౩. ఋతుచర్యాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దినచర్యాధ్యాయానంతరమృతుచర్యాధ్యాయస్య ఉపోద్ఘాతః| పూర్వాధ్యాయే సామాన్యేన దినచర్యోపదిష్టా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0 -ఋతుచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| యతః పూర్వాధ్యాయే దైనందినో విహార ఉక్తః| ఆర్తవో వక్తవ్యః| స చాస్మిన్నధ్యాయే| అత ఏవాయమృతుచర్యాఖ్యః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మాసైరిత్యాదినా కాలోపవర్ణనమాహ| నను, కాలోపవర్ణనం దినచర్యాయాం కస్మాన్న కృతం ? ఉచ్యతే| ఋతుగౌరవోద్భావనార్థం| ఋతవో హి విశేషేణోపయోగినః, విప్రతిపత్తేశ్చ| యథా- ఏకే చాతుర్మాసికమృతుం కృత్వా శీతోష్ణవృష్టిలక్షణాన్ హేమంతగ్రీష్మవర్షాఖ్యాంస్త్రీనృతూనిచ్ఛంతి| అపరే తు ద్విమాసికాన్ శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతలక్షణాన్ షడృతూనితి| ద్వే సంఖ్యే యేషాం తే ద్విసంఖ్యాః, తైర్ద్విసంఖ్యైః| మాఘ ఆద్యో యేషాం ఫాల్గునాదీనాం త ఏవం| తైర్ద్విసంఖ్యైర్మాఘాద్యైర్మాసైః క్రమాత్- పరిపాఠ్యా షడృతవ స్మృతాః| కే తే ? ఇత్యాహ- శిశిరాద్యాః- శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః| ఉపచారాదేవ షట్త్వే లబ్ధే షడ్గ్రహణం పరమతక్షేపార్థం| తథా హి- కేచిత్ త్రయ ఏవ ఋతవ ఇతి మన్యంతే| తైస్తు ఋతుభిస్త్రిభిః శిశిరాదిభిరుత్తరాయణం విద్యాత్- జానీయాత్| అయనముత్తరం- సవితురుత్తరమార్గప్రతిపత్తిః, ఉత్తరాయణం ఆదానం జానీయాత్| ఆదానమితి చాన్వర్థం నామ ఇతి ప్రతిపాదయతి| తదా- తస్మిన్ కాలే, నృణాం ప్రతిదినం- అన్వహం, బలమాదత్తే- సారం గృహ్ణాతి| కోఽసౌ ? ప్రకృతత్వాదాదిత్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తత్ర ఋతువిశేషాన్ లక్షయతి- మాసైరితి| ద్విసంఖ్యైరితి షట్కృత్వా ఆవర్త్యైకశేషః కర్తవ్యః| తత్ర మాఘఫాల్గునౌ-శిశిరః, చైత్రవైశాఖౌ-వసంతః, జ్యేష్ఠాషాఢౌ-గ్రీష్మః, శ్రావణభాద్రపదౌ-వర్షాః, ఆశ్వినకార్తికౌ-శరత్, మార్గశీర్షపౌషౌ-హేమంతః| నను సుశ్రుతేన భాద్రపదాద్యైర్వర్షాదయ ఋతవ ఉక్తాః| తద్యథా (సు.సూ.అ. 6/10)- "భాద్రపదాశ్వయుజౌ-వర్షాః , కార్తికమార్గశీర్షౌ-శరత్,పౌషమాఘౌ- హేమంతః, ఫల్గునచైత్రౌ-వసంతః, వైశాఖజ్యేష్ఠౌ-గ్రీష్మః, ఆషాఢశ్రావణౌ-ప్రావృట్ " ఇతి| ఇహ త్వన్యథేతి విరోధః| మైవం| న హి ఫల్గునచైత్రౌ-వసంతః నాపి చైత్రవైశాఖౌ| కింతు మీనమేషౌ| యదా ఫాల్గునాదౌ మీనసంక్రాంతిస్తదా ఫల్గునచైత్రౌ-వసంతః,యదా తు ఫాల్గుణాంతే తదా చైత్రవైశాఖౌ| ఏవం వృషమిథునౌ- గ్రీష్మః, కర్కటసింహౌ-వర్షాః, కన్యాతులే-శరత్, వృష్చికధనుషీ-హేమంతః, మకరకుంభౌ-శిశిరః, ఇతి| ఉక్తం చ జ్యోతిఃశాస్త్రే- "మృగాదిరాశిద్వయభానుభోగాత్ షడర్తవస్యుః శిశిరోవసంతః| గ్రీష్మశ్చ వర్షాశ్చ శరచ్చ తద్వద్ధేమంతనామా కథితోఽత్ర షష్ఠః||" వర్షాయనర్తుయుగపూర్వకమత్ర సౌరాదితి చ| సౌరశ్చ మాసస్తత్రైవోక్తః-" దర్శావధిం మాసముశంతి చాంద్రం, సౌరం తథా భాస్కరరాశిభోగాత్| త్రింశద్దినం సావనసంజ్ఞమార్యా,నాక్షత్రమిందోర్భగణభ్రమాచ్చ|" ఇతి| అవశ్యం చైవమంగీకర్తవ్యం, అన్యథా అధిమాసనిపాతే మాసత్రయమృతుః స్యాత్| సంగ్రహే తు (సూ.అ.4)-"మాసరాశిస్వరూపాఖ్యమృతోర్యల్లక్షణత్రయం| యథోత్తరం భజేచ్చర్యాం తత్ర తస్య బలాదితి" ఇతి| మాసలక్షణాద్రాశిలక్షణం బలవత్, అతో రాశిలక్షణమేవాంగీకృతం, స్వరూపలక్షణస్య ఋతువిపర్యయపర్యవసానాత్| ఉక్తం హి తత్రైవ (సంగ్రహే సూ.అ.4)-ఋతుష్వేవంవిధేష్వేవ విధిః స్వాస్థ్యాయ దేహినాం| నిర్దిశ్యతేఽన్యరూపేషు విరుద్ధజ్ఞానికో విధిః| " ఇతి| తస్మాచ్ఛిశిరషట్కప్రావృట్షట్కయోః సంజ్ఞామాత్రేణైవ భేదః| సంజ్ఞాభేదం చ దేశభేదేనాహ కాశ్యపః-"భూయో వర్షతి పర్జన్యో గంగాయా దక్షిణే తటే| అతః ప్రావృట్ చ వర్షాశ్చ ఋతూ తత్ర ప్రకల్పితౌ|| తస్యా ఏవోత్తరే దేశే హిమవద్వింధ్యసంకులే| భూయః శీతమతస్తత్ర హేమంతశిశిరావుభౌ||" ఇతి| దక్షిణదేశీయైర్వృష్టిసంబంధినోర్ద్వయోః ప్రావృడ్వర్షాఖ్యత్వం కృత్వా, పారిశేష్యాచ్ఛీతసంబంధినోర్ద్వయోః శరద్ధేమంతాఖ్యత్వం కృతం| ఉత్తరదేశీయైస్తు శీతసంబంధినోర్ద్వయోర్హేమంతశిశిరాఖ్యత్వం కృత్వా, పారిశేష్యాద్వృష్టిసంబంధినోర్ద్వయోర్వర్షాశరత్సంజ్ఞత్వం కృతమిత్యర్థః| వృష్టిశీతబాహుల్యోపన్యాసస్తత్రాన్వర్థసంజ్ఞార్థః , న చ సంజ్ఞాసంకరే లక్షణసంకరః, దోషాణాం దోషధాతుమలసంజ్ఞావత్| అన్యే పునర్భేదం మన్వానాఅన్నరసాన్ బలం చాధికృత్య శిశిరషట్కం, చయాదీన్ శోధనం చాధికృత్య ప్రావృట్షట్కం, ఇతి వ్యవస్థాపయంతి| తదసత్| చరకఖారణాదిప్రభృతిభిః శిశిరషట్కమేవాధికృత్య చయాదీనాముక్తత్వాత్| శోధనస్యతు చైత్రశ్రావణకార్తికేషు విధాన్నాన్న ౠత్వపేక్షా| ౠత్వపేక్షాయామపి సాధారణర్తూనాం శిశిరషట్కేపి విద్యమానత్వాన్న ప్రావృట్షట్కాపేక్షా| అన్యేతు గంగాయా దక్షిణే వృష్టిబాహుల్యాత్ ప్రావృట్షట్కం, ఉత్తరే శీతబాహుల్యాత్ శిశిరషట్కం, ఇతి వ్యవస్థాపయంతి| తదప్యసత్ ఉభయత్రాపి చాతుర్మాసికవృష్టిశీతోపలంభాత్, ఆశ్వినే దివ్యోదకగ్రహణస్యోభయదేశవిషయత్వాచ్చ| భేదపక్షే హ్యుత్తరదేశే తదనార్తవం స్యాత్| యత్తు సుశ్రుతస్య (ఉ.అ.64/45)-"తాపాత్యయే హితా నిత్యం" ఇత్యాది,వర్షాచర్యాయాః పృథక్ ప్రావృట్చర్యాభిధానం, తదతిదుర్దినవిషయం| తథా చ చరకః (సూ.అ.6/36)-" వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం వాతవర్షాకులేఽహని| విశేషశీతే భోక్తవ్యం వర్షాస్వనిలశాంతయే|| " ఇతి| అత ఏవ సుశ్రుతేన తాపాత్యయశబ్దః ప్రయుక్తః| తాపస్య- అర్కప్రకాశస్య, అత్యయః- అత్యంతాపగమః, స చాతిదుర్దిన ఏవ, ఇతి సర్వం సమంజసం| తస్మాద్వాగ్భటాచార్యాభిమతమభేదపక్షమేవాశ్రయధ్వమితి| ప్రథమర్తుత్రయస్య సంజ్ఞాద్వయమాహ-త్రిభిరితి| తైః-శిశిరాద్యైస్త్రిభిః, ఉత్తరాయణమాదానం చ విద్యాత్| ఆదానసజ్ఞాం నిర్వక్తి- తదాదత్త ఇతి| తత్-శిశిరాదిత్రయం, నృణాం ప్రతిదినం బలమాదత్తే, ఇతి ఆదానం| బలవిసర్గంప్రతి సౌమ్యత్వస్య హేతుత్వేనోపాదానాత్ బలాదానం ప్రతి ఆగ్నేయత్వస్య హేతుత్వం జ్ఞేయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆదిత్యశ్చ పవనాశ్చాదిత్యపవనాః, తే తస్మిన్ కాలే యస్మాత్సౌమ్యాంగుణాన్ భువః సంబంధినః క్షపయంతి- వినాశయంతి| కీదృశాస్తే ? అత్యర్థం- అతిశయేన తీక్ష్ణాశ్చోష్ణాశ్చ రూక్షాశ్చాత్యర్థ- తీక్ష్ణోష్ణరూక్షాః| కస్మాదేవంవిధాస్తే ? ఇత్యాహ- మార్గస్వభావతః- వర్త్మస్వాభావ్యాత్| న చ స్వభావః పర్యనుయోగమర్హతి| మార్గః- ఉష్ణాంశోరుత్తరదిగ్గమనం| యతశ్చాదిత్యపవనా రూక్షాస్తతస్తిక్తాదయో రసా బలినో భవంతి| క్రమాదిత్యనేన యథాసంఖ్యమత్ర బోధయతి| తేన తిక్తః శిశిరే, వసంతే కషాయో, గ్రీష్మే కటుకో, బలీత్యవతిష్ఠతే, న సర్వే తిక్తాదయ ఏకైకస్మిన్నృతావితి| తిక్త ఇత్యాద్యసమాసకరణం జ్ఞాపనార్థం| తిక్తాదిరేకైకో బలీ భవతి| ద్వౌ తు స్వప్రమాణావస్థితౌ| నైవర్తౌ పృథగ్భూయ తిక్తాదేర్బలవత్త్వమిత్యర్థః| యత ఏవం భూమేః సౌమ్యగుణహానిర్వర్ధనం చ రూక్షాణాం రసానాం, తస్మాత్కారణాదాదానమాగ్నేయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0ర0-ఆగ్నేయత్వే హేతుమాహ- తస్మిన్నితి| హి- యస్మాత్, తస్మింకాలే, భువః సౌమ్యాన్ గుణనాదిత్యపవనాః క్షపయంతి| నన్వాదిత్యపవనాః సర్వదా సంతోఽపి తదైవ కుతః క్షపయంతి? ఇత్యత ఆహ-అత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షాః, మందాదిసౌమ్యగుణవిపరీతతీక్ష్ణాదిగుణోద్రేకాదిత్యర్థః| తదైవైవం కుతః? ఇత్యాహ-మార్గస్వభావతః,- మార్గస్వభావాభ్యాం| స్వభావః ప్రకృతత్వాత్కాలస్య| ఉక్తం హి సంగ్రహే(సూ.అ.4)-"కాలస్వభావమార్గపరిగృహీతః" ఇతి| మార్గో- మకరాదిరాశిపరిచ్ఛిన్న ఆకాశభాగః| యతశ్చాత్ర-అస్మింకాలే, తిక్తాదయో రసా బలినః, క్రమాదితి యథాసంఖ్యేనోత్తరోత్తరాశ్చ| తేన శిశిరే తిక్తో బలీ, తతోపి వసంతే కషాయః, తతోపి గ్రీష్మే కటుక ఇతి| తస్మాదితి ఆగ్నేయగుణైర్విపరీతానాం సౌమ్యగుణానాం హానేస్తుల్యగుణానాం తిక్తాదీనాం వృద్ధేశ్చాదానమాగ్నేయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్రయో వర్షాదయ ఋతవో దక్షిణాయనం భగవతో దివాకరస్య దక్షిణదిగ్గమనం| స చ కాలో విసర్గాఖ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ద్వితీయర్తుత్రయస్య సంజ్ఞాద్వయమాహ-ఋతవ ఇతి| వర్షాదయస్త్రయ ఋతవో దక్షిణాయనం విసర్గశ్చోచ్యతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్- యస్మాత్, బలమయం కాలో విసృజతి- దదాతి దక్షిణాయనాఖ్యః, తస్మాద్విసర్గోఽన్వర్థసంజ్ఞః కాలః| హి- యస్మాత్, అత్ర- విసర్గాఖ్యే కాలే, సౌమ్యత్వాత్- సోమభూయిష్ఠత్వాత్, సోమో బలవాన్, తదాశ్రితరాత్రివృద్ధిదర్శనాత్| హీయతే రవిః- తదాశ్రితదినహాన్యుపలబ్ధేర్హీనశక్తిః సంపద్యతే| కదా ? మహీతలే- భూపృష్ఠే, శాంతతాపే సతి| కైః ? మేఘవృష్ట్యనిలైః శీతైః| శీతైరిత్యుపలక్షణార్థం, విసర్గకాలత్వాన్మృదుభిః స్నిగ్ధైరపీతి| అత ఏవ స్నిగ్ధా రసా అమ్లలవణమధురా బలినో భవంతి| అత్రాపి క్రమాదిత్యనువర్తతే| పూర్వవచ్చ వ్యాఖ్యేయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-విసర్గసంజ్ఞాం నిర్వక్తి-యద్బలమితి| యత్-యస్మాత్, అయం కాలః సౌమ్యత్వాద్ధేతోర్బలం విసృజతి-దదాతి, అతో విసర్గాఖ్యః| సౌమ్యత్వే హేతుమాహ-అత్ర సోమ ఇతి| హి-యస్మాత్, అత్ర-అస్మిన్ కాలే మార్గే చ, తద్వశాత్సోమో బలవాన్ భవతి| తవిశ్చ హీయతే-త్యజ్యతే, ప్రకృతత్వాద్బలేన| న కేవలం కాలమార్గవశాత్, కింతు శీతైర్మేఘవృష్ట్యనిలైశ్చ| వృష్ట్యా వినాఽపి ఛాయాయా ఏవ కారణత్వాన్మేఘానాం పృథగ్గ్రహణం| తథా, ఇహ-అస్మిన్ కాలే, అమ్లాద్యాః స్నిగ్ధా రసా బలినో భవంతి| కస్మిన్సతి ? తైరేవ మేఘాద్యైః శాంతతాపే మహీతలే సతి| ఆదానే హ్యాదిత్యపవనతాపితాయాం భువి సౌమ్యగుణక్షయాద్రూక్షా రసా బలిన ఆసన్| విసర్గే పునః శాంతతాపాయాం భువి సౌమ్యగుణలాభాత్ స్నిగ్ధా రసా బలిన ఇత్యర్థః| చకారేణ క్రమాదిత్యనుకృష్యతే| తేన వర్షాస్వమ్లో బలీ, తతోఽపి శరది లవణః, తతోఽపి హేమంతే మధుర ఇతి సిద్ధం| సోమవృద్ధ్యా, సూర్యహాన్యా, స్నిగ్ధరసబలిత్వేన చ విసర్గస్య సౌమ్యత్వమితివాక్యార్థః| కాలమార్గయోః కారణత్వం సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ. అ. 4)- "కాలమార్గమేఘవాతవర్షాభిహతప్రతాపే దక్షిణాయనగేఽర్కే శశిని చావ్యాహతబలే" ఇతి| మార్గోఽత్ర కర్కటాదిరాశిషట్కపరిచ్ఛిన్న ఆకాశభాగః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శీతస్వభావే కాలే హేమంతశిశిరాఖ్యే నృణామగ్ర్యం బలం భవతి| వృష్టిశ్చ ఘర్మశ్చ తస్మిన్వృష్టిఘర్మే- వర్షాగ్రీష్మాఖ్యే కాలేఽల్పం| తురవధారణే| శేషయోః- శరద్వసంతయోరృత్వోర్మధ్యమేవ బలం| నను, వసంతే ఆదానకాలత్వాదత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షైరాదిత్యపవనైః శోష్యమాణేషు బలవృద్ధిహేతుషు భువః సౌమ్యేషు గుణేషు, కథం మధ్యబలత్వమితి ? అత్ర బ్రూమః| వర్షాదిషు త్రిష్వృతుషు బలముపచితం క్రమేణైవాపచీయతే| యథా- కౄష్ణపక్షే చంద్రః| తస్మాద్దీర్ఘకాలానువృత్తం బలముపచితం వసంతే క్రమేణైవాపచీయతే, ఇతి మధ్యబలత్వం యుక్తం| అనేనైవ హేతునా శిశిరేఽగ్ర్యబలత్వం| యతః సకలేన విసర్గిణా కాలేన యదుపచితమతిశయేన బలం తత్ శిశిరే ప్రారంభమాత్రాదానకాలేఽపచీయమానమపి బలం న హీనం లక్ష్యతే| యథా- కృష్ణపక్షాదౌ చంద్రః క్షీయమాణః, ఇతి యుక్తముక్తం శీతేఽగ్ర్యం బలం వసంతే చ మధ్యం బలమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యేనైవ క్రమేణ బలముపచీయతే, తేనైవ చాపచీయత ఇత్యాహ-శీతేఽగ్ర్యమితి| శీతే-హేమంతశిశిరయోః, అగ్ర్యంభాగత్రయపూర్ణం బలం| వృష్టిఘర్మే-ప్రావృడ్గ్రీష్మయోః, అల్పంభాగద్వయోనం| శేషయోః-శరద్వసంతయోః, మధ్యం-ఏకభాగోనం| (యే తు శిశిరే చతుర్భాగపూర్ణస్య బలస్య వసంతే భాగద్వయోనత్వం విధాయ మధ్యం బలం కల్పయంతి| తదసత్| క్రమేణాపచితౌ వసంతే భాగద్వయోనతానుపపత్తేః| ఉత్కృష్టమధ్యాల్పతయా అత్ర మధ్యత్వం వేద్యం| ఏకభాగోనం మధ్యం, ద్విభాగోనమల్పమితి|) యావద్బలం విసర్గస్యాంత్యే దినే తావదాదానస్యాద్యే, యావద్విసర్గస్యోపాంత్యే తావదాదానస్య ద్వితీయే| ఏవం యావద్విసర్గస్యాద్యే తావదాదానస్యాంత్యే, ఇతి హేమంతపర్యంతం వాచ్యం| ఇతి ఋతునిర్ణయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కిల విసర్గాభివర్ద్ధితబలత్వాత్పుమాన్ బలీ భవతి| తస్య బలినః పుంసో హేమంతే కాలే శీతసంరోధాద్ధేతోరనలోఽగ్నిర్బలీ భవతి| యతః సర్వతః స్రోతోరోధాజ్జాఠరోఽగ్నిరాంతరైరేవ స్వేరర్చిర్భిరభివర్ధతే| వర్ధితశ్చాసౌ యుక్తమాహారం సమ్యక్పచతి| పక్వాచ్చాహారాద్బలమభ్యాధికం జాయతే| హేమంతే ఇత్యనేన ఏతత్ ద్యోతయతి, అస్మిన్నేవ కాలే శీతసంరోధాత్ ప్రబలోఽగ్నిర్భవతి, న తు ఋత్వంతరోపజనితశీతసంరోధాత్| తథా హి- అన్యర్తుజేన శీతేనాగ్నిసాదో భవతి, యథా- వర్షాసు| తత్ర హి వృష్టివాతాభ్యాం భవతి శీతం, న చాగ్నిదీప్తిః| తథా చాష్టాంగసంగ్రహే (సూ.అ.4)- "వృష్టివాతాకులే త్వహ్ని భోజనం క్లేదవాతజిత్| పరిశుష్కం లఘుస్నిగ్ధముష్ణామ్లలవణం భజేత్" ఇతి| ఇహ పునరనేకరూపం గౌరవయుక్తం భోజనం శస్యతే| వక్ష్యతి హి- "అతో హిమేఽస్మిన్" ఇత్యారభ్య యావత్ "రసాన్ స్నిగ్ధాంపలం పుష్టం" ఇత్యాది| తథోక్తం- "ఊష్మా బహిః ప్రతిహతో హిమశీతవాతైరంతః శరీరవివరం ప్రతిపద్యమానః| స్వస్థానపిండితవపుర్భవతి ప్రచండః శీతేఽనిలానలహరో విధిరిష్యతేఽతః" ఇతి| తథా, యద్యపి "తత్ర సత్త్వశరీరోత్థం" ఇత్యారభ్య యావత్ "తథోర్జస్కరయోగజం" ఇత్యాదినా (హృ.శా.అ.3/78) గ్రంథేనాహారో యుక్తజస్యైకస్యైవ బలస్య హేతురిత్యుక్తో గ్రంథకృతా| తథాఽపి యుక్త్యా నిరూప్యమాణః సహజకాలజయోరపి బలయోరాహార ఏవ హేతుః, అనువృత్తిహేతుత్వాత్| తథా హ్యాహారం వినా శరీరమేవ న స్యాత్| తదనయా యుక్త్యా త్రివిధమపి బలమాహారజమితి బోద్ధవ్యం| నను, యది ప్రబలోఽనలో భవతి, తతః కిం ? ఇత్యాహ- అల్పేంధన ఇత్యాది| అల్పమింధనమాహారాఖ్యం యస్య సోఽల్పేంధనః సన్, సోఽనలో, ధాతూన్- రసాదీన్ పచేత్| కీదృశః ? వాయునేరితః- వాతోద్దీపితః| అతః- అస్మాదనంతరోక్తాద్ధేతోరల్పేంధనత్వే సతి ధాతుపాకాఖ్యాత్| అస్మిన్ హిమే శీతే స్వాద్వమ్లలవణాఖ్యాన్ రసాన్ సేవేత| నాన్యర్తుసంభవే హిమ ఇత్యస్యార్థస్య ద్యోతనాయ (అస్మిన్) హిమ ఇత్యుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ ఋతుచర్యామాహ| తాం చ శిశిరాద్యుద్దేశేఽపి హేమాంతాదిక్రమేణ, శిశిరచార్యాయా హేమంతచర్యామూలత్వాత్| తత్ర సోపపత్తికాం మధురాదిసేవాం విధత్తే-బలిన ఇతి| యతో హేమంతే అనలః ప్రబలో భవతి| స చాల్పేంధనః సన్ ధాతూన్ పచేత్| అతో మధురాదీన్ సేవేత| ప్రాబల్యే హేతుమాహ-శీతసంరోధాత్, రోమకూపానావృణ్వతా శీతేనార్చిషాం బహిః ప్రచారే వారితే పిండితోష్మత్వాత్ ప్రబలః| నన్వేవం వర్షాస్వప్యాపద్యేత ఇత్యత ఆహ-బలినః, బలిత్వే సతి శీతసంరోధాత్| వర్షాసు పునర్బలహానిః| నను, ప్రబలశ్చేత్తత్కిం స్నిగ్ధోష్ణవీర్యామ్లలవణాన్ సేవేత ? ఇత్యత ఆహ-వాయునేరితః,-శీతజనితవాయునా సంధుక్షితః, స ధాతూన్ పచేత్| అమ్లలవణౌ చ స్నిగ్ధోష్ణవీర్యత్వాచ్ఛీతస్య తజ్జనితవాయోశ్చ విపరీతౌ| అయం విధిః కిం హేమంతమాత్రే ? నేత్యాహ-హిమే,-శీతయుక్తే| హేమంతే విశేష్యే సత్యప్యస్మిన్నితి పదం హేమంత ఏవ హిమే ఏవ, అయం విధిర్నాన్యదేతి నియమార్థం| ఇదం చోపలక్షణం| తేన యస్యర్తోర్యల్లక్షణం, తద్యుక్త ఏవ తస్మిన్నేవ తద్విధిరితి| సుశ్రుతస్తు (ఉ. అ. 64/22) తిక్తకటుకసేవామప్యాహ-"హేమంతే లవణక్షారతిక్తామ్లకటుకోత్కటం| ససర్పిస్తైలమహిమమశనం హితముచ్యతే||" ఇతి| సాప్యుచితా, చీయమానకఫప్రత్యనీకత్వాత్| హేమంతే హి వాతకఫౌ చీయతే| యదాహ ఖారణాదిః-"పిత్తం శామ్యతే, తచ్ఛైత్యాద్వాయుః శ్లేష్మా చ చీయతే" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏతర్హి- ఏతస్మింకాలే, బుభుక్షితః ప్రాతరేవ- ప్రత్యుషసి, నాన్యకాలే యత్కించిద్దినాతిక్రాంతౌ సత్యాం, అవశ్యకార్యం- మూత్రోత్సర్గాదికం దినచర్యోక్తం, సంభావ్య- సంపాద్య, యథోక్తం- యథానిర్దిష్టం, అను- పశ్చత్, వాతఘ్నతైలాభ్యంగాదికం శీలయేత్| యద్యపి "బుభుక్షితః, అవశ్యకర్యం సంభావ్య యథోక్తం శీలయేదను" ఇత్యుక్తం, తథాపి బుభుక్షితేన న తథాన్యత్కార్యం కార్యం, యథా భోజనం| తథా చోక్తం- "ఆహారకాలే సంప్రాప్తే యో న భుంక్తే బుభుక్షితః| తస్య సీదతి కాయాగ్నిర్నిరింధన ఇవానలః||" ఇతి| తస్మాదౌచిత్యాద్బుభుక్షితేనాహారః కార్య ఇతి వేద్యం| నన్వన్యస్మిన్నపి కాలే బుభుక్షితస్యైవాహారానుజ్ఞానాదిహ బుభుక్షితగ్రహణం న కార్యం| యుక్తమాహ భవాన్| కింత్వస్మింకాలే జాఠరాగ్నిరత్యగ్నిచ్ఛాయానుకారీ భవతి| తతోఽస్య జాఠరాగ్నేరత్యగ్నేరివోపచారో యుక్తః| యథా (చరకే చి.అ.15/219, హృదయే చి.అ.10/84)- "ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపహారయేత్| నిరింధనోఽంతరం లబ్ధ్వా యథైనం న విపాదయేత్||" ఇతి| అబుభుక్షితస్యైవ భోజనాధికారిత్వమితి భ్రాంతినిరాసాయేహ బుభుక్షితగ్రహణం| నిశానాం దైర్ఘ్యాదితి విశిష్టకాలోపలక్షణార్థం కృతం| యదాఽత్ర హేమంతే శర్వర్యో దీర్ఘా జాయంతే, తదైష విధిః సర్వోనుష్ఠేయో న ప్రారబ్ధమాత్ర ఏవాస్మిన్నితి| నన్వత్ర సేవేత శీలయేద్భజేదిత్యేకార్థాభిధాయీని బహూని క్రియాపదాని కిం నిర్దిష్టాని ? ఏకేనైవార్థాధిగతేః| అత్ర బ్రూమః| కార్యాంతరసూచనార్థమేతత్పదత్రయం కృతం| తథా హి- "అతో హిమేఽస్మిన్సేవేత" ఇత్యత్ర యః సేవేతశబ్దః స ఇదం ద్యోతయతి- స్వాద్వమ్లలవణరసాః పవనవిజయార్థమస్మిన్ కాలే నితరాముపయోక్తవ్యాః| న కాదాచిత్క ఏషామస్మిన్నృతావుపయోగో విధేయ ఇతి| అత ఏవ వాతఘ్నతైలాభ్యంగాదేః పృథగేషాం రసానాముపన్యాసః| తథా, "యథోక్తం శీలయేత్" ఇత్యత్ర యః శీలయేదిత్యేష శబ్దః స వాతఘ్నతైలాదేః సర్వస్య తుల్యకక్షతాం ద్యోతయతి| తథా, "ప్రావారాజిన" ఇత్యాదౌ యో భజేచ్ఛబ్దః స సకలస్యాహారవిహారశీలనస్య శయనవిధేశ్చ తుల్యతాం ప్రథయతి| తథా చ వక్ష్యతి (సూ.అ.7/51)- "ఆహారశయనాబ్రహ్మచర్యైర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః| శరీరం ధార్యతే నిత్యమాగారమివ ధారణైః||" ఇతి| వాతఘ్నతైలైరభ్యంగం శీలయేత్| తైలస్య సర్వస్యైవ వాతఘ్నత్వాద్వాతఘ్నేతి విశేషణమతిశయప్రతిపాదనార్థం, తేన బలాతైలాదిభిరితి బోధ్యం| మూర్ధ్ని తైలం-శిరోభ్యంగాది| విమర్దనం- శరీరసంవాహనం, ఏతదౌచిత్యాదభ్యక్తః సన్ శీలయేత్| కుశలైః- తద్విద్భిః సార్ధం, నియుద్ధం- బాహుయుద్ధం, శీలయేత్| పాదాఘాతం- పాదేన విమర్దనం, యుక్తిత ఇత్యనేనార్ధశక్త్యైవ శీలనం ద్యోతయతి| బాహుయుద్ధపాదాఘాతయోశ్చానభ్యక్తస్యైవ శీలనం యుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దినచర్యావిహితస్యాభ్యంగాదేవిర్శేషమాహ-దైర్ఘ్యాదితి| ఏతర్హి-ఏతస్మింకాలే, అభ్యంగాదీన్ శీలయేత్| కదా ? ప్రాతః| కిమవశ్యకార్యం బాధిత్వా ? నేత్యాహ-యథోక్తమవశ్యకార్యం-శౌచాదికం, సంభావ్య-సమ్యక్ కృత్వా| కిమజాతాన్నపానేచ్ఛ ఏవ ? నేత్యాహ-బుభుక్షిత ఏవ| నను ప్రాతః కథం బుభుక్షితః ? ఇత్యత ఆహ-నిశానాం దైర్ఘ్యాత్| సంభావ్యేత్యనేన పశ్చాదర్థే సిద్ధే నైరంతర్యార్థమనుగ్రహణం| అభ్యంగసేకపిచవో వస్తిశ్చేతి చతుర్విధం మూర్ధతైలం| అభ్యంగస్య పృథగుపాదానమితరావయవార్థం| విమర్దనం-కరాభ్యాం పీడనం| అభ్యంగమూర్ధతైలవిమర్దనాని వాతఘ్నతైలైర్బలాతైలాదిభిః శీలయేత్| నియుద్ధం-బాహుయుద్ధం| కుశలైః-మల్లైః| పాదాఘాతం-పాదాభ్యాం మర్దనం| యుక్తితః-మాత్రాద్యనతిక్రమేణ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కషాయేణ- రోధ్రాదినా, అపహృతః- అపనీతః, స్నేహో యస్య స ఏవం| తతః- అనంతరం, యథావిధి- శాస్త్రోదితేన విధానేన, స్నాతః| కుంకుమేన- కాశ్మీరేణ, ప్రదిగ్ధః- అనులిప్తః| దర్పః- కస్తూరికా, తేన సహ వర్తతే యత్కుంకుమం తదేవం| తథా, అగురుణా- జోంగకేన ధూపితః| రసాన్- మాంసరసాన్, స్నిగ్ధాన్ భజేత్| మాంసరసానాం స్నిగ్ధత్వేఽపి స్నిగ్ధానితి విశేషణమతిశయద్యోతనార్థం| స్నిగ్ధతమాన్ రసానిత్యర్థః| పలం- మాంసం, పుష్టం- మేదురం, భజేత్| తథా, గుడస్యేదం గౌడం తన్మధ్యం| తథా, అచ్ఛసురాం- సురామండం, సురాం- మదిరాం, చ భజేత్| అమ్లేనాన్నేన కషాయద్రవ్యైశ్చ యా క్రియతే సా సురా భణ్యతే| నను, ద్విధైవ సురా సేవ్యత్వేనేహాభీష్టా, తత్సురాశబ్ద ఏవ నిర్దేష్టుం న్యాయ్యః| తస్మిణి సామాన్యపదే నిర్దిష్టే ద్విధైవ సురా నిర్దిష్టా భవతి| సత్యమేతత్| కింత్వచ్ఛసురాం నితరాం భజేత్, న తథా సురామితి జ్ఞాపనార్థం ద్వయోరుపాదానం| అత ఏవాచ్ఛసురామితి పూర్వం నిర్దిష్టం| గోధూమేత్యాది| గోధూమశ్చ పిష్టం చ మాషశ్చ ఇక్షుశ్చ క్షీరం చ తాన్యేవం| గోధూమపిష్టమాషేక్షుక్షీరేభ్య ఉత్థానం యాసాం వికృతీనాం తా ఏవం| ఉత్పూర్వాత్తిష్ఠతేః సుపీతి యోగవిభాగాద్భావే కః| "ఉదః స్థాస్తంభోః పూర్వస్య" ఇతి సస్య తకారః| గోధూమపిష్టమాషేక్షుక్షీరోత్థాశ్చ తా వికృతయశ్చ, తాః శుభాః- రమ్యాః, భజేత్| తథా, నవం- అపురాణమన్నం, తథా వసాంభజేత్| "శుద్ధమాంసస్య యః స్నేహః సా వసా పరికీర్తితా"| తథా, తైలం భజేత్- భక్షయేత్| అభ్యంగస్తు ప్రాగనుజ్ఞాత ఏవ| శౌచకార్యే- శౌచక్రియాయాం, సుఖోదకం- ఉష్ణోదకం, భజేత్| ప్రావారః- కార్పాసో రోమవాన్ ఘనః పటః, స్థూలపటకాదిః| అజినం- సుఖస్పర్శరోమచర్మ| కౌశేయం- పట్టవసనం| ప్రవేణీ- సూచీబాణాఖ్యో వస్త్రవిశేషః| కౌచవం- రాంకవవస్త్రభేదః, తవరక ఇత్యన్యే| ఏతైరాస్తృతం- దత్తప్రచ్ఛదపటం, శయనం భజేత్| కీదృక్ శయనం భజేత్ ? ఉష్ణస్వభావైః- రోమశికారల్లికాప్రాయైః, ప్రావృతః- ప్రకర్షేణాచ్ఛాదితః| తథా, అర్కకిరణాంభజేత్| కథం ? యుక్త్యా- సమ్యగ్యోగలక్షణయా| అతిసేవితా హి గ్లాన్యాదీన్ కుర్యుః| తథా, స్వేదం భజేత్| యుక్త్యైవేత్యత్రాపి యోజ్యం| అతిసేవితో హి స్వేదో గ్లాన్యాదీన్ జనయేత్| పాదత్రాణం చ- పాదుకాదికం, సర్వదా భజేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉద్వర్తనాదేర్విశేషమాహ-కషాయేతి| కషాయాపహృతస్నేహాదికో భూత్వా రసాదీన్ భజేత్| కషాయేణాపహృతః స్నేహఃస్నేహాపహరణమాత్రముద్వర్తితః, న త్వన్యకాలవదుత్పాదితరౌక్ష్యః| యథావిధి స్నాతః, విధిశ్చాత్ర శీతకాలోచితత్వాత్ సర్వాంగానాముష్ణోదకేన స్నానం| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 6/14)- "అభ్యంగోత్సాదనే ముర్ధతైలం జేంతాకమాతపం" ఇతి| జేంతాకంసర్వాంగోష్ణోదకస్రానమితి బాష్పచంద్రః| సదర్పేణ-సక్స్తూరికేణ| ప్రదిగ్ధో-అనులిప్తః| రసాన్-మాంసరసాన్| స్నిగ్ధాన్ ఘృతాదిసంస్కృతాన్| పలం-మాంసం| పుష్టం-మేదురం| గౌడం-గుడకృతం మద్యం| అచ్ఛసురాం-సురామండం| సురాం-ఘనసురాం| అచ్ఛసురాయాః పృథగ్గ్రహణమతిశయభజనార్థం| గోధూమాద్యుత్థాః-గోధూమాదికృతా మోదకాద్యాః| పిష్టం-శాలిపిష్టం| శుభాఃహృద్యాః| నవం-అనతిక్రాంతవత్సరం| అన్నం-ధాన్యం| వసాం-మాంసస్నేహం| రసాదితైలాంతం భోజనోపయోగి| సుఖోదకం-కవోష్ణముదకం, తచ్చ శౌచకార్యే| పానే తు శీతమేవ| ప్రవారః-కార్పాసరోమవాన్ ఘనః పటః| అజినం-చర్మ| కౌశేయం-కృమికోశోత్థం| ప్రవేణీ-సూచీబాణాఖ్యం వస్రం| కుథకః-కంబలః| ఉష్ణస్వభావైర్లఘుభిర్వస్రైః ప్రావృతః| అర్కకిరణాన్ స్వేదం చ యుక్త్యా-సమ్యగ్యోగేన భజేత్| పాదత్రాణం సర్వదా-బహిశ్చరణం వినాపి, బహిశ్చరణే తు దినచర్యాయాముక్తమేవ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఊరూ చ స్తనౌ చ శ్రోణిశ్చ ఊరుస్తనశ్రోణి| పీవరం- పీనం, ఊరుస్తనశ్రోణి యాసాం తా ఏవంభూతాః, ప్రమదాః- విలాసిన్యః, శీతం హరంతి- నుదంతి| పీనత్వేనాతికార్శ్యమత్ర నిషిధ్యతే| తథా చాహ గ్రామ్యధర్మాధికారే (హృ.సూ.అ.7/69)- "త్యజేదతికృశాం" ఇతి| కింభూతాః ? సహ మదేన- యౌవనోద్భూతేన సురాదిపానజేన కామోద్రేకకారిణా వా, వర్తంతే తాః సమదాః| తథా, ప్రియాః- వల్లభాః, శీతం హరంతి| కింభూతాః ? ఉష్ణాంగ్యో ధూపకుంకుమయౌవనైః- అగుర్వాదిధూపేనోష్ణాంగ్యః, తథా కుంకుమానులేపనేనోష్ణాంగ్యః, తథా యౌవనోష్మణా, సహజేనోష్ణాంగ్య ఇతి యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శీతాపహంతృత్వకథనద్వారా స్త్రీసేవాం పిధత్తే పీవరేతి| ప్రమదాః-స్త్రియః| సమదాః-యౌవనోత్థం మద్యజం చ మదం బిభ్రాణాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అంగారాణాం తాపోఽంగారతాపః, తేన సంతప్తం చ తద్గర్భేఽభ్యంతరే భూవేశ్మ చ తత్తస్మింశ్చరతి- తిష్ఠతి నిత్యం యస్తస్యాంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మచారిణః పుంసో యతః శీతపారుష్యజనితో దోషో- దుఃఖం, న జాతు- కదాచిజ్జాయతే, తతోఽంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మచారీ స్యాదితి భావః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శీతాపహంతౄత్వకథనద్వారా నివాతోష్ణగృహసేవాం విధత్తే-అంగారేతి| అంగారాణాం తాపేన సంతప్తం యద్వేశ్మ, యచ్చ గర్భవేశ్మ-గృహాంతర్వర్తిగృహం, యచ్చ భూవేశ్మ-భూమ్యంతర్వర్తిగృహం, తేషు యశ్చరతి స తథా| శీతేన యత్పారుష్యం తజ్జనితో దోషో జాతు కదాచిత్, తస్య న జాయతే| తస్మాత్తాని భజేదిత్యర్థసిద్ధం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అయమేవ- హైమంతః, విధిః- పూర్వోక్తః, శిశిరే చ విశేషతః- అతిశయేన కార్యః| కుతః ? ఇత్యాహ- యస్మాత్తస్మిన్ కాలే శీతమధికం భవతి, కాలస్వాభావ్యాత్| తథా, ఆదానకాలాజ్జాతమాదానకాలజం చ రౌక్ష్యం భవతి| తతో హేతుద్వయాద్విశేషేణ హైమంతికో విధిః సేవ్యః| హేమంతే "రసాన్ స్నిగ్ధాన్ శీలయేత్" ఇత్యుక్తం| శిశిరే తానతిశయేన శీలయేత్| ఏవం సర్వోఽపి హైమంతికౌ విధిర్యోజనీయః| ఆదానకాలజమిత్యనేనైతద్ద్యోతయతి| ఆదానకాల ఏవ రౌక్ష్యస్య కారణం, నాన్యత్| అత ఏవ హేమంతే శీతేఽపి రౌక్ష్యం నాస్త్యేవేతి| ఆదానస్య చ ప్రారంభమాత్రత్వే ఏవ శిశిరస్య సంభవ ఇతి శిశిరే కించిదేవ రౌక్ష్యం వేద్యం| నను, యథా రౌక్ష్యమాదానకాలజం తథౌష్ణ్యమపి| తథా చోక్తం- "తస్మిన్ హ్యత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షాః" ఇతి| ఏవం చౌష్ణ్యసద్భావాచ్ఛీతస్య హేమంతతో హానిః ప్రాప్తా, న త్వాధిక్యం| తత్కథముక్తం "తదా హి శీతమధికం" ఇతి ? బ్రూమః| రౌక్ష్యస్య ద్వౌ హేతూ| ఏకస్తావద్భగవద్దివాకరకరైర్జగత్స్నేహాదానం| ద్వితీయస్త్వాగ్నేయః కాలః| తదేవం రౌక్ష్యేణోభయహేతుజేన శిశిరే కాలే వాతాః శీతస్వభావా ఆహితాధికశక్తయో జాయంతే హైమంతేభ్యో మారుతేభ్యః| తథావిధాశ్చౌష్ణ్యేనాదానకాలజేనాదానకాలప్రాథమ్యాదప్రాప్తబలేన శిశిరే నాభిభూయంతే| అనభిభూతాశ్చ శీతస్వభావత్వాచ్చ శీతమేవ వర్ధయంతి| అతో యుక్తం శీతాధిక్యం శిశిర ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

అ0 ర0-శిశిరచర్యామాహ-అయమేవేతి| అయం-హేమంతోక్తః| స్వయుక్త్యా న్యూనాధికప్రయోగనిషేధార్థమేవశబ్దః| విశేషతః-అత్యభ్యాసేన| హి-యస్మాత్, తదా-తస్మింకాలే, అధికం శీతం, ఆదానకాలజం రౌక్ష్యం చ| చకారాద్వాతకోపబలక్షయౌ చ| యథోక్తం ఖారణాదిన-"స్వభావశైత్యాద్రౌక్ష్యాచ్చ వాతకోపాద్బలక్షయాత్| విధిర్విశేషాత్స్నిగ్ధోష్ణః శిశిరే హైమనోమతః||" ఇతి| వాతకోపశ్చ తేనైవోక్తః-"స వాయుః శిశిరే కోపం యాత్యేవోపచయం కఫః|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శిశిరే మధురస్నిగ్ధాదినా ఆహారేణ కాలస్వాభావ్యాచ్చ శ్లేష్మా సంచితోఽతిశయేన స్త్యానత్వాదతికుపితో వసంతే ఋతావర్కాంశుతాపితః- సూర్యప్రభాభిర్విలాయితో, ద్రవస్వరూపత్వాజ్జలమివ విపరీతం జాఠరాగ్నిం హత్వా, హి- యస్మాత్, రోగాన్- వికారాన్, కురుతే- జనయతి| అతః- అస్మాత్కారణాత్, తం- కఫం, త్వరయా- శీఘ్రమేవ, జయేత్| దోషానితి కేచిత్పఠంతి| అర్కతాపిత ఇత్యనేనైవ సిద్ధే అంశుశబ్దోఽత్ర రశ్మీనాం పటిమానం సూచయతి, న తథా శీతే| తత్ర హి (సం.సూ.అ.4)- "ధూమధూమ్రరజోమందాస్తుషారావిలమండలాః| దిగాదిత్యాః" ఇత్యధిజగే| కైర్జయేత్? తీక్ష్ణైర్వమననస్యవిరేకాదిభిరుపక్రమేత్| తథా, లఘూని రూక్షాణి చ యాని భోజనాని, తైశ్చ| తథా, వ్యాయామశ్చోద్వర్తనం చ ఆఘాతశ్చ తైశ్చ కఫం జయేదితి| చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టః| తతః కఫముల్బణం- ఉద్ధతం, జిత్వాఽనంతరం స్నాతోఽనులిప్తః- సమాలిప్తః కర్పూరచందనాగురుకుంకుమైః| తథా, పురాణం చ తద్యవగోధూమం చ, తథా, క్షౌద్రం- మాక్షికం, తథా జాంగలం చ తచ్ఛూల్యం చ- "శూలేన సంస్కృతం మాంసం శూల్యం" భటిత్రం చ, తత్తాని భుంక్తే పురాణయవగోధూమక్షౌద్రజాంగలశూల్యభుక్| శూల్య ఇతి "శూలోఖాద్యత్" ఇతి యత్| ఏవంవిధః సన్ వయస్యైః- మిత్రైః సహిత ఆసవాదీన్ పిబేత్| కింభూతాన్? నిర్గదాన్- నివృత్తగదాన్నిర్దోషాన్, పిబేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధోఽత్ర దీపకత్వాత్| ఆసవో- యో ద్రవ్యాణ్యాసుత్య క్రియతే| ఉక్తం చ- "మద్యాకరాధికద్రవ్యమదిరాద్యైః కృతస్తు యః| సోఽరిష్టః స్యాదాసవస్తు ద్రవ్యాణ్యాసుత్య యః కృతః||" ఇతి| సీధుః- ఇక్షురసోద్భవః| మార్ద్వీకం- మృదీకారసోద్భవం| మాధవో- మధునా సంస్కృతః| కింభూతానాసవాదీన్? సహకారరసోన్మిశ్రాన్- అధివాసితాన్| తథా, ప్రియయా- దయితయా, ఆస్వాద్య- కించిత్పీత్వా, అర్పితాన్- ఢౌకితాన్| తథా, ప్రియాస్యసంగేన సురభీన్,-సుగంధీన్| తథా, ప్రియానేత్రాణ్యేవోత్పలాని తైరంకితాన్-సంజాతశోభాన్| తథా, సౌమనస్యకృతః- చిత్తప్రసాదకృతః| తథా, హృద్యాన్- హృదయాయ హితాన్| తథా, శృంగబేరాంబు- శుంఠీక్వథితజలం పిబేత్| తథా, సారః-అసనచందనాదిజః, తేన క్వథితమంబు పిబేత్| తథా, మధునా యుక్తమంబు మధ్వంబు| జలదేన- ముస్తయా చ క్వథితమంబు పిబేత్| చేతి సముచ్చయే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ వసంతచర్యా| సా చ ద్వివిధా, శోధనీ శమనీ చ| తత్ర చయపూర్వకే ప్రకోపే శోధనీ, అచయపుర్వకే శమనీ| తత్రాకృతాయాం పూర్వర్తుచర్యాయాం పూర్వర్తునా చితస్య దోషస్యోత్తరేణ యః ప్రకోపః స చయపుర్వకః| స ఏవాపథ్యజః, పూర్వర్తుసేవితా పథ్యజాతత్వాత్| యస్తు కృతాయాం తస్యాం పూర్వేణాచితస్యోత్తరేణ యః ప్రకోపః సోఽచయపూర్వకః| స ఏవ పథ్యజః, పూర్వర్తుసేవితపథ్యజాతత్వాత్| ఉక్తం చ-"దోషప్రకోపో ద్వివిధః పథ్యాపథ్యనిమిత్తజః| తత్రాపథ్యనిమిత్తో యః స సంశోధనమర్హతి|| పథ్యజః శమనీయశ్చ ప్రాయ ఆగనుత్జశ్చ యః|" ఇతి| తత్ర సంశోధనీం విధత్తే-కఫశ్చిత ఇతి| యస్మాచ్ఛిశిరే చితః కఫో, వసంతే సూర్యరశ్మిభిర్ద్రవీకృతః సన్, జలమివ ప్రత్యనీకత్వాత్ వహ్నిం హత్వా, రోగాన్ కరోతి| అతస్తం-చితం అకుపితం కఫం, వసంతారంభ ఏవ తీక్ష్ణద్రవ్యకృతైర్వమననస్యధూమగండూషాద్యైః శోధనైర్జయేత్| తథా, లఘురూక్షైస్తిక్తకటుకప్రాయైః సంసర్జనక్రమేణ భోజనైశ్చ| శిశిరశబ్దేన శీతపర్యాయేణ శిశిరహేమంతయోర్గ్రహణం, ద్వయోరపి కఫచయాత్| యదాహ ఖారణాదిః-"హేమంతే నిచితః శ్లేష్మా శిశిరేఽపి న కుప్యతి| ఆహారైశ్చ గురుస్నిగ్ధై గురుస్త్రిగ్ధైర్భృశమేవోపచీయతే||" ఇతి| శమనీం విధత్తే-వ్యాయామోద్వర్తనాఘాతైరితి| ఉల్బణం శ్లేష్మాణం వ్యాయామాద్యైర్జిత్వా స్నాతస్తతః కర్పూరాద్యైరనులిప్తః, పురాణయవాదీన్ భుంజానః, ఆసవాదీన్ పిబేత్| ప్రకోపే ప్రకృతేఽప్యుల్బణగ్రహణమచర్యపూర్వకప్రకోపార్థం| ఆఘాతః-పద్భ్యాం మర్దనం| కఫగ్రస్తస్యాభ్యంగనిషేధాద్రూక్షా ఏవ వ్యాయామాదయః| స్నానశీల ఇతి చ వచనాత్ప్రాప్తేఽపి స్నానే, స్నాత ఇతి శ్లేష్మకాలీనప్రాతఃస్నాననిషేధార్థం| వ్యాయామాదీంకృత్వైవ స్నాయాన్న పూర్వమిత్యర్థః| పురాణత్వం యవగోధూమక్షౌద్రాణాం| జాంగలం-మృగాదిమాంసం, తస్య శూల్యం-భటిత్రం| సహకారః-అతిసురభిరామ్రః, తస్య రసః-తత్ఫలవృంతనిర్యాసః, తేన ఉన్మిశ్రాన్-అధివాసితాన్| ప్రియయా రసవిశేషజ్ఞానార్థం స్వయమాస్వాద్యార్పితాన్| గంధవిశేషజ్ఞానార్థం సంగతేన సహజసురభిణా ప్రియాముఖేన సురభీకృతాన్| వైమల్యాదిజ్ఞానార్థమవలోకయంత్యాః ప్రియాయాః ప్రతిబింబితాభ్యాం నేత్రాభ్యాముత్పలైశ్చ సాక్షన్నిక్షిప్తైరంకితాన్| సౌమనస్యకృతః-పరిణామేన మనఃప్రశాంతికరాన్| హృద్యానాస్వాదే| నిర్గదాన్-నిర్దోషాన్| అక్వథితైరోషధైః కృతం మద్యమాసవః| క్వథితైరరిష్టః| ఇక్షురసేన సీధుః| ద్రాక్షారసేన మార్ద్వీకం, మధునా మాధవః| శృంగబేరాంబు-శుంఠ్యా క్వథితం జలం| అసనాదిసారైః సారాంబు| ముస్తార్భిర్జలదాంబు| మధుమిశ్రం జలం మధ్వంబు| అనేకద్రవవిధానం యస్య యత్సాత్మ్యం తత్తేన సేవనార్థమిత్యర్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కాననేషు- ఉపవనేషు, స్థితో మధ్యాహ్నం గమయేత్- అతివాహయేత్| అహ్నో మధ్యో మధ్యాహ్నః| "సంఖ్యావిసా" ఇత్యాదిజ్ఞాపకాత్పూర్వాపరేత్యాదినా ఏకదేశిసమాసః| "అహ్నోఽహ్న ఏతేభ్యః" ఇత్యహ్నాదేశః| కథం ? గోష్ఠ్యాం- క్రీడాయాం కథా గోష్టీకథాస్తాభిః, చిత్రాభిః- కమనీయాభిః, న త్వర్థవ్యవహారసంబంధినీభిః| కీదృశః సన్ ? సుఖీ- రాగద్వేషాదిరహితః| కింభూతేషు కాననేషు ? దక్షిణదిక్ప్రవృత్తైరనిలైః శీతాని, తేషు దక్షిణానిలశీతేషు| తథా, పరితః- సమంతాజ్జలం నిత్యం వహంతి యాని తేషు| ఆభీక్ష్ణ్యే ణినిః| తథా, క్వచిత్ప్రదేశే అదృష్టః- ఈషద్దృష్టః, క్వచిదతిఘనత్వాత్ నష్టః- న దృశ్యతే, సూర్యో యేషూపవనేషు తాన్యేవం తేషు| తథా, మణీనాం- వజ్రమరకతాదీనాం, కుట్టిమాని- విశిష్టా భువః, తాభిః కాంతిః- శోభ, యేషాం తాన్యేవం తేషు| తథా, పరపుష్టైః- కోకిలైః విఘుష్టేషు- కృతశబ్దేషు| తథా, కామస్య కర్మాంతాః కామకర్మాంతాః- మదనవ్యాపారాః| అంతశబ్దోఽత్ర ప్రశంసావచనే| యథోద్భటస్య (కావ్యాలంకారసంగ్రహే ప్రథమసర్గే) వచనం- "వనాంతదేవతావేణ్యః" ఇతి) కామకర్మాంతనిమిత్తం భూమయో యేషాం వనానాం తాన్యేవం తేషు| విచిత్రాణి- నానారూపాణి, పుష్పాణి యేషాం తే తథావిధా వృక్షా యేషాం తాన్యేవం తేషు| సుష్ఠు గంధో యేషాం తేషు| "గంధస్యేత్" ఇతీత్సమాసాంతః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-భోజనాంతరముద్యానసేవం విధత్తే-దక్షిణానిలశీతేష్వితి| కాననేషు మధ్యాహ్నం గమయేత్-అతివాహయేత్| సుఖీ-అవ్యాకులః సన్| గోష్ఠ్యో-లోకవార్తాః| అథాః-శాస్త్రవార్తాః| జలవాహిషు-జలాశయయుక్తేషు| అదృష్టసూర్యేషు-ఘనచ్ఛాయేషు| అనష్టసూర్యేషు-ప్రకాశబత్సు| మణిమయైః-బద్ధభూమికైః కాంతిమత్సు| పరపుష్టైః-కోకిలైర్నాదితేషు| కామకర్మ-మదనవ్యాపారం, అంతంతి-బధ్నంతి స్వసౌందర్యేణోత్తరోత్తరం వర్ధయంతీతి కామక్రర్మాంతాః| "అతి బంధనే" ఇత్యస్మాత్కర్మణ్యణ్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అస్మింకాలే కఫోపచయదోషభయాత్ గురుశీతాదీంస్త్యజేత్| నను, లవణమపి శ్లేష్మాణం కరోతి, తత్కస్మాదిహ న నిషిద్ధం ? అతో బ్రూమః| లవణః పూర్వం కఫమమ్లమధురావివ న కరోతి| కిం తర్హి ? నిధనే చిరంతనసంచితం స్రుతిరూపం శ్లేష్మాణం విధత్తే, విష్యందిత్వాత్| న చ లవణస్య మధురాదేరివ బహుతరస్య ప్రయోగః ప్రసిద్ధః, కిం తర్హి ? అల్పస్యైవ| తస్మాల్లవణస్యాత్రానిషేధ ఏవ న్యాయ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గుర్వాదీన్నిషేధతి-గురుశీతేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్- యస్మాత్, తీక్ష్ణాంశుః- భాస్కరః, అతితీక్ష్ణా అంశవః- కరాః, యస్య స ఏవంభూతః సన్, గ్రీష్మే సంక్షిపతీవ జగత్స్నేహమిత్యత్రానుక్తమప్యర్థాల్లభ్యతే| కేచిత్తు "స్నేహమర్కోఽతితీక్ష్ణాంశుః" ఇతి పఠంతి| స్నేహస్తేజో బలం సారమిత్యేకోఽర్థః| తం స్నేహమర్కః సంక్షిపతీవ- యత్సంబంధాత్ సంహరతీవ పిబతీవ| ఇవశబ్దేనైతత్సూచయతి- హేతుప్రత్యయపరతంత్రేషు సర్వభావేషు న కశ్చిత్క్వచిత్ తద్బుద్ధిపూర్వకం సంహరతి| అతః- అస్మాత్కారణాత్, అస్మిన్- గ్రీష్మకాలే, పట్వాదీస్త్యజేత్| పరమార్థతో బలహానికృత్త్వాదేషాం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ గ్రీష్మచర్యా| తత్ర సోపపత్తికం పట్వాదీన్ నిషేధతి-తీక్ష్ణాంశురితి| యత్-యస్మాత్, తీక్ష్ణాంశుః-సూర్యః, గ్రీష్మేఽతితీక్ష్ణాంశుః సన్, సంక్షిపతీవ-సంహారప్రవృత్త ఇవాఽఽభాతి| అతః పట్వాదీంస్త్యజేత్| అస్మిన్-అతిక్లమవిహ్వలలోకే గ్రీష్మే, పట్వాదీనాం క్లమహేతుత్వాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మధురమేవాన్నం భజేత్- బాహుల్యేన మధురమన్నం సేవ్యం, న తథాఽన్యరసాఘ్రాతం, ఇత్యేవకారాల్లభ్యతే| తథా, లఘు స్నిగ్ధం హిమం ద్రవం చేతి| చశ్బ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మధురాదిసేవాం విధత్తే-భజేదితి| అన్నం మధురమేవ-మధురైకరసం| పానం తు మధురామ్లాదిరసమపి, "నిత్యం సర్వరసాభ్యాసః" ఇతి వచనాద్రసాలాదివిధానాచ్చ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సక్తూన్ సశర్కరాన్ లిహ్యాత్| సుష్ఠు శీతం సుశీతం చ తత్తోయం చ, తేన సిక్తం- ఆప్లుతం, అంగం- కాయో, యస్య స ఏవంభూతః సన్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లోకస్య తీవ్రతాపశ్రాంతత్వాచ్ఛ్రాంతస్య చ భోజననిషేధాత్పూర్వం శ్రమహరం విధత్తే-సుశీతేతి| స్నానం సక్తవశ్చ శ్రమహరాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అస్మింకాలే మద్యం న పేయం| పేయం వా స్వల్పమితి వాతశ్లేష్మప్రకృతినా శ్లేష్మవాతక్షయార్థమన్యర్తువద్బహు న పేయం, కింతర్హి ? స్వల్పమేవ పాతవ్యం| సుబహువారి వేతి పిత్తశ్లేష్మప్రకృతినా మద్యోచితేన శ్లేష్మక్షయార్థం పిత్తప్రతీకారమపీచ్ఛతా సుబహువారి తన్మద్యం పేయం| ఇత్యత్రానుక్తోఽప్యేవమర్థాద్విషయవిభాగో బోధ్యః| అన్యథా నిషేధవిధ్యోర్విరోధః స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మద్యస్య శ్రమహరేష్వగ్ర్యత్వాత్కామతః ప్రసక్తం పానం నిషేధతి-మద్యమితి| అన్యతః శ్రమాపనుత్తౌ సత్యాం మద్యం న పేయం, తీక్ష్ణాదిగుణత్వాత్| అసత్యాం పేయం వా , కింతు స్వల్పం| స్వల్పేనాప్యసత్యాం పూర్ణమాత్రం న పేయం, కింతు సుబహువారి-బహుతరోదకకృతం వా| పానానుగ్రహశ్చ మద్యసాత్మ్యానామేవ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్- మద్యం, అన్యేన ప్రకారేణ పీతం సత్ శోఫాదీన్ కరోతి| శోఫః- శ్వయథుః| శైథిల్యం- అంగానామనైష్ఠుర్యం| దాహః- సర్వాంగీణస్తాపః| మోహః- అజ్ఞానం జంతోః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉక్తవిధ్యతిక్రమే దోషమాహ-అన్యథేతి| శోషోముఖాశేషః| తత్-మద్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కుందః- పుష్పవిశేషః, ఇందుః- చంద్రః, తయోర్ద్వంద్వః| కుందేందువద్ధవలం- శుక్లం శాలిం జాంగలైః పలైః- మాంసైః సహాశ్నీయాత్- అద్యాత్| "క్షుణ్ణః సితః స్మృతః శాలీ రక్తో వ్రీహిరుదాహృతః"|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్నం విధత్తే-కుందేంద్వితి| కుందం-పుష్పవిశేషః| కుందేందుగ్రహణం లఘుస్నిగ్ధశీతగుణవిశిష్టధవలత్వార్థం| పలైః-మాంసైః సహ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రసం నాతిఘనం పిబేత్| రసశబ్దేనాదిలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా మాంసరస ఉచ్యతే| తథా, రసాలం- మార్జికాఖ్యాం పిబేత్| తథా, రాగఖాండవౌ పానకం చ పంచసారాఖ్యం| ఏతేషాం చ లక్షణం తంత్రాంతరే ఉక్తం| యథా- "సితామధ్వాదిమధురా రాగాస్తత్రాచ్ఛకాంతయః| తే సామ్లాః ఖాండవా లేహ్యాః పేయాశ్చాంశుకగాలితాః|| స్వాద్వమ్లపటుకట్వాద్యాః ప్రలేహాస్తత్ర ఖాండవాః| గుడదాడిమమాంసాద్యా రాగా అంశుకగాలితాః|| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గ్రాహిణో రాగఖాండవాః" ఇతి| తథా- "ద్రాక్షామధూకఖర్జూరకాశ్మర్యైః సపరూషకైః| తుల్యాంశైః కల్పితం పూతం శీతం కర్పూరవాసితం|| పానకం పంచసారాఖ్యం దాహతృష్ణానివర్తకం|" అన్యత్ర చోక్తం| యథా- "గుడదాడిమాదియుక్తా విజ్ఞేయా రాగఖాండవాః| త్రిజాతమరిచాద్యైస్తు సంస్కృతాః పానకాస్తథా " ఇతి| కీదృశం పానకం పిబేత్ ? ఇత్యాహ- నవం యన్మృద్భాజనం తత్ర స్థితం| తథా, మోచం- కదలీఫలం, చోచం- పనసఫలం, తయోర్దలాని, తైర్యుక్తం| తథా, సామ్లం, తిత్తిడీకాదియోగాత్ ఖాండవరసానుగతం| కేచిత్తు క్షీరం ఘృతపిప్పలీశశిమాక్షికశర్కరోపేతం పంచసారం పానకమిత్యాహుః| కేన పిబేత్ ? ఇత్యాహ- మృన్మయశుక్తిభిః| పాటలయా వాసితం- సురభీకృతం, తథా సకర్పూరం సుశీతలం చాంభః పిబేత్| మృన్మయశుక్తిభిరిత్యత్రాపి యోజ్యం| సుశ్రుతే చోక్తం- "పరిపేలవయా తుల్యా గుడగుగ్గులుముస్తకాః| చూర్ణితాః శశినోపేతా నవభాజనధూపనం|| కుష్ఠముస్తకసంయుక్తైః పేలవోశీరవాలకైః| మృదితా మృత్సుపిష్టైస్తైః ఖదిరాంగారపాచితాః|| సహకారరసాభ్యక్తాశ్చంపకోత్పలవాలకైః| పద్మకుబ్జకకుందైశ్చ యథాలాభాధివాసితాః|| శ్రేష్ఠః సలిలవాసోఽయం స్మృతః సర్వర్తుకో బుధైః"| ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పానం విధత్తే-పిబేదితి| రసం-మాంసరసం| నాతిఘనం-ఈషత్సాంద్రం| రసాలా-కరమథితం మరిచశర్కరాదియుక్తం దధి| మధురామ్లలవణకృతం పానకం-రాగః| మధురామ్లలవణకటుకషాయజం-ఖాండవః| పంచసారం పానకం-మధ్వాదిభిః పంచభిః కృతం| వక్ష్యతి హి (హృ. చి. అ. 2/13)- "మధుఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకసితాంభసా| మంథో వా పంచసారేణ సఘృతైర్లాజసక్తుభిః|| ఇతి| తచ్చ నవే మృన్మయే పాత్రే స్థితం| మోచం-కదలీఫలం, చోచం-నారికేలం, తయోర్దలైః-శకలైర్యుక్తం| సామ్లం-దాడిమాద్యైరమ్లీకృతం| మృన్మయీభిః శుక్తిభిః పిబేత్| తథా, అంభః పిబేత్| తచ్చ పాటలాపుష్పైరధివాసితం సకర్పూరం సుశీతలం చ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మాహిషం క్షీరం ససితం- సశర్కరం, రజన్యాం- రాత్రౌ, పిబేత్| కింభూతం ? చంద్రేణ నక్షత్రైశ్చ శీతలం| రాత్రావాకాశే శైత్యార్థం స్థాపితమిత్యర్థః| కింకుర్వన్ పిబేత్ ? భక్ష్యాన్ భక్షయన్- భుంజన్| కీదృశాన్ ? శశాంకకిరణాన్- కర్పూరనాడికాఖ్యాన్| [ (హృ.చి.అ.5/49)- "తాలీసచూర్ణవటకాః సకర్పూరసితోపలాః| శశాంకకిరణాఖ్యాస్తు భక్ష్యా రుచికరాః పరం||"]

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రాత్రిభోజనం విధత్తే-శశాంకకిరణానితి| రజన్యాం పునః శశాంకకిరణాన్ భక్ష్యాన్ భక్షయన్ చంద్రనక్షత్రశీతలం సశర్కరం మాహిషం క్షీరం పిబేత్| శశాంకః-కర్పూరః, కీర్యతే-విక్షిప్యతే, యేషు తే శశాంకకిరణాః,- కర్పూరనాలికాదయః| చంద్రేణ తస్యాభావే నక్షత్రైర్వా శీతలీకృతం చంద్రనక్షత్రశీతలం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అభ్రం- ఆకాశం, కషంతి- ఉల్లిఖంతి, అత్యుచ్చతయాఽభ్రంకషాః| మహాంతశ్చ తే శాలాశ్చ తాలాశ్చ మహాశాలతాలాః| అభ్రంకషాశ్చ తే మహాశాలతాలాశ్చ, తై రుద్ధః- స్థగితః, ఉష్ణరశ్మిః- దినకరో యేషు వనేషు తేషు, మధ్యందినే- మధ్యాహ్నే, అర్కతాపార్తః సన్ స్వప్యాత్- శయీత| మాధవ్యో- లతావిశేషా అతిముక్తకాఖ్యాః, తాసు శ్లిష్టా మాధవీశ్లిష్టాః ద్రాక్షాయాస్తబకాః- గుచ్ఛకా ద్రాక్షాస్తబకాః| మాధవీశ్లిష్టాశ్చ తే ద్రాక్షాస్తబకాశ్చ, తైః శాలితుం- శ్లాఘితుం శీలం యేషాం వనానాం తాని మాధవీశ్లిష్టద్రాక్షాస్తబకశాలీని, తేషు వనేషు|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్థానవిశేషే నిద్రాం విధత్తే-అభ్రంకషేతి| అభ్రంకషాః-అత్యుచ్చాః| మహాంతః-స్థూలాః| మాధవీషు-వాసంతీషు, శ్లిష్టాః-లగ్నాః, ద్రాక్షాస్తబకా యాసు శాలాసు-లతాగృహేషు, తద్వంతి యాని వనాని|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కాయమానే- వేణ్వాదినిష్పాదితే గృహవిశేషే| కీదృశే ? సుగంధి చ తద్ధిమం చ తత్పానీయం చ తత్సుగంధిహిమపానీయం| పటానాం- వస్త్రాణాం, ఆలిః- పంక్తిః, పటాలిః| సుగంధిహిమపానీయేన సిచ్యమానా పటాలిర్యస్మిన్నసౌ సుగంధిహిమపానీయసిచ్యమానపటాలికః, తస్మిన్ తథావిధే కాయమానే| తథా, ప్రవాలాః- కిసలయాని| ఫలానాం లుంబయః- స్తబకాః| ప్రవాలాశ్చ ఫలలుంబయశ్చ ప్రవాలఫలలుంబయః| చూతానాం ప్రవాలఫలలుంబయస్తాభిః, చితే- పరితో వ్యాప్తే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పటాలికాః-పంక్తిమత్యో నవాస్తృణాదిరచితా భిత్తయః| కాయమానే-శిబిరే| ప్రవాలాః-పల్లవాః| ఫలలుంబయః-ఫలస్తబకాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కదలీత్యాది| తల్పే- శయనే, కల్పితే| కైః ? కదలీదలాదిభిః| కదల్యాః- రంభాయాః, దలాని- పత్రాణి, కహ్లారం- సౌగంధికం, మృణాలం- బిసం, కమలం- పద్మం, ఉత్పలం- కుముదం, ఏతేషాం ద్వంద్వః| తైః కదలీదలాదిభిః, కోమలైః- సుకుమారస్పర్శైః, కల్పితే- రచితే| కింభూతే ? కుసుమాని చ పల్లవాశ్చ కుసుమపల్లవాః| హసంత ఇవ కుసుమపల్లవా యత్ర తస్మిన్| ధారాగృహేఽథవా స్వప్యాదితి వర్తతే| ధారాగృహం- అవిరతం యతో జలధారాః పతంతి| కింభూతే ? పుస్తస్త్రీస్తనహస్తాస్యైః ప్రవృత్తముశీరవారి యత్ర తస్మిన్| పుస్తో- దార్వాదిమయ్యాః స్త్ర్యాద్యాకృతేరుపాదానకారణం యద్వస్తు తదుచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కల్హారం-సంధ్యావికాశి పద్మినీపుష్పం| కమలం-దినవికాశి| ఉత్పలం-రాత్రివికాశి| మృణాలాని-బిసాని| తల్పే-శయనే| హసత్కుసుమాః-వికసన్మల్లికాదిపుష్పాః, పల్లవాః-పర్యంతాః, యస్య తత్తథా| అథవా ధారాగృహే స్వప్యాత్| యత్ర యంత్రరచనావిశేషేణ రచితా జలసీకరాః ప్రసరంతి, తద్ధారాగృహం| పుస్తస్త్రియో-దార్వాదిమయ్యః పుత్రికాః, తాసాం స్తనాదిభ్యః ప్రవృత్తముశీరవారి-సేవ్యోదకం యత్ర తత్తథా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నిశాసు- రాత్రిషు, సౌధపృష్ఠే- హర్మ్యతలే, ఆసనా- స్థితిః| కార్యేత్యధ్యాహార్యం| తత్రాసీతేత్యర్థః| కింభూతే సౌధపృష్ఠే ? నిశాకరః- శీతాంశుః, తస్య కరాః- గభస్తయః, తైరాకీర్ణే- వ్యాప్తే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నిశాసు పునశ్చంద్రరశ్మవ్యాప్తే హర్మ్యమస్తకే స్వప్యాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్వస్థచిత్తస్య- రాగాద్యనుపహతమనసః, జలార్ద్రాః క్లమం హరంతి| ఏవం తాలవృంతాదయో యోజ్యాః| అంతర్దీపకత్వాదస్య| తథా చ కీదృశస్య ? చందనార్ద్రస్య- చందనేనానులిప్తస్య| తథా, మాలినః- స్రగ్విణః| తథా, నివృత్తం కామతంత్రం- పుష్పధన్వపరిచ్ఛదో యస్య| తథా, సుష్ఠు సూక్ష్మే తనునీ స్వచ్ఛే వాససీ యస్య స ఏవం| జలార్ద్రాః- పానీయప్లుతాః శాటికాః| తాలవృంతాని- మయూరపిచ్ఛాదికృతాని తాలవృంతాకృతీని వ్యజనాని| తథా, విస్తృతాః- మహాంతః, పద్మినీపుటాః- నలినీపత్రాణి, వీజనార్థం| తథా, ఉత్క్షేపాః- మయూరపిచ్ఛాదికృతా వ్యజనవిశేషాః| తే చ కింభూతాః ? మృదురుత్క్షేపో యేషు తే మృదూత్క్షేపాః| జలవర్షీ హిమోఽనిలో యేషు ఉత్క్షేపేషు తే జలవర్షిహిమానిలాః| శీతజలాభ్యుక్షితైరేతైర్వాతః కార్య ఇత్యర్థః| కర్పూరేత్యాది| మాలాశబ్దః ప్రత్యేకం యుజ్యతే| స్ఫటికకర్పూరగ్రథితా మాలా మల్లికామాలాశ్చేత్యర్థః| తథా, హారాః- ముక్తాఫలదామాని| కింభూతాః ? సహ హరిచందనేన వర్తంత ఇతి సహరిచందనాః| యత్ ఛేదే లోహితమతిసుగంధి సుష్ఠు శీతవీర్యం చ, తద్ధరిచందనముచ్యతే| మనోహరేత్యాది| మనోహరో- రమ్యః, కలో- మధురః, ఆలాపో యేషాం తే మనోహరకలాలాపాః| శిశవో- బాలకాః| తథా, సారికాః- శరారయః| శుకాః- కీరాః| మృణాలేత్యాది| మృణాలాని- అతికోమలాని బిసాని, వలయాః- కటకాని, యాసాం తాః| దయితాః- యోషితః| కింభూతాః ? కాంతాః- రమ్యాః| తథా, ప్రోత్ఫుల్లైః వికసితైః, కమలైరుజ్జ్వలాః- శోభితాః| ఏవంభూతాశ్చోత్ప్రేక్ష్యంతే, జంగమాః- సంచారిణ్య ఇవ పద్మిన్యః| క్లమం హరంతీతి యోజ్యం| స్వస్థచిత్తస్యేతి ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం ప్రాగుపాత్తం| స్వస్థచిత్తస్యైవైతే జలార్ద్రాదయః క్లమం హరంతి, న తథోపతప్తమనసః| [తథా హి- చందనార్ద్రాదిసకలవిశేషేణ విశేషితస్యాప్యుపతప్తమనసో న తథా క్లమం హరంతి|] చిత్తాయత్తా హి సర్వభావానాం శుభాశుభప్రవృత్తయః| తథా చ స్నిగ్ధమధురోఽప్యాహార ఉపయుక్తః, సుఖశయ్యాదిరపి విహారః సేవితః, శోకావిష్టచేతసో న తథా శరీరస్య పుష్టిమాదధాతి| అత ఏవ "శోకః శోషణానాం" ఇత్యగ్ర్యసంగ్రహే (చరకే సూ.అ.25/39, సంగ్రహే సూ.అ.13) ప్రోక్తం| తథా, రూక్షోఽప్యాహారస్తథావిధో విహారశ్చ సేవితో నిర్వృత్తమనసః పుష్టిమేవాదధాతి, న కార్శ్యం| తథా చోక్తం (చ.సూ.అ.25/39, సం.సూ.అ.13)- "నిర్వృతిః పుష్టిహేతూనాం" ఇతి| సుశ్రుతే చ క్లమస్య లక్షణముక్తం (శా.అ.4/51)- "యోనాయాసః శ్రమో దేహే ప్రవృద్ధః శ్వాసవర్జితః| క్లమః స ఇతి విజ్ఞేయ ఇంద్రియార్థప్రబాధకః" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్లమహరత్వకథనద్వారేణాసనాదీని విధత్తే-ఆసనేతి| స్వస్థచిత్తత్వాదివిశిష్టస్య యా ఆసనా-ఆస్యా, సా క్లమం హరతి| స్వస్థచిత్తస్య-నిర్వృత్తమనసః| చందనార్ద్రస్యకర్పూరయుక్తచందనార్ద్రస్య| తదుక్తం-"కర్పూరచందనార్ద్రాంగో మృదుఘర్మోత్తరచ్ఛదః" ఇతి| మాలినః-మాలాభూషితస్య| నివృత్తకామతంత్రస్య-సురతవిముఖస్య| తను-విరలం, వాసో యస్య| జాలార్ద్రాదయో వ్యజనవిశేషాః క్లమం హరంతి| జాలార్ద్రాః-వస్త్రమయాని వ్యజనాని| తాలవృంతాని-తాలవృంతజయాని| విస్తృతాః-యే వ్యజనకాలే విస్తీర్యంతే| పద్మినీపుటాః-పద్మినీపుటమయాని| ఉత్క్షేపాః-నలికాప్రవిష్టదండత్వాదర్ధ్వమధశ్చాంభః క్షిపంతి| తే చ సర్వే జలార్ద్రాదయో మృదూత్క్షేపాః-మందాందోలనాః| జలవర్షీ హిమానిలో యేషాం తే తథా| కర్పూరమాలాదయః క్లమం హరంతి| కర్పూరగ్రథితా మల్లికాగ్రథితాశ్చ మాలాః| సహరిచందనాః-పీతచందనమణిమిశ్రితాః, హారాః-ముక్తావలయః| మనోహరాః-సుందరాకారః, కలాలాపః-మధురాలాపాశ్చ, శిశవః శుకాః సారికాశ్చ| మృణాలాదిధారణాజ్జంగమాః పద్మిన్య ఇవ యాశ్చ స్త్రియః, తాశ్చ క్లమం హరంతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

సం-ఆదానముక్తం, తేనాదానాఖ్యేన కాలేన గ్లానం-సక్లమం, వపుః-శరీరం, యేషాం పురుషాణాం తే ఆదానగ్లానవపుషః, తేషామపచితధాతూనామగ్నిరప్యపచితః సన్నో-మందః సన్, పునర్వర్షాసు సీదతి-హానిం యాతి| అపిశబ్దః పునరర్థే, అనేకార్థత్వాన్నిపాతానాం| వర్షాస్వితి నిత్యబహుత్వాద్బహువచనం| కేన సీదతి ? ఇత్యాహ-కాలస్వభావాద్దోషైః,-వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, దుష్టైరిత్యనుక్తమప్యర్థాద్గమ్యతే| యతోఽగ్నిసాదహేతుత్వమదుష్టానాం తేషాం న సంభవతి| తస్మాద్దుష్టైర్దోషైరగ్నిః సీదతీత్యర్థాల్లభ్యతే| నను, కథం వర్షాసు దోషాణాం దుష్టత్వం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-దుష్యంతీత్యాది| తే దోషా దుష్యంతి| కదా ? అంబరే-వియతి, అంబులంబాంబుదే-అంబునా లంబా అతినిర్భరత్వాదంబులంబా ఈదృశా అంబుదాః-మేఘాః, యస్మిన్నేవంవిధే సతి| అనేన చ విశేషణేనాస్య కాలస్య స్వరూపముపలక్షయంత్యాచార్యాః| యదైవంవిధో వర్షాకాలః సంపద్యతే, తదైవైతే దోషా దుష్యంతి-స్వకర్మణ్యయోగ్యాః సంపద్యంతే, న వర్షాకాలమాత్రేఽనాసాదితస్వరూపే| తథా, సతుషారేణ మరుతా-సజలకణేన పవనేన, తథా, సహసా-గ్రీష్మతాపసంతాపాదనంతరమేవ, శీతలేనాభ్యంతరో వాయుర్దుష్యతి| తథా, భువో బాష్పః-ఊష్మా భూబాష్పస్తేన| తథా, కాలస్వాభావ్యాచ్చామ్లపాకేన వారిణా పిత్తం దుష్యతి| తథా, మలినేన వారిణా-లూతాదితంతువిణ్మూత్రేత్యాదికలుషేణ వర్షాజలేన, కాలస్వాభావ్యాచ్చాతిశయేన మందత్వం గతేనాగ్నినా శ్లేష్మా దుష్యతి| తదేవమస్మింకాలే వాతపిత్తశ్లేష్మాణో యుగపత్కాలస్వాభావ్యాద్దుష్యంతి| నన్విహ త్రయాణామపి దోషాణాం కోపోఽనుజ్ఞాయతే| వక్ష్యతి తు (హృ.సూ.అ. 12|24)-"చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు" ఇతి| తదిమే వచసీ పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్రోచ్యతే| నానయోర్వాక్యయోర్మిథో విరోధః సంభావ్యతే| యస్మాదిహ దుష్యంతీత్యుక్త్యా స్వస్థానస్థా ఏవ దుష్టిం ప్రాప్తా విషాదిస్పృష్టద్రవ్యవత్కార్యకరణేఽసమర్థా జాయంత ఇత్యుక్తం| చయప్రకోపప్రశమా ఇత్యత్ర ప్రకర్షేణ కోపః స్థానాంతరగతిలక్షణో గదితః| తదేవమస్మిన్ కాలే వాయోః కదాచిద్దుష్టత్వం స్యాత్ కదాచిత్కోపశ్చ, ఇతి వచనాభ్యామేతాభ్యాం ప్రత్యపాది| పిత్తశ్లేష్మణోస్తు దుష్టత్వమాత్రమేవ| ఇతి న కించిదత్రాసమంజసం| తేష్విత్యాది| ఇతి-ప్రకారే| అన్యోన్యం దూషయితుం శీలం యేషాం వాతాదీనాం త ఏవం, తేషు-అనేన ప్రకారేణ పరస్పరం దూషణస్వభావేషు సత్సు, భజేత్సాధారణం సర్వం-యత్కించిద్వాతాదీనాం యుగపత్ ప్రశమనం ప్రశమనం తత్సర్వం సేవేత| యచ్చోష్మణో జాఠరాగ్నేః, తేజనం-ఉద్దీపనం, తద్భజేత్| ఊష్మణస్తేజనస్యాత్ర చశబ్దప్రయుక్తస్యోపాదానం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| అగ్నిర్హి సర్వభావానాం ప్రధానం| తథా చ వక్ష్యతి (సంగ్రహే శా.అ.6)- "శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే, యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే, మూలమగ్నిస్తస్మాన్నిరుచ్యతే" ఇతి| తస్మాదగ్న్యుత్తేజనార్థం యత్నః కార్య ఇతి భావః| భజేదితి క్రియాపదం ఆదిదీపకత్వాత్ "భోజనం త్వతిదుర్దినే" ఇతి యావత్సర్వేషు యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ వర్షాచర్యా| సా చ చయపూర్వకే ప్రకోపే శోధనీ, అచయపూర్వకే శమనీ| తత్ర సోపపత్తికముభయచర్యా సాధారణం విధత్తే-ఆదానమ్లనవపుషామితి| యత్సాధారణంసర్వదోషహరం, యచ్చోష్మణస్తేజనం-అగ్నిదీప్తికరం, తత్సర్వం వర్షాసు భజేత్| కేషు సత్సు ? తేషు-అగ్నిదోషేషు, అన్యోన్యదూషిషు-కృతపరస్పరదూషణేషు సత్సు| సర్వేషాం దుష్టత్వార్సర్వసాధారణం భజేదిత్యర్థః| కథమన్యోన్యదూషణం ? ఇతి,-అనేన ప్రకారేణ| ఆదానేనావసన్నదేహానామగ్నిరపి దేహావయవత్వాదవసన్నోఽపి పునర్దోషైః సీదతి-మందత్వలక్షణాం దుష్టిం యాతి| తే చ దోషా ఆదానమందేన వహ్నినా దుష్యంతి-దుష్టిం యాంతి| వహ్నేః సహకారీణ్యాహ-అంబులంబాంబుదేఽంబరే,- జలభరలంబమానమేఘే నభసి సతి, సతుషారేణ-సజలకణేన్, సహసా ప్రవృత్తేన శీతలేన చ వాయునా దుష్యంతి, భూవాష్పేణ చ దుష్యంతి, అమ్లపాకేన మలినేన చ వారిణా దుష్యంతి| దుష్టిశ్చాత్ర వాయోశ్చయపూర్వకః ప్రకోపః, "చయప్రకోప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు" ఇతి (హృ. సూ. అ. 12/24) వచనాత్| పిత్తస్య చయలక్షణా దుష్టిః, వర్షాదిషు తు పిత్తస్య" ఇతి (హృ. సూ. అ. 12/24) వచనాత్| కఫస్య త్వచయపూర్వకః ప్రకోపః| ఉక్తం హి చరకేణ (సూ. అ. 6/33) _"భూవాష్పాన్మేఘనిష్యందాత్పాకాదమ్లాజ్జలస్య చ| వర్షాస్వగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః||" ఇతి| చరకవచనేఽపి పిత్తప్రకోపశబ్దేన చయమాత్రం లక్ష్యం, "చయప్రకోపప్రశమాః పిత్తాదీనాం యథాక్రమం| భవంత్యేకైకశః షట్సు కాలేష్వభ్రాగమాదిషు||" ఇతి (చ. సూ. అ. 17/112) స్వవచనవిరోధభాయాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0--శుద్ధా తనుర్యస్య స ఏవంభూతః-కృతవిరేకాదిః సన్, ఆస్థాపనం-నిరూహం, భజేత్| తథా, జీర్ణం ధాన్యం-పురాణయవగోధూమాదికం| తథా, రసాన్-మాంసరసాన్| కింభూతాన్ ? కృతాన్,- స్నేహశుంఠ్యాదియుతాన్| తథా, జాంగలం పిశితం-హరిణైణాదికం మాంసం| తథా, యూషాన్-ముద్గదాడిమాదికృతాన్| తథా, మధు-మార్ద్వీకం, అరిష్టం, ద్వయమప్యేతత్ చిరంతనం-పురాణం, న తు నవం, ఆగ్నిమాంద్యభయాత్| మస్తు సౌవర్చలాఢ్యం-అక్షలవణసంయుక్తం| వేతి సముచ్చయే| కింభుతం మస్తు ? పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరాః పంచకోలం, తేనావచూర్ణితం| తథా, దివ్యం ఆకాశజం, తథా కౌపం, తథా శృతం-క్వథితం, చాంభః పిబేత్| చః సముచ్చయే| దివి భవం దివ్యం, దిగాదిత్వాద్యత్| కూపే భవం కౌపం, ప్రాగ్దీవ్యతోఽణ్| అతిదుర్దినే-వాతవర్షాకులేఽహని, వ్యక్తాః-ప్రధానాః, అమ్లలవణస్నేహా యత్ర తద్భోజనం భజేత్| తథా, సంశుష్కం-శుష్కప్రాయం| తథా, క్షౌద్రవత్-సమాక్షికం| తథా, లఘు| నను, "వాతలం మధు" ఇతి (హృ.సూ.అ. 5|52) వక్ష్యతి| పవనశ్చాత్ర కుప్యతీత్యుక్తం| అతో మాక్షికస్యాత్రోపయోగో న యుక్తః| అత్రోచ్యతే| దేహధాతవోఽస్మిన్ కాలే క్లేదముపయాంతి| తతశ్చ క్లేదసంరక్షణే ఏవోపక్షీణప్రభవత్వాత్ మధు మరుత్కోపం విధాతుమసమర్థం| తస్మాన్మధూపయోగో న్యాయ్య ఏవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శోధనీం విధత్తే-ఆస్థాపనమితి| శుద్ధతనుః-కృతవిరేచనః సన్, ఆస్థాపనం-బస్తికర్మ, భజేత్| శమనీం విధత్తే-జీర్ణం ధాన్యమితి| జీర్ణం-పురాణం| రసాన్-మాంసరసాన్| కృతాన్-పటుకట్వమ్లస్నేహయుతాన్| పిశితం-మాంసం| యూషాన్-ధాన్యక్వాథాన్, తానపి కృతాన్| మధు-మార్ద్వీకం, అరిష్టం-క్వథితౌషధమద్యం, ద్వయమపి చిరంతనం| పంచకోలావచుర్ణితం సౌవర్చలలవణాఢ్యం చ మస్తు-దధిమండం| దివ్యం-ఆంతరిక్షం| తచ్చాతీతాశ్వినగృహీతం కాచాదిపాత్రస్థం, వర్షాసు గ్రహణనిషేధాత్| తదభావే కౌపం, తచ్చ శృతం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 4)- "దివ్యం క్వథితకూపోత్థం చౌండ్యం సారసమేవ చ|" ఇతి| వర్షావిశేషే భోజనవిశేషమాహ-భోజనం త్వితి| అతిదుర్ర్దినే-వాతవర్షాకులేఽహని| సంశుష్కం-కుల్మాషాది| క్షౌద్రవత్సమాక్షికం| వాతలమపి మధు క్లేదఘ్నత్వాత్కాలసామర్థ్యేన వా అవాతలత్వాద్విహితం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)- "వాతలం వాతకోపేఽపి వర్షాసు మధు శస్యతే" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పాదాభ్యాం చరతి నిత్యం పాదాచారీ, నైవ యః సోఽపాదచారీ,-యానయాయీ స్యాత్| తథా, సురభిః-శోభనగంధయోగాత్| "స్నానశీలః సుసురభిః" (హృ.సూ.అ. 2|31) ఇత్యనేనైవాస్యార్థస్యోక్తత్వాత్ సురభిగ్రహణమతిశయార్థం| తథా, సతతం అవిరతం, ధూపితేఽంబరే యస్య స ఏవం| తథా, హర్మ్యపృష్ఠే-ధవలగృహతలే, వసేత్-తిష్ఠేత్| కీదృశే ? బాష్పశ్చ శీతం చ శీకరశ్చ తైర్వర్జితే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అపాదచారిత్వాది విధత్తే-అపాదచారీతి| అపాదచారీ-సతతం హస్త్యాదివాహనగామీ| ధూపితాంబరః-అగుర్వాదిధూపితవస్త్రః| సతతమితి త్రిష్వపి సంబంధనీయం| అతఏవ "స్నానశీలః సుసురభిః" ఇత్యస్యాపౌనరుక్త్యం| స్థానవిశేషే వాసం విధత్తే-హర్మ్యపృష్ఠ ఇతి| హర్మ్యపృష్ఠే-హర్మ్యమస్తకే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా, నదీజలాదీన్ పంచ త్యజేత్| ఉదకాలోడితాః సక్తవః ససర్పిష్కా ఉదమంథవాచ్యా జలావక్షీరీసంజ్ఞాః| తదత్ర కాలే సామ్యత్వాత్సక్తవస్తక్రాదిసంయోగాన్నాత్యంతమనిష్టాః| పానీయ సంయోగాత్తు వాతలాః, ప్రకృష్టవాతలే కాలే నాభీష్టా ఏవ| మునినా త్వేవముక్తం (చ. సూ.అ. 6|34)- "ఉదమంథం దివాస్వప్నమవశ్యాయం నదీజలం| వ్యాయామమాతపం చైవ వ్యవాయం చాత్ర వర్జయేత్" ఇతి| అధునా శరచ్చర్యాం వివక్షురిదమాహ-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నదీజలాదీన్ నిషేధతి-నదీజలేతి| ద్రవాలోహితాః సక్తవో మంథః, స ఏవోదకే ద్రవే ఉదమంథః| ఆయాసో-వ్యాయామః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వర్షాసు శీతం వర్షాశీతం, తదుచితం-సాత్మ్యం యస్య, తదేవంవిధమంగం-వపుర్యేషాం తే వర్షాశీతోచితాంగా నరాః, తేషాం సహసైవ-ఝటిత్యేవ, శరది జాతాయాం, అర్కరశ్మిభిః-భానుభాభిస్తప్తానాం సతాం పిత్తం కుప్యతి| కింభూతం ? వృష్టౌ సంచితం,-వర్షాసు వృద్ధిం గతం| యతశ్చైవం తతశ్చ తజ్జయాయ తిక్తం ఘృతం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం, యోజ్యమితి వాక్యశేషః| యది వా, తిక్తైర్ద్రవ్యైః సాధితం| తథా, విరేకో యోజ్యః| తథా, రక్తమోక్షణం చ| సర్వోపక్రమేభ్యః పిత్తే విరేకస్య జ్యాయస్త్వాదిహ పూర్వముపన్యాసః| తథా హ్యాహ (చరకే సూ.అ. 25|39)- "విరేచనం పిత్తహరాణాం" ఇతి| తతో రక్తమోక్షణం, పిత్తాధారత్వాద్రక్తస్య| విరేచనాంగత్వాచ్చ తజ్జయాయ ఘృతం తిక్తమితి ఘృతస్య పూర్వముపన్యాసః| న హ్యస్నిగ్ధస్య విరేచనప్రాప్తిరస్తి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 18|59)- "స్నేహస్వేదావనభ్యస్య కుర్యాత్సంశోధనం తు యః| దారు శుష్కమివానామే శరీరం తస్య దీర్యతే" ఇతి| తథా, విరిక్తస్య స్రుతరక్తస్య చ పవనప్రకోపభయం| కాలస్వాభావ్యాచ్చ పిత్తకోపభయం| తదేతత్పరిహర్తుం తథా దేహపుష్ట్యర్థమగ్నిసంధుక్షణార్థం చ తిక్తఘృతోపయోగః కార్యః| ఇత్యనేకకార్యకరణత్వేన ప్రాధాన్యాచ్చ తిక్తఘృతస్య పూర్వముపన్యాసః| అసమాసకరణం చ జ్ఞాపనార్థం| నైతాని సర్వాణ్యవశ్యం తిక్తఘృతాదీని తదా కార్యాణి| కిం తర్హి ? దేశాద్యనురోధాత్ కదాచిత్పిత్తవిజయాయ తిక్తం ఘృతం, కదాచిద్విరేకః, కదాచిద్రక్తమోక్షః, కదాచిద్ద్వయం, కదాచిత్సకలాన్యేవేతి| విరేకస్తు పిత్తవిజయార్థమవశ్యం శరది కార్యః| యథా-వసంతే శ్లేష్మవిజయాయ వమనం, వర్షాసు చ పవనవిజయాయ బస్తిః| అత ఏవ ప్రాఙ్నిర్దిష్టం వసంతే వమనం, వర్షాసు చాస్థాపనం, శరది విరేక ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ శరచ్చర్యా| సా చ చయపూర్వకే శోధనీ, అచయపూర్వకే శమనీ| తత్ర సోపపత్తికాం శోధనీం విధత్తేవర్షాశీతోచితాంగానామితి| వర్షాసు సంచితం పిత్తం వార్షికశీతసాత్మ్యశరీరాణాం నృణాం శరద్యర్కరశ్మిభిః సహసైవ తప్తానామసాత్మ్యతాపసంబంధాత్కుప్యతి| అతస్యస్య-పిత్తస్య, జయాయ తిక్తం-తిక్తసంజ్ఞం కుష్ఠచికిత్సితోక్తం, ఘృతం స్నేహనార్థం యోజ్యం| తతో విరేకస్తతో రక్తమోక్షణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-క్షుధితోఽన్నం-భోజనం, తిక్తాదిగుణయుక్తం భజేత్| క్షుధితగ్రహణమతిబుభుక్షితప్రతిపాదనార్థం, అక్షుధితస్య భోజనాధికారాభావాత్| కిం తత్తిక్తాదిగుణయుక్తం ? ఇత్యాహ-శాలీత్యాది| శాల్యాదీన్ సప్త భజేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శమనీం విధత్తే-తిక్తమితి| క్షుధితః సన్ తిక్తాదిరసం లఘు శాల్యాదికమన్నం భజేత్| క్షుధితగ్రహణమతిక్షుధితస్య భోజనార్థం| తదా హి పిత్తాధిక్యాదసమ్యక్క్షుధ్యపి క్షుధితత్వబుద్ధిః| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 6/41)- "పిత్తపశమనం సేవ్యం మాత్రయా సుప్రకాంక్షితైః|" ఇతి| శాల్యాదిగ్రహణం తత్తుల్యానామేవ తిక్తాదీనాం ప్రాప్త్యర్థం| సితాశర్కరా| ధాత్రీ-ఆమలకీ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సమంతాత్-సర్వతః, సూర్యప్రభాభిరహని తప్తం-క్వథితం, చంద్రకిరణైర్నిశి శీతీకృతం| తథా, అగస్త్యోదయేన నిర్విషీకృతం| తథా, శుచి-పవిత్రం| వర్షాసు హ్యశుచీత్యుక్తం| తచ్చ హంసోపభోగ్యతయా హంసవదతినైర్మల్యాద్ధంసోదకం నామ తంత్రకారైరాయుర్వేదశాస్త్రే సంజ్ఞితం| తథా, నిర్మలం-అకలుషం| తథా, మలాన్వాతపిత్తశ్లేష్మణో, జయతీతి మలజిత్| అగస్త్యోదయనిర్విషశబ్దేన విశేషణేనైతత్ ప్రతిపాదయతి, యథా-యదంతరిక్షప్రభవం సరస్తడాగాదిస్థం జలం, తదేవ ప్రాయేణ శరద్యేవంగుణం వేద్యం| న కూపాదిప్రభవం, తస్య సదా నిర్విషత్వాత్| తథా చాంతరిక్షప్రభవమేవం పఠ్యతే (హృ. సూ. అ. 5|8)- "లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషసంశ్లేషదూషితం" ఇతి| తచ్చ నాభిష్యంది-న స్రుతిరూపశ్లేష్మకారి, న వా రూక్షం-న వాతప్రకోపకారి| వాశబ్దశ్చ శబ్దస్యార్థేఽత్ర| యతస్తప్తాంశుకిరణైస్తప్తం, యతశ్చ శీతాంశుకరైః శీతం-ప్రాహ్లాదితం, ఇత్థం స్నేహరౌక్ష్యయోరంతరే వర్తమానం పానాదిష్వమృతోపమం| ఆదిశబ్దేన స్నానావగాహయోర్గ్రహః| కుపితదోషశమనాదకుపితదోషసామ్యానువృత్తిహేతుత్వాచ్చామృతతుల్యమేతజ్జలం భజేదితి యోజ్యం| అత్రోష్ణాంశుగ్రహణమగ్నితాపనివృత్త్యై| కిరణగ్రహణం సాక్షాత్తత్స్పర్శసంభావనార్థం| తృణదవపలాశాదిభిరాస్తృతమపి రవిస్తాపయతి న తు తత్తథా గుణవత్| అతః కిరణగ్రహణేన తద్వ్యవధానవ్యుదాసం కరోతి| నను చ, సర్వం దినం సూర్యకిరణైస్తాపః సంభవతి| చంద్రకరైస్తు సర్వాం రాత్రిం కథమివ స్యాత్ ? యతః సకలస్య చంద్రమసః పౌర్ణమాస్యామేవ సర్వస్యాం రాత్ర్యాం సంభవో నాన్యత్ర| తస్మాచ్ఛీతం చంద్రకిరణై రాత్ర్యామితి నైతద్యుక్తం| అత్రోచ్యతే| విమలే వ్యోమని యథైవ రవిచంద్రౌ యథాకాలమవ్యాహతస్వరూపం ప్రాప్తౌ పథ్యతాం జలస్యాపాదయతస్తద్వన్నక్షత్రాణ్యపి| తస్మాన్నక్షత్రైరపి శీతం చంద్రేణేవ శ్రేష్ఠమేవ భవత్యుదకం| ఏవం చైతదవగచ్ఛేత్, అన్యథైతద్వాక్యమయుక్తమివ స్యాత్| చరకమునినాప్యనేనైవాఽభిప్రాయేణ నక్షత్రగ్రహణం నాకారి| యథా (చ. సూ. అ. 6|45)- "దివా సూర్యాంశుసంతప్తం నిశి చంద్రాంశుశీతలం|" ఇతి| అష్టాంగసంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ. 4.)- "దివా దివాకరకరైర్నిశాకరకరైర్నిశి" ఇతి| అత్ర హి సకలస్యాహోరాత్రస్య రవిశశియోగాయ దివానిశాగ్రహణం, అన్యథైతదనర్థకం స్యాత్, వ్యభిచారాభావాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-హంసోదకం విధత్తే-తప్తమితి| కిరణరశ్మిగ్రహణం సాక్షాత్సంబంధార్థం| సమంతాదపి-సర్వేష్వపి ప్రదేశేషు| అహోరాత్రగ్రహణం సర్వదా సంబంధార్థం| సర్వం దినం సూర్యేణ తాపితం, సర్వాం చ రాత్రిం శీతాంశునా శీతలీకృతం| శీతాంశుశబ్దేన రాత్రిదృశ్యం జ్యోతిశ్చక్రముపలక్ష్యతే, యౌగికత్వాదుచ్యతే వా| అగస్త్యో-జ్యోతిర్విశేషః| శుచి-స్వత ఏవ నిర్మలం, తచ్చ శరది| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 45/8)- "శరది సర్వం ప్రసన్నత్వాత్" ఇతి| తస్మాచ్ఛారదమేవ హంసోదకం| తథాఽఽహ చరకః (సూ. అ. 6/46)- "హంసోదకమితి ఖ్యాతం శారదం విమలం శుచి" ఇతి| నిర్మలం-సూర్యతాపాదినా అపగతదోషం| మలజిత్-దోషత్రయహరం| నాభిష్యంది-న స్రోతఃస్రావి| న వా రూక్షం-న స్రోతఃశోషి| పానాదిషు-పానస్నానావగాహేషు| అమృతోపమం-యథా దేవానామమృతం తథేదం మనుష్యాణాం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 4)- "హంసౌఘాపక్షవిక్షేపభ్రమద్భ్ర్మరపంక్తిషు| సుసరోరుహసేవ్యాసు సరసీషు ప్లవేత చ|| ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-చందనం చోశీరం చ కర్పూరశ్చ ముక్తాశ్చ స్రజశ్చ వసనాని చ, తైరుజ్జ్వలః-శోభనః సన్, సౌధేషు-ధవలగృహపృష్ఠేషు, చంద్రికాం జ్యోత్స్నాం, భజేత్| కదా ? రజనీముఖే,-ప్రదోషే| పరతస్తు నిదాఘ ఇవ న సేవ్యా, అవశ్యాయభయాత్| అవశ్యాయో హ్యత్ర పరిహార్యః| తథా చాహ-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ప్రదోషే కౌముదీభజనం విధత్తే-చంద్రనోశీరేతి| చందనాదిభిరుజ్జవలఃసన్, సౌధేష్వవస్థితః సౌధధవలాం చంద్రికాం రజనీముఖే భజేత్| ఉశీరం-సుగంధివాలకం| స్రజః-కుముదాదిమాలాః| సౌధేషు-సుధాధవలగృహేషు|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తుషారాదీన్ దశ పరిత్యజేత్| తుషారో-అవశ్యాయః| క్షారో-యవక్షారాదిః| సౌహిత్యం-తృప్తిః| తీక్ష్ణం చ తన్మద్యం చ తీక్ష్ణమద్యం| పురోవాతః-పూర్వదిగాగతో వాతః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 రం0-తుషారాదీన్నిషేధతి-తుషారక్షారేతి| తుషారోబధ్యాయః| క్షారో-యవక్షారాదిః| సౌహిత్యం-తృప్తిభోజనం| తీక్ష్ణమద్యం-తీవ్రమదమద్యం| పురోవాతః-పూర్వదిగ్వాయుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శీతే-హేమంతశిశిరయోః, వర్షాసు చాద్యాంస్త్రీన్-స్వాద్వమ్లలవణాఖ్యాన్, రసాన్ భజేత్| వసంతే చాంత్యాంస్త్రీన్-తిక్తకటుకషాయాన్ భజేత్| స్వాదుం నిదాఘే-గ్రీష్మే మధురం, భజేత్| శరది స్వాదుతిక్తకషాయాన్ భజేత్| శరద్వసంతయో రూక్షమన్నపానం సమాసేన భజేత్| అతో విపరీతం-స్నిగ్ధం, అన్యదా-హేమంతశిశిరగ్రీష్మవర్షాసు| శీతమన్నపానం ఘర్మఘనాంతయోర్భజేత్| అతో విపరీతం-ఉష్ణమన్నపానం, అన్యదా-హేమంతశిశిరవసంతవర్షాఖ్యే కాలే, భజేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వ్యాసేనోక్తమృతుచర్యాం సుఖగ్రహణార్థం సమాసేనాహ-శీతే వర్షాసు చేతి| హేమంతశిశిరవర్షాసు స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధోష్ణమన్నపానం భజేత్| వసంతే తిక్తకటుకషాయరూక్షోష్ణం| గ్రీష్మే స్వాదుశీతస్నిగ్ధం| శరది స్వాదుతిక్తకషాయరూక్షశీతం| ఇతి మథితార్థః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నిత్యం-సర్వదా, సర్వేషాం-షణ్ణామపి రసానాం, అభ్యాసః-శీలనం, కార్యమితి వాక్యశేషః| "సర్వరసాభ్యాసో బలకరాణాం" ఇతి (సం. సూ. అ. 13) వచనాత్| నన్వేవం సతి యథర్తుసేవ్యత్వేన రసనియమో యః పూర్వం కృతః స విరుద్ధః ? నేత్యాహ-స్వస్వేత్యాది| ఋతావృతావితి వీప్సాయాం ద్విత్వం| స్వం చ స్వం చ స్వస్వం, తస్యాధిక్య-భూయస్త్వం, కార్యమితి శేషః| యథా-శీతే వర్షాసు చాద్యాంస్త్రీనిత్యుక్తం| తదేతేషు ఋతుష్వేతే రసా భూయసోపయోక్తవ్యాః, న త్వేత ఏవేత్యర్థః| తథా, సమధాతుం ప్రతి సమే దేశే చైష నియమో వేద్యః| అన్యత్ర తు జాంగలేఽనూపే వా దేశే విషమధాతోశ్చ ధాతుసామ్యోత్పాదనార్థం దేశదేహానుగుణమన్యర్తువిహితవిధానమన్యస్మిన్నప్యృతావనుష్ఠేయమేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్వాద్వాదినియమాన్నివారితస్య రసాంతరస్య ప్రతిప్రసవం కరోతి-నిత్యమైతి| నిత్యం-సర్వేషు ఋతుషుం సర్వేషాం రసానామభ్యాసః కర్తవ్యః| నన్వేవం చేత్తర్హి స్వాద్వాదివిధిర్వ్యథః స్యాదిత్యత ఆహ-స్వస్వాధిక్యమితి| యథాస్వం విహితానాం అస్వాద్వాదీనామితరేభ్యోఽధికోఽభ్యాసః కర్తవ్యః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఋత్వోః-శిశిరవసంతయోర్గ్రీష్మప్రావృషోరిత్యాదికయోః, అంత్యశ్చాదిశ్చ యౌ సప్తాహౌ తావృతుసంధిరితి స్మృతః-ఇత్యుచ్యతే| తత్ర-సప్తాహద్వయలక్షణ ఋతుసంధౌ, పూర్వః-పూర్వర్తుసంబంధీ, విధిస్త్యాజ్యః| అపరః-ఏష్యద్దతుసంబంధీ, సేవనీయః| కథం ? క్రమాత్,-క్రమేణ, "పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం" (హృ. సూ. అ. 7|47) ఇత్యాదినా| సప్తానామహ్నాం సమాహారః సప్తాహః| సప్తాహశ్చ సప్తాహశ్చ సప్తాహౌ| "రాజాహఃసఖిభ్యష్టచ్" ఇతి టచ్ సమాసాంతః| "న సంఖ్యాదేః సమాహారే" ఇత్యహ్నాదేశనిషేధః| నను, కిమేవం త్యాగః సేవనం చ క్రియతే ? ఇత్యాహ-అసాత్మ్యజా ఇత్యాది| యస్మాత్ సహసా త్యాగశీలనాత్ అసాత్మ్యాత్-అనుచితాజ్జాతా అసాత్మ్యజా రోగాః స్యుః| తతః సహసా త్యాగశీలనం న కార్యమితి భావః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పూర్వోత్తరయోఋతుచర్యయోః క్రమేణ త్యజనభజనే విధత్తే-ఋత్వోరితి| పూర్వస్యర్తోరంత్యః సప్తాహః, ఉత్తరస్య చ ఆద్యః సప్తాహః, ఏవం చతుర్దశాహాత్ ఋతుసంధిః స్మృతః| తస్మిన్ ఋతుసంధౌ పుర్వర్తుసంబంధీ విధిః క్రమాత్ త్యాజ్యః, ఉత్తరర్తుసంబంధీ క్రమాత్సేవ్యః| సహసా హి త్యాగశీలనే చ క్రియమాణే అసాత్మ్యజా రోగాఃస్యుః| క్రమో యథా-ఋతుసంధేః ప్రథమే దినే పుర్వస్యాహారస్య త్రయః పాదాః, ఉత్తరస్యైకః| ద్వితీయే పూర్వ ఏవాహారః| తృతీయే ప్రథమవత్| చతుర్థే పుర్వస్య ద్వౌ పాదౌ, ఉత్తరస్య ద్వౌ| పంచ్చమషష్ఠయోః ప్రథమవత్| సప్తమే చతుర్థవత్| అష్టమే పూర్వస్యైకః, ఉత్తరస్య త్రయః| నవమదశమైకాదశేషు చతుర్థవత్| ద్వాదశేఽష్టమవత్| త్రయోదశే ఉత్తర ఏవ ఆహారః| చతుర్దశేఽష్టమవత్| అతఃపరంతూత్తర ఏవాహారః| అము చ క్రమం "పాదేనాపథ్యం" (హృ. సూ. అ. 7/47) ఇత్యత్రోపపాదయిష్యమః| సుశ్రుతస్త్వహోరాత్రేఽపి షడృతూనాహ (సూ. అ. 6/15)- "తత్ర పూర్వాహ్ణే వసంతస్య లింగం, మధ్యాహ్నే గ్రీష్మస్య, అపరాహ్ణే ప్రావృషః, ప్రదోషే వార్షికం, శారదమర్ధరాత్రే, ప్రత్యుషసి హైమంతముపలక్షయేత్| ఏవమహోరాత్రమపి వర్షమివ శీతోష్ణవర్షదోషోపచయప్రకోపోపశమైర్జానీయాత్" ఇతి| నను, తతశ్చైకస్య దోషస్యైకస్మిన్ కాలే చయప్రకోపోపశమైర్విరుద్ధత్వం చాపద్యతే, వార్షికాణామాహోరాత్రికాణాం చ చయాదీనాం తథా సమావేశాత్| యథా-వసంతస్య పూర్వాహ్ణే కఫస్య లింగం, మధ్యాహ్నే గ్రీష్మస్య| మైవం| ఆహోరాత్రికైశ్చయాదిభిరనవకాశైః సావకాశా వార్షికాశ్చయాదయో బాధ్యంతే| ఆహోరాత్రికః కఫస్య హి ప్రశమో మాధ్యాహ్నికః, తస్యావకాశో మధ్యాహ్న ఏవ| ప్రకోపస్తు వాసాంతిక, తస్యావకాశాః సాయాహ్నాదయోఽపి, తేషామపి వసంతత్వాత్| న గ్రీష్మాదిమధ్యాహ్నో మాధ్యాహ్నికస్య ప్రశమస్యావకాశ ఇతి వాచ్యం, గ్రీష్మే తావద్గ్రీష్మత్వాదేవ ప్రశమే సిద్ధే వైయర్థ్యాత్| వర్షాసు దోషత్రయదుష్టిః, శరద్యపి కించిత్కఫపకోప ఇష్టః| "కుర్యాత్పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలః (లం) కఫః" ఇతి (హృ.ని.అ. 2/51) వచనాత్| హేమంతశిశిరయోః సంచయః స్పష్ట ఏవ| ఏవం చయప్రశమయోరపి వాచ్యం| చయప్రకోపయోస్త్వవిరోధః, ద్వయోర్వృద్ధిరూపత్వాత్| యచ్చ ప్రచలితత్వం ప్రకోపే విశేషః, తం ప్రతిచయహేతోరుదాసీనత్వం| ఏవం వాతపిత్తయోరపి వాచ్యం| నను, "వయోహోరాత్రిభుక్తానాం తేఽంతమధ్యాదిగాః క్రమాత్|" ఇతి (హృ.సూ.అ. 1/8) వాక్యే పిత్తకఫవాతానాం మధ్యాహ్నపుర్వరాత్రాపరరాత్రేషు ప్రకోప ఉక్తః| సుశ్రుతవాక్యే తు వాతచయవాతప్రకోపకఫచయా ఉక్తాః, ఇతి విరోధః| మైవం| దోషభేదనావిరోధాత్| అథర్తులక్షణం సంగ్రహే (సూ.అ.4)-"ధూమధూమ్రా రజోమందాస్తుషారావిలమండలాః| దిగాదిత్యా మరుచ్ఛైత్యాదుత్తరో రోమహర్షణః|| రోధ్రప్రియంగుపున్నాగలవల్యః కుసుమోజ్జ్వలః| దృప్తా గజాజమహిషవాజివాయసశూకరాః|| హిమానీపటలచ్ఛన్నా లీనమీనవిహంగమాః| నద్యః సబాష్పాః సోష్మాణః కూపాపశ్చ హిమాగమే|| దేహోష్మాణో విశంతోఽంతః శీతే శీతానిలాహతాః| జఠరే పిండితోష్మాణం ప్రబలం కుర్వతేఽనలం|| విసర్గే బలినాం ప్రాయః స్వభావాదిగురు క్షమం| బృంహణాన్యన్నపానాని యోజయేత్తస్య యుక్తయే|| వసంతే దక్షిణో వాయురాతామ్రకిరణో రవిః| నవప్రవాలత్వక్పత్రాః పాదపాః కకుభోఽమలాః|| కింశుకాశోకచూతాదివనరాజివిరాజితాః| కోకిలాలికులాలాపకలకోలాహలాకులాః|| గ్రీష్మేఽతసీపుష్పనిభస్తీక్ష్ణాంశుర్దవదీపితాః| దిశో జ్వలంతి భూమిశ్చ మారుతోనైఋతోఽసుఖః|| పవనాతపసంస్వేదర్జంతవో జ్వరితా ఇవ| తాపార్తతుంగమాతంగమహిషైః కలుషీకృతాః|| దివాకరకరాంగారనికరైః క్షపితాంభసః| ప్రవృద్ధరోధసో నద్యశ్ఛాయాహీనా మహీరుహాః|| విశీర్ణజీర్ణపర్ణాశ్చ శుష్కవల్కలతాంకితాః| వర్షాసు వారుణో వాయుః సర్వసస్యసముద్భవః|| భిన్నేంద్రనీలనీలాభ్రవృందమందావిలం నభః| దీర్ఘికా నవవార్యోఘమగ్నసోపానపంక్తయః|| వారిధారాభృశాఘాతవికాసితసరోరుహాః| సరితః సాగరాకారా భూరవ్యక్తజలస్థలా|| మంద్రస్తనితజీమూతశిఖిదర్దురనాదితా| ఇంద్రగోపధనుఃఖండవిద్యుదుద్యోతదీపితా|| పరితః శ్యామలతౄణా శిలీంధ్రకుటజోజ్జ్వలా| శరది వ్యోమశుభ్రాభ్రం కించిత్పంకాంకితా మహీ|| ప్రకాశకాశసప్తాహ్వకుముదా శాలిశాలినీ| విక్షిప్తతీక్ష్ణకిరణో మేఘౌఘవిగమాద్రవిః|| బభ్రువర్ణోఽతివిమలాః క్రౌంచమాలాకులా దిశః| కమలాంతరసంలీనమీనహంసాంసఘట్టనైః|| తరంగభంగతుంగాని సరాంసి విమలాని చ|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| ఋతుచర్యాప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 3||