഃ- സമചിത്തഃ| സമ്പത്സു ഹര്ഷേണ, വിപത്സു വിഷാദാദിനാ, ന ഭാവ്യമിത്യര്ഥഃ| ഹേതാവിത്യാദി| ഹേതൌ- കാരണേ, ഈര്ഷ്യേത്| യഥാ- അയമേവം ശ്രുതത്യാഗാദിഗുണവാന് കസ്മാത്, കസ്മാദഹമപ്യേവം ന ഭവേയമ്| ഫലേ ന തു- പരകീയേ ശോഭനേ ഫലേ വസ്ത്രാലങ്കാരാദികേ നേര്ഷ്യേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിര്വികാരത്വം വിധത്തേ-സമ്പദ്വിപത്സ്വിതി| ഹേതുഷു സമ്പത്സു, ചിഷാദഹേതുഷു വിപത്സു, ഏകമനാഃ-ഹര്ഷവിഷാദരഹിതചിത്തോ, ഭവേത്| ഈര്ഷ്യാം നിഷേധതി-ഹേതാവിതി| പരോത്കര്ഷാസഹനമീര്ഷ്യാ| താം ന കുര്യാത്| യോ ഹി ബുദ്ധിമാന്, സ ഹേതൌ-ഫലസാധനേ, ഈര്ഷ്യേത്, ന തു ഫലേ| ഏതദുക്തം ഭവതി, ഏകം ഫലമുദ്ദിശ്യ, തത്സാധനമനുതിഷ്ഠദ്ഭിഃ പരസ്പരേര്ഷ്യയാऽനുഷ്ഠേയമ്| തഥാ ഹ്യനുഷ്ഠിതം കര്മ സമ്യഗാശു നിഷ്പദ്യതേ| അഥ ദൈവാനുകൂല്യാദേകസ്യ ഫലേ സിദ്ധേ, തത്രേതരൈരീര്ഷ്യാ ന കര്തവ്യാ| സാ ഹി ന ഫലസ്യ സാധനമ്, പ്രത്യുത പാപരിതാപയോരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാലേ- പ്രസ്താവേ, ഹിതം- പഥ്യമ്, മിതം- ന ബഹു, അവിസംവാദി- സത്യമ്, പേശലം- മനോജ്ഞം, ബ്രൂയാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭാഷണം വിധത്തേ-കാല ഇതി| കാലേ-പ്രസ്താവേ, ബ്രൂയാത്| തച്ച ഹിതം-പഥ്യമ്| മിതം-വിവക്ഷിതാര്ഥപ്രകാശനമാത്രമ്| അവിസംവാദി-സത്യമ്| പേശലം-മധുരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൂര്വാഭിഭാഷീ- പൂര്വാലാപീ, സ്യാത്| സുമുഖോ- ഗതഭ്രുകുടിഃ| സുശീലഃ- ശോഭനസ്വഭാവഃ| തഥാ, കരുണയാ മൃദുരാര്ദ്രസന്താനോ മാതേവ പുത്രേ| ഏകോऽദ്വിതീയഃ സന്സുഖീ ന സ്യാത്| തഥാ, സര്വത്ര- സര്വസ്മിന് ജനേ, വിശ്രബ്ധോ- വിശ്വസ്തോ, ന സ്യാത്| തഥാ ച ഭഗവാന് വ്യാസഃ- "മായാചാരേ മായയാ വര്തിതവ്യമ്" ഇതി| തഥാ, സര്വത്ര- മിത്രസ്വജനാദിഷ്വപി, ശങ്കിതോऽവിശ്വസ്തോ, ന സ്യാത്, തേഷാം വൈമുഖ്യ- ദോഷപ്രസങ്ഗഭയാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൂര്വാഭിഭാഷിത്വാദികം വിധത്തേ-പൂര്വാഭിഭാഷീതി| പൂര്വാഭിഭാഷീ-യദൃച്ഛയാ സങ്ഗതേ സുഹൃദി തദ്വചനാത്പൂര്വം കുശലപ്രശ്നാദികാരീ, ഭവേത്| തഥാ, സുമുഖഃ-പ്രസന്നവദനഃ| സുശീലഃ ശിഷ്ടാനുമതവ്യവഹാരവാന്| കരുണാമൃദുഃ-സത്യപി സാമര്ഥ്യേ കൃപാലുത്വാത്പരാപകാരസഹിഷ്ണുഃ| ഏകസുഖിത്വാദികം നിഷേധതി- നൈക ഇതി| ഏകഃ സുഖീ ന ഭവേത്-ജ്ഞാതിഭൃത്യാദിഭ്യോ യഥായഥമവിഭജ്യ സുഖസാധനം നോപയുഞ്ജീത| തഥാ സര്വത്ര ന വിശ്രബ്ധോ ന ച ശങ്കിതോ ഭവേത്- അവിശ്വസനീയേഷു വിശ്വാസമശങ്കനീയേഷു ച ശങ്കാം ന കുര്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആത്മനഃ ശത്രും കഞ്ചിദപി ന പ്രകാശയേത്| തത്പ്രകാശനാദ്ധിഃ ഭേദഃ സ്യാത്| നാത്മാനം കസ്യചിദ്രിപും പ്രകാശയേത്| പൂര്വോക്താദേവ ഹേതോഃ| അപമാനം- അസത്കാരം, കസ്യചിന്ന പ്രകാശയേത്| പ്രഭോഃ സ്വാമിനഃ സമ്ബന്ധിനീം നിഃസ്നേഹതാം ന പ്രകാശയേത്| തത്പ്രകാശനാദസൌ പ്രഭുര്ജാതാവസരൈര്ഭേദകൈഃ സുതരാം നിഃസ്നേഹീക്രിയതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആത്മനഃ ശത്രുത്വാദിപ്രകാശനം നിഷേധതി-ന കഞ്ചിദിതി| ആത്മനഃ ശത്രും ന കഞ്ചിത്പ്രകാശയേത്-മമായം വൈരീതി ന ദ്യോതയേത്| തഥാ, ആത്മാനമപി കസ്യചിദ്രിപും ന പ്രകാശയേത് അഹമസ്യ വൈരീതി ന ദ്യോതയേത്| തഥാ, അപമാനം-കുതോऽപി ജാതം തിരസ്കാരം, ന പ്രകാശയേത്| തഥാ, പ്രഭോര്നിഃസ്നേഹതാം ന പ്രകാശയേത്-മാം പ്രതി സ്വമീ സമ്പ്രതി നിഃസ്നേഹ ഇതി ന ദ്യോതയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജനസ്യാശയമാലക്ഷ്യ- ലോകസ്യ അഭിപ്രായം ബുദ്ധ്വാ പരിച്ഛിദ്യ, യോ ജനോ യഥാ പരിതുഷ്യതി തഥാ തേനൈവ പ്രകാരേണ ദാനപ്രിയവചനാദിനാ തമനുവര്തേതാരാധയേത്| കീദൃശോ ഭൂത്വാ ? പരാരാധനേ പണ്ഡിതസ്തജ്ജ്ഞഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലോകരഞ്ജനം വിധത്തേ-ജനസ്യേതി| ലോകസ്യാഭിപ്രായംജ്ഞാത്വാ, യോ യഥാ പരിതുഷ്യതി തം തഥൈവാനുവര്തേത| കീദൃശഃ ? പരാരാധനപണ്ഡിതഃ-പരസന്തോഷോത്പാദനപ്രകാരേഷു സുനിഷ്ഠിതോ ഭൂത്വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇന്ദ്രിയാണി- രസനാദീനി, കദന്നാശനാദിനാ ന പീഡയേന്ന നിഗൃഹ്ണീയാത്| ന ചൈതാനീന്ദ്രിയാണ്യതി ലാലയേദതിശയേന വിലാസയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഇന്ദ്രിയപീഡാം ഇന്ദ്രിയാതിലാലനം ച നിഷേധതി ന പീഡയേദിതി| സ്പഷ്ടമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രയാണാം ധര്മാര്ഥാകാമാനാം വര്ഗസ്ത്രിവര്ഗഃ, തേന ശൂന്യം- രഹിതം, ആരമ്ഭമുദ്യമം, ന ഭജേത്- ന കുര്യാത്| കഥം ഭജേത് ? തം ച ത്രിവര്ഗമവിരോധയന്- പരസ്പരമബാധയന്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്രിവര്ഗശൂന്യമാരമ്ഭം നിഷേധതി-ത്രിവര്ഗശൂന്യമിതി| ത്രിവര്ഗോ-ധര്മാര്ഥകാമാഃ, തൈഃ ശൂന്യം-തേഷാമന്യതമം യോ ന ഫലതി തം, ന സേവേത| ത്രിവര്ഗപരസ്പരവിരോധയുക്തമാരമ്ഭം നിഷേധതി- തം ചാവിരോധയന്നിതി| തം ത്രിവര്ഗം പരസ്പരം വിരോധയന്നാരമ്ഭം ന ഭജേത്| യത്രാരമ്ഭേ ധര്മാദിഷ്വേകോ നശ്യത്യേക ഉത്പദ്യതേ, തം ത്യജേദിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വധര്മേഷു മധ്യമാം പ്രതിപദം പ്രതിപത്തിമനുയായാത്- സര്വേഷ്വാചാരേഷു മധ്യമം മാര്ഗമനുവര്തേത| നൈകത്രാസക്തിം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വധര്മാനുസരണം വിധത്തേ-അനുയായാദിതി| സര്വധര്മേഷു മധ്യമാം പ്രതിപദമനുയായാത്-സര്വേഷ്വാത്മകൃത്യേഷു രാഗദ്വേഷരഹിതാം ബുദ്ധിമനുസരേത്| മധ്യസ്ഥഃ സര്വാന് ധര്മാനനുതിഷ്ഠേദിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നീചാന്യദീര്ഘാണി രോമനഖശ്മശ്രൂണി യസ്യ സ ഏവംഭൂതോ ഭവേത്| രോമാണി- ബാഹൂരുപ്രഭൃതിഷു രോമാണി കേശാശ്ചോച്യന്തേ| തഥാ ച "ഹൃഷേര്ലോമസു" ഇത്യത്ര സൂത്രേ വിവൃതമ്- 'ലോമാനി മൂര്ധജാന്യങ്ഗജാനി ചേഹ ഗൃഹ്യന്തേ' ഇതി| നീചലോമാദികഫലം ച മുനിനോക്തമ് (ച.സൂ.അ.൫/൯൬)- "പൌഷ്ടികം ധന്യമായുഷ്യം ശുചി രൂപവിരാജനമ്| കേശലോമനഖാദീനാം കൃന്തനം സമ്പ്രസാധനമ്" ഇതി| തഥാങ്ഘ്രീ- പാദൌ| മലായനാനി- ഘ്രാണകര്ണാദീനി| നിര്മലാന്യങ്ഘ്രിമലായനാനി യസ്യ സ ഏവമ്| അസ്യ ച ഫലമ് (ച.സൂ.അ.൫/൯൫)-- "മേധ്യം പവിത്രമായുഷ്യമലക്ഷ്മീകലിനാശനമ്| പാദയോര്മലമാര്ഗാണാം ശൌചാദാനമഭീക്ഷ്ണശഃ" ഇതി| സ്നാനം ശീലയതീതി സ്നാനശീലോ- നിത്യസ്നായീ സ്യാത്| തഥാ, സുസുരഭിഃ- സുഗന്ധിഃ| ശോഭനോ ജീര്ണമലിനവസ്ത്രാദിവിവര്ജിതോ വേഷോ യസ്യ സ സുവേഷഃ| അനുല്ബണോऽനുദ്ധതഃ, സ ചാസാവുജ്ജ്വലശ്ചാനുല്ബണോജ്ജ്വലഃ| അനുദ്ധതവേഷഃ ഉജ്ജ്വലശ്ച സ്യാദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നീചരോമത്വാദികം വിധത്തേ-നീചേതി| നീചത്വം ഛേദേന കാര്യമ്| രോമശബ്ദേന കേശാ അപി ഗൃഹ്യന്തേ| ഉക്തം ഹി ചരകേ (സൂ.അ. ൮/൧൮)-"ത്രിഃ പക്ഷസ്യ കേശശ്മശ്രുതോമനഖാന്സംഹാരയേത്" ഇതി| തഥാ, നിര്മലാങ്ഘ്രിമലായനഃ| മലായനം-ശ്രോത്രാദി| സ്നാനശീലഃ-കാലദ്വയേऽപി സ്നാനനിഷ്ഠഃ, പ്രത്യഹം സ്നാനസ്യ പ്രാഗ്വിഹിതത്വാത്| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൮/൧൮)- "ദ്വൌ കാലാവുപസ്പൃശേത്" ഇതി| സുസുരഭിര്ഗന്ധമാല്യാദിധാരണേന| സുവേഷോ വസ്ത്രാലങ്കാരാദിധാരണേന| അനുല്ബണോജ്ജ്വലോऽനുദ്ധതശൃങ്ഗാരഃ| ഉജ്ജ്വലഃ-ശൃങ്ഗാരരസഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ധാരയേദിത്യാദി| രത്നാനി- മണയോ വജ്രപദ്മരാഗാദയഃ| സിദ്ധമന്ത്രോऽപരാജിതാദിഃ| മഹൌഷധിഃ- സഹദേവ്യാദികാ| രത്നാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| രത്നാദീര്ബാഹുഗ്രീവാദിഷു, സതതം- സദൈവ, ധാരയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രത്നാദിധാരണം വിധത്തേ-ധാരയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യുഗമാത്രദൃഗ്വിചരേദ്ഭ്രമേത്| യുഗം- ഹസ്തചതുഷ്ടയമ്, തത്പശ്യതി യഃ സ ഏവമ്| ഏവം കുര്വന്സമ്മുഖമാഗച്ഛദ്ഭിര്ഗവാശ്വാദിഭിര്നോപദ്രൂയതേ| തഥാ, സഹാതപത്രേണ- ഛത്രേണ, പദത്രാണേന- പദാധാരപര്യായേണ, യോ വര്തതേ സ ഏവമ്| പാദത്രച്ഛത്രയോശ്ച ഗുണാ ഉക്താഃ- "മാരുതസ്യാനുലോമ്യായ ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്| അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലദൃക്ശുക്രരക്ഷണമ്| വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പര്യടനം നിയച്ഛതി-സാതപത്രേതി| ആതപത്രം ഛത്രമ്| പദത്രാണേ-ഉപാനഹൌ| യുഗം-ഹസ്തചതുഷ്ടയമ്, തന്മാത്രം പുരഃ പശ്യന്വിചരേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാത്രൌ ചാത്യയികേ കാര്യേ ദണ്ഡീ സന് വിചരേത്| ദണ്ഡേന സര്പാദീനാമുത്ത്രാസമപി ചോക്തമ്| തഥാ (സുശ്രുതേ ചി.അ.൨൪/൭൬)- "ശുനഃ സരീസൃപവ്യാലവിഷാണിഭ്യോ ഭയാപഹമ്| ശ്രമസ്ഖലനദോഷഘ്നം സ്ഥവിരേ ച പ്രശസ്യതേ| സത്വോത്സാഹബലസ്ഥൈര്യധൈര്യവീര്യവിവര്ധനമ്| അവഷ്ടമ്ഭകരം ചാപി ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ്||" ഇതി| തഥാ ച (ചരകേ സൂ.അ.൫/൯൯)- "സ്ഖലതഃ സമ്പ്രതിഷ്ഠാനം ശത്രൂണാം ച നിഷൂദനമ്| അവഷ്ടമ്ഭനമായുഷ്യം ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ്" ഇതി| മൌലീശിരോവേഷ്ടനയുക്തഃ| അനേനോപരിഷ്ടാത് പതതാം പതങ്ഗകീടാദിമൂത്രപുരീഷാദീനാം രക്ഷാ| തഥാ, സഹായവാന്| അനേനാപി ചിത്താവഷ്ടമ്ഭഃ| ദണ്ഡശബ്ദാത് "അത ഇനിഠനൌ" ഇതി ഇനിഃ, മൌലിശബ്ദാച്ച വ്രീഹ്യാദിത്വാത്, തസ്യ ഹ്യാകൃതിഗണത്വമിതി കേചിത്| ആത്യയിക ഇതി| അത്യയഃ- കൃച്ഛ്രമ്| തസ്മിന് ഭവമിത്യധ്യാത്മാദിത്വാഠ്ഠഞ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രാത്രിപര്യടനം നിയച്ഛതി-നിശീതി| യത്കാര്യം കാലപ്രതീക്ഷാം ന സഹതേ തദാത്യയികമ്| തസ്മിന്സതി ദണ്ഡാദിയുക്തഃ സന് രാത്രൌ വിചരേത്| മൌലിഃ-ശിരോവേഷ്ടനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചൈത്യോ- വിശിഷ്ടദേവതാധിഷ്ഠിതോ ലോകപ്രസിദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, ബുദ്ധാലയ ഇത്യന്യേ| പൂജ്യോ- ഗുരുപിത്രാദിഃ| ധ്വജശ്ചിഹ്നമ്| അശസ്താശ്ചണ്ഡാലാദയഃ, അശസ്തമമങ്ഗല്യം വസ്തു ഇത്യന്യേ| ഏഷാം ഛായാമ്| തഥാ, ഭസ്മ-ഭൂതിഃ| തുഷോ- ധാന്യാദിത്വക്| അശുചിര്വിട്, യദ്വാ ഉച്ഛിഷ്ടം വസ്തു| തദേതന്നാക്രാമേത്| ശര്കരാ- സൂക്ഷ്മപാഷാണാകൃതിര്മൃത്ഖണ്ഡികാ| തഥാ, ലോഷ്ടം- മൃത്പിണ്ഡാദിഖണ്ഡഃ| ബലിര്ദേവതാദ്യര്ചനമ്| സ്നാനം പ്രസിദ്ധമ്| ബലിശ്ച സ്നാനം ച ബലിസ്നാനേ, തയോര്ഭുവൌ ബലിസ്നാനഭുവൌ| ശര്കരാ ച ലോഷ്ടം ച ബലിസ്നാനഭുവൌ ച താ നാക്രാമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചൈത്യാദിച്ഛായാദ്യാക്രമണം നിഷേധതി-ചൈത്യേതി| ചൈത്യോ-ഗ്രഹാധിഷ്ഠിതോ വൃക്ഷഃ പൂജ്യോ-ദേവാദിഃ, ധ്വജോ-യൂപാദിഃ, അശസ്തശ്ചണ്ഡാലാദിഃ, തേഷാം ഛായാം നാക്രമേത്| തഥാ, ഭസ്മഭൂതിമ്| തുഷം-ധാന്യത്വചമ്| അശുചീന്-വിണ്മൂത്രോച്ഛിഷ്ടനി| ശര്കരാദിവ്യാപ്താന്| ശര്കരാ-വാലുകാ, ലോഷ്ടം-മൃത്പിണ്ഡഃ, ബലിഃ-പൂജോപഹാരഃ| സ്നാനം-സ്നാനോദകമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- നദീം- തരങ്ഗിണീം, ദോര്ഭ്യാം ന തരേത്| അഗ്നിസ്കന്ധമഭി- അഗ്നിരാശേരഭിമുഖം, ന വ്രജേത്| സന്ദിഗ്ധാ ചാസൌ നൌശ്ച താം, നാരോഹേന്നോച്ചലേത്| സന്ദിഗ്ധായാഃ ശിഥിലബന്ധനത്വാജ്ജര്ജരത്വാദതിഭാരാക്രാന്തത്വാത്പാരഗമനം പ്രതി സന്ദേഹഃ| ചേതി സമുച്ചയേ| വൃക്ഷം ച നാരോഹേത്| കഥമ് ? ദുഷ്ടയാനവത്| യഥാ ദുഷ്ടയാനമശ്വാദികം നാരോഹേത് തഥേതി| ദുഷ്ടയാനാരോഹണമപി ചോക്തയാऽനയാ നിഷിദ്ധമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബാഹുഭ്യാം നദീതരണം നിഷേധതി-നദീമിതി| അഗ്നികന്ധാഭിമുഖം ഗമനം നിഷേധതി-നാഗ്നിസ്കന്ധമിതി| അഗ്നിസ്കന്ധോ-മഹാനഗ്നിരാശിഃ| സന്ദിഗ്ധനാവാദ്യാരോഹണം നിഷേധതി-സന്ദിഗ്ധനാവമിതി| സന്ധിഗ്ധാ-ശങ്ക്യമാനമജ്ജനാ| ദുഷ്ടം യാനം-ശങ്ക്യമാനപതനമശ്വാദി| തസ്യ ച ദൃഷ്ടാന്തത്വേനോപാദാനം തദാരോഹണസ്യ നിഷേധവിഷയത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാസംവൃതാസ്യഃ ക്ഷുത്യാദീന് കുര്യാത്| ഹസ്താദിനാ മുഖം പിധായ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| ക്ഷുതിഃ- ഛിക്കാ, ഹാസ്യം- ഹസനമ്, വിജൃമ്ഭണം- ജൃമ്ഭികാ, ഏഷാം സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനാച്ഛാദിതമുഖസ്യ ക്ഷവഥ്വാദികം നിഷേധതിനാസംവൃതമുഖ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാസാം ന വികര്ഷേത്| മലോത്സാരണമാത്രം തു കാര്യമേവ, ഇതി വിശബ്ദേന ദ്യോതയതി| അകസ്മാത്- കാരണം വിനാ, ഭുവം- പൃഥ്വീം, ന വിലിഖേത്- നോത്കര്ഷേത്| അങ്ഗൈര്ഹസ്തപാദാദിഭിഃ, വിഗുണം- അനനുഗുണം യഥാ ഭവതി തഥാ, ന ചേഷ്ടേത- ന വ്യാപ്രിയേത| ഉത്കടകം സ്ഥിതമവസ്ഥാനം യസ്യ സ ഏവമ്ഭൂതോ നാസീത| ചിരം ച തിഷ്ഠേദിത്യര്ഥഃ, അര്ശോരോഗാദ്യുത്പത്തേഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നാസികാനിഷ്കോഷണം നിഷേധതി-നാസികാമിതി| നാസികാ ഛിദ്രോപലക്ഷണമ്| തേന ഗലകര്ണനാസികാസ്രോതോദശനാക്ഷിവിവരാണി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ (ചി. അ. ൨൪/൯൫)- "ന ഗലകര്ണനാസാസ്രോതോദശനാക്ഷിവിവരാണ്യഭിനിഷ്കുഷ്ണീയാത്" ഇതി| നിഷ്കാരണം ഭൂമിവിലേഖനം നിഷേധതി-നാകസ്മാദിതി| വിഗുണാമങ്ഗചേഷ്ടാം നിഷേധതി-നാങ്ഗൈരിതി| വിഗുണം-അനാര്ജവമ്| ചിരകാലമുത്കടകാസനം നിഷേധതി-നാസീതേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദേഹാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏഷാം സമ്ബന്ധിനീശ്ചേഷ്ടാഃ ക്രിയാഃ ശ്രമാത്ഖേദാത് പൂര്വം വിനിവര്തയേത്| താവദ്ധനുരാകര്ഷാദി കുര്യാദ്യാവന്നാതീവ ശ്രമഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഊര്ധ്വേ ജാനുനീ യസ്യ സ ഊര്ധ്വജാനുശ്ചിരം നാസീത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്രമോത്പത്തേഃ പ്രാഗേവ സര്വചേഷ്ടോപരമം വിധത്തേദേഹേതി| വ്യായാമസ്യ ശ്രമൈകഫലത്വാന്നിവൃത്തികാലാഭിധാനാച്ച തദ്ദ്യതിരിക്താऽത്ര ദേഹചേഷ്ടാ ഗ്രാഹ്യാ| ചിരകാലമൂര്ധ്വജാനുസ്ഥിതം നിഷേധതി-നോര്ധ്വജാനുരിതി| യോ ജങ്ഘേ സങ്കോച്യോത്താനഃ ശേതേ, യശ്ചോര്ധ്വം തിഷ്ഠതി, സ ഊര്ധ്വജാനുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നക്തം- രാത്രൌ, ദ്രുമം- തരും, ന സേവേത| തദാശ്രിതകീടമൂത്രശകൃദാദിപാതരക്ഷാര്ഥമ്| ചത്വരം- ത്രിപഥമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ- "യത്ര പ്രദേശേ നഗരനിവാസിനോ ഗ്രാമ്യാ വാ സമേത്യ നാനാവിധാഃ കഥാഃ കുര്വന്തി, സ ചത്വര ഉച്യതേ"| ചൈത്യാന്തഃ- ചൈത്യസമീപമ്, ചതുഷ്പഥം- മാര്ഗചതുഷ്ടയസങ്ഗമഃ, സുരാലയോ- ദേവഗൃഹമ്, ഏതാംശ്ച നക്തം ന സേവേത| സൂനാ- വധസ്ഥാനമ്, അടവീ- നിര്ജനോ ദേശഃ, ശൂന്യഗൃഹം- ഉജ്ജടം ഭവനമ്, ശ്മശാനം- പിതൃവനമ്, ഏതാനി ദിവാऽപി ന സേവേത| അപി ശബ്ദേന രാത്രൌ നിതരാമസേവനമാഹ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രാത്രൌ ദ്രുമാദിസേവാം നിഷേധതി-നക്തമിതി| ഗ്രാമാദ്ബഹിര്യത്രോപവിശ്യ ഗ്രാമ്യാഃ സര്വേ കഥാഃ കുര്വതേ, യശ്ച ത്രയാണാം പഥാം സങ്ഗമഃ, സ ചത്വരഃ| ചൈത്യാന്തഃ-ചൈത്യസമീപമ്| ചതുഷ്പഥഃ-ചതുര്ണാം പഥാം സങ്ഗമഃ| സുരാലയോ-ദേവകുലമ്| സൂനാദിസേവാം നിഷേധയതി-സൂനേതി| സൂനാ- വധസ്ഥാനമ്| അടവീ-അരണ്യമ്| അപിശബ്ദാദ്രാത്രാവപി ന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആദിത്യം സര്വഥാ- ഉദ്യന്തമസ്തം യാന്തം പ്രതിമാഗതമുപരക്തം വാ, നേക്ഷേത| തഥാ, ഭാരം ശിരസാ ന ച വഹേന്ന നയേത്| പ്രതതം- അനവരതം, സൂക്ഷ്മം വസ്തു നേക്ഷേത| ദീപ്തം ചാമേധ്യം ചാപ്രിയം ച താനി പ്രതതം നേക്ഷേത| നനു, തര്ഹി സര്വഥാ നേക്ഷേതേത്യനേന കോऽര്ഥഃ ? യതോ രവിരപി ദീപ്തഃ, ദീപ്തഗ്രഹണേനൈവാസ്യ ദര്ശനനിഷേധഃ സിദ്ധഃ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു സര്വപ്രകാരമാദിത്യം നേക്ഷേത| ദീപ്തം ത്വനവരതം നേക്ഷേതേതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആദിത്യദര്ശനം നിഷേധതി-സര്വഥേതി| നനു "നോദ്യന്തമസ്തമായാന്തം തപന്തം പ്രതിമാഗതമ്| ഉപരക്തം ച ഭാസ്വന്തം വാസസാ വാ തിരോഹിതമ്||" ഇതി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൩)| ഇഹ തു സര്വഥാ, ഇതി വിരോധഃ| മൈവമ്| യോ ഹ്യദൃഷ്ടമേവ ദോഷം ജിഹാസുഃ, തം പ്രത്യുദയാദിനിഷേധഃ| യസ്തു, ദൃഷ്ടമപി, തം പ്രതി സര്വപ്രകാരേണേത്യവിരോധഃ| പുരസ്താദ്ദീപ്തനിഷേധാദേവ നിഷേധേ സിദ്ധേऽപ്യുദയാദ്യദീപ്താവസ്ഥാസു നിഷേധാര്ഥമിദമ്| ശിരസാ ഭാരവഹനം നിഷേധതി- ന ഭാരമിതി|പ്രതതാദിദര്ശനമ് നിഷേധയതി- നേക്ഷേതേതി| പ്രതതം- വിസ്ഫാരിതാക്ഷമ്, ക്രിയാവിശേഷണമിദമ്| സൂക്ഷ്മം- അണു| ദീപ്തമ്-തേജസ്വി|അമേധ്യമ്-അശുചി|അപ്രിയമ്-ദ്വിഷ്ടമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിക്രയോ- വിനിമയഃ, ഇയത്പ്രമാണമധുനേദം ദീയത ഇതി| സന്ധീയതേ യേന തത്സന്ധാനമ്- അനേകദ്രവ്യസമ്ഭാരോ യേന തത്- മദ്യം യഥാവത്പ്രമാണേന സന്ധീയതേ| ദാനം- യഥാശാസ്ത്രം സ്വത്വനിവൃത്തിഃ പരസ്വത്വാപാദാനമ്| ആദാനം- യഥാശാസ്ത്രമേവ പരസ്മാദ് ഗ്രഹണമ്| ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തതോ മദ്യശബ്ദേന ഷഷ്ടീസമാസഃ| മദ്യവിക്രയാദീനി നാചരേത്| ദ്വിജവിഷയം ചൈതദ്വാക്യമിതി ബോധ്യമ്| സര്വസ്യ തു നിഷേധാത് ക്രയാദിവ്യവഹാരോച്ഛേദഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മദ്യവിക്രയാദീനി നിഷേധതി-മദ്യവിക്രയേതി| വിക്രയോ-മൂല്യേന ദാനമ്| സന്ധാനം- ഉത്പാദനമ്| ആദാനം പ്രതിഗ്രഹഃ| മദ്യസ്യൌഷധേഷു വിധാനാത് ക്രയപാനയോരനിഷേധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്യജേദിതി ക്രിയാ വക്ഷ്യമാണാ| പുരഃശബ്ദസ്യ വാതാതപാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| പുരോവാതഃ- പൂര്വദിഗാഗതോ വാതഃ| പുര ആതപഃ- പൂര്വാതപഃ| പുരോവാതാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| അനൃജുഃ- വിഷമസ്ഥിതശരീരഃ, ക്ഷവഥ്വാദീന് ഷട് ത്യജേത്| അനൃജ്വിതി ക്രിയാവിശേഷണമിതി കേചിഹ്യാചക്ഷതേ| അന്നമത്ര ശാല്യാദി| കൂലം- വപ്രഃ, തച്ഛായാം ത്യജേത്| തത്ര ഹി തിഷ്ഠതസ്തത്പാതാദ്ഭയം സ്യാത്| നൃപദ്വിഷ്ടം- രാജ്ഞോऽപ്രിയം, ത്യജേത്| വ്യാലോ- ദുഷ്ടഹസ്ത്യാദിഃ, ദംഷ്ട്രിണഃ- സര്പാദ്യാഃ, വിഷാണിനോ- ഗവാദ്യാഃ, താംസ്ത്യജേത്| ഹീനാഃ- കുലശീലവിത്താദിഭിര്ന്യൂനാഃ, അനാര്യാഃ- അസാധവഃ, അതിനിപുണാഃ- അതിഗണനാപരാഃ, തേഷാം സേവാം ത്യജേത്| ഉത്തമൈരിതി സഹാര്ഥേ ഗമ്യമാനേ തൃതീയാ| ഉത്തമൈഃ സഹ വിഗ്രഹം ത്യജേത്| സന്ധ്യാസ്വഭ്യവഹാരാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ശത്രുസത്രേത്യാദി| ശത്ര്വശനം ത്യജേത്| സത്രം- യജ്ഞഃ, തസ്യാശനം ത്യജേത്| ഋത്വിജാദീന് വര്ജയിത്വാ, അന്യസ്യ ഹി തദശനം നിഷേധതി| തഥാ ഹി- "യജ്ഞാന്തേ തദുദ്ഭൂതപാപോപശമനീയം പ്രായശ്ചിത്തം ശ്രൂയതേ"| ഗണാഃ- കഥകചാരണാദയഃ, തൈരാകീര്ണം- വ്യാപ്തമശനം ത്യജേത്| ഗണികാ- വേശ്യാ, തസ്യാഃ സമ്ബന്ധ്യശനം ത്യജേത്| തദശനാദ്ധി തപ്താപസങ്ക്രമണം സ്യാത്| പണികഃ- പണോപജീവീ, ഇതരവണിഗിത്യര്ഥഃ| (തഥാ ഹി (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ, ൩)- "ഗണാരിഗണികാസത്രധൂര്താനാം പണിനാം ന ച " ഇതി|) പണികാ ഇതി "നൌദ്വ്യചഷ്ഠന്" ഇതി ഠന്| പണികോ ഹി പാപീയാന്നിന്ദ്രിതപണ്യാദിവിക്രീണാനഃ പ്രശംസതീത്യാദി ഹേതോഃ| ഗാത്രേത്യാദി| ഗാത്രാണി-അങ്ഗാനി, തൈസ്തഥാ വക്ത്രേണ നഖൈശ്ച വാദ്യം ത്യജേത്| തഥാ, ഹസ്താവധൂനനം കേശാവധൂനനം ച ത്യജേത്| (അവധൂനനം-കമ്പനമ്|) തോയേത്യാദി| മധ്യശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തോയയോര്ദ്വയോര്മധ്യേന യാനം ത്യജേത്| ന യായാദിത്യര്ഥഃ| ഏവമഗ്ന്യോര്മധ്യേന| തഥാ, പൂജ്യയോര്മധ്യേന| സമാസകരണാത്തോയാഗ്ന്യോസ്തോയപൂജ്യയോരഗ്നിപൂജ്യയോരപി മധ്യേന ന യായാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ, ധൂമം , ശവാശ്രയം-ശവോദ്ഭൂതം, ത്യജേത്| മധ്യേത്യാദി| മധ്യേऽതിസക്തിഃ- അതിസേവാ, താം ത്യജേത്| സ്ത്രീഷു-യോഷാസു, വിശ്രമ്ഭം-വിശ്വാസം സ്വാതന്ത്ര്യം ച ത്യജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പുരോവാതാദീന് നിഷേധതി-പുരോവാതേത്യാദി| പുരോവാതഃ-പൂര്വദിഗ്വായുഃ| ആതപോ-ഘര്മഃ| രജോ-ധൂലിഃ| തുഷാരോ-അവശ്യായഃ| പരുഷാനിലഃ-ചണ്ഡവാതഃ| അനൃജുരിതി ക്ഷവഥ്വാദിഷട്കവിഷയം കര്തൃവിശേഷണമ്| അന്നം-ഭോജനമ്| കൂലം-രോധഃ, തസ്യ ഛായാ| നൃപദ്വിഷ്ടോ- രാജദ്വേഷ്യഃ| വ്യാലോ-ദുഷ്ടഗജാദിഃ| ദംഷ്ട്രീ-സര്പാദിഃ| വിഷാണീ-മഹിഷാദി| സന്ധ്യാസ്വിത്യഭ്യവഹാരാദിപഞ്ചകവിഷയമ്| അഭ്യവഹാരോ-ഭോജനമ്| സ്ത്രീശബ്ദേന സമ്ഭോഗോലക്ഷ്യതേ| ചിന്തനം-അധീതപരാമര്ശഃ| ശത്ര്വാദീനാമശമമ്| ശത്രുഃ-വൈരീ| സത്രം-യജ്ഞഃ| ഗണാഃ-ബഹവോ മിലിത്വാ ദാതാരഃ| ആകീര്ണോ-യോഗ്യായോഗ്യമവിചിന്ത്യാന്നദാതാ| ഗണികാ-വേശ്യാ| ആപണികോ-വണിക്| ഗാത്രാദിഭിര്വാദ്യമ്| വാദ്യം-ശബ്ദാനുകാരി| വക്ത്രേണ വംശാദേര്നഖേന വീണാദേര്വാദനം നിഷേദ്ധും പൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| അവധൂനനം-കമ്പനമ്| തോയയോഃ, അഗ്ന്യോഃ, പൂജ്യയോഃ, തോയാഗ്ന്യോഃ, തോയപൂജ്യയോഃ, അഗ്നിപൂജ്യയോശ്ച മധ്യേന യാനമ്| ശവാശ്രയോ ധൂമഃ-പ്രേതധൂമഃ| മദ്യാതിസക്തിഃ-മദ്യപാനരതിഃ| സ്ത്രീഷ്വിതി വിശ്രമ്ഭസ്വാതന്ത്ര്യവിഷയമ്| വിശ്രമ്ഭോ-വിശ്വാസഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ധീമതോ- ബുദ്ധിയുക്തസ്യ, സര്വചേഷ്ടാസു- നിഃ- ശേഷവ്യാപാരേഷു, ലോക ഏവാചാര്യഃ- ഉപദേഷ്ടാ, അതഃ- അസ്മാദ്ധേതോഃ, തമേവ- ലോകമേവ, ലൌകികേऽര്ഥേ പരീക്ഷകഃ പുരുഷോऽനുകുര്യാത്| യഥാ ലോകോ വ്യവഹരതി തഥാ വ്യവഹ്നിയാദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലോകാദേവാചാരശിക്ഷാം വിധത്തേ-ആചാര്യ ഇതി| ഹി-യസ്മാത്, ധീമതഃ പുരുഷസ്യ സര്വസ്യ സര്വത്ര ലോക ഏവാചാര്യഃ-ശിക്ഷകഃ| അതോऽസ്മാത്തമേവാനുകുര്യാത്| യഥാ ലോക ആചരതി തഥാ ആചരേദിത്യര്ഥഃ| കഥമ്ഭൂതഃ ? ലൌകികേऽര്ഥേ പരീക്ഷകഃ,-ലോകേ കഃ കിമര്ഥം, കിമാചരതീതി പരീക്ഷാം കുര്വന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആര്ദ്രസന്താനതാ- സര്വസത്ത്വേഷു കൃപാലുത്വമ്| ത്യാഗോ- ദാനമ്| കായവാക്ചേതസാ ത്രയാണാം ദമഃ- ഉപശമഃ| പരാര്ഥേഷു- പരപ്രയോജനേഷു, സ്വാര്ഥബുദ്ധിഃ- യഥാ അയമേവ സ്വാര്ഥോ യഃ പരാര്ഥഃ, ഇത്യുഭയലോകഹിതത്വമ്| ഇതി- ഏവംപ്രകാരം, സദ്വ്രതം പര്യാപ്തമ്| സമാപ്തമിത്യര്ഥഃ| സത് ശോഭനം ച തദ്വ്രതം ച സദ്വ്രതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്തേഷു വിഹാരേഷു ധര്മം വിവേചയതി-ആര്ദ്രസന്താനതേതി| ആര്ദ്രഃ-കരുണരസഭാവിതത്വാത് ത്യക്തകാഠിന്യഃ, സന്താനഃ-ചിത്തവൃത്തിപരമ്പരാ, യസ്യേതി ആര്ദ്രസന്താനഃ| തസ്യ ഭാവഃ ആര്ദ്രസന്താനതാ, പരമകാരുണികത്വമ്| ത്യാഗോ-ദാനമ്| കായാദീനാം ദമഃ-തച്ചാപലനിഗ്രഹഃ| പരാര്ഥേഷു-പരകാര്യേഷു, സ്വാര്ഥബുദ്ധിഃ-സ്വാര്ഥവത്താത്പര്യമ്| ഇതി-ഏതച്ചതുഷ്ടയമ്| പര്യാപ്തം-സമ്പുര്ണോ ധര്മഃ| സദ്വ്രതം-സതാം വ്രതമവശ്യകര്തവ്യോऽര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നക്തംദിനാനി- രാത്രിദിനാനി, സമ്പ്രതി- ഇദാനീം, കഥമ്ഭൂതസ്യ- കീദൃശസ്യ സതഃ, മേ- മമ, യാന്തി| ഏവം നിത്യം സന്നിഹിതസ്മൃതിഃ സന് പുമാന് ദുഃഖഭാക് ന ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഇഷ്ടസാധനത്വകഥനദ്വാരേണാചാരാവഹിതത്വം വിധത്തേ-നക്തംദിനാനീതി| കിംദേശസ്യ, കിംകാലസ്യ, കിംവയസഃ, കിംമനസഃ, കിംകാര്യസ്യ മമ, സമ്പ്രതി നക്തംദിനാനി യാന്തീത്യേവം സന്നിഹിതസ്മൃതിഃ സന് ദുഃഖഭാക് ന ഭവതി| അതഃ സര്വദൈവാവഹിതേന ഭവിതവ്യമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ഇതി- സമാപ്തൌ| സമാസേന- സംക്ഷേപേണ, താവദയമാചാരഃ പൂര്വോക്തഃ| യം സമാചരന്നനുതിഷ്ടന് (പുരുഷഃ) ആയുരാദീന് പ്രാപ്നോതി| തഥാ, ലോകാന്- ഭൂര്ഭുവഃസ്വഃപ്രഭൃതീന്, ശാശ്വതാന്- നിത്യാന്| നനു, ശാശ്വതശബ്ദോ ന യുക്തഃ| യതഃ ശശ്വച്ഛബ്ദസ്യ കാലവാചിത്വാത് "കാലാഠ്ഠഞ്" ഇതി ഠഞ് പ്രാപ്നോതി| തഥാ, "അവ്യയാനാം ച സായമ്പ്രാതികാദ്യര്ഥമുപസംഖ്യാനമ്" ഇതി ടിലോപശ്ച പ്രാപ്നോതി| നൈതദസ്തി| "നസ്തദ്ധിതേ" ഇത്യത്ര സൂത്രേ ഹ്യുക്തമ്- "ശാശ്വത ഇത്യാദൌ തു ടിലോപോ നേഷ്യതേ| കാലാദിതി യോഗവിഭാഗാച്ചാണ്" ഇതി| തസ്മാച്ഛാശ്വതശ്ബ്ദോ ന്യായ്യ ഏവേതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അധ്യായാര്ഥമുപസംഹരതി-ഇതീതി| ആചാരഃ-ശിഷ്ടാനുമതോ വ്യവഹാരഃ| സമാസേനേതി ധര്മശാസ്ത്രാപേക്ഷയാ, ന ത്വായുര്വേദാന്തരാപേക്ഷയാ, ന്യൂനത്വദോഷാപത്തേഃ, വിസ്തരത്വപ്രതിജ്ഞാഭങ്ഗാപത്തേശ്ച| ആചാരഫലമാഹ-യമിതി| ഏശ്വര്യം-അപ്രതിഹതശക്തിത്വമ്| ശാശ്വതാന് ലോകാന്-വിഷ്ണുലോകാദീന്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൩)- "ബ്രാഹ്മോ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത് ജീര്ണാജീര്ണേ നിരൂപയന്| രക്ഷാര്ഥ മായുഷഃ സ്വസ്ഥോ ജാതവേഗഃ സമുത്സൃജേത്|| ഉദങ്മുഖോ മൂത്രശകൃദ്ദക്ഷിണാഭിമുഖോ നിശി| വാചം നിയമ്യ പ്രയതഃ സംവീതാങ്ഗോऽവഗുണ്ഠിതഃ|| പ്രവര്തയേത്പ്രചലിതം ന തു യത്നാദുദീരയേത്| നാമേധ്യ മാര്ഗമൃദ്ഭസ്മഗോസ്ഥാനാകീര്ണഗോമയേ|| പുരാന്തികാഗ്രിവല്മീകരമ്യോത്കൃഷ്ടചിതിദ്രുമേ| ന നാരീപൂജ്യഗോര്കേന്ദുവായ്യന്നാഗ്നിജലം പ്രതി|| ന ചാതിരസ്കൃത്യ മഹീം, ഭയാശക്ത്യോസ്തു കാമതഃ| നിഃശല്യാദുഷ്ടമൃത്പിണ്ഡീപരിമൃഷ്ടമലായനഃ| അഭ്യുദ്ദൃതാഭിഃ ശുചിഭിര്മൃദ്ഭിരദ്ഭിശ്ച യോജയേത്|| ലേപഗന്ധാപഹം ശൌചമനുത്പതിതബിന്ദുഭിഃ| സ്പൃഷ്ട്വാ ധാതൂന്മലാനശ്രു വസാകേശനഖാംശ്വയുതാന്|| സ്രാത്വാ ഭോക്തുമനാ ഭുക്ത്വാ സുപ്ത്വാ ക്ഷുത്വാ സുരാര്ചനേ| രഥ്യാമാക്രമ്യ ചാചാമേദുപവിഷ്ട ഉദങ്മുഖഃ| പ്രാങ്മുഖോ വാ വിവിക്തസ്ഥോ ന ബഹിര്ജാനു നാന്യദൃക്| അജല്പന്നുത്തരാസങ്ഗീ സ്വച്ഛൈരങ്ഗുഷ്ഠമൂലഗൈഃ|| നോദ്ധൃതൈര്നാനതോ നോധ്വ നാഗ്നിപക്വൈര്ന പൂതിഭിഃ| ന ഫേനബുദ്ബുദക്ഷാരൈര്നൈകഹസ്താര്പിതൈര്ജലൈഃ|| നാര്ദ്രൈകപാണിര്നാമേധ്യഹസ്തപാദോ ന ശബ്ദവത്| ലിഖേദനുസുഖം ജിഹ്വാം ജിഹ്വാനിര്ലേഖനേന ച| തഥാऽസ്യ മലവൈരസ്യഗന്ധാ ജിഹ്വാസ്യദന്തജാഃ രുചിവൈശദ്യലഘുതാ ന ഭവന്തി ഭവന്തി ച|| പ്രണമ്യ ദേവാന് വൃദ്ധാംശ്ച മങ്ഗലാഷ്ടശതം ശുഭമ്| ശൃണ്വന് കാഞ്ചനവിന്യസ്തം സര്പിഃപശ്യേദനന്തരമ്|" (സങ്ഗ്രഹേ ശാ. അ. ൧൨)-"ദധിഘൃതമധുലാജപുഷ്പാക്ഷതോദുമ്ബരാശ്വത്ഥമുക്താമണി ഛത്രദൂര്വാകുശാദര്ശകന്യാധ്വജസ്യന്ദനാഷ്ടാപദാക്ഷാഃ നൃപശ്രീതരുഭദ്രപീഠാനി, സസ്യാനി, മത്സ്യാഃ, ഹയാഃ, ഹംസചാഷാ, വൃഷഃ കേസരീ, ദക്ഷിണാവര്തശങ്ഖാബ്ജസിദ്ധാര്ഥകാഃ, രോചനാ, സ്വസ്തികസ്തോരണം, കീചകാ വേണവഃ, വരുണമധു, മദാസിക്തഗണ്ഡോ ഗജഃ, തോയലമ്ബോऽമ്ബുദഃ, പൂര്ണകുമ്ഭോ, ഹരിദ്രാദ്രിരിന്ദ്രഃ, ഫലാന്യാമമാംസം, സിതം ചാമരം, ഗൌഃ സവത്സാ, അങ്ഗനാ പുത്രിണീ, മാനുഷം വര്ധമാനം, സഹസ്രം നരാണാം, പ്രയുക്താനി യാനാനി, ധന്വന്തരിര്വാമനോ, ബ്രാഹ്മണോ, ഭൂമിരഭ്യുദ്ദൃതാ, സിദ്ധമന്നം, വരാഹശ്ച തോയാത്ഥിതഃ, ത്രിനയനമധുസൂദനസ്കന്ദപദ്മാസനാഃ, ലോകപാലാഃ, സുരാഃ, ഖം, ദിശോऽഗ്നിഃ, സരാംസി, സ്രവന്ത്യഃ, സമുദ്രാഃ, മഖാഃ, മാരുതോ, ജ്യോതിഷം, ധര്മശാസ്ത്രാണി, തീര്ഥാനി, കാവ്യം, ധര്മാര്ഥകാമാമൃതം, വാലഖില്യാദയോ, വേദവാക്യം, നിധിഃ, കൌസ്തുഭഃ, കാഞ്ചനം, മാണിഭദ്രഃ, സുമേരുഃ, പ്രിയങ്ഗുഃ, പ്രദീപോ, വചാ, മോദകൌ, ദിതിരദിതിരരുന്ധതീ, ബുദ്ധിഃ, സാവിത്ര്യുമാऽऽശഗങ്ഗാ, ശചീ, ദേവസേനാ, സുധാ, ശാന്തിര്ലക്ഷ്മീഃ, സരസ്വത്യപത്യ, ക്ഷമാ, സ്വസ്തിശബ്ദോ, വഷട്കാരഃ, ഓംകാരപുണ്യാഹധര്മക്രിയാശ്ചൈതദഷ്ടോത്തരം മങ്ഗലാനാം ശതം ദര്ശനാത്സ്പര്ശനാത്കീര്തനാച്ചാശുഭാനി വ്യപോഹ്യാര്ഥസിദ്ധിം ദിശത്യുത്തമാമ്"| അഷ്ടാപദം-ശാരിഫലമ്| അക്ഷഃ-പാശകഃ| വരുണമധു-വാരുണീ സുരാ| (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൩)- "ഗന്ധമാല്യാദികം വൃഷ്യമലക്ഷ്മീഘ്നം പ്രസാധനമ്| വാസോ ന ധാരയേജ്ജീര്ണം മലിനം രക്തമുല്ബണമ്|| മാല്യംന ലമ്ബം ന ബഹിര്ന രക്തം ജലജാദൃതേ| നൈവ ചാന്യേന വിധൃതം വസ്ത്രം പുഷ്പമുപാനഹൌ|| ഉത്തിഷ്ഠേത തതോऽത്യര്ഥമര്ഥേഷ്വര്ഥാനുബന്ധിഷു| നിന്ദിതം ദീര്ഘമപ്യായുരസന്നിഹിതസാധനമ്| കൃഷിം വണിജ്യാം ഗോരക്ഷാമുപായൈര്ഗുണിനം നൃപമ്| ലോകദ്വയാവിരുദ്ധാം ച ധനാര്ഥീ സംശ്രയേത്ക്രിയാമ്|| മുക്തവേഗസ്തു ഗമനസ്വപ്നാഹാരസഭാസ്ത്രിയഃ| പാണിനാऽऽലമ്യ നിഷ്ക്രാമേദ്രത്നപൂജ്യാജ്യമങ്ഗലമ്|| പ്രാവ്രുത്യ പര്യടേദ്രാത്രൌ ന പ്രാവൃത്യ ശിരോऽഹനി| മധ്യാഹ്നേ സന്ധ്യയോ രാത്രാവര്ധരാത്രേ ചതുഷ്പഥമ്|| ന സേവേത, ന ശര്വര്യാം വൃക്ഷചൈത്യാന്തചത്വരമ്| ന ഹുംകുര്യാച്ഛവം , പൂജ്യം പ്രശസ്താന്മങ്ഗലാനി ച|| നാപസവ്യം പരിക്രാമേന്നേതരാണ്യനുദക്ഷിണമ്| ചതുഷ്പഥം നമസ്കുര്യാത്പ്രജ്ഞാതാംശ്ച വമസ്പതീന്|| ന വ്യാലിവ്യാധിതാശസ്തൈര്നാദാന്തക്ഷുത്പിപാസിതൈഃ| ന ഛിന്നപുച്ഛൈര്നൈകാക്ഷൈര്ഗോപൃഷ്ഠേന ച ന വ്രജേത്|| നാതിപ്രഗേऽതിസായം, വാ ന നഭോമധ്യഗേ രവൌ| നാസന്നിഹിതപാനീയോ നാതിതൂര്ണം ന സന്തതമ്|| ന ശത്രുണാ നാവിദിതൈര്നൈകോ നാധാര്മികൈഃ സഹ| ദദ്യാദ്വര്ത്മാര്തവൃദ്ധസ്ത്രീഭാരിചക്രിദ്വിജന്മനേ|| ചക്രീ-രഥീ| സ്നാനഭോജനപാനാനി ബാഹ്യേഭ്യോ നാചരേത്പുരഃ| (*നിപാതയേന്ന ലോഷ്ടേന ന ഫലേന ഫലം ദ്രുമാത്|| ന വാര്യമാണഃ പ്രവിശേന്നാദ്വാരേണ ന ചാസനേ| സ്വയം തിഷ്ഠേത് പരഗൃഹേ, യുക്തനിദ്രം ന ബോധയേത്|| നാചരേത് പാണിവാക്പാദദൃങ്മോഢ്രോദരചാപലമ്| ത്രിഃപക്ഷസ്യ കചശ്മശ്രുനഖരോമാണി കര്തയേത്|| ന സ്വഹസ്തേന ദന്തൈര്വാ, സ്നാനം ചാനു സമാചരേത്|) സ്നാനോദകാവതരണേ സ്വപ്നം നഗ്നോ ന ചാചരേത്|| പഞ്ചപിണ്ഡാനനുദ്ധൃത്യ ന സ്നായാത്പരവാരിണി| നാത്മാനമീക്ഷേത ജലേ ന തടസ്ഥോ ജലാശയമ്|| ന പ്രതിസ്ഫാലയേദമ്ബു പാണിനാ ചരണേന വാ| സ്നാത്വാ ന മൃജ്യാദ്ഗാത്രാണി ധുനുയാന്ന ശിരോരുഹാന്|| നിവസീതാര്ദ്ര ഏവാശു സോഷ്ണീഷേ ധൌതവാസസീ| ന ത്വമ്ബരം പൂര്വധൃതം ന ച തൈലവസേ സ്പൃശേത്|| വാസോऽന്യദന്യച്ഛയനേ നിര്ഗമേ ദേവതാര്ചനേ| ധര്മോത്തരാഭിരര്ഥ്യാഭിഃ കഥാഭിസ്ത്രിഗുണാത്മഭിഃ|| മധ്യം ദിനസ്യ ഗമയദിഷ്ടശിഷ്ടസഹായവാന്| ന ലോകഭൂപവിദ്വിഷ്ടൈഃ സങ്ഗച്ഛേത ന നാസ്തികൈഃ|| കലിവൈരരുചിര്ന സ്യാദ്ധീരഃ സമ്പദ്വിപത്തിഷു| ശ്രുതാദന്യത്ര സന്തുഷ്ടസ്തത്രൈവ ച കുതൂഹലീ|| ക്ഷാന്തിമാന് ദക്ഷിണോ ദക്ഷഃ സുസമീക്ഷിതകാര്യകൃത്| ഹ്നീമാന് ധീമാന് മഹോത്സാഹഃ സംവിഭാഗീ പ്രിയാതിഥിഃ|| അക്ഷുദ്രവൃത്തിര്ഗമ്ഭീരഃ സാധുരാശ്രിതവത്സലഃ| (* ദാതാ പിതൃഭ്യഃ പിണ്ഡസ്യ യഷ്ടാ ഹോതാ കൃപാത്മകഃ|| അനുജ്ഞാതാ സുവാര്താനാം ദീനാനാമനുകമ്പകഃ| ആശ്വാസകാരീ ഭീതാനാം ക്രുദ്ധാനാമനുനായകഃ||) വിത്തബന്ധുവയോവിദ്യാവൃത്തൈഃ പൂജ്യാ യഥോത്തരമ്| ആത്മദ്രുഹമമര്യാദം മൂഢമുജ്ഝിതസത്പഥമ്| സുതരാമനുകമ്പേത നരകാര്ചിഷ്മദിന്ധനമ്|| പരസ്യ ദണ്ഡം നോദ്യച്ഛേത്ക്രുദ്ധോനൈനം നിപാതയേത്| അന്യത്ര പുത്രാച്ഛിഷ്യാദ്വാ ശാസനാര്ഹാദ്ധിതാശയഃ|| നൃത്യവാദിത്രഗീതാദിഷൂല്ബണാം നാചരേത്ക്രിയാമ്| (*പ്രസിദ്ധകേശവാഗ്വേഷശമസാന്ത്വപരായണഃ|) ഊര്ധ്വം നാഭേഃ ശരീരസ്യ സ്പൃശേന്നാധരവാസസാ| ന കുര്യാന്മിഥുനീഭൂയ ശൌചം പ്രതി വിലമ്ബനമ്| പാണിദ്വയേന യുഗപത്കണ്ഡൂയേന്നാത്മനഃ ശിരഃ|| (*വഹേന്ന ഭാരം ശിരസാ യുഗപച്ചാഗ്നിവാരിണീ|) പാദം പാദേന നാക്രാമേന്ന കണ്ഡൂയേന്ന ശൌചയേത്| ന കാംസ്യഭാജനേ തൌ ച നോപവിഷ്ടഃ പ്രസാരയേത്|| നാസമിദ്ധമുപാസീത ഹുതാശം നൈവ ചാശുചിഃ| നാനുവാതം ന വിവൃതോ ന ക്ലാന്തോ നാന്യമാനസഃ|| ധമേന്നാസ്യേന ന സ്കന്ദേന്നാധഃ കുര്യാന്ന പാദതഃ| ന സ്കന്ദേത്-ന വികിരേത്| സതതം ന നിരീക്ഷേത ചലസൂക്ഷ്മാപ്രിയാണി ച|| നാപ്രശസ്തം ന വിണ്മൂത്രം ന ദര്പണമമാര്ജിതമ്| നാന്യദപ്യതിതേജസ്വി ന ക്രുദ്ധസ്യ ഗുരോര്മൂഖമ്|| സ്ത്രീം ന സ്രവന്തീം നോദക്യാം ന നഗ്നാം നാന്യസങ്ഗതാമ്| ന പത്നീം ഭോജനസ്വപ്നക്ഷുത്തൃട്ജൃമ്ഭാസുഖാസനേ|| ശയീതനൈകശയനേ ന ചാശ്നീയാത്തയാ സഹ| താമനീര്ഷ്യംശ്ച ഗോപായേത് സ്വൈരിണീം നാധിവാസയേത്|| നോച്ഛിഷ്ടസ്താരകാരാഹുതുഹിനാംശുദിവാകരാന്| പശ്യേന്ന യായാന്ന പഠേന്ന സ്വപ്യാന്ന സ്പൃശേച്ഛിരഃ|| പായയന്തീം ചരന്തീം വാ നാന്യസ്മൈ ഗാം നിവേദയേത്| അര്കേന്ദുപരിവേഷോല്കാശതക്രതുധനൂംഷി ച|| നാന്യദ്ദേവാര്ചനേ കുര്യാത്കര്മ, ധാവേന്ന വര്ഷതി| തിഥിം പക്ഷസ്യ ന ബ്രൂയാന്നക്ഷത്രാണി ന നിര്ദിശേത്|| നാത്മനോ ജന്മലഗ്നര്ക്ഷധനസാരം ഗൃഹേ മലമ്| സശബ്ദമനിലം ഹസ്തഭ്രൂനേത്രോത്ക്ഷേപണം ത്യജേത്|| ഹീനാനാര്യാതിനിപുണസേവാം വിഗ്രഹമുത്തമൈഃ| ആരോഗ്യജീവിതൈശ്വര്യവിദ്യാസുസ്ഥിതിമാനിതാമ്|| നൈകാഹമപ്യധിവസേദ്വാസ്തു തച്ഛാസ്ത്രഗര്ഹിതമ്| ന ദേശം വ്യാധിബഹുലം നാവൈദ്യം നാപ്യനായകമ്|| നാധര്മിജനഭൂയിഷ്ഠം നോപസൃഷ്ടം ന പര്വതമ്| വസേത് പ്രാജ്യാമ്ബുഭൈഷജ്യസമിത്പുഷ്പതൃണേന്ധനേ|| സുഭിക്ഷക്ഷേമതാരോഗ്യപണ്ഡിതൈര്മണ്ഡിതേ പുരേ| നാമരാണാം ന സിദ്ധാനാം ശാസ്ത്രാണാം വാ ജുഗുപ്സകഃ|| ആരാധകസ്ത്രിവര്ഗസ്യ യഥായോഗ്യം ജനസ്യ ച| ദശ കര്മപഥാന് രക്ഷന് ജയേദാഭ്യന്തരാനരീന്|| പരോപഘാതക്രിയയാ വര്ജയേദര്ജനം ശ്രിയഃ| അര്ഥാനാം ബഹ്വനര്ഥാനാമദാതാऽപി ഹ്യസമ്ഭവാത്|| സ്വര്ഗാപവര്ഗവിഭവാനയത്നേനാധിതിഷ്ഠതി| സായം ഭുക്ത്വാ ലഘു ഹിതം സമാഹിതമനാഃ ശുചിഃ|| ശാസ്താരമനുസംസ്മൃത്യ ശര്വയാം ചാഥ സംവിശേത്| ദേശേ ശുചാവനാകീര്ണേ ദ്വിത്രാപ്ത പരിചാരകഃ|| യുക്തോപധാനം സ്വാസ്തീര്ണം വിസ്തീര്ണാവിഷമം സുഖമ്| ജാനുതുല്യം മൃദു ശുഭം സേവേത ശയനാസനമ്|| പ്രാഗ്ദക്ഷിണശിരാഃ പാദാവകുര്വാണോ ഗുരൂന് പ്രതി| പൂര്വാപരനിശാഭാഗേ ധര്മമേവാനുചിന്തയന്|| ആദദീത സദാ ദേഹാദിത്ഥം സാരമസാരതഃ| ബിഭ്യത്പ്രതിക്ഷണം മൃത്യോരയഥാതഥചേഷ്ടിതാത്|| ആരോഗ്യവിഭവപ്രജ്ഞാവയോധര്മക്രിയാവതഃ| സുഖമായുര്ഹിതം ചോക്തം വിപരീതം വിപര്യയേ|| സര്വതേജോനിധാനം ഹി നൃപ ഇത്യുച്യതേ ഭുവി| അദൂഷയന്മനസ്തസ്മാദ്ഭക്തിമാംസ്തമുപാചരേത്|| പര്യസ്തികോപാശ്രയകോപഹാസവിവാദനിഷ്ഠീവനജൃമ്ഭണാനി| സര്വാഃ പ്രകൃത്യഭ്യധികാശ്ച ചേഷ്ടാസ്തത്സന്നിധാനേ പരിവര്ജയേച്ച| സത്ത്വാദ്യവസ്ഥാ വിവിധാശ്ച താസ്താഃ സമ്യക് സമീക്ഷ്യാത്മഹിതം വിദധ്യാത്| അന്യോऽപി യഃ കശ്ചിദിഹാസ്തി മാര്ഗോ ഹിതോപദേശേഷു ഭജേത തം ച||" ഇതി| ഇത്യബദ്ധക്രമാ വിഹാരാഃ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദിനചര്യാപ്രകരണമ് സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൨||