૧. આયુષ્કામીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ - શ્રી મહાગણપતયે કુરુતે નમઃ| શ્રીઆનન્દિનીમઠાય નમઃ| દીપ્ત્યા યસ્યેન્દ્રનીલોપલશકલરજોનીલયા નીલિતાભાં લક્ષ્મીમુત્તપ્તભાસ્વત્કનકરુચિમપિ સ્પર્શરોમાઞ્ચિતાઙ્ગીમ્| કાલીત્યાશઙ્કમાનઃ સ્ફુરદધરપુટશ્ચક્રપાણિઃ કિલાભૂદ્ભર્તા લોકસ્ય શશ્વત્સ ભવતુ ભવતાં ભૂતયે પદ્મનાભઃ|| ૧|| કો મત્સરિણિ લોકેઽસ્મિન્વિદ્વાન્કિઞ્ચિચ્ચિકીર્ષતિ| કિન્તુ કશ્ચિદ્ભવેત્સાધુસ્તતોઽયં મત્પરિશ્રમઃ|| ૨|| શ્રીમન્મૃગાઙ્કતનયષ્ટીકામષ્ટાઙ્ગહૃદયસ્ય| શ્રીમાનરુણઃ કે સમ્યગ્દ્રષ્ટુઃ પદાર્થબોધાય|| ૩|| ઇહ હિ શાસ્ત્રારમ્ભે શાસ્ત્રપરિસમાપ્તયે સર્વ એવ સભાભૂષણભૂતા નિખિલજનજનિતપ્રમોદસંદોહા રુચિરરુચિરચિતવચનચંદનચર્ચિતપ્રબંધાઃ પ્રબંધવિરચનપ્રવરા ઇષ્ટદેવતાનમસ્કારં તન્ત્રકારા વિદધુઃ| તદયમપિ તન્ત્રકારોઽભીષ્ટદેવતાનમસ્કારપુરઃસરં તન્ત્રમારિરિપ્સુરિદમાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ - રાગ આદિર્યેષાં તે રાગાદયઃ| આદિશબ્દેન દ્વેષલોભાદિપરિગ્રહઃ| રુજન્તીતિ રોગાઃ| દેહમનસી સન્તાપયન્તીત્યર્થઃ| નનુ મનઃસ્થિતત્વાન્મન એવ તે રુજન્તીતિ વક્તું યુક્તમ્| મૈવમ્| દેહમનોલક્ષણયોર્વસ્તુનોરાધારાધેયભાવેન સ્થિતત્વાદ્દ્વયોરપિ સન્તાપો યુક્તઃ| યથા આધેયેનાયોગોલકેન સન્તપ્તેન તદાધારસ્ય કટાહાદેઃ સન્તાપઃ| આધારેણ ચ કટાહાદિના સન્તપ્તેનાધેયસ્ય ઘૃતાદેઃ સન્તાપઃ| તદેવં રાગાદયો દ્વયં રુજન્તીતિ ન્યાય્યમેતત્| તથા સતતાનુષક્તાઃ સર્વકાલં પ્રસૃતાઃ, સહજા ઇત્યર્થઃ| અશેષકાયપ્રસૃતા અશેષશ્ચાસૌ કાયશ્ચાશેષકાયઃ| તત્ર પ્રસૃતા અનુગતાઃ| યદ્વાઽશેષાશ્ચ તે કાયાશ્ચાશેષકાયાઃ| સર્વાણિ શરીરાણિ ગજતુરગોરગાદિસમ્બમ્ધીનિ તાનિ પ્રકર્ષેણ સૃતા ગતાઃ| તથા અશેષાઃ ન વિદ્યતે શેષો યેષાં તેઽશેષાઃ સર્વે સમૂલાઃ| સબીજા ઇત્યર્થઃ| તથૌત્સુક્યમોહારતિદાઃ| ઔત્સુક્યં વિષયોત્કણ્ઠા ગતોઽભિલાષઃ| મોહઃ કાર્યાકાર્યાનભિજ્ઞત્વમ્| અરતિરનવસ્થિતિઃ| સ્થાનાસનાદિષુ| ઔત્સુક્યં ચ મોહશ્ચારતિશ્ચ તા દદતિ યે રાગાદયસ્ત એવમ્| તાનેવંવિધાન્ યો ભગવાન્ જઘાન તસ્મૈ તથાભૂતાયાપૂર્વવૈદ્યાય નમોઽસ્તુ| તં પૂજયામીત્યર્થઃ| અત એવાસાવપૂર્વ આશ્ચર્યભૂતો વૈદ્યઃ| અન્યો હિ યો વૈદ્યઃ સ જ્વરાદીનપ્યચિરોત્થિતાન્ રોગાનેતદ્વિશેષણૈઉરપરામૃષ્ટાન્ન તથા હર્તું સમર્થઃ| કિમુત રાગાદીનસાધ્યલક્ષણલક્ષિતાન્| તથા ચાસાધ્યલક્ષણમ્|(અસ્મિન્નેવાધ્યાયે શ્લો. ૩૨)"અનુપક્રમ એવ સ્યાત્ સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ઔત્સુક્યમોહારતિકૃદ્" ઇતિ| યદ્વા ન વિદ્યતે પૂર્વો યસ્માદસાવપૂર્વઃ| પૂર્વેભ્યઃ પ્રથમ ઇત્યર્થઃ| અપૂર્વશ્ચાસૌ વૈદ્યોઽપૂર્વવૈદ્ય ઇત્યર્થઃ| એવંવિધં ચાભિમતનમસ્કારશ્લોકં વિરચયન્ ગ્રન્થકૃદ્ગ્રન્થસ્ય રોગોપશાંતિઃ પ્રયોજનમિતિ પ્રતિપાદયતિ| તથા ચાહ ચરકમુનિઃ (સૂ. અ. ૧|૫૨)"ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્" ઇતિ| એવં ચ ધાતુસામ્યેન પ્રયોજનેન પ્રયોજનવદિદં તન્ત્રમ્| તથા તત્પાઠાત્તદર્થાવબોધાત્તદ્વિધ્યનુષ્ઠાનાચ્ચ આરોગ્યાખ્યસ્યોપેયસ્ય તથાભિમતસ્યાયુષઃ પરસ્ય પુરુષાર્થસ્ય મોક્ષાખ્યસ્ય ચ પરમાર્થત ઇદમેવ તન્ત્રમુપાયઃ| અસ્માચ્ચોપાયોપેયલક્ષણસમ્બધાત્ સમ્બન્ધવદિદં તન્ત્રમ્| તથા હેતુલિઙ્ગૌષધ્યાખ્યસ્કન્ધત્રયમસ્યાભિધેયં તેનાભિધેયેનાભિધેયવત્તન્ત્રમ્| એવં ચ ગ્રન્થકૃતાત્ર પ્રયોજનસન્બન્ધાભિધેયા યુક્ત્યૈવોક્તાઃ| ઇન્દ્રવજ્રોપેન્દ્રવજ્રાવિરચિતત્વાદુપજાતિવૃત્તમ્| યથા, "અનન્તરાપાદિતલક્ષ્મશોભૌ પાદૌ ભવેતાં વિવિધૈર્વિકલ્પૈઃ| યાસામિમાવન્યયતિપ્રપઞ્ચૌ સ્મૃતાઃ સ્મૃતિજ્ઞૈરુપજાતયસ્તાઃ||" ઇતિ| સર્વત્રૈવ ચાત્ર તન્ત્રેઽનુષ્ટુભા સમાનીપ્રમાણીવિતાનાદિભેદભિન્નતયા વિરચનમ્| યત્પુનરવસરાન્તરે વૃત્તાન્તરવિરચનમિહ તત્સલક્ષણં વ્યઞ્જયિષ્યામઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શ્રીગણેશાય નમઃ| પૃષ્ઠે કૂર્મતયા ચતુર્ભુજતયા દોર્મણ્ડલે મન્દરં રુદ્ધ્વા ક્ષીરસમુદ્રમોષધિભૃતં નિર્મથ્ય નિષ્પાદિતૈઃ| આનીતૈરમૃતૈર્ભિષક્તમતયા યોષિત્તયા પાયિતૈર્દેવાનામજરામરત્વમકરોત્તસ્મૈ નમો વિષ્ણવે||૧|| હેમાદ્રિણા ચતુર્વગચિન્તામણિવિધાયિના| તદુક્તવ્રતદાનાદિસિદ્ધ્યાઙ્ગારોગ્યસિદ્ધયે||૨|| ક્રિયતેઽષ્ટાઙ્ગહૃદયસ્યાયુર્વેદસ્ય સુગ્રહા| ટીકા ચરકહારીતસુશ્રુતાદિમતાનુગા|| ૩|| ચરકે હરિચન્દ્રાદ્યૈઃ સુશ્રુતે જૈજ્જટાદિભિઃ| ટીકાકારૈર્ન નિર્ણાતમિહ હેમાદ્ગિણોદિતમ્|| ૪|| દેશભ્રંશભયાદ્વિચાલ્ય લયિનઃ સ્નેહૈઃ પ્રતાપૈઃ પરં પ્રદ્રાવ્ય પ્રસૃતાન્ પ્રવેશ્ય પરિતો દુર્ગોદરં દ્રાક્તતઃ| ઊર્ધ્વાધોગતિ નિર્ગમય્ય મદનૈર્દન્ત્યાદિભિર્વિદ્વિષો દોષાનદ્રઢિ રામરાજ્યમગદઙ્કારેણ હેમાદ્રિણા|| ૫|| હેમાદ્રિર્નામ રામસ્ય રાજ્ઞઃ શ્રીકરણેષ્વધિ| નનૂભૌ ભગવન્નિષ્ઠષાઙ્ગુણ્યકરણેષ્વધિ|| ૬|| સર્વેષાં દ્વીપવર્ણાણાં મેરુરુત્તરતઃ સ્થિતઃ| તદસ્તુ સર્વોત્તરતા હેમાદ્રૌ દૃશ્યતે યતઃ|| ૭|| સેવ્યા હેમાદ્રિટીકેયમાયુર્વેદરસાયનમ્| આયુર્વેદાત્મનાં પુંસાં નિર્દોષત્વમ્ હિ નાન્યથા||૮|| અષ્ટાઙ્ગહૃદયં મુખ્યમનુક્તેઽષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહઃ| તન્ત્રાન્તરાણિ ચોક્તાનિ વૈષમ્યે વિવૃતાનિ ચ||૯|| આયુર્વેદં વ્યાચિખ્યાસુઃ શ્રીવાગ્ભટાચાર્યઃ પ્રથમશ્લોકેનેષ્ટદેવતાં નમસ્કરોતિ-રાગાદિરોગાનિતિ| સ ચાપૂર્વવૈદ્યઃ| અપૂર્વત્વં ચ અદ્ભુતશક્તિત્વમ્| તચ્ચ જ્વરાદિવિલક્ષણાનાં રોગાણાં ઘાતેન| તે ચ રાગાદયઃ| શુદ્ધસ્ય ચેતસો રજસ્તમોભ્યાં રઞ્જનં રાગઃ| તદાદયસ્તન્મૂલાઃ કામક્રોધાદયઃ| જ્વરાદિવિલક્ષણત્વમેવાહ-સતતાનુષક્તાન્, સર્વકાલમાત્મના સમ્બદ્ધાન્| નનુ, જ્વરાદયોઽપિ કુલોદ્ભવાઃ એવમિત્યત આહ-અશોષકાયપ્રસૃતાન્, યાવન્ત્યાત્મનઃ શરીરાણિ તાનિ સર્વાણ્યભિવ્યાપ્ય સ્થિતાન્| નનુ, કુલોદ્ભવા અપિ કુષ્ઠાર્શોમેહાદ્યા અનન્તવ્યક્તિભેદેનૈવમિત્યત આહ-અશેષાન્, સર્વાનેવ યુગપત્પ્રતિદેહં સ્થિતાન્| નનુ, સત્કાર્યવાદિનાં મતે જ્વરાદયોઽપિ સૂક્ષ્મરૂપેણૈવમિત્યત આહ-ઔત્સુક્યમોહારતિદાન્, ઔત્સુક્યમ્ અવિચાર્યકાર્યપ્રવૃત્તિઃ, મોહો વિચારાશક્તિઃ, અરતિઃ અસન્તોષઃ તા દદત્યાત્મનઃ સમર્પયન્તીતિ તથા| ઔત્સુક્યાદીનિ સ્વકાર્યણ્યદ્ભુતાનિ સમર્પયન્તઃ સર્વે સર્વદેહેષુ સર્વદા આત્માનં ક્લેશયન્તીતિ જ્વરાદિવિલક્ષણા એવ રાગાદિરોગાઃ| જઘાનેતિ મોક્ષશાસ્ત્રપ્રણયનેન વધોપાયં દર્શિતવાન્| ન તુ સ્વયં હતવન્| તથા હ્યધુના કામાદ્યદર્શનં સ્યાત્||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અથેતિ| અથશબ્દોઽસ્મિન્મઙ્ગલાધિકારાનન્તર્યેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ| મઙ્ગલાદીનાં હિ શાસ્ત્રાણાં તદધ્યેતૄણાં નિષ્પ્રતિબન્ધા પ્રવૃત્તિરભિપ્રેતાર્થસાધનાય જાયતે| અથશબ્દશ્ચાયં મઙ્ગલાર્થઃ| તથા ચોક્તમ્-"ઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા| કણ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તેનેમૌ મઙ્ગલૌ સ્મૃતૌ||"ઇતિ| અતોઽધિકારે| આયુષ્કામીયં શાસ્ત્રમધિક્રિયતે યાવદત ઊર્ધ્વં પ્રતન્યતે આતન્ત્રપરિસમાપ્તેસ્તત્સર્વમાયુષ્કામીયં વેદિતવ્યમ્| અત આનન્તર્યે ચ| નમસ્કારાદનન્તરમાયુષ્કામહિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| કથં પુનરેકસ્યૈવ તન્ત્રકારસ્ય વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ બહુવચનં યુજ્યતે| બ્રૂમઃ| "અસ્મદો દ્વયોશ્ચ" ઇત્યેકત્વેઽપિ બહુવચનવિધાનાદભિલષન્તીતિ| યુક્તમેવાત્રૈકસ્મિન્નપિ બહુવચનમ્| આયુઃ શરીરેન્દ્રિયસત્વાત્મસંયોગઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૧|૪૧)-| "શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્| નિત્યગં ચાનુબદ્ધં ચ પર્યાયૈરાયુરુચ્યતે||" ઇતિ| એતીત્યાયુઃ| સન્તતં યાતીત્યર્થઃ| એવંવિધં ગત્વરસ્વભાવમપિ હિતાહારવિહારસેવાદિભિરહિતવર્જનેન ચ કથમેતત્ સ્થિરીભવેદિત્યેવં કામયન્તે યે તે આયુષ્કામાઃ| તેભ્યો હિત આયુષ્કામીયઃ| સ પુનરાયુર્વેદાગમાદિપ્રકરણસમુદાય આયુષ્કામયમાનેનેત્યાદિકઃ| આયુષ્કામીય ઇતિ ઇસુસોઃ સામર્થ્યે ઇતિ ષાદેશઃ| તસ્મૈ હિતમિતિ છઃ| આયુષ્કામીયશબ્દોઽધ્યાયવિશેષણાર્થો નીલોત્પલદલવત્| બહુષ્વધ્યાયેષુ સત્સુ કતમમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ આયુષ્કામીયમિતિ| અધિકૃતોઽધ્યાયનાયેત્યધ્યાયસ્તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ વિવિધપ્રકારેણ વિશેષેણ વા કથયિષ્યામઃ| આયુષ્કામૈઃ પૂર્વં દૃષ્ટત્વાદસ્યાધ્યાયસ્યાયુષ્કામ ઇતિ સંજ્ઞા| અર્થગતિમધિકૃત્યાધ્યાય ઇતિ નામ| તથા ચોક્તમ્| (ચ. સૂ. અ. ૩૦|૬૫)- "અધિકૃત્યેયમધ્યાયનામસંજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા" ઇતિ| તત્ર પદસમુદાયો વાક્યં વાક્યસમુદાયઃ પ્રકરણં, પ્રકરણસમુદાયો યઃ, સોઽધ્યાયઃ, અધ્યાયસમુદાયઃ સ્થાનં, સ્થાનસમુદાયસ્તન્ત્રમિતિ| વિશબ્દો નાનાર્થઃ| આઙભિવિધૌ| ઉત્તરાખ્યશ્ચાયમલઙ્કારઃ| તસ્ય હિ લક્ષણમ્| (કાવ્યાલઙ્કારે અ, ૭|૯૩)- "ઉત્તરવચનશ્રવણાદુન્નયનં યત્ર પૂર્વવચનાનાં ક્રિયતે તદુત્તરં સ્યાત્" ઇત્યાદિ| તતોઽનેન વાક્યેન શિષ્યવચનમીદૃશમુન્નીયતે| સંસારેઽસ્મિન્નમી પ્રાણિનો નાનારોગાનીકાભિભૂતાસ્ત્રાતારમલભમાનાશ્ચતુર્વર્ગાદ્ ભ્રશ્યન્તે| તત્કો નુ ભગવન્નત્રોપાયઃ સ્યાદિતિ કૃતપ્રશ્નો ગુરુઃ પ્રતિજજ્ઞે, અથાત આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| અથ શિષ્યવચનાનન્તરમ્| અતો હેતોર્યસ્માદયં શિષ્યઃ શ્રુતકુલશીલાદિસંપન્નો ધીમેધાગુણભૂષણભૂતશ્ચ| વિ વિવિધૈઃ પ્રકારૈઃ આ શિષ્યબોધોત્પત્તેઃ| આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામો વર્ણયિષ્યામઃ| નનુ કીદૃશં તદ્વિવિધપ્રકારમાખ્યાનમ્| બ્રૂમઃ| પદતઃ, તદર્થતઃ, પ્રયોજનતઃ, ચોદ્યતઃ, પરિહારતઃ, સમ્બન્ધાભિધેયતશ્ચ| પદતો યથા, આયુરિતીદં પદમ્| તદર્થતો યથા એતીત્યાયુઃ| પ્રયોજનતો યથા, અત્રૈવ ધર્માર્થસુખસાધનમ્| ચોદ્યતો યથા, નનુ કથમેતત્કેવલં ધર્માર્થસુખસાધનમિતિ વક્તું પાર્યતે| યતોઽસ્યાયુષઃ કર્મૈવ કેવલં ધર્મસાધનમિતિ વક્તું નો પાર્યતે| યતોઽસ્યાયુષઃ પરિપાલનાર્થં વિશસ્તાઃ કાકગૃધ્રભાસાદયો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે ભોજ્યા ઇત્યુક્તમ્| અભક્ષ્યાશ્ચૈતે| શ્રુતિસ્મૃત્યોરભક્ષ્યત્વેનોક્તત્વાત્| એવમભક્ષ્યભક્ષણાદ્ધિંસયા ચ પાપયોગઃ| તદ્યોગાચ્ચાધર્મસાધનં ન ધર્મસાધનમિતિ| પરિહારતો યથા, અત્રૈવં પરિહારો યજ્ઞાધિકારિશરીરનિમિત્તં કાકાદીનાં વિશસનં ભક્ષણં વિધીયમાનં નાધર્માય| ઇતરથા ક્રીડાર્થં ક્રિયમાણમધર્માયૈવ| તથા ચ કાકાદયોઽપિ તત્સાધનોપયોગાદ્ધર્મેણ તત્ફલેન સમ્બધ્યન્તે યજ્ઞિયા ઇવ પશવઃ| તદેવમાયુષો ધર્મસાધનત્વં સ્થિતમ્| સમ્બન્ધાભિધેયૌ તૂક્તાવેવ| નનુ સન્ત્યેવાન્યાન્યપિ મહર્ષિપ્રણીતાન્યાયુર્વેદતન્ત્રાણિ, કિમનેન તન્ત્રેણ કૃતેનેતિ| અત્ર બ્રૂમઃ| અપરતન્ત્રાણાં સાવદ્યત્વાદિદમુચ્યતે| અન્યાનિ હિ તન્ત્રાણિ સદોષાણિ| તથા હિ| યદેતત્તાવદ્ભગવતા ચરકમુનિના પ્રણીતં તન્ત્રં રત્નાકર ઇવ ગન્ભીર્યાતિશયયોગાદ્દુર્બોધમ્| તસ્યાપિ સદોષતાં પ્રકટયન્તિ વાચાટાઃ| તથા હ્યાદૌ તત્સૂત્રમ્| અથાતો દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| અત્ર દીર્ઘઞ્જીવિતીય ઇતિ શાસ્ત્રાદાવયુક્તમ્| યતો (ચ. સૂ. અ. ૧ શ્લો. ૩) દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્નિત્યસ્યાનુકરણં દીર્ઘઞ્જીવિતમિતિ| સોઽસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ છઃ| તસ્યાધ્યાયાનુવાકયોર્લુકિ સતિ દીર્ઘઞ્જીવિતમિતિ પ્રાપ્નોતિ| તદિદમવિદિતપરમાર્થશબ્દસ્વરૂપાણાં વચનમ્| તથાહિ| અધ્યાયાનુવાકયોરિત્યાદૌ સૂત્રે વિકલ્પેન ચાયં લુગિષ્યત ઇતિ જગાદ જયાદિત્યઃ| તેન લુકઃ પાક્ષિકત્વાદત્ર લુક્ ન ભવતીત્યેવં યુક્તમુક્તમિદમ્| દીર્ઘશબ્દેન ગુણોઽભિધીયતે જીવિતશબ્દેનાપિ ગુણ એવ| તસ્માદ્દ્વયોરપિ ગુણત્વાદાધારાધેયભાવો ન યુક્તઃ, યતો ગુણાશ્રયો નોક્ત ઇતિ| તથા ચ વૈશેષિકાઃ| નિર્ગુણા ગુણા ઇતિ| અથ કાલશબ્દં લુપ્તસ્વરૂપં નિર્દિશ્ય દીર્ઘજીવિતીયશબ્દો નિર્દિશ્યતે તદા યુક્તમેવૈતત્| તથા ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયેઽધ્યાયે છપ્રત્યયોત્પત્તિઃ કથમેવં વિધીયતાં યતોઽસ્મિન્નધ્યાય ઇન્દ્રિયોપક્રમણશબ્દો નાસ્ત્યેવ| એવમપામાર્ગતણ્ડુલીયેઽપામાર્ગતણ્ડુલશબ્દસ્યાભાવાચ્ચ પ્રત્યયોત્પત્તિર્દુર્લભા| તથા દિવ્યામ્ભસો ગાઙ્ગસમુદ્રભેદઃ પરીક્ષા ચ નોક્તા| પ્રત્યુત તત્ર પઠ્યતે| (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૧૯૧)- "જલમેકવિધં સર્વં પતત્યૈન્દ્રં નભસ્તલાત્| તત્પતત્પતિતં ચૈવ દેશકાલાવપેક્ષતે" ઇતિ| તથા નાલિકેરોદકસ્ય ગુણા નોક્તાઃ| તથા, અપક્વક્વથિતક્ષીરસ્ય સ્વરૂપવિશેષો નોક્તઃ| તથા કષાયે કિયદૌષધં કિમવશેષં ક્વથનીયમિત્યાદિ ચ નોક્તમ્| મિશ્રકે સ્નેહ એવમભ્યધાદસૌ| "ત્રિવૃત્તાં ત્રિફલાં દન્તીં દશમૂલં પલોન્મિતમ્| ચતુર્ગુણં જલં દત્ત્વા" ઇત્યાદિ| તદેષામૌષધાનાં કિયન્માનમપિ સલિલેનૈતાવતા કીદૃશં કિમુત ક્વાથનિર્યાસાવિતિ| તથા ક્વથિતશીતતોયમપિ કિયતા પાકેન પથ્યં ભવતીતિ નોક્તમ્| મુદ્ગો ગ્રાહીતિ ચ નોક્તમ્| તથા ચ તત્પાઠઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૨)-"કષાયમધુરો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ| વિશદઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો મુદ્ગાઃ સૂપ્યોત્તમો મતઃ||" ઇતિ| તથા વાસ્તુકાદીનાં લઘુત્વં નોક્તમ્| તથાચ તત્પાઠઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૮૫)- "પાઠાસુષાસઠીશાકં વાસ્તુકં સુનિષણ્ણકમ્| વિદ્યાદ્ગ્રાહિ ત્રિદોષઘ્નં ભિન્નવર્ચસ્તુ વાસ્તુકમ્||" ઇતિ| તથેક્ષુવર્ગે, (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૩૪)- " શૈત્યાત્મસાદાન્માધુર્યાત્પૌણ્ડ્રકાદ્વાંશિકો વરઃ" ઇત્યસાવભ્યધાત્| પૌણ્ડ્રકશ્ચ વાંશિકાદ્વર ઇતિ સુપ્રસિદ્ધમેતત્| અત્ર મતિવૈભવાદ્ભટ્ટારકહરિશ્ચન્દ્રૌ વ્યાખ્યાવિશેષમવોચતામ્| યથા પૌણ્ડ્રકાદ્વાંશિકોઽવર ઇતિ| એવં ચૈતદુપપન્નમેવ| તદેવમાત્રેયસ્યાપિ તન્ત્રે યતો બહવો દોષા ઉદ્ભાવ્યન્તે, તતઃ કા ગણના તન્ત્રાન્તરાણામ્| તથા વેદોત્પત્તિરિતિ સંજ્ઞા તન્ત્રેઽસ્મિન્સદોષત્વાન્ન કૃતા| તથા હિ| આયુષો વેદ આયુર્વેદઃ, તસ્યોત્પત્તિરાયુર્વેદોત્પત્તિરિતિ ભવિતવ્યમ્| અત્ર કેચિદાહુઃ| આયુઃશબ્દલોપં કૃત્વેહ નિર્દેશઃ કૃતઃ| એવમપિ સતિ લોપસ્તાવદમઙ્ગલઃ| સોઽપ્યાયુષઃ સ ચ શાસ્ત્રાદૌ| ઇત્યન્યાય્યૈવૈષા સંજ્ઞા| કિંચ વેદોત્પત્તિરિત્યેતદપિ તાવદ્વક્તું ન યુજ્યતે, નિત્યત્વાદસ્ય વેદસ્ય| નિત્યો હ્યયમાયુર્વેદઃ| આયુઃસન્તાનાદિનિત્યત્વાત્| તથા હ્યાયુઃસંતાનઃ| સર્વપ્રાણિસંવેદ્યશરીરાપરશરીરગો મનઃપ્રબન્ધનિત્યતયા નિત્યઃ| અસ્ય નિત્યત્વાદાયુર્વેદોઽપિ નિત્યઃ| નિત્યત્વાચ્ચાસ્યોત્પત્તિમત્ત્વં વક્તુમયુક્તમ્| નન્વવબોધોપદેશાભ્યામુત્પત્તિરસ્યોપલભ્યતે| યતઃ પ્રાગુપદેશાન્નાસાવુપલભ્યતે| અત ઉપદેશાનન્તરમુપદેશદ્વારેણોપલભ્યતે| તસ્માદવબોધોપદેશાવસ્યોત્પત્તિકારણત્વેન કલ્પયિત્વોત્પત્તિમત્ત્વમસ્યોચ્યત ઇતિ કૈશ્ચિદૂચે| નૈતદ્યુક્તમ્| યતઃ સતો બોધોપદેશૌ સ્તો નાસતઃ| તથા ચાચષ્ટે લોકઃ| અમુના ગુરુણા છાત્રાયોપદિષ્ટં શાસ્ત્રમિદમિતિ| સત એવોપદેશાવબોધૌ સ્તઃ| તસ્માન્નાવબોધોપદેશાવસ્યોત્પત્તિકારણમિત્યતોઽપિ હેતોર્વેદોત્પત્તિસંજ્ઞેત્યયુક્તા| ઇતિ સંજ્ઞાનાં સાવદ્યત્વં નિરૂપ્ય નિરવદ્યાયુષ્કામીયસંજ્ઞા હિ તન્ત્રે કૃતા| યયોચ્ચારિતમાત્રયૈવાઽશેષસ્તન્ત્રાર્થઃ પ્રકાશ્યતે| પ્રતિસ્થાનં ચ યોઽધ્યાયઃ પ્રથમસ્તત્સંજ્ઞયા સ્થાનાર્થઃ| અન્યે ચ યેઽધ્યાયાસ્તન્ત્રેઽસ્મિંસ્તત્સંજ્ઞાભિર્યથાસ્વતન્ત્રમર્થજાતં પ્રકાશયન્ત ઇતિ| ઇદમિદાનીં પૃછ્યતે તન્ત્રકારઃ| યદસ્મિંસ્તન્ત્રે કિંચિદુચ્યતે સ્મ ભવદ્ભિસ્તત્સ્વબુદ્ધિપરિકલ્પિતમુત નેત્યાહ| સ૦ - ઇતિશબ્દ એવમર્થે| યથા ઇતિ હ સ્મ, તાનાહ| હશબ્દોઽનુકમ્પાયામ્| બ્રૂધાતોઃ સ્મ ઉપપદે ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે 'લટ્ સ્મે' ઇતિ લટ આહાદેશઃ| અત્રેરપત્યમાત્રેયઃ| 'ઇતશ્ચાનિઞઃ' ઇતિ ઢક્| આત્રેય આદિર્યેષાં ધન્વન્તરિપ્રભૃતીનાં ત એવમ્| મહાન્તશ્ચ તે ઋષયશ્ચ મહર્ષયઃ| મહત્વં તજ્જ્ઞાનાતિશયયોગાત્| તેનાયમર્થોઽનેન કારણેનાનુકમ્પયા, ન તુ ફલાકાઙ્ક્ષયા, ભગવન્ત આત્રેયાદયો મહર્ષયોઽબ્રુવન્| નાસ્માભિઃ સ્વમતિપરિકલ્પિતં કિઞ્ચિદપ્યત્રોક્તમ્| કેવલં દૂતસન્દેશવચનન્યાયેન યુગાનુરૂપઃ ક્રમમાત્રોઽન્યથા કૃત ઇત્યર્થઃ| તથા ચાસ્યૈવસઙ્ગ્રહે- (સૂ. અ. ૧) "ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિઞ્ચિદાગમવર્જિતમ્| તેઽર્થાઃ સ ગ્રન્થસન્દર્ભઃ સંક્ષેપાય ક્રમોઽન્યથા" ઇતિ| તદેવમાગમપ્રામાણ્યમસ્ય તન્ત્રસ્યેત્યુક્તં ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે અથેતિ| અથ સ્વેષ્ટદેવતાનમસ્કારાનન્તરમ્| અતો હેતોર્વ્યાખ્યેયઃ| યતોઽયમાયુર્વેદો વ્યાધિપ્રતીકારવ્યાખ્યાનમ્| આયુર્વૈરિણો હિ વ્યાધયઃ| વ્યાખ્યા ચ સામાન્યવિશેષાભ્યાં સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં ચ કૃતા સુગ્રહા ભવતિ| તત્રાદૌ વ્યાધિપ્રતીકારસ્ય સામાન્યસંક્ષેપવ્યાખ્યાર્થમયમધ્યાયઃ, આયુષ્કામહિતત્વાચ્ચ આયુષ્કામીયઃ| નન્વેવં ચેત્સર્વેઽપિ આયુષ્કામીયાઃ| સત્યં, કિન્તુ પ્રથમોઽયમધ્યાયો મઙ્ગલાર્થા ચેયં સંજ્ઞા| મઙ્ગલાદીનિ ચ શાસ્ત્રાણિ પ્રથન્ત ઇત્યસ્યેયં સંજ્ઞા કૃતા| અન્યેષાં તુ વ્યાખ્યેયાર્થાનુરૂપા દિનચર્યાદિસંજ્ઞાઃ કરિષ્યતિ| આ૦ ર૦- આત્મકૃતિં પ્રમાણયતિ-ઇતિ હેતિ| પ્રામાણ્યં ચાપ્તવાક્યત્વાત્| આપ્તાશ્ચાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| તે ચ, ઇતિ હ એવમેવ, આહુઃ સ્મ ઉક્તવન્તઃ, યથા વયં વક્ષ્યામઃ| તેન વયમપ્યાપ્તાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- આયુર્વેદયતિ જ્ઞાપયતિ પ્રકૃતિજ્ઞાનરસાયનદૂતારિષ્ટાદ્યુપદેશાદિત્યાયુર્વેદઃ| તસ્યોપદેશા આયુર્વેદોપદેશાઃ| ઉપદિશ્યન્ત આયુર્વેદાર્થા ઉપપત્તિભિરિત્યુપદેશા આયુર્વેદતન્ત્રાણિ| તેષુ પરમાદરઃ પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનરૂપ ઉત્કૃષ્ટો યત્નઃ કાર્યઃ| આયુર્વેદોપદેશેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશાદયમર્થો બોધ્યતે| બહુષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષુ યત્નઃ કાર્યઃ| અનેકાયુર્વેદાવલોકનાદ્ધિ ચિકિત્સાયાં વૈદ્યસ્ય ન મનાગપિ સન્દેહો જાયતે| કિં કુર્વતા પુરુષેણ-આયુઃ કામયમાનેન જીવિતમભિલષતા| કિમ્ભૂતમાયુઃ, ધર્માર્થસુખસાધનમ્| ધ્રિયતે લોકોઽનેનેતિ ધર્મઃ| અર્થ્યતે યાચ્યત ઇત્યર્થઃ| સુખં દ્વિવિધમ્, તાદાત્ત્વિકમાત્યન્તિકં ચ| તાદાત્વિકં કિયત્કાલાન્તરાસ્થાયિત્વાત્સુખાવભાસં, ન પરમાર્થતઃ સુખમ્| તથા ચોક્તમ્- (ચ. સૂ. અ. ૨૮/૩૭) 'તાદાત્વસુખસંજ્ઞેષુ ભાવેષ્વજ્ઞોઽનુરજ્યતે'| ઇતિ| તદેતત્સંજ્ઞામાત્રેણ સુખં ન ત્વત્યન્તમિતિ પ્રદર્શયિતું સુખસંજ્ઞેષ્વિતિ મુનિનોક્તમ્| આત્યન્તિકં સુખં મોક્ષાખ્યં, યત્ર ન દુઃખાનાં શ્લેષઃ| તેષાં સાધનમુપાયો ધર્માર્થસુખસાધનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રયોજનાધિકારિણૌ દર્શયતિ-આયુરિતિ| પ્રયોજનં ચાયુઃ| તસ્ય ચ પ્રયોજનત્વં ધર્માર્થસુખસાધનત્વાત્| સુખં કામો મોક્ષશ્ચ| અત એવ યઃ આયુઃ કામયતે સોઽત્ર અધિકારી| તેન ચ, આયુર્વેદોપદેશેષ્વસ્મદ્વાક્યેષુ, પરમત્યર્થમ્, આદરો વિધેયઃ પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈર્યતિતવ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- બ્રહ્મેત્યાદિ| બ્રહ્મા આયુષો વેદં સ્મૃત્વા પ્રજાપતિં દક્ષમજિગ્રહદ્ અવાબોધયત્| સ્મૃત્વેત્યનેનૈતદ્ગમયતિ બ્રહ્મણઃ સ્મર્તૃત્વમેવાત્ર ન કર્તૃત્વમ્| નિત્યત્વાદાયુર્વેદસ્ય| નિત્યત્વં ચાસ્ય પ્રાક્ પ્રત્યપાદિ| ગ્રહેર્ણ્યન્તસ્યાત્ર બુદ્ધ્યર્થત્વાત્ પ્રજાપતિશબ્દસ્ય ગતિબુદ્ધીત્યાદિના કર્મસંજ્ઞા| સ પ્રજાપતિરશ્વિનાવજિગ્રહત્| તૌ સહસ્રાક્ષમિન્દ્રમજિગ્રહતામિતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| સ શક્રોઽત્રિપુત્રાદિકાન્ મુનીન્ બોધયામાસ| અત્રિપુત્ર આત્રેય આદિર્યેષાં ધન્વન્તરિનિમિકાશ્યપાદીનાં ત એવમ્| તે ચાત્રેયાદયોઽગ્નિવેશાદિકાનજિગ્રહન્| તે ત્વગ્નિવેશાદયઃ ષટ્ પૃથક્ પ્રત્યેકં તન્ત્રાણિ શાસ્ત્રાણ્યગ્નિવેશભેડજાતૂકર્ણપરાશરહારીતક્ષારપાણિનામાભિધેયાનિ તન્ત્રાણિ તેનિરે વિસ્તારિતવન્તશ્ચક્રુઃ| તન્ત્ર્યન્તે ધાર્યન્ત આયુર્વેદાર્થા એભિરિતિ તન્ત્રાણિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આયુર્વેદસ્ય શબ્દાન્તરાનભિધેયત્વશઙ્કાં નિરાકર્તું પુરાવૃત્તં દર્શયતિ-બ્રહ્મા સ્મૃત્વેતિ| બ્રહ્મા અયુર્વેદં સ્ભૃત્વા પ્રજાપતિં દક્ષમજિગ્રહત્ ગ્રાહિતવાન્, અધ્યાપિતવાનિત્યર્થઃ| આયુષો વેદમિત્યસમાસકરણમાયુર્વેદલક્ષણપ્રતિપાદનાર્થમ્| આયુષઃ સમ્બન્ધી વેદ આયુર્વેદ ઇતિ| સમ્બન્ધશ્ચ પાલ્યપાલકલક્ષણઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂં અં ૧)-"આયુષઃ પાલકં વેદમુપવેદમથર્વણઃ" ઇતિ| સ પ્રજાપતિરશ્વિનાવાયુર્વેદમજિગ્રહત્| તાવશ્વિનૌ સહસ્રાક્ષમજિગ્રહતામ્| સ ઇન્દ્રોઽત્રિપુત્રાદિકાન્ મુનીનજિગ્રહત્| તેઽત્રિપુત્રાદયોઽગ્નિવેશાદિકાન્ મુનીનજિગ્રહન્| તે પુનરગ્નિવેશાદયઃ, પૃથક્ પ્રત્યેકં, તન્ત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ, તેનિરે વિરચયાઞ્ચક્રુઃ| સંક્ષેપાર્થમાયુર્વેદં શબ્દાન્તરૈરભિદધુરિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તેભ્ય ઇતિ| તેભ્યો ગ્રન્થેભ્યોઽતિવિપ્રકીર્ણેભ્યો વિક્ષિપ્તેભ્ય ઉચ્ચાવચોક્તાર્થતયૈવેતશ્ચેતશ્ચ ગતેભ્યઃ| અત એવ કશ્ચિદેવાર્થઃ કસ્માદેવ તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞાયતે| યથા શલ્યચિકિત્સા સુશ્રુતપ્રણીતાત્તન્ત્રાદેવાવગમ્યતે ન તથાગ્નિવેશાદિકાત્| ઊર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સા ચ જનકપ્રણીતાત્તન્ત્રાદ્યથાવગમ્યતે ન તથા સુશ્રુતપ્રણીતાત્| અતઃ પ્રાયો બાહુલ્યેન સારતરોચ્ચયઃ ક્રિયતે| ઉચ્ચીયન્તે સઙ્ગૃહ્યન્તે વિક્ષિપ્તાઃ પદાર્થા અનેનેત્યુચ્ચયઃ| યથા વા યવાદીનાં બહુક્ષેત્રજાતાનામેકસ્મિન્ સ્થાને ઉચ્ચયો રાશીકૃત્ય સ્થાપનં વિધીયતે તથેહ સારતરાણામુચ્ચયઃ| સારતરગ્રહણેનૈતદ્દ્યોતયતિ, સઙ્ગ્રહેણૈવ સારાણામુચ્ચયઃ કૃતઃ| અનેન તથા સારતરાણાં પ્રદેશાનામુચ્ચયઃ ક્રિયત ઇતિ| કિં નામ અષ્ટાઙ્ગહૃદયમ્| એતચ્ચ સાન્વયાર્થમસ્ય નામ| યથા શરીરસ્ય સર્વાવયવેભ્યઃ પ્રધાનદેશો હિ હૃદયમ્, તથેદમષ્ટાઙ્ગાયુર્વેદસ્ય પ્રધાનભૂતત્વાદ્ હૃદયમિવ હૃદયમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તે વક્ષ્યતિ (ઉ. અ. ૪૦|૮૮)- હૃદયમિવ હૃદયમેતદિત્યાદિ| અષ્ટૌ ચ તાન્યઙ્ગાન્યષ્ટાઙ્ગાનિ, તેષાં પ્રત્યેકં હૃદયં, સારતરસઙ્ગ્રહણાત્| કીદૃશમષ્ટાઙ્ગહૃદયમ્| નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| સંક્ષેપશ્ચ વિસ્તરશ્ચ સંક્ષેપવિસ્તરૌ, અતિશયેન સંક્ષેપવિસ્તરૌ યત્ર ન, તન્નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| અતિશબ્દસ્યાત્ર પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| અતિસંક્ષેપં કિઞ્ચિત્તન્ત્રં યથા સિદ્ધસારાદિ, કિઞ્ચિચ્ચાતિવિસ્તરં યથા સઙ્ગ્રહાદિ| ઇદં તુ તન્ત્રં નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| અતિસંક્ષેપોક્તં સ્વલ્પધિયાં નોપકૃતયે| તેષાં હિ યથોક્તાગમમાત્રં શ્રેયઃ, ન તુ વાક્યાર્થપર્યાલોચનાદધિકઃ પરામર્શઃ| અતિવિસ્તીર્ણં તુ પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈસ્તેષાં દુઃશક્યં સ્યાત્| તસ્માદલ્પમધ્યોત્ત્કૃષ્ટબુદ્ધિશિષ્યહિતાર્થં તન્ત્રમેતદુદ્દિષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અગ્નિવેશાદિશાસ્ત્રેષુ સત્સ્વપિ સ્વશાસ્ત્રસ્યોપયોગં દર્શયતિ-તેભ્ય ઇતિ| સારતરોચ્ચયઃ ક્રિયતે, મયેતિ શેષઃ| સારતરાણાં બહૂપયોગાનામર્થાનામુચ્ચયઃ| ઉચ્ચીયન્તે એકત્ર ક્રિયન્તે વ્યસ્તા અર્થા અસ્મિન્નિત્યુચ્ચયઃ| નનુ પૂર્વશાસ્ત્રાણ્યપિ મહાકષાયસઙ્ગ્રહાદિષુ પ્રદેશેષ્વેવમિત્યત આહ-અષ્ટાઙ્ગહૃદયમ્| અષ્ટાઙ્ગસ્યાયુર્વેદસ્ય હૃદયં સર્વાર્થાધિષ્ઠાનમ્| સંજ્ઞાચેયમસ્ય શાસ્ત્રસ્ય| વક્ષ્યતિ હિ (ઉ. અં. ૪૦/૮૮)-"હૃદયમિવ હૃદયમેતત્સર્વાયુર્વેદવાઙ્મયપયોધેઃ" ઇતિ| સર્વેષુ પ્રદેશેષુ સારતરોચ્ચય ઇત્યર્થઃ| નનુ પૂર્વશાસ્ત્રાણ્યપિ ક્વચિલ્લેશેન ક્વચિત્કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ સર્વત્ર સારતરોચ્ચયરૂપાણીત્યત આહ-નાતિસંક્ષિપ્તવિસ્તૃતમ્, અતિસંક્ષેપાતિવિસ્તરરહિતં સર્વત્ર સંપૂર્ણમ્| નનુ ન્યૂનપૂરણસ્ય નિર્મૂલત્વાદપ્રામાણ્યમિત્યત આહ-તેભ્યઃ,અગ્નિવેશાદિશાસ્ત્રેભ્ય એવોચ્ચયઃ ક્રિયતે| નન્વેવં ચેત્કિમનેનેત્યત આહ-અતિવિપ્રકીર્ણેભ્યઃ, યત્ર પ્રકરણાર્થાઃ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય સર્વત્ર કીર્યન્તે તાનિ વિપ્રકીર્ણાનિ, યત્ર વાક્યાર્થાશ્ચ તાન્યતિવિપ્રકીર્ણાનિ ઇતિ| એતદુક્તં ભવતિ| સન્તિ પરં પૂર્વશાસ્ત્રેષુ સર્વ એવાર્થાઃ, કિન્તુ અતિવિપ્રકીર્ણત્વાત્ દુર્ગ્રહાઃ| ઇહ તુ રચનાવિશેષેણ સુગ્રહા ઇત્યસ્યોપયોગઃ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સુ. અ. ૧)-"ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિઞ્ચિદાગમવર્જિતમ્| તેઽર્થાઃ સ ગ્રન્થબન્ધશ્ચ સંક્ષેપાય ક્રમોઽન્યથા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- કાયેતિ| કાયશ્ચ બાલશ્ચ ગ્રહશ્ચોર્ધ્વાઙ્ગં ચ શલ્યં ચ દંષ્ટ્રા ચ જરા ચ વૃષશ્ચેતીતરેતરદ્વન્દ્વઃ| નનુ સર્વસ્યાશ્ચિકિત્સાયાઃ કાયાશ્રિતત્વાત્ કાયશબ્દોઽર્થાદાક્ષિપ્ત એવ| તત્કિમર્થં કાયશબ્દ ઉપાદીયતે| બ્રૂમઃ| પ્રકર્ષાર્થમ્| યથા પુરુષાય અભિરૂપાય કન્યા દેયેત્યત્રાભિરૂપગ્રહણાદભિરૂપતમાયેતિ પ્રતિપાદ્યતે, તથેહાપિ પ્રકૃષ્ટો યઃ કાયઃ સમ્પૂર્ણધાતુઃ પ્રકૃષ્ટા ચ યાવસ્થા, તથા યુક્તઃ| તત્સઙ્ગ્રહાર્થઃ કાયશબ્દ ઉપાત્તઃ| તથા 'ચિઞ્ ચયને' ઇત્યસ્માદ્ધાતોર્વ્યુત્પાદિતઃ કાયશબ્દઃ| ચીયતે પ્રશસ્તદોષધાતુમલૈરિતિ કાયઃ| તદેવં સર્વશરીરોપતાપકાનામામપક્વાશયસ્થનોદ્ભવાનાં જ્વરરક્તપિત્તાતિસારાદીનાં રોગાણાં યત્રોપશમયોગો નિગદ્યતે, તત્કાયચિકિત્સાનામાઙ્ગમ્| બલસત્ત્વસમ્પૂર્ણધાતુત્વાદ્ યૌવનાવસ્થકાયસ્ય પ્રથમનિર્દેશઃ| બાલદેહેઽસમ્પૂર્ણબલધાતુત્વાદપ્રકૃષ્ટવયોવસ્થાપ્રભાવાત્ તચ્ચિકિત્સાઙ્ગં પૃથઙ્નિર્દિષ્ટમ્| તથા બાલૌપયિકભેષજં ધાત્રીદુગ્ધલક્ષણં દુગ્ધોદ્ભવવ્યાધિપ્રશમાદિનિર્દેશાચ્ચ| નન્વેવં વૃદ્ધસ્ય પ્રકૃષ્ટવયોવસ્થાયા અભાવાત્તદ્દેહે કાયચિકિત્સેતિ કથં વ્યપદેશઃ સ્યાત્| અત્ર બ્રૂમઃ| ભૂતપૂર્વગત્યા વૃદ્ધદેહેન હિ પ્રકૃષ્ટવયોવસ્થા પૂર્વમનુભૂતા| અતો ભૂતપૂર્વગત્યા તત્ર કાયચિકિત્સોપદેશો યુક્તઃ| એવં ગ્રહચિકિત્સા નામ, યત્ર દેવાદિગ્રહગૃહીતાનાં પ્રાણિનાં શાન્તિકર્મ વિધીયતે| યત્રોર્ધ્વજત્રુગતાનાં રોગાણાંનેત્રકર્ણઘ્રાણાદિસંશ્રિતાનામાશ્ચોતનશલાકાદિનોપશમો વર્ણ્યતે તદૂર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાનામાઙ્ગમ્| અત્ર ચ જન્મનઃ પ્રભૃતિ વિચારોપદેશાદ્બાલચિકિત્સૈવ પ્રાગ્વક્તું યુક્તા| કિન્તુ કાયચિકિત્સા પ્રાધાન્યાત્પ્રાગુપન્યસ્તા| તતોઽનન્તરં બાલચિકિત્સા| બાલસ્ય ચ ગ્રહસમ્બન્ધાદ્ ગ્રહચિકિત્સા| તતઃ શરીરસ્ય મૂલરક્ષાર્થમૂર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સા શાલાક્યં નામ| તતઃ શસ્ત્રસાધનસામાન્યેન શલ્યચિકિત્સા| પીડાકરણસમાનત્વાત્ દંષ્ટ્રાચિકિત્સા| દંષ્ટ્રા વિષાત્મિકા| વિષેણાશુ ચ મરણે સમ્ભાવ્યમાને રસાયનોપયોગો યુક્ત ઇતિ રસાયનચિકિત્સા| અથવા વિષસ્ય રસાયનજેયત્વાદ્રસાયનકથનપ્રસ્તાવઃ| તતોઽનન્તરં વાજીકરણસ્ય ભરણેન પ્રસ્તાવઃ| તથા ચાધીતે ગ્રન્થકૃત્ (ઉ.અ.૪૦|૧)- "વાજીકરણમન્વિચ્છેત્સતતં વિષયી પુમાન્ " ઇતિ| રસાયનસ્ય પશ્ચાદિત્યર્થઃ| યત્રાલ્પદુષ્ટરેતસાં તદાપ્યાયનપ્રસાદોપજનનરૂપા ચિકિત્સા ક્રિયતે તદ્વાજીકરણમ્| એવમેતાનિ કાયાદીનિ, તસ્યાયુર્વેદસ્ય, અષ્ટાવઙ્ગાન્યાહુર્વદન્તિ| બ્રહ્માઽઽત્રેયાદય ઇતિ શેષઃ| યેષુ કાયાદિષુ ચિકિત્સા સંશ્રિતા વ્યવસ્થિતા| (ચ.સૂ.અ.૯|૫)- " ચતુર્ણાં ભિષગાદીનાં શસ્તાનાં ધાતુવૈકૃતે| પ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યાર્થા ચિકિત્સેત્યભિધીયતે|" ઇતિ મુનિપ્રોક્તલક્ષણં નેહ તન્ત્રકૃદ્વ્યધત્ત| ચિકિત્સાશબ્દાદેવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્| તથા ચ નિર્દેષ્ટુમાહ| નિન્દાક્ષમાવ્યાધિપ્રતીકારવિચારણાસુ સા નિષ્પદ્યત ઇતિ| કિતેર્ધાતોર્વ્યાધિપ્રતીકાર એવાસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આયુર્વેદાઙ્ગાન્યાહ-કાયેતિ| તનિ ચ કાયાદીનિ અષ્ટાવાહુઃ| તત્ર કાયશબ્દેન સર્વાવસ્થં સર્વાવયવં ચ શરીરં ગૃહ્યતે, બાલાદિશબ્દૈસ્તસ્યૈવાવસ્થાવિશેષા લક્ષ્યન્તે| ઊર્ધ્વાઙ્ગં ત્વવયવવિશેષઃ| બાલઃ પ્રથમં વયઃ, ગ્રહો ગ્રહાર્તત્વમ્, ઊર્ધ્વાઙ્ગં શિરઃ, શલ્યં વ્રણાર્તત્વમ્, દંષ્ટ્રા વિષાર્તવં, શલ્યદંષ્ટ્રાશબ્દૌ વ્રણવિષમાત્રોપલક્ષણૌ| જરા પશ્ચિમં વયઃ, વૃષઃ સ્ત્રીપ્રસઙ્ગિત્વમ્| એષાં ચ કાયાદીનાં ચિકિત્સાશ્રિતાનામેવાઙ્ગત્વમિત્યત આહ-ચિકિત્સા યેષુ સંશ્રિતા ઇતિ| ચિકિત્સા વ્યાધિપ્રતીકારઃ| અત એવ કાયચિકિત્સા, બાલચિકિત્સેત્યાદયોઽઙ્ગાનાં સંજ્ઞાઃ| વિવક્ષિતવિવેકાચ્ચ ચિકિત્સાયા એવ હ્યઙ્ગત્વમ્| અઙ્ગાન્યવયવાઃ| તત્રાવસ્થામાત્રાશ્રયાણાં બાલાદિવ્યતિરિક્તાવસ્થાવિશેષાશ્રયાણામવયવમાત્રાશ્રયાણામૂર્ધ્વાઙ્ગવ્યતિરિક્તાવયવવિશેષાશ્રયાણાં ચ વ્યાધીનાં કાયચિકિત્સિતે પ્રતીકારઃ| બાલચિકિત્સાદિષુ તુ તત્તદ્વિશેષૈકનિષ્ઠાનામ્| ઇતિ શાસ્ત્રાર્થેતિકર્તવ્યતા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- વાયુરિતિ| ચ સમુચ્ચયે| કફો દોષમધ્યે સમુચ્ચીયતે| ઇત્યનેન પ્રકારેણ, સમાસતઃ સંક્ષેપાત્, ત્રયો દોષાઃ| નનુ પ્રસ્તુતત્વાદિહ ધાતુસંજ્ઞયા વાતાદયો નિર્દેષ્ટું ન્યાય્યાઃ, ન દોષસંજ્ઞયા| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ રસાદિદૂષણપૂર્વકમેષાં વિકારકરણે સામર્થ્યમિતિ પ્રદર્શનાર્થં દોષસંજ્ઞયા તે નિર્દિષ્ટાઃ , ન ધાતુસંજ્ઞયા| ન હ્યેતે ધાતુરૂપા જાતુ વિરુદ્ધત્વં કુર્વતે દેહધારણવર્ધકત્વાત્| એતે મુનિનાપિ ચરકેણ પૂર્વં દોષસંજ્ઞયૈવ નિર્દિષ્ટાઃ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (સૂ.અ.૧/૫૬)- "વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચોક્તઃ શારીરો દોષસઙ્ગ્રહઃ " ઇતિ| 'વાતપિત્તકફા દોષાસ્ત્રય એવ સમાસતઃ ' ઇત્યેવં નિર્દેશે કર્તવ્યે યદેષાં પૃથગ્વિભક્ત્યા નિર્દેશઃ કૃતઃ , સ પ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થઃ| બહુવચનાદેવ ત્રિત્વે લબ્ધે ત્રિગ્રહણં નિયમાર્થમ્| ત્રય એવ દોષાઃ , ન ચતુર્થોઽસ્તીતિ| તન્ત્રાન્તરીયા હિ ચતુર્થં દોષમીહન્તે| તેષાં હ્યયમભિપ્રાયઃ| યથા દોષાણાં સ્થાનલક્ષણકાર્યવિકારચિકિત્સાદ્યુપદેશસ્તથા રક્તસ્યાપિ| તત્ર સ્થાનં , સર્વદેહવ્યાપિત્વેઽપિ પ્લીહયકૃતી| લક્ષણં ચ, પદ્મેન્દ્રગોપહેમાદીત્યાદિ| કાર્યં, દેહસ્યોત્પત્તિસ્થિતી| વિકારઃ, વિસર્પપ્લીહાદિ| ચિકિત્સા, સિરાવ્યધાદિકં કર્મેતિ| તદેતદસારમ્| વાતાદયો હ્યસ્ય દૂષ્યસ્ય સતઃ કથં દોષત્વં કર્તું પારયન્તિ| યતઃ પ્રાધાન્યાદન્વર્થનામત્વાચ્ચ વાતાદીનામેવ દોષત્વં, ન રસાદીનામ્| વાતાદયો હિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્પ્રધાનાઃ| દૂષયન્તીતિ દોષા ઇતિ તેષામેવ ચાનુગતાર્થા સંજ્ઞા પ્રવૃત્તા| રસાદ્યાસ્તુ પારતન્ત્ર્યાદપ્રધાનાઃ| તે ચ વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| તસ્માદ્રક્તસ્ય દૂષ્યત્વમ્, ન દોષત્વમ્| યદ્યેવં વાતાદીનામન્યોન્યદૂષણાદ્ દૂષ્યત્વં સ્યાત્| પિત્તેન હિ શ્લેષ્મા દૂષ્યત ઇતિ દૃશ્યતે| યથા પાણ્ડુરોગનિદાને (નિ.અ.૧૩) પિત્તપ્રધાના ઇત્યારભ્ય યાવત્ શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યેત્યાદિ| તદત્ર શ્લેષ્મા પિત્તેન દૂષ્યતે| તથા શ્લેષ્મવદ્રક્તસ્યાપિ દોષત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ યો મન્યેત, તં પ્રતિ બ્રૂમઃ| વિષમ ઉપન્યાસઃ| વાતાદયો હિ સર્વદૈવ રસાદીન્ દૂષયન્તિ, ન તુ રસાદયઃ કદાચિદપિ વાતાદીન્ દૂષ્યન્તિ| વાતાદીનાં તુ મધ્યાદ્યદિ કશ્ચિદ્દૂષ્યતે, સ તેષામન્યતમેન| તથા ચ પ્રકૃતિલક્ષણે વાતપ્રકૃતેઃ પિત્તપ્રકૃતેઃ, શ્લેષ્મપ્રકૃતેશ્ચ યથા લક્ષણં દૃશ્યતે, નૈવં રક્તપ્રકૃતેઃ| તથા ચ તન્ત્રકારેણ જ્વરાદયો વાતાદિવિશેષણવિશિષ્ટા એવોક્તાઃ| યથા વાતજ્વરોઽયં પિત્તજ્વરોઽયં શ્લેષ્મજ્વરોઽયમ્, ન તુ રક્તજ્વરોઽયમિતિ નિર્દિષ્ટઃ| યેઽપિ રક્તજા વિકારા વિસર્પાદયસ્તેષ્વપિ ઘૃતદગ્ધન્યાયેન વ્યપદેશો બોધ્યઃ| યથા ઘૃતસ્યાન્તર્હિતેનાગ્નિના દગ્ધો ઘૃતદગ્ધ ઇત્યુચ્યતે, તદ્વદ્રક્તસ્થૈર્વાતાદિભિર્દોષૈર્જાતો રક્તજોઽયમિત્યુચ્યતે| યત્ર ક્વચિદ્રક્તસ્ય દોષસંજ્ઞા કુષ્ઠચિકિત્સિતાદૌ દૃશ્યતે, સા સંજ્ઞામાત્રેણૈવ, નાસાવનુગતાર્થા| તસ્ય દૂષ્યત્વેનૈવ પ્રવૃત્તેઃ| તથા ચૈવં પુરીષાદીનામપિ સંજ્ઞામાત્રેણ વ્યવહારો દૃશ્યતે| યથા (હૃ.ચિ.અ.૧૮|૩૮)- "ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્| તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધઃ" ઇત્યાદિ| અત્ર પુરીષસ્ય દોષત્વમુક્તમ્| તથોદરચિકિત્સિતે ચરકસ્ય, જ્વરચિકિત્સિતે વા અસ્ય, (હૃ.ચિ.અ.૧|૧૦)- "દોષેણ ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે| તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્||" ઇતિ| અત્ર આમસ્યાપિ દોષત્વમુક્તમ્| તદેવં વાતાદયસ્ત્રય એવ દોષાઃ, ન રક્તમિતિ સ્થિતમેતત્ સમાસતઃ| વિસ્તરતસ્તુ સંસર્ગસન્નિપાતક્ષયસમતાભેદભિન્નાસ્તારતમ્યપરિકલ્પનયા ચ કલ્પ્યમાના આનન્ત્યં યાન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પ્રતિજ્ઞાતં વ્યાધિપ્રતીકારં વ્યાચષ્ટે| સ તુ ત્રેધા, હેતુર્લક્ષણમૌષધં ચેતિ| હેતુર્દ્વિધા, અન્તરઙ્ગો બહિરઙ્ગશ્ચેતિ| અન્તરઙ્ગો દ્વિધા, દોષા દૂષ્યાશ્ચેતિ| તત્ર દોષાનાહ-વાયુરિતિ| તે ચ ત્રયઃ, વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ| એષાં ત્રિત્વં ચ સમાસતઃ સંક્ષેપેણ| વિસ્તરતસ્તુ પ્રાણાદિપાચકાદ્યવલમ્બકાદ્યવાન્તરભેદપ્રભેદૈરાનન્ત્યમ્| સમાસત ઇતિ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ પ્રતિવાક્યં સમ્બન્ધનીયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિકૃતાઃ સ્વભાવપ્રચ્યુતાઃ, દેહં ઘ્નન્તિ| દેહપદમત્ર જીવિતોપલક્ષણાર્થમ્| જીવિતેન વિના કુર્વન્તીત્યર્થઃ| અવિકૃતાઃ પુનર્દેહં વર્તયન્તિ યાપયન્તિ| વિકૃતાનાં દોષાણાં પ્રાગુપન્યાસઃ, તેષાં પ્રકૃત્યવસ્થાને નિત્યં ભિષજા યત્નવતા ભાવ્યમિતિ સૂચનાર્થમ્| અન્યથા મહાન્પ્રત્યવાયઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દોષાવસ્થાદ્વયમાહ-વિકૃતાવિકૃતા ઇતિ| તચ્ચ વિકૃતત્વમવિકૃતત્વં ચેતિ| તત્ર વિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ| અવિકૃતા દેહં વર્તયન્તિ| ક્રમાદિતિ વક્ષ્યમાણં પદં વાક્યત્રયશેષત્વેન વ્યાખ્યાનાદિહ સમ્બન્ધનીયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અધશ્ચ મધ્યશ્ચોર્ધ્વં ચાધોમધ્યોર્ધ્વાનિ, તાનિ સંશ્રય આશ્રયો યેષાં તેઽધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ| હૃચ્ચ નાભિશ્ચ હૃન્નાભી, તયોર્હૃન્નાભ્યોઃ| તે વાતાદયો યાપિનોઽપિ સર્વશરીરચરા અપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ| વિશેષેણેતિ વાક્યશેષઃ| નનુ કિમિદં વાક્યશેષત્વં નામ| ઉચ્યતે| યસ્મિન્ ખલુ પદેઽનુચ્ચાર્યમાણેઽર્થગતિં પશ્યન્ત્યાચાર્યાઃ, તચ્છેષમિતિ| ઉચ્ચારણકાલે તેન વિનાઽભિધેયસિદ્ધેઃ| વ્યાખ્યાકાલે તુ મન્દબુદ્ધિવ્યુત્પત્તયે વ્યાચક્ષતે| તત્ર નાભેરધો વાયોઃ સ્થાનમ્| હૃન્નાભ્યોર્મધ્યે પિત્તસ્ય| હૃદયાદૂર્ધ્વં કફસ્ય| નનુ હૃન્નાભ્યોરિતિ કથં નિર્દેશો યાવતા પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદેકવદ્ભાવે સનપુંસકમિતિ નપુંસકત્વે હૃન્નાભિ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ| અત્ર બ્રૂમઃ| પ્રાણ્યઙ્ગાનાં સમાહાર એવ દ્વન્દ્વ ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાન્નૈકવદ્ભાવઃ| તદભાવાચ્ચ તદાશ્રયં નપુંસકત્વં ન ભવતિ| તથા ચોક્તમ્| સર્વોઽપિ દ્વન્દ્વો વિભાષૈકવદ્ભવતીતિ| દૃશ્યતે ચાન્યત્રાપિ| તથા ચ રુદ્રભટ્ટઃ (રુદ્રટઃ કાવ્યાલઙ્કારે અ.૭/૮૧)- - "કૌટિલ્યં કચનિચયે કરચરણાધરદલેષુ રાગસ્તે" ઇત્યાદિ| તથા, અસ્યૈવ ગ્રન્થકૃતઃ (નિ.અ.૭/૧૯) "શિરઃપૃષ્ઠોરસાં શૂલં" ઇતિ| તથા, (નિ.અ.૧૬|૬) "જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ" ઇતિ| તથા, "વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ" ઇત્યાદિ| તસ્માદ્ધૃન્નાભ્યોરિતિ પ્રયોગો ન્યાય્ય એવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દોષસ્થાનાન્યાહ-તે વ્યાપિન ઇતિ| તાનિ ચ ત્રીણિ| હૃન્નાભ્યોરધો વાયોઃ સ્થાનં, મધ્યે પિત્તસ્ય, ઊર્ધ્વં કફસ્ય| સર્વદેહવ્યાપિત્વેઽપિ યો યસ્મિન્નાધિક્યેન વર્તતે તત્તસ્ય સ્થાનમ્| હૃન્નાભિશબ્દાભ્યાં તદુભયાવધિપ્રદેશો લક્ષ્યતે| અન્યથા હૃદોઽપ્યધો વાયુર્નાભેરપ્યૂર્ધ્વં કફસ્તિષ્ઠેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વયશ્ચ અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ભુક્તં ચ વયોહોરાત્રિભુક્તાનિ તેષાં, ક્રમાદ્યથાસંખ્યં, તે વાતાદયઃ, અન્તમધ્યાદિગા ભવન્તિ| અન્તશ્ચ મધ્યશ્ચાદિશ્ચાન્તમધ્યાદયસ્તેષુ ગચ્છન્તીત્યન્તમધ્યાદિગાઃ| અન્યત્રાપિ દૃશ્યત ઇતિ ડઃ| તેનાયમર્થઃ, વયસઃ મનુષ્યાયુષઃ, અન્તઃ પશ્ચિમો ભાગઃ, વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યો ભાગઃ પિત્તસ્ય| આદ્યો ભાગઃ કફસ્ય| એવમહ્નો રાત્રેશ્ચ યોજ્યમ્| ભુક્તમાહારઃ, તસ્યાન્તે જઠરાગ્નિસંયોગવશાદ્રસાનાં જીર્ણપ્રાયાવસ્થા, વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યો વિદાહાવસ્થા, પિત્તસ્ય| આદ્યાવસ્થા તુ યસ્યાં મધુરીભાવ આહારસ્ય, તત્ર કફસ્ય કોપકાલઃ| યદ્યપિ ચાહારસ્ય જઠરાગ્નિસંયોગવશાદ્બહ્વ્યોઽપિ સૂક્ષ્મા અવસ્થાઃ સમ્ભાવ્યન્તે, તથાપ્યેતાસામેવ સુતરામુપયોગિત્વાદિહ નિર્દેશઃ| તથા એતા એવ તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વકર્મ દર્શયન્તિ| વક્ષ્યતિ હિ (શા.અ.૩/૫૭)- - "આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્| ફેનીભૂતં કફં, યાતં વિદાહાદમ્લતાં તતઃ| પિત્તમામાશયાત્કુર્યાચ્ચ્યવમાનં, ચ્યુતં પુનઃ| અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દોષકાલાનાહ-વય ઇતિ| તત્ર વયઃ શરીરપરિણામઃ, તસ્યાન્તઃ વૃદ્ધત્વાવસ્થા વાયોઃ કાલઃ| મધ્યઃ યૌવનાવસ્થા પિત્તસ્ય| આદિર્બાલ્યાવસ્થા કફસ્ય| અહ્નોઽન્તઃ અપરાહ્ણઃ વાયોઃ| મધ્યો મધ્યાહ્નઃ પિત્તસ્ય| આદિઃ પૂર્વાહ્ણઃ કફસ્ય| રાત્રેરન્તોઽપરરાત્રો વાયોઃ| મધ્યો મધ્યરાત્રઃ પિત્તસ્ય| આદિઃ પૂર્વરાત્રઃ કફસ્ય| ભુક્તં નિગીર્ણમન્નમ્, તસ્યાન્તઃ પક્વાવસ્થા વાયોઃ| મધ્યો વિદગ્ધાવસ્થા પિત્તસ્ય| આદિરામાવસ્થા કફસ્ય| વ્યાપિનોઽપીત્યનુવર્તતે|કાલવિશેષસ્તુ સ્થાનવિશેષવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તૈશ્ચ વાતાદિભિઃ પુંસો યથાક્રમેણાગ્નિર્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ ભવેત્| વાતાદયશ્ચ સમુદિતા એવ શરીરજનને સમર્થાઃ, ઇત્યવશ્યં સર્વૈરેવ ભવિતવ્યમ્| ઇહ તુ ય એકસ્ય વ્યપદેશસ્તત્રોત્કર્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ| વાતોત્કર્ષેણ વિષમઃ, પિત્તોત્કર્ષેણ તીક્ષ્ણઃ, કફોત્કર્ષેણ મન્દ ઇતિ| સમૈર્હાન્યુત્કર્ષવર્જિતૈઃ સમઃ| લક્ષણમેષામઙ્ગવિભાગે શારીરે વક્ષ્યતિ (શા. અ. ૩/૭૪)- યઃ પચેત્સમ્યગેવાન્નમિત્યારભ્ય યાવચ્ચિરાત્પચેદિતિ| યત્ર તુ દ્વયોર્દોષયોરુત્કર્ષત્વં, તત્ર સદ્વૈદ્યેન સ્વધિયા કલ્પ્યમ્| યથા, વાતપિત્તયોરુત્કર્ષે વાયોર્યોગવાહિત્વાત્તીક્ષ્ણઃ| એવં વાતકફયોરુત્કર્ષે મન્દઃ| કફપિત્તયોસ્તૂત્કર્ષે આહારવિશેષવશાત્કદાચિત્તીક્ષ્ણઃ કદાચિન્મન્દ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અગ્ન્યવસ્થાવિશેષાખ્યં દોષકાર્યમાહ-તૈરિતિ| તત્ર વાતેનાગ્નિર્વિષમો ભવેત્| તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન| મન્દઃ કફેન| ક્રમાદિત્યનુવર્તતે| સમૈસ્ત્રિભિઃ સમઃ| પારિશેષ્યાદ્વિષમાદયસ્ત્રયો વિષમૈર્દોષૈઃ| વૈષમ્યં ચ વૃદ્ધિરેવ, ક્ષીણાનામીદ્દક્કાર્યાદર્શનાત્| અનિયતપાકો વિષમઃ, આશુપાકસ્તીક્ષ્ણઃ, ચિરપાકો મન્દઃ| શેષઃ સમઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૧)-"યામૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચ ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ સમે| પાકોઽગ્નૌ યુક્તયોર્દ્રાક્તુ તીક્ષ્ણે મન્દે પુનશ્ચિરાત્" ઇતિ| યુક્તયોરુચિતયોઃ| સંસર્ગસન્નિપાતજાસ્ત્વવસ્થા નિદર્શનતન્ત્રયુક્ત્યા જ્વરવદવગન્તવ્યાઃ| યથા વાતકફજે જ્વરે શીતં, વાતપિત્તજે દાહઃ, વાયોર્યોગવાહિત્વાત્| પિત્તકફજે સન્નિપાતજે ચ પર્યાયેણ દાહશીતે| મિથો વિરુદ્ધત્વેન યુગપદસમ્ભવાન્ન ચોભયોરભાવઃ, વિરુદ્ધકાર્યાણામપ્યારમ્ભકત્વદર્શનાત્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૧)-"આરમ્ભકં વિરોધેઽપિ મિથો યદ્વદ્ગુણત્રયમ્| વિશ્વસ્ય દૃષ્ટં યુગપવ્દ્યાધેર્દોષત્રયં તથા||" ઇતિ| તદ્વદિહાપિ વાતપિત્તાભ્યાં તીક્ષ્ણત્વં, વાતકફાભ્યાં મન્દત્વં, પિત્તકફાભ્યાં સન્નિપાતાચ્ચ પર્યાયેણ તીક્ષ્ણત્વમન્દત્વે| ન ચૈવં ચતુષ્ટ્વહાનિઃ, અવ્યવસ્થિતતીક્ષ્ણમન્દત્વસ્ય વૈષમ્યે અન્તર્ભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈર્વાતાદિભિઃ, યથાક્રમં ક્રૂરમૃદુમધ્યલક્ષણઃ કોષ્ઠો ભવતિ| વાતોત્કર્ષેણ ક્રૂરઃ| પિત્તોત્કર્ષેણ મૃદુઃ| કફોત્કર્ષેણ મધ્યઃ| સમૈઃ પુનરેતૈર્હાન્યુત્કર્ષવર્જિતૈર્મધ્ય એવ કોષ્ઠઃ| ક્રૂરાદીનાં તુ લક્ષણં વમનવિરેચનવિધૌ (સૂ.અ.૧૮/૩૪) વક્ષ્યતિ| નનુ સમૈર્વાતાદિભિઃ કથં મધ્યકોષ્ઠતા સ્યાદિતિ| બ્રૂમઃ| સમાનાં વાતાદીનાં મધ્યે દ્વયોર્વાતપિત્તયોઃ સ્વં સ્વં ક્રૂરકોષ્ઠત્વમૃદુકોષ્ઠત્વલક્ષણાખ્યં ચ વિરુદ્ધં કર્મ યુગપત્કર્તું ન ઘટતે| તૃતીયસ્તુ સમ એવ કફઃ| સોઽનયોર્મધ્યે મધ્યમાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય સ્થિતો નૈકેનાપિ સહ વિરુધ્યતે| અત એવ તત્કાર્યં મધ્યકોષ્ઠતાલક્ષણં તે વાતપિત્તે નિષેદ્ધું નૈવ ઘટેતે| એવં ચ તેનાવશ્યમાત્મીયં મધ્યકોષ્ઠતાલક્ષણં કર્મ કર્તવ્યમ્, યતો વાતકર્મણઃ ક્રૂરકોષ્ઠતાલક્ષણસ્ય પિત્તકર્મણો મૃદુકોષ્ઠતાલક્ષણસ્ય ચ વિરુદ્ધત્વાત્| અતો મધ્યકોષ્ઠતૈવ સમૈર્વાતાદિભિર્ન્યાય્યા| ઇત્યાંસ્તુ વિશેષઃ| પૂર્વો યો મધ્યકોષ્ઠઃ સોઽવશ્યં પ્રમાણાધિકેન કફેન જન્યતે| મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપીતિ સમગ્રહણલિઙ્ગાત્| ઇતરસ્તુ મધ્યકોષ્ઠઃ સમદોષમધ્યસ્થિતેન સમેનૈવ સ્વપ્રમાણસ્થિતેન શ્લેષ્મણા ભવતીત્યનયા રીત્યા હેતુભેદાદન્યત્વમ્| તથા મધ્યકોષ્ઠયોર્લક્ષણભેદોઽપિ દૃશ્યતે| યથા (ચ.સિ.અ.૧/૮)- "શ્લેષ્માધિકશ્છર્દયતે હ્યદુઃખં વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્" ઇતિ| તદયમત્રાર્થઃ| શ્લેષ્માધિકે મધ્યકોષ્ઠે ન સમ્યગ્ વિરેચિત્વં, સમકફે તુ મધ્યકોષ્ઠે સુવિરેચિત્વમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કોષ્ટાવસ્થાવિશેષાખ્યં દોષકાર્યમાહ-કોષ્ઠ ઇતિ| તત્ર વાતેન ક્રૂરઃ કોષ્ઠઃ સ્યાત્, પિત્તેન મૃદુઃ, કફેન મધ્યઃ, ત્રિભિઃ સમૈરપિ મધ્યઃ| અત્રાપિ પારિશેષ્યં પૂર્વવવ્દ્યાખ્યેયમ્| મધ્યમેન શોધનેન હીનયોગી ક્રૂરઃ, અતિયોગી મૃદુઃ સમ્યગ્યોગી મધ્યઃ| સંસર્ગસન્નિપાતજાસ્ત્વવસ્થાઃ પૂર્વવત્| યોગવાહિત્વં ત્વત્ર કફસ્ય| યદાહ ખારણાદિઃ- "વાતોલ્બણા સ્યાદ્ગ્રહણી ક્રૂરકોષ્ટસ્ય દેહિનઃ| પિત્તલા મૃદુકોષ્ઠસ્ય યોગવાહી તયોઃ કફઃ||" ઇતિ| તેન વાતકફાભ્યાં ક્રૂરઃ, વાતપિત્તાભ્યાં કફપિત્તાભ્યાં સન્નિપાતાચ્ચ મૃદુઃ| નનુ "બહુવાતશ્લેષ્મભ્યાં ક્રૂરઃ" ઇતિ સુશ્રુતેન (ચિ.અ,૩૩) બહુકફસ્ય ક્રૂરત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ મધ્યત્વમ્, ઇતિ વિરોધઃ|મૈવમ્, સુશ્રુતવાક્યસ્ય સંસર્ગપરત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈશ્ચ વાતાદિભિસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયઃ પૃથગ્ભવેયુર્હીનમધ્યોત્તમાઃ| પ્રકૃતિઃ શરીરસ્વરૂપમ્| શુક્રાર્તવસ્થૈરિતિ, શુક્રં પિતુર્દ્વિત્રિબિન્દુકાવસ્થં રેતઃ| ઋતૌ ભવમાર્તવમ્, માતુર્દ્વિત્રિબિન્દુકાવસ્થં શોણિતમ્| શુક્રં ચાર્તવં ચ શુક્રાર્તવે, તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ શુક્રાર્તવસ્થાઃ, તૈસ્તથાવિધૈર્જન્માદૌ ગર્ભાધાનકાલે જન્મપ્રારમ્ભે ગર્ભાદાવિત્યર્થઃ| નનુ ચ યદા વાતાદયોઽધિકાઃ શુક્રાર્તવે તિષ્ઠન્તિ, તદા કુતઃ શરીરસ્ય નિષ્પત્તિર્ભવતીતિ| યતશ્ચ યો દોષાણામધિકો ભાવઃ સૈવ વિકૃતિઃ| તત્કથં દોષા આધિક્યં પ્રાપ્તાઃ પ્રકૃતેઃ કારણતામુત્સહન્તે, વિકૃતત્વાત્| ન હિ વિકૃતિઃ કદાચિત્પ્રકૃતેઃ કારણમિતિ વક્તું યુજ્યતે| કારણસદૃશેન ચ કાર્યેણ ભવિતવ્યમિત્યાશંક્ય સપરિહારં દૃષ્ટાન્તમાહ| વિષેણેવ વિષક્રિમેરિતિ| યથા વિષેણ જીવિતનાશહેતુનાસ્ય વિષક્રિમેર્જન્મ પ્રકૃતેઃ સમ્ભવો દૃશ્યતે| તથા એતૈર્દૂષણસ્વભાવૈરપિ પ્રમાણાધિકૈર્દોષૈઃ શુક્રાર્તવસ્થૈરેવ જન્માદૌ શરીરસ્ય નિષ્પત્તિર્ભવતીતિ| વાતોત્કર્ષેણ હીના| પિત્તોત્કર્ષેણ મધ્યમા| કફોત્કર્ષેણોત્તમા| સર્વાસુ પ્રકૃતિષુ મધ્યે યા સમધાતુઃ પ્રકૃતિઃ, સા સમા શ્રેષ્ઠોત્તમા ચતુર્થી| સમા ધાતવો યસ્યાઃ| ધાતુશબ્દોઽત્ર દોષપર્યાયઃ, "ધારણાદ્ધાતવઃ" ઇતિ (સં.સૂ.અ.૨૦) વચનાત્| યા વાતપિત્તજા વાતશ્લેષ્મજા પિત્તશ્લેષ્મજા ઇતિ મિશ્રદોષજાસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયસ્તા નિન્દ્યા ગર્હણીયાઃ, અનારોગ્યાસ્પદત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દેહજન્માખ્યં દોષકાર્યમાહ-શુક્રાર્તવસ્થૈરિતિ| તચ્ચ જન્મ શુક્રાર્તવસ્થૈર્દોષૈર્ભવેત્| શુક્રેણ યુક્તમાર્તવં શુક્રાર્તવં, તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ તત્સ્થાઃ| શુક્રં પુંરેતઃ, સ્ત્રીરેતસો જન્માહેતુત્વાત્| (ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (શા. અ. ૧)-"યોષિતોઽપિ સ્રવન્ત્યેવ શુક્રં પુંસઃ સમાગમે| ગર્ભસ્ય તુ ન તત્કિઞ્ચિત્કરોતીતિ ન ચિન્ત્યતે||" ઇતિ| આર્તવં સ્ત્રીરજઃ|કદા, આદૌ જીવસઙ્ક્રમણસમયે| ઉત્તરકાલજૈસ્તુ દોષૈરવિકૃતૈઃ સ્થિતિઃ, વિકૃતૈર્નાશઃ| તદુક્તં "વિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્તયન્તિ ચ" ઇતિ| યે ત્વાદૌ શુક્રાર્તવસ્થાઃ,તૈર્વિકૃતૈરપિ જન્મ ભવતિ| કિન્ત્વવિકૃતૈરવિકૃતશરીરત્વં, વિકૃતૈર્વિકૃતશરીરત્વમિતિ વિશેષઃ| વક્ષ્યતિ હિ (શા. અ. ૧/૬)-"વિયોનિવિકૃતાકારા જાયન્તે વિકૃતૈર્મલૈઃ" ઇતિ| નનુ વિકૃતૈર્નાશહેતુભિઃ કથં જન્મેત્યત આહ-વિષેણેવ વિષક્રિમેરિતિ| વિષાત્મકસ્ય ક્રિમેર્નાશહેતુનાપિ વિષેણ જન્મ યથા, તથા દોષાત્મકસ્ય શરીરસ્ય નાશહેતુભિરપિ દોષૈરિત્યવિરોધઃ| પ્રકૃતિવિશેષાખ્યં દોષકાર્યમાહ-તૈશ્ચેતિ| તૈર્જન્મહેતુભિર્દોષૈઃ, પ્રકૃતયશ્ચ સ્યુઃ| તાશ્ચ સપ્ત| તત્ર પૃથગ્ભૂતૈર્દોષૈસ્તિસ્રઃ| વાતેન હીના, પિત્તેન મધ્યા, કફેનોત્તમા| સમધાતુશ્ચતુર્થી| સા સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા ગુણૈઃ પૂર્ણા સત્ત્વગુણપ્રધાના ઉત્તમાયા અપ્યુત્તમા| ધાતવો દોષાઃ| દ્વિદોષજાસ્તિસ્રઃ, સમસ્તાસુ નિન્દ્યાઃ, હીનાયા અપિ હીનાઃ| તત્રાપિ પિત્તકફજા હીના, તતો વાતકફજા, તતોઽપિ વાતપિત્તજેત્યૂહ્યમ્| યદ્યપિ વાતકફયોઃ પરસ્પરયોગવાહિત્વં, તથાપિ વાતકાર્યં ભવતીતિ વચનાત્| તદુક્તમ્ (હૃ.શા.અ.૩/૮૪)- "બલિત્વાદાશુકારિત્વાદ્વિભુત્વાદન્યકોપનાત્| સ્વાતત્ર્યાદ્બહુરોગત્વાદ્દોષાણાં પ્રબલોઽનિલઃ||" ઇતિ| તા દ્વિદોષજા નિન્દ્યાઃ, વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદુપદેશાચ્ચ| ઉપદેશસ્ત્વતિદેશસ્ય બાધકો ભવતિ| નનુ, વાયોર્યોગવાહિત્વાત્ વાતપિત્તજવાતશ્લેષ્મજપ્રકૃત્યોર્મધ્યોત્તમત્વે પ્રાપ્તે કથં નિન્દ્યત્વમ્| ઉચ્યતે| યોગવાહિત્વેઽપિ પ્રકૃતૌ સ્વકાર્યકારિત્વમુપદેશબલાદ્ભવતિ| તથા ચ સુશ્રુતઃ (શા.અ. ૪)- "સપ્તપ્રકૃતયો ભવન્તિ દોષૈઃ પૃથગ્ દ્વિશઃસમસ્તૈશ્ચ|" તથા, "દ્વયોર્વા તિસૃણાં વાપિ પ્રકૃતીનાં સ્વલક્ષણૈઃ| જ્ઞાત્વા સંસર્ગજા વૈદ્યઃ પ્રકૃતીરિતિ નિર્દિશેત્" ઇતિ| તથા ચ વક્ષ્યત્યગ્રે (હૃ.શા.અ. ૩/૧૦૪)- "પ્રકૃતીર્દ્વયસર્વોત્થા દ્વન્દ્વસર્વગુણોદયે| શૌચાસ્તિક્યાદિભિશ્ચૈવં ગુણૈર્ગુણમયીર્વદેત્" અત્ર પારિશેષ્યાત્ એકૈકસ્યાધિકત્વેનારમ્ભકત્વં, ત્રયાણાં સામ્યેન, તચ્ચાધિકત્વેનોપક્રમાત્| તથા ચ સુશ્રુતઃ (શા.અ. ૪)-"શુક્રશોણિતસંયોગે યો ભવેદ્દોષ ઉત્કટઃ| પ્રકૃતિર્જાયતે તેન તસ્યા મે લક્ષણં શૃણૂ"| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.શા.અ. ૩/૮૩)-"શુક્રાસૃગ્ગર્ભિણીભોજ્યચેષ્ટાગર્ભાશયર્તુષુ| યઃ સ્યાદ્દોષોઽધિકસ્તેન પ્રકૃતિઃ સપ્તધોદિતા" ઇતિ| યદ્વા, સમૈર્વા જાયતે ત્રિભિઃ સમધાતુરિતિ| તતો વાતપિત્તજે તૂહ્યે| તત્ર શ્રેષ્ઠા ગુણૈઃ પૂર્ણા| ઉત્તમાદયસ્તુ ક્રમાત્ ન્યૂનાઃ, દોષવૈષમ્યાત્પારિશેષ્યાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્રેતિ નિર્ધારણે| તત્ર તેષુ દોષેષુ મધ્યે, અનિલો વાયુઃ, રૂક્ષો, લઘુઃ, શીતઃ, ખરોઽમૃદુઃ, સૂક્ષ્મઃ સ્રોતઃપ્રચારિત્વાત્, ચલો ગમનશીલો નૈકત્ર તિષ્ઠતીતિ| નન્વનુષ્ણાશીતો વાયુઃ કાણાદૈઃ પઠિતઃ| ઇહાપિ યોગવાહ્યનુજ્ઞાનાદનુષ્ણાશીત એવેષ્યત ઇતિ| તથા ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૩૮)- "યોગવાહી પરં વાયુઃ સંયોગાદુભયાર્થકૃત્| દાહકૃત્તેજસા યુક્તઃ શીતકૃત્સોમસંશ્રયા" ઇતિ| તથા (હૃંઇ.અ.૨/૪૮)- "પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્| દાહઃ પિત્તયુતે" ઇતિ| ઉચ્યતે| સત્યમેતદનુષ્ણાશીત એવ વાયુઃ| તસ્ય યોગવાહિત્વેઽપિ તાવન્માત્રાદ્દાહોદયાચ્છૈત્યં સ્વાભાવિકં ન વિનશ્યતિ| શીતગુણવ્યાવર્ણને ચેદં પ્રયોજનમુષ્ણેનાયમુપશામ્યતીતિ પ્રતિપત્ત્યર્થમ્| સ૦-સસ્નેહમીષત્સ્નિગ્ધમ્| સશબ્દ ઈષદર્થે| યથા (ચ.સૂ.અ.૨૭/૨૩૭)- "સતિક્તા યા સશર્કરા"| એવમીષત્સ્નેહો યસ્ય તત્સસ્નેહમ્| તીક્ષ્ણં શીઘ્રકારિ મન્દવિપરીતં સૂચીવ ભિનત્તિ| ઉષ્ણમ્| લઘુ| વિસ્રં દુર્ગન્ધિ મત્સ્યામગન્ધિ| સરં વ્યાપ્તિશીલં સરણશીલમૂર્ધ્વાધઃ પ્રવર્તતે ન સ્થિરમાસ્તે, શકૃદ્વિસ્રંસિ વા| દ્રવં ચ| સ૦-સ્નિગ્ધગુણયોગાત્સ્નિગ્ધઃ| શીતોઽનુષ્ણઃ| ગુરુર્લઘુર્ન ભવતિ| મન્દશ્ચિરકારી, તીક્ષ્ણવિપરીતઃ| શ્લક્ષ્ણોઽપરુષઃ| મૃત્સ્નો મૃદ્યમાનોઽઙ્ગુલિગ્રાહી પિચ્છિલગુણયુક્તઃ ચકચકાયમાનઃ| સ્થિરોઽવ્યાપ્તિશીલઃ| એવં તદ્ગુણયોગાત્ ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદ્વાતાદયો ગુણતો નિર્દિષ્ટાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાયોર્ગુણાનાહ-તત્ર રૂક્ષ ઇતિ| તે ચ રૂક્ષાદયઃ ષટ્| આ૦ ર૦- પિત્તગુણાનાહ-પિત્તમિતિ| તે ચ સસ્નેહાદયઃ સપ્ત| સસ્નેહમીષત્સ્નિગ્ધમ્| સશબ્દ ઈષદર્થે| વિસ્રં દુર્ગન્ધિ| આ૦ ર૦-કફગુણાનાહ- સ્નિગ્ધ ઇતિ| તે ચ સ્નિગ્ધાદયઃ સપ્ત| મૃત્સ્નઃ પિચ્છિલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતદુક્તં ભવતિ| દ્વયોઃ સ્વપ્રમાણાધિકયોઃ ક્ષીણયોર્વા સંયોગઃ સંસર્ગઃ| ત્રયાણાં દોષાણાં વૃદ્ધાનાં ક્ષીણાનાં વા સંયોગઃ સન્નિપાતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અવસ્થાવિશિષ્ટસંયોગનિમિત્તં દોષસંજ્ઞાદ્વયમાહ-સંસર્ગ ઇતિ| તચ્ચ દોષસંજ્ઞાદ્વયં સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચેતિ| તત્ર દ્વયોર્દોષયોઃ ક્ષીણયોઃ કુપિતયોર્વા યઃ સંયોગઃ, સ સંસર્ગઃ| ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ| ઇતિ દ્વિત્વત્રિત્વયોઃ સંસર્ગસન્નિપાતાભ્યાં યથાસંખ્યં સમ્બન્ધઃ, ન તુ ક્ષયકોપાભ્યામ્| યતો દોષભેદીયે સંસર્ગસ્યાપિ વૃદ્ધિભેદાન્ સન્નિપાતસ્યાપિ ક્ષયભેદાન્ વક્ષ્યતિ| ઇતિ દોષવ્યાખ્યા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાદયઃ સપ્ત ધાતુસંજ્ઞાઃ શરીરધારણાદ્ધાતવઃ| તે ચ દૂષ્યાઃ, વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| યસ્માદ્વાતાદીનાં દૂષણસ્વભાવત્વાદ્યા દોષસંજ્ઞા, સાન્વર્થસંજ્ઞા| દૂષયન્તીતિ દોષાઃ| અતોઽવશ્યં તે દૂષ્યમપેક્ષન્તે| કર્મ વિના કર્તુઃ ક્રિયાયા અસમ્ભવાત્| કર્તારં વિના કર્મણો ન કર્મત્વમ્| એવં દોષૈર્વિના રસાદીનાં દૂષ્યનામ ન ઘટતે| તૈર્વિનાઽપિ વાતાદીનાં દોષનામ| તસ્માત્પરસ્પરાપેક્ષત્વાદનયોર્દૂષ્યદોષયોર્દૂષ્યત્વેન દોષત્વેન ચ સંજ્ઞાલાભઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દૂષ્યાપરનામધેયાન્ ધાતૂન્ મલાંશ્ચાહ-રસાસૃગિતિ| રસાદયો યે સપ્ત ધાતવઃ, તે દૂષ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મૂત્રશકૃદાદયો મલા ઉચ્યન્તે| અપિચેતિશબ્દાદ્ દૂષ્યાશ્ચેતિ| ન કેવલં રસાદય એવ દૂષ્યાઃ, યાવન્મલાસ્તેઽપિ વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| એવં ચ રસાદીનાં દૂષ્યસંજ્ઞા ધાતુસંજ્ઞા ચ| તથા વિણ્મૂત્રાદીનાં મલસંજ્ઞા દૂષ્યસંજ્ઞા ચ| ઇતિ દોષધાતુમલનિર્દેશેન દેહો વ્યાખ્યાતઃ| તથા ચોત્તરગ્રન્થે (સૂ.અ.૧૧/૧)- "દોષધાતુમલા મૂલં સદા દેહસ્ય" ઇતિ| તસ્ય ચ દેહસ્ય યથા સન્તતં કેનચિદુપાયેન પરિપાલનં નિષ્પદ્યતે, તમુપાયં દર્શયિતુમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મૂત્રાદયો યે સપ્ત મલાસ્તેઽપિ ચ દૂષ્યાઃ| મૂત્રશકૃતી અન્નમલૌ, સ્વેદો મેદોમલઃ, આદિશબ્દાત્ માંસાસ્થિમજ્જશુક્રમલાઃ| વક્ષ્યતિ હિ (શા.અ. ૩/૬૩)- "કફઃ પિત્તં મલાઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||" ઇતિ| કફપિત્તયોર્દોષત્વાન્ન દૂષ્યત્વમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧)-"રસાદિસ્થેષુ દોષેષુ વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ યે| તજ્જા ઇત્યુપચારેણ તાનાહુર્ઘૃતદાહવત્||" ઇતિ| ઇતિ દૂષ્યવ્યાખ્યા| ઇત્યન્તરઙ્ગો હેતુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- સર્વેષાં દોષધાતુમલાદીનાં શરીરાશ્રિતાનાં, સમાનૈસ્તુલ્યસદ્ભાવૈઃ, વૃદ્ધિઃ સ્વપ્રમાણાધિક્યમ્| વિપરીતૈર્વિશિષ્ટતયા વ્યવસ્થિતૈઃ, વિપર્યયઃ ક્ષયઃ| અયનં અયઃ ગતિઃ, વિપરીતા ગતિર્વિપર્યયોઽપચયઃ| સામાન્યવિશેષૈર્દ્રવ્યગુણકર્મભેદેન ત્રિપ્રકારોઽધિગચ્છતિ| તથા ચાહુઃ- "સર્વેષાં સર્વદા વૃદ્ધિસ્તુલ્યદ્રવ્યગુણક્રિયૈઃ| ભાવૈર્ભવતિ ભાવાનાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ"| દ્રવ્યતો યથોક્તમ્ (સં.સૂ.અ.૧૯)- "રક્તમાપ્યાય્યતે રક્તેન, માંસં માંસેન, મેદો મેદસા, અસ્થિ તરુણાસ્થ્ના, મજ્જા મજ્ના, શુક્રં શુક્રેણ, તથા ગર્ભશ્ચામગર્ભેણ"| તત્ર રક્તેન રક્તમિત્યુભયમપ્યૌદકમ્| માંસેન માંસમિતિ પાર્થિવમ્| તથા, સલિલાત્મકં પયસ્તદાત્મકમેવ શ્લેષ્માણમભિવર્ધયતિ| તદ્વત્ક્ષીરજાતં ઘૃતં શુક્રમ્| તથા જીવન્તીકાકોલ્યાદયઃ સોમાત્માનો દ્રવ્યવિશેષાઃ સૌમ્યધાત્વેકકારણાનિ સ્નેહબલપુંસ્ત્વૌજાંસિ| મરીચપઞ્ચકોલભલ્લાતકાદયો બુદ્ધિમેધાગ્ન્યાદીન્ સંવર્ધયન્તિ| ગુણતઃ- ચોચમોચખર્જૂરાણિ પાર્થિવાનિ દ્રવ્યતો નિર્દિષ્ટાન્યપિ શ્લેષ્માણમુદકાત્મકમભિવર્ધયન્તિ, સ્નિગ્ધગુરુશીતાદિગુણસામાન્યાત્| કર્માપિ ત્રિવિધં કાયવાઙ્મનોવ્યાપારાત્મકમ્| તત્ર કાયિકાનિ- ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનાદીનિ ચલત્વસામાન્યાદ્વાયોર્વૃદ્ધયે| વાચિકાનિ--ભાષ્યાધ્યયનગેયાદીનિ, માનસાનિ-મનોવ્યાપારાશ્ચિન્તાકામશોકભયાનિ, તાન્યપિ મનસઃ ક્ષોભણહેતુત્વાદ્વાયોર્વૃદ્ધિકરાણિ| તથા સન્તાપકૃત્ત્વસામાન્યાત્ક્રોધેર્ષ્યાદિ પિત્તસ્ય| સ્વપ્નાલસ્યશય્યાસુખાદીનિ સ્થૈર્યસામાન્યાત્કફસ્યેતિ| વિપર્યયસ્તુ ક્ષયાય| યથાહ| દ્રવ્યતઃ (સં.સૂ.અ.૧૪, ચ.સૂ.અ.૨૫)- "ગવેધુકાન્નં કર્શનીયાનામ્"| તત્ર વાતાત્મિકયા ગવેધુકયા પાર્થિવાનાં માંસાદીનાં ક્રશિમા ક્રિયતે| તથા તૈજસેન ક્ષારેણ શ્લેષ્મણઃ| ગુણતો યથા- આરનાલમૌદકં શ્લેષ્માણં તદ્વિપરીતૈર્લઘુરૂક્ષોષ્ણતીક્ષ્ણવિશદગુણૈઃ ક્ષપયતિ| કર્મતઃ- નિદ્રાલસ્યસૌમનસ્યાનિ સપરિસ્પન્દં વાતમપરિસ્પન્દસ્વભાવતયાઽપચિન્વન્તિ| તથા પરિસ્પન્દરૂપાશ્ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામા મન્દપરિસ્પન્દવૈપરીત્યાત્કફમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ બહિરઙ્ગં વ્યાચષ્ટે-દોષદૂષ્યવિકૃત્યુત્પાદનદ્વારેણ યો વ્યાધીનાં કારણં, સ બહિરઙ્ગઃ| સ ચ દ્વેધા, વૃદ્ધિહેતુઃ ક્ષયહેતુશ્ચ| તત્ર વૃદ્ધિહેતુમાહ-વૃદ્ધિરિતિ| સર્વેષાં દોષદૂષ્યાણાં સમાનૈસ્તુલ્યધર્મકૈર્દ્રવ્યૈર્વૃદ્ધિર્ભવેત્| યથા રૂક્ષાદિગુણસ્ય વાયોઃ, તત્સમાનગુણં શ્યામામાકાદિ વર્દ્ધનમ્| સસ્નેહાદિગુણસ્ય પિત્તસ્ય તૈલાદિ| સ્નિગ્ધાદિગુણસ્ય કફસ્ય ક્ષીરાદિ| દૂષ્યેશુ સ્વેદરક્તયોઃ પિત્તવત્ વૃદ્ધિહેતુઃ| શેષાણાં શ્લેષ્મવત્| વક્ષ્યતિ હિ (સૂ.અ. ૧૧/૨૬)-"તત્રાસ્થનિ સ્થિતો વાયુઃ પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ| શેલ્ષ્મા શેષેષુ તેનૈષામાશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ|| યદેકસ્ય તદન્યસ્ય વર્દ્ધનક્ષપણૌષધમ્| અસ્થિમારુતયોર્નૈવમ્|" ઇતિ| ક્ષયહેતુમાહ- વિપરીતૈરિતિ| સર્વેષાં દોષદૂષ્યાણાં વિપરીતૈર્વિરુદ્ધધર્મકૈર્દ્રવ્યૈર્વૃદ્ધેર્વિપર્યયઃ ક્ષયો ભવેત્|યથા- વાયોર્ગોધૂમદિ ક્ષપણમ્| પિત્તસ્ય યવાદિ| કફસ્ય કુલત્થાદિ| દૂષ્યેષુ પૂર્વવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- સ્વાદ્વાદયઃ ષડ્રસાઃ, રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્રસાઃ| તે ચ રસા દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકમાશ્રિતાઃ, યથાપૂર્વં ચ બલાવહાઃ| યો યઃ પૂર્વો યથાપૂર્વં, બલાવહા બલપ્રાપકાઃ| બલમાવહન્તિ પ્રાપયન્તીતિ યાવત્| તસ્માત્સર્વેભ્યો રસેભ્યો મધુરો રસઃ પ્રકર્ષેણ દેહિનાં બલકરઃ| કષાયસ્તુ સર્વેભ્યો જઘન્યબલાવહઃ| તત્ર સ્વાદુર્મધુરો ઘૃતગુડાદિઃ| અમ્લોઽમ્લિકામાતુલુઙ્ગાદિઃ| લવણઃ સૈન્ધવાદિઃ| તિક્તો ભૂનિમ્બાદિઃ| ઊષણઃ કટુકો મરીચાદિઃ| કષાયો હરીતક્યાદિઃ| સ્વાદુર્મધુરપર્યાયઃ| ઊષણઃ કટુકપર્યાયઃ| યથા ત્ર્યૂષણં ત્રિકટુકમુચ્યતે| કષાય એવ કષાયકઃ, યથા કટુરેવ કટુકઃ| ષડિતિ ષડેવ, ન ન્યૂના અધિકા વા| યદ્યપિ તે રસા ગુણાઃ સ્વાદ્વાદિભેદતસ્તથા સંસર્ગતસ્તથાઽનુરસતસ્તારતમ્યપરિકલ્પનાવશતોઽપિ ભિદ્યમાનરૂપા અપિ ષટ્ત્વં નાતિવર્તન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યજ્ઞાનાર્થં દ્રવ્યધર્માનાહ-તે ચ રસપ્રભાવવીર્યવિપાકગુણભેદાત્પઞ્ચ| તત્ર રસનાગ્રાહ્યો રસઃ| શેષો ગુણઃ| કાયાગ્નિપાકજો વિશિષ્ટો રસો વિપાકઃ| તથૈવોત્પન્નો ગુણો વીર્યમ્| દ્રવ્યસ્યાત્મા પ્રભાવઃ| તત્ર રસભેદાનાહ-રસા ઇતિ| તે ચ સ્વાદ્વાદયઃ ષટ્| સ્વાદુર્મધુરઃ, ઊષણઃ કટુકઃ| તે ચ દ્રવ્યમાશ્રિતાઃ, દ્રવ્યધર્મા ઇત્યર્થઃ| ક્ષારસ્ય દ્રવ્યવિશેષવાચિત્વાદ્રસવિશેષવાચિત્વેઽપિ લવણવિશેષવાચિત્વાન્ન સપ્તમરસત્વમ્| બલાવહાખ્યં રસકર્માહ-તે ચેતિ| તે ચ રસા યથાપૂર્વં બલાવહાઃ| યો યસ્માત્પૂર્વઃ સ તસ્માદધિકં બલમાવહતિ| યો યસ્માત્પૂર્વઃ સ તસ્માદધિકં બલમાવહતિ| કષાયો બલ્યસ્તત ઊષણસ્તતસ્તિક્ત ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તત્ર તેષુ રસેષુ મધ્યે, આદ્યાસ્ત્રયઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ, મારુતં ઘ્નન્તિ શમયન્તિ| અન્યે તુ તિક્તોષણકષાયાસ્તમેવ ચાનિલં કુર્વતે કોપયન્તિ| તિક્તાદયસ્ત્રયસ્તિક્તોષણકષાયાઃ કફં ઘ્નન્તિ પ્રશમયન્તિ| અન્યે તુ મધુરામ્લલવણાસ્તમેવ કફં કુર્વતે| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તં ઘ્નન્તિ| અન્યે ત્વમ્લલવણકટુકાસ્તદેવ પિત્તં કુર્વતે| એતેનેદમુક્તં ભવતિ| મધુરો વાતપિત્તઘ્નઃ શ્લેષ્મકરઃ| અમ્લો વાતં હન્તિ, કફપિત્તે તુ જનયતિ| લવણો મારુતં હન્તિ, કફપિત્તે તુ કુરુતે| તિક્તઃ કફપિત્તે નાશયતિ, વાતં તુ જનયતિ| ઊષણઃ કફં નાશયતિ, વાતપિત્તે તુ જનયતિ| કષાયઃ કફપિત્તે હન્તિ, વાતં તુ કરોતીતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતાદીનાં સાક્ષાદ્રસાકથનાદસ્પષ્ટે દોષદ્રવ્યયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે સ્પષ્ટયતિ-તત્રાદ્યા ઇતિ| તત્ર તેષુ રસેષુ મધ્યે, આદ્યાસ્રયો રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ, મારુતં ઘ્નન્તિ| તિક્તાદયસ્તિક્તોષણકષાયાઃ કફં ઘ્નન્તિ| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તં ઘ્નન્તિ| અન્યે તુ કુર્વત ઇતિ ત્રિષ્વપિ યોજ્યમ્| તેન તિક્તોષણકષાયા વાયું કુર્વન્તિ| સ્વાદ્વમ્લ લવણાઃ કફમ્| અમ્લલવણકટુકાઃ પિત્તમ્| અત એવ તે તે રસાસ્તત્ર તત્ર સન્તીત્યનુમેયમ્| ઉક્તં ચ કપિલેન-"કટ્વમ્લલવણં પિત્તં સ્વાદ્વમ્લલવણઃ કફઃ| કષાયતિક્તકટુકો વાયુર્દૃષ્ટોઽનુમાનતઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ઇતિ અનેન પ્રકારેણ શમનાદિભેદેન, ત્રિધા ત્રિપ્રકારં, દ્રવ્યમ્| અન્યેન પ્રકારેણ દ્વિધા અથવા અનેકધા| ઇતિશબ્દઃ પ્રકારાર્થેઽભિહિતઃ| યત્ કુપિતાન્ વાતાદીન્ દોષાન્ શમયતિ, તચ્છમનમ્| યથા- તૈલં ઘૃતં માક્ષિકમ્| તત્ર તૈલં સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવયોગાદ્વાતં તદ્વિપરીતગુણં શમયતિ| સર્પિર્માધુર્યશૈત્યમાન્દ્યગુણયોગાત્તદ્વિપરીતગુણં પિત્તમ્| મધુ ચ રૌક્ષ્યતૈક્ષ્ણ્યકષાયયોગાત્તદ્વિપરીતગુણં કફમ્| યદ્વાતાદીન્ દોષાન્ રસાદીન્ધાતૂન્ મૂત્રાદીન્મલાંશ્ચ કોપયતિ, તત્કોપનમ્| યથા- યવકપાટલભાષમત્સ્યામમૂલકસાર્ષપમન્દકદધિકિલાટવિરુદ્ધમત્સ્યપયઃ પ્રભૃતિ| દોષાદીનાં મલપર્યન્તાનાં સ્વપ્રમાણસ્થિતાનાં સામ્યાનુવૃત્તિહેતુર્યદ્દ્રવ્યં તત્ સ્વસ્થેભ્યો હિતમ્| યચ્ચ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિં કરોતિ, ઋતુચર્યાધ્યાયે સેવ્યત્વેનોક્તમ્| તથા માત્રાશિતીયાધ્યાયે રક્તશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમજાઙ્ગલમાંસજીવન્તીશાકદિવ્યોદકક્ષીરાદિ| તથા યદૂર્જસ્કરં રસાયનવાજીકરણં સર્વદા શીલનીયત્વેન નિર્દિષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રભાવભેદાનાહ- શમનમિતિ| પ્રભાવો રસાદિષ્વન્તરઙ્ગ ઇતિ દ્યોતયિતું દ્રવ્યશબ્દેનોક્તઃ, દ્રવ્યમિતિ ત્રિધેતિ| શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં ચેતિ ત્રૈવિધ્યમ્| યદ્ દ્રવ્યં સમૈઃ સમવિપરીતૈર્વા રસાદિભિર્યુક્તમપિ વાતાદીન્ શમયતિ તચ્છમનમ્| તદ્યથા-મધુરશીતાપિ જીવન્તી કફં શમયતિ| કટુપાકરસો ગુરુઃ સ્નિગ્ધોઽપિ રસોનઃ કફવાતૌ| યદ્ દ્રવ્યં વિપરીતૈઃ સમવિપરીતૈર્વા રસાદિભિર્યુક્તમપિ વાતાદીન્ કોપયતિ તત્કોપનમ્| યથા-ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરમપિ ફાણિતં વાતં કોપયતિ| તૈરેવ ગુણૈર્માષઃ પિત્તકફૌ| યદ્ દ્રવ્યં વાતાદીનાં ક્ષયવૃદ્ધ્યોર્હેતુરપિ સ્વસ્થસ્ય ન તથા, તત્સ્વસ્થહિતમ્| યથા-ગુરુમધુરરૂક્ષશીતોઽપિ યવઃ સ્વસ્થસ્ય પિત્તં ન ક્ષપયતિ| ગુરુમધુરસ્નિગ્ધશીતમપિ ક્ષીરં સ્વસ્થસ્ય કફં ન કોપયતિ| એવં સર્વત્રાપિ પ્રભાવ ઉદાહરણીયઃ| વક્ષ્યતિ ચ (સૂ.અ. ૯/૨૬)-"રસાદિસામ્યે યત્કર્મ વિશિષ્ટં તત્પ્રભાવજમ્|" ઇતિ| અન્યે તુ શમનાદીન્ દ્રવ્યભેદાનાહુઃ| તત્તુ ન સમ્યક્| દ્રવ્યભેદત્વે યદેવ શમનં, તદેવ કોપનં તદેવ સ્વસ્થહિતમિતિ સઙ્કરો ન યુક્તઃ| ધર્મભેદત્વે તુ રસાદિસઙ્કરવદ્યુક્તઃ| કિઞ્ચ દ્રવ્યભેદાશ્વેદમી તદા રસાદિધર્મભેદાનાં પ્રાક્પશ્ચાદ્વા અભિધેયાઃ સ્યુઃ, ન મધ્યે| તસ્માત્પ્રભાવભેદા એવ શમનાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તત્ર તસ્મિન્ દ્રવ્યે, વીર્યં દ્વિવિધમ્| વિંશતેર્ગુણાનાં મધ્યાદ્દ્વાવુષ્ણશીતૌ, તદુત્કર્ષાદ્વીર્યમિતિ સર્વાયુર્વેદપ્રસિદ્ધૌ, દ્વાવેવ ગુણૌ શીતોષ્ણૌ વીર્યકરણહેતૂ| વીર્યં શક્તિઃ| ઉષ્ણગુણોત્કર્ષ ઉષ્ણગુણાતિશય એવ કશ્ચિદુષ્ણવીર્યાખ્યાં લભતે| તથા શીતગુણોત્કર્ષઃ શીતગુણાતિશય એવ શીતવીર્યાખ્યામ્| યદ્યપિ નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યં, તથાપ્યગ્નીષોમાત્મકત્વાજ્જગતો દ્વિધૈવ વીર્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વીર્યદ્વૈવિધ્યમાહ-ઉષ્ણેતિ| તચ્ચ ઉષ્ણં શીતં ચ| નનુ ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણાનામપિ વીર્યત્વાત્કથં દ્વે એવેત્યત આહ- ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્| યદ્યપિ કાયાગ્નિપાકાદષ્ટૌ ગુણા જાયન્તે, તથાપ્યુષ્ણશીતયોર્ગુણયોરુત્કર્ષાત્ દ્વૈવિધ્યમ્| ગુણાન્તરતિરસ્કારે શક્તિરુત્કર્ષઃ| શક્ત્યુત્કર્ષે વીર્યશબ્દો લોકેઽપિ પ્રસિદ્ધઃ| તત્ર દ્રવ્યે| વીર્યમપિ દ્રવ્યાશ્રયમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- વિપાકસ્ત્રિવિધઃ, સર્વદ્રવ્યાણાં પરિણામકાલભાવી કાર્યાનુમેયો જાઠરાગ્નિસમ્બન્ધાદ્રસસ્ય સ્વરૂપાન્તરપ્રાદુર્ભાવઃ| સ ત્રિધૈવ, રસષટ્ત્વેઽપિ ન ષોઢા| તેન કિઞ્ચિત્સ્વાદુપાકં, કિઞ્ચિદમ્લવિપાકં, કિઞ્ચિત્કટુવિપાકં, દ્રવ્યમ્| તત્ર મધુરલવણયોર્મધુરો વિપાકઃ| અમ્લસ્યામ્લઃ| તિક્તકટુકષાયાણાં કટુકઃ| સ ચ કાર્યાનુમેયઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (સૂ.અ.૯/૨૦)- 'જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ' ઇતિ| અત એવ સોપસર્ગઃ પાકશબ્દ ઉપાત્તઃ| વિશિષ્ટઃ પાકો વિપાકઃ, ન પાકમાત્રસ્વરૂપઃ| તથા ચ ભટ્ટારકચરકમુની (ચ.સૂ.અ.૨૬/૬૮)-'રસો નિપાતે દ્રવ્યાણાં વિપાકઃ કર્મનિષ્ઠયા| વીર્યં યાવદધીવાસાન્નિપાતાચ્ચોપલભ્યતે' ઇતિ| એવં કર્મનિષ્ઠાનુમિત એકરૂપાવસ્થો જાઠરાગ્નિસંયોગાદ્યો રસાનાં રસાન્તરોદ્ભવઃ, સ એવ વિપાકઃ| ન તુ યો જાઠરાગ્નિસંયોગમાત્રાદ્રસાનામનેકાવસ્થઃ, પ્રાઙ્મધુરોઽનન્તરં સ એવ પચ્યમાનોઽમ્લસ્તતો વિપચ્યમાનઃ સ એવ કટુર્વિપાકઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિપાકભેદાનાહ-ત્રિધેતિ| તે ચ ત્રયઃ, સ્વાદુરમ્લઃ કટુકશ્ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તત્ર દ્રવ્યે ગુર્વાદયો દશ ગુણાઃ સવિપર્યયા વિંશતિર્વેજ્ઞેયાઃ| એષાં ક્રમાદ્વિપરીતા લઘુતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષખરદ્રવકઠિનસરસ્થૂલપિચ્છિલાઃ| ગુરુસ્તદ્વિપર્યયો લઘુઃ| મન્દસ્તદ્વિપર્યયસ્તીક્ષ્ણઃ| હિમસ્તદ્વિપર્યય ઉષ્ણઃ| સ્નિગ્ધસ્તદ્વિપર્યયો રૂક્ષઃ| શ્લક્ષ્ણસ્તદ્વિપર્યયઃ ખરઃ| સાન્દ્રસ્તદ્વિપર્યયો દ્રવઃ| મૃદુસ્તદ્વિપર્યયઃ કઠિનઃ| સ્થિરસ્તદ્વિપર્યયઃ સરઃ| સૂક્ષ્મસ્તદ્વિપર્યયઃ સ્થૂલઃ| વિશદસ્તદ્વિપર્યયઃ પિચ્છિલઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુણભેદાનાહ-ગુરુમન્દેતિ| તે ચ વિંશતિઃ| તત્ર ગુર્વાદયો દશ, તદ્વિપર્યયાશ્ચ લઘુતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષખરદ્રવકઠિનચલસ્થૂલપિચ્છિલા દશ| દ્રવ્યસ્ય બૃંહણે કર્મણિ શક્તિર્ગુરુઃ, લઙ્ઘને લઘુઃ, શમને મન્દઃ, શોધને તીક્ષ્ણઃ, સ્તમ્ભને હિમઃ, સ્વેદને ઉષ્ણઃ, ક્લેદને સ્નિગ્ધઃ, શોષણે રૂક્ષઃ, રોપણે શ્લક્ષ્ણઃ, લેખને ખરઃ, પ્રસાદને સાન્દ્રઃ, વિલોડને દ્રવઃ, શ્લથને મૃદુઃ, દૃઢને કઠિનઃ, ધારણે સ્થિરઃ, પ્રેરણે ચલઃ, વિવરણે સૂક્ષ્મઃ, સંવરણે સ્થૂલઃ, ક્ષાલને વિશદઃ, લેપને પિચ્છિલ ઇતિ| નનુ વ્યવાયિવિકાશ્યાશુકારિપ્રસન્નસુગન્ધાદયઃ સવિપર્યયાશ્ચાન્યેઽપિ ગુણા દૃશ્યન્તે| તદ્યથા સ્વયમેવાહ (નિ.અ. ૬/૧)-"તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મામ્લવ્યવાય્યાશુકરં લઘુ| વિકાશિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||" ચરકઃ (સૂ.અ.૨૭/૨૧૩)- "સ્વાદુ શીતં મૃદુ સ્નિગ્ધં બહલં શ્લક્ષ્ણપિચ્છિલમ્| ગુરુ મન્દં પ્રસન્નં ચ ગવ્યં દશગુણં પયઃ|| તદેવઙ્ગુણમેવૌજઃ સામન્યાદભિવર્ધયેત્||" સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૧૮૯)- "કષાયં કફપિત્તઘ્નં કિઞ્ચિત્તિક્તં રુચિપ્રદમ્| હૃદ્યં સુગન્ધિ વિશદં લવલીફલમુચ્યતે||" અયમેવ (સૂ.અ. ૧/૧૧)-"પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્||" ચરકઃ (સૂ.અ. ૨૭/૧૯૩)- "શીતં શુચિ શિવં મૃષ્ટં વિમલં લઘુ ષડ્ગુણમ્| પ્રકૃત્યા દિવ્યમુદકં ભ્રષ્ટં પાત્રમપેક્ષતે||" ઇત્યાદિ| તત્કથં વિંશતિર્ગુણા ઇતિ| અત્રોચ્યતે| ય એતેઽતિરિક્તા ગુણા દર્શિતાઃ, તે વિંશતાવેવાન્તર્ભૂતાઃ| તથાહિ-વ્યવાયિવિકાશ્યાશુકારિણસ્તાવન્મદ્યે પઠ્યન્તે| પ્રસન્નઃ ક્ષીરે| મદ્યગુણવિપરીતા ઓજસિ| ય એવૌજસિ ત એવ ક્ષીરે| તતશ્ચ તદ્ગુણપરસ્પરવિપર્યયપર્યાલોચનયા વ્યવાયી-દ્રવેઽન્તર્ભૂતઃ| વિકાશી-ખરે| આશુકારી-ચલે| પ્રસન્નઃ-સ્થૂલે| તે હિ પારિશેષ્યાત્ બહલશ્લક્ષ્ણસ્થિરસૂક્ષ્માણાં વિપર્યયાઃ| સ્વદુશીતમન્દસ્નિગ્ધપિચ્છિલગુરૂણાં હ્યમ્લોષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિશદલઘવો વિપર્યયાઃ પ્રસિદ્ધા એવ| વ્યવાય્યાદિલક્ષણં ચ દ્રવાદિષ્વેવ સમ્ભવતિ| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૫૨૧)- "વ્યવાયી દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે| વિકાશી વિકષન્ ધાતૂન્ સન્ધિબન્ધાન્ વિમુઞ્ચતિ|| આશુકારી તથાશુત્વાદ્ધાવત્યમ્ભસિ તૈલવાત્" ઇતિ| પ્રસન્નત્વં સ્ફુટત્વમ્| તચ્ચ સ્થૂલ એવ, તસ્ય સ્ફુટપ્રત્યક્ષત્વાત્| સુગન્ધદુર્ગન્ધૌ તુ મન્દતીક્ષ્ણવિશેષૌ, ઇન્દ્રિયપ્રસાદનોદ્વેજનદ્વારા શમનશોધનરૂપત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૫૨૦)- "સુગન્ધો રોચનો મૃદુઃ| દુર્ગન્ધો વિપરીતોઽસ્માત્" ઇતિ| શુચિવિમલૌ તુ વિશદવિશેષૌ| અદૃષ્ટાનાં હિ મલાનાં ક્ષાલને શક્તિઃ શુચિત્વમ્| દૃષ્ટાનાં વિમલત્વમ્| શિવં પરિણામે હિતમ્| મૃષ્ટં જિહ્વાપ્રિયમ્| તે ચ ગુણકાર્યે| ગુણશબ્દસ્તૂપચારાત્| યથા- "ક્ષુદ્બોધનો બસ્તિવિશોધનશ્ચ પ્રાણાપ્રદઃ શોણિતવર્ધનશ્ચ| જ્વરાપહારી કફપિત્તહન્તા વાયું જયેદષ્ટગુણો હિ મણ્ડઃ||" ઇત્યાદૌ| યત્તુ વ્યવાયિવિકાશિનૌ પ્રસ્તુત્યોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૧)- "સરતીક્ષ્ણપ્રકર્ષૌ તુ કૈશ્ચિત્તૌ પરિકલ્પિતૌ" ઇતિ| તદેકીયમતત્વાદનાદરણીયમ્| તદાદરણે યત્તૈલે વ્યવાયિબદ્ધવિટ્કયોરભિધાનં તદ્વિરુદ્ધં સ્યાત્| યચ્ચ મદ્યે તીક્ષ્ણવિકાશિનોસ્તત્પુનરુક્તં સ્યાત્| યત્તુ પિત્તે તીક્ષ્ણવિસ્રયોરભિધાનં, તદિન્દ્રિયોદ્વેજકત્વે સત્યપિ ઘ્રાણેન્દ્રિયસ્યોદ્વેજનાતિશયાર્થમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧)- "ઇન્દ્રિયાર્થા વ્યવાયી ચ વિકાશી ચાપરે ગુણાઃ| સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રોક્તા મહાગુણાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ| અર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા મહાભૂતગુણાઃ| તથા ચાગમઃ (ચ.શા.અ.૧/૨૯)- "અર્થાઃ શબ્દાદયો જ્ઞેયા ગોચરા વિષયા ગુણાઃ" ઇતિ| કર્મ ક્રિયા, કાયવાઙ્મનશ્ચેષ્ટા| કાલશ્ચાર્થશ્ચ કર્મ ચ તાનિ કાલાર્થકર્માણિ, તેષાં યોગઃ સમ્બન્ધઃ, કાલાર્થકર્મણાં યોગઃ| કિમ્ભૂતઃ, હીનમિથ્યાતિમાત્રકસ્તથા સમ્યગ્યોગશ્ચેતિ| યે કાલાદીનાં યોગા હીનમિથ્યાતિમાત્રકાઃ, તે રોગૈકકારણમ્| તેષામેવ યઃ સમ્યગ્યોગઃ, સ આરોગ્યૈકકારણં પ્રધાનકારણમિતિ| એકશબ્દઃ પ્રધાનવચનઃ| યથા- 'એકઃ પાર્થો ધનુર્ધરઃ' ઇતિ| કાલસ્ય હીનયોગઃ સ્વરૂપહાનિઃ| મિથ્યાયોગઃ સ્વરૂપાદ્વૈપરીત્યમ્| અતિયોગઃ સ્વરૂપાતિશયઃ| યથા- હીનશીતતા હીનોષ્ણતા હીનવર્ષતા હીનયોગે| શીતકાલાવસરેઽત્યૌષ્ણ્યમુષ્ણકાલાવસરે શીતં વર્ષાકાલેઽવૃષ્ટિર્મિથ્યાયોગે| અતિશૈત્યમત્યૌષ્ણ્યમતિવર્ષણમતિયોગે| એતદ્યોગત્રયં રોગકારણમ્| સમ્યગ્યોગો યથાસ્વરૂપસ્થિતિરારોગ્યકારણમ્| અર્થાનાં પુનઃ સ્વેન સ્વેનાર્થેનેન્દ્રિયસ્ય હીનઃ સંયોગો હીનયોગઃ| પુરુષાનભિમતાદિનાર્થજાતેનેન્દ્રિયસ્ય યોગો મિથ્યાયોગઃ| અત્યન્તસંયોગોઽતિયોગઃ| એતે ત્રયો રોગકારણમ્| યથાસ્વં સમ્યગ્યોગ આરોગ્યકારણમ્| કાયાદિકર્મણો હીનપ્રવૃત્તિર્હીનયોગઃ| વેગોદીરણાદિકં સામિભુક્તભાષણાદિકં રાગદ્વેષાદિકં ચ યથાસ્વમુત્તરત્ર (સૂ.અ.૧૨/૪૦) વક્ષ્યમાણં મિથ્યાયોગઃ| અતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ| સર્વેષાં સમા પ્રવૃત્તિઃ સમયોગઃ| તેન હીનાદયો યોગાસ્ત્રયો રોગકારણમ્| સમ્યગ્યોગસ્ત્વારોગ્યકારણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તધર્મકાણાં દ્રવ્યાણામ્ સદોપયોગાત્સદૈવ દોષવૈષમ્યે પ્રાપ્તે વિશેષમાહ-કાલાર્થેતિ| દ્રવ્યાણિ ચરકોક્તાનિ (સૂ. અ. ૧/૪૭)- "ખાદીન્યાત્મા મનઃ કાલો દિશશ્ચ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ|" ઇતિ| તત્ર કાલઃ સાક્ષાદુપયુજ્યતે| મહાભૂતાનિ ત્વર્થદ્વારેણ| દિગાત્મમનાંસિ કર્મદ્વારેણ| કાલો વર્ષાશીતોષ્ણભેદાત્ ત્રિધા| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધભેદાદર્થઃ પઞ્ચધા| કાયિકવાચિકમાનસિકભેદાત્કર્મ ત્રિધા| તેષામસમ્યગ્યોગો રાગકારણં, સમ્યગ્યોગસ્ત્વારોગ્યકારણમ્| તત્રાસમ્યગ્યોગસ્ત્રિધા, હીનયોગો મિથ્યાયોગોઽતિયોગશ્ચેતિ| શીતાદીનાં કાલલક્ષણાનામલ્પત્વં કાલસ્ય હીનયોગઃ, વિપરીતસ્વલક્ષણો મિથ્યાયોગઃ, આધિક્યમતિયોગઃ| ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાનાં યોઽલ્પઃ સમ્બન્ધઃ, સોઽર્થસ્ય હીનયોગઃ, અનુચિતો મિથ્યાયોગઃ, અધિકોઽતિયોગઃ| અલ્પા ચેષ્ટા કર્મણાં હીનયોગઃ, અનુચિતો મિથ્યાયોગઃ, અધિકોઽતિયોગઃ| અસમ્યગ્યોગાદ્વિપરીતઃ સર્વેષાં સમ્યગ્યોગઃ| એતદુક્તં ભવતિ| યદ્યપિ સર્વદા દ્રવ્યૈર્યોગસ્તથાપ્યસમ્યગ્યોગો યદા, તદા દોષવૈષમ્યમ્| યદા સમ્યગ્યોગસ્તદા દોષસામ્યમ્| ઇતિ બહિરઙ્ગો હેતુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- દોષાણાં વાતાદીનાં, વૈષમ્યં સ્વપ્રમાણાદેકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા વૃદ્ધિઃ ક્ષયો વા, રુજાકરત્વાદ્રોગ એવ| વૈષમ્યં વિષમતા સ્વરૂપાચ્ચ્યાવઃ| તતઃ કાર્યકારણયોરભેદેન પઠિતો રોગ ઇતિ| દોષાણાં સામ્યં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતિઃ સમભાવોઽરોગતા આરોગ્યં, સ્વાસ્થ્યમિતિ યાવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ લક્ષણં વ્યાચષ્ટે| રોગં લક્ષયતિ-રોગસ્ત્વિતિ| દોષદૂષ્યાણાં યદ્વૈષમ્યં વિકૃતત્વં તદ્રોગઃ| દોષશબ્દોઽન્તરઙ્ગહેતુમાત્રોપલક્ષણઃ| પ્રસઙ્ગાદારોગ્યં લક્ષયતિ-દોષસામ્યમિતિ| દોષદૂષ્યાણાં યત્સામ્યમવિકૃતત્વં તદારોગ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તત્ર તયો રોગારોગ્યયોઃ, રોગા દ્વિધા નિજાગન્તુભેદેન| નિજા વાતાદિદોષજન્માનઃ| આગન્તવો બાહ્યહેતવઃ| તથા ચાચાર્યવચનમ્ (સં.સૂ.અ.૨૨)- "નિજાસ્ત્રિદોષોત્થાઃ| બાહ્યહેતુજાસ્ત્વાગન્તવઃ"| અનયોરિયાન્વિશેષઃ| નિજે રોગે વાતાદયઃ પૂર્વં વૈષમ્યં ગત્વા પશ્ચાદ્વ્યથામભિનિર્વર્તયન્તિ| આગન્તવઃ પુનઃ વ્યથાપૂર્વમેવોત્પદ્યન્તે, અનન્તરં તત્ર વાતાદયઃ કુપ્યન્તીતિ| અનેનોભયસ્ય નિજાગન્તુભેદભિન્નસ્ય વ્યાધેશ્ચેતઃ સન્તાપકત્વં બોદ્ધવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગભેદાનાહ-નિજેતિ| દ્વિવિધો રોગઃ, નિજ આગન્તુશ્ચેતિ| તત્ર યદ્દોષવૈષમ્યં સ્વયમુત્પાદ્ય વ્યથાં નિર્વર્તયતિ, સ નિજો રોગઃ| યસ્તુ શસ્ત્રાદિના હેત્વન્તરેણોત્પન્નઃ, સ આગન્તુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તેષાં નિજાગન્તુકાનાં વિકારાણાં રોગાણાં, કાયમનોભેદેન દ્વિવિધમધિષ્ઠાનં સ્થાનમ્| જ્વરાસ્રપિત્તકાસાદીનાં કાયઃ| મદમૂર્છાસન્ન્યાસગ્રહભૂતોન્માદાપસ્મારરાગદ્વેષાદીનાં મનઃ| અધિતિષ્ઠન્ત્યસ્મિન્નિત્યધિષ્ઠાનમ્| કાયઃ શરીરમ્| મનશ્ચેતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગાધિષ્ઠાનમાહ-તેષામિતિ| તચ્ચ દ્વિધા, શરીરં મનશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મનશ્ચેતઃ, તસ્ય રજસ્તમસી દોષૌ, ઉપપ્લવાવવિદ્યાસમ્ભવૌ| અત્ર ચ પ્રાધાન્યાદાદૌ રજો નિક્ષિપ્તમ્| ચશબ્દઃ પવનાદીનામપ્યુપસઙ્ગ્રહાર્થઃ| યસ્માત્તેઽપિ મનઃ સંશ્રિત્ય વિકુર્વતે| સઙ્ગ્રહે હ્યુક્તમ્ (ઉ.અ.૯)- "ષડુન્માદા ભવન્તિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાઽઽધિવિષનિમિત્તાઃ" ઇત્યાદિ| ઉદાહૃતૌ ઇત્યુદાહરણમાત્રમુદ્દેશમાત્રં વચનમાત્રમ્| અત્રાયુર્વેદશાસ્ત્રે, રજસ્તમસોર્ન સાકલ્યેન વ્યાકરણમનિલાદીનામિવ| તે ખલ્વત્ર સ્વભાવસ્થાનાદિભિઃ પ્રકારૈરશેષમુક્તાઃ, ન તુ રજસ્તમસી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દુષ્ટસ્ય મનસો રોગાધિષ્ઠાનત્વાદ્દુષ્ટિહેતુમાહ-રજ ઇતિ| સ ચ દ્વિધા, રજસ્તમશ્ચ| દ્વૌ દોષૌ દ્વે દુષ્ટિકારણે ઇત્યર્થઃ| ન ત્વનયોર્વાતાદિવદ્દોષત્વમ્, તતોઽનન્તરમનુક્તેર્દોષવિજ્ઞાનીયાદિષુ ચાગ્રહણાત્| કાયોઽપિ દુષ્ટ એવ રોગાધિષ્ઠાનમ્| તસ્ય તુ દોષા એવ દુષ્ટિકારણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- રોગોઽસ્યાસ્તીતિ રોગી વ્યાધિતઃ, તં દર્શનાદિભિઃ પરીક્ષેત| દર્શનેન દૃષ્ટ્યા, કાસમેહાદ્યાર્તેષુ પીતશુક્લવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણોપચયચ્છાયાવિણ્મૂત્રચ્છર્દિતાદિકમ્| સ્પર્શનેન હસ્તકાયસ્પર્શેન, જ્વરગુલ્મવિદ્રધ્યાદ્યાર્તમ્, તથા શીતોષ્ણસ્તબ્ધસ્પન્દશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શાદિકં ચ| પ્રશ્નેન પૃચ્છયા, શૂલારોચકચ્છર્દિહૃદર્દત્વં સુચ્છન્દદુશ્છન્દત્વં મૃદુક્રૂરકોષ્ઠતાં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં જન્મામયપ્રવૃત્તિનક્ષત્રદ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચ, ઇત્યાતુરમુખાત્પરીક્ષેત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગિત્વજ્ઞાનોપાયમાહ-દર્શનેતિ| સ ચ ત્રિધા, દર્શનં સ્પર્શનં પ્રશ્નશ્ચેતિ| તત્ર દર્શનેન વૈવર્ણ્યાદિકં, સ્પર્શનેન શૈત્યાદિકં, પ્રશ્નેન શૂલાદિકં, નિર્ધાર્ય રોગ્યયમિતિ નિશ્ચયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- રોગં નિદાનાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પરીક્ષેત| નિદાનં કારણં હેતુરિત્યનર્થાન્તરમ્| તચ્ચાસન્નવિપ્રકૃષ્ટભેદેન દ્વિધા| આસન્નમપિ દ્વિવિધમ્, આસન્નાત્યાસન્નભેદેન| આસન્નં રૂક્ષલઘુશીતાદિદ્રવ્યોપયોગઃ| અત્યાસન્નં તુ યતઃ સમનન્તરમેવ રોગોત્પત્તિઃ| યથા વાતાદયો દોષાઃ ક્રુદ્ધાઃ| વિપ્રકૃષ્ટં યત્ આદિકાલે રુદ્રકોપાદિ જ્વરાદીનામ્| તથા હવિઃપ્રાશાદિ મેહકુષ્ઠાદીનામ્| તેનૈવંવિધમર્થજાતમેવંવિધસ્ય રોગસ્ય હેતુત્વેનોપદિષ્ટમ્, એવંવિધશ્ચોત્પન્નોઽતો નિદાનાજ્ઞ્જ્ઞાયતે રોગઃ| પ્રાગ્રૂપં પૂર્વરૂપં ભવિષ્યતો વ્યાધેરપ્રકાશિતદોષવિશેષાધિષ્ઠિતસ્ય લક્ષણમ્, ઉદ્બુભૂષુર્જ્વરાદિરામયો વાતાદિદોષવિશેષેણાલિઙ્ગિતરૂપાભાસો યેનાવભાસ્યતે, યથાયથમલ્પત્વાદ્યદવ્યક્તમસ્ફુટં લિઙ્ગં તત્પ્રાગ્રૂપમ્| લક્ષણં પુનસ્તદેવ પ્રાગ્રૂપાદ્વિલક્ષણમ્, યેન સકલદોષવિશેષાલિઙ્ગિતઃ સ્ફુટલિઙ્ગો વ્યાધિર્દૃશ્યતે લક્ષ્યતે| ઉપશયઃ સુખાનુબન્ધ્યાહારાદ્યુપયોગઃ| એવંવિધેનાહારાદિકેન હિ તસ્ય પીડા નાભૂત્, એવંવિધેન ચાભૂત્, અત ઉપશયાજ્ઞ્જ્ઞાયતેઽયં રોગ ઇતિ| સ વ્યાધિસાત્મ્યઃ સ્વાસ્થ્યહેતુઃ સુખાવહઃ| આપ્તિર્નિર્વૃત્તિઃ સમ્પ્રાપ્તિરાગતિર્જાતિરિત્યનર્થાન્તરમ્| એવં દુષ્ટેનૈવં સ્થાનસ્થિતેનૈવમનુગતેનાનયા કલ્પનયૈવંમાર્ગેણ દોષેણેતિ પરિકલ્પનમ્, અત આપ્ત્યા જ્ઞાયતેઽયં રોગ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગિત્વે હિ જ્ઞાતે કોઽસૌ રોગ ઇતિ વિશેષજ્ઞાનોપાયમાહ-રોગમિતિ| સ ચ પઞ્ચધા, નિદાનં પ્રાગ્રૂપં લક્ષણમ્ ઉપશયઃ આપ્તિશ્ચ| આપ્તિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ| નિદાનં બહિરઙ્ગો હેતુઃ| પ્રાગ્રૂપં પૂર્વજો રોગઃ| રોગસ્ય હિ રાજવત્ પ્રકાશમાનસ્ય પરિવારભૂતા રોગાઃ કેચિત્પૂર્વં પ્રકાશન્તે, કેચિત્સહ, કેચિત્પશ્ચાત્| તત્ર યે પૂર્વં, તે પૂર્વરૂપમ્| યે સહ, તે રૂપમ્| યે પશ્ચાત્તે ઉપદ્રવાઃ| તે ચોભયેઽપિ લક્ષણપદેન સઙ્ગૃહીતાઃ| ઉપશયઃ વ્યાધિસાત્મ્યમ્| આપ્તિરન્તરઙ્ગો હેતુઃ| ઇતિ રોગલક્ષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ઇહાસ્મિન્નાયુર્વેદશાસ્ત્રે, આચાર્યા દ્વિધા દ્વિપ્રકારં, દેશમાહુઃ કથયન્તિ| ભૂમિભેદેન દેહભેદેન ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથૌષધં વ્યાચષ્ટે| તચ્ચ દેશકાલાવપેક્ષતે ઇતિ પ્રથમં તાવદ્દેશઃ| તત્ર દેશે ભેદદ્વયમાહ-ભૂમિદેહેતિ| તચ્ચ ભૂમિર્દેહશ્ચ| ઇહેત્યાયુર્વેદશાસ્ત્રે| શાસ્ત્રાન્તરેષુ દેહસ્ય દેશવ્યવહારાભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ભૂદેશં પુનસ્ત્રિધા ત્રિપ્રકારમ્, આદિશેત્ વદેત્| તત્ર જાઙ્ગલો દેશોઽલ્પોદકતરુપર્વતત્વેન વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ, વાતભૂયિષ્ઠો વાતપ્રચુરઃ| તત્ર જાતા ઓષધિખગપુરુષમૃગાદયો વાતપ્રધાના ભવન્તિ| પ્રચુરોદકવૃક્ષો યો નિર્વાતો દુર્લભાતપઃ સોઽનૂપ ઇતિ| સ ચ કફપ્રધાનઃ| તજ્જાશ્ચૌષધ્યાદયઃ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ| સાધારણઃ પુનરુભયલક્ષણો મધ્યપતિતો વ્યામિશ્રરૂપઃ| સ ચ સમમલો વાતાદિસમદોષઃ| અત્ર દોષા એવ મલશબ્દેનોક્તાઃ| વક્ષ્યતિ હિ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૨૦)| "દેહસ્ય મલિનીકરણાદાહારમલત્વાચ્ચ મલાઃ|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભૂદેશભેદાનાહ-જાઙ્ગલમિતિ| તે ચ ત્રયઃ, જાઙ્ગલોઽનૂપઃ સાધારણશ્ચ| તત્ર યો વાતભૂયિષ્ઠો વાતરોગબહુલસ્તં જાઙ્ગલં, યઃ કફોલ્બણઃ કફરોગબહુલસ્તમનૂપં, યઃ સમમલઃ સમદોષત્વાદારોગ્યબહુલસ્તં સાધારણમાદિશેત્| દેહભેદાસ્તુ પ્રકૃતિભેદૈરુક્તાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- કાલો દ્વિવિધઃ, ક્ષણાદિલક્ષણો વ્યાધ્યવસ્થાલક્ષણશ્ચ| ભેષજસ્યૌષધસ્ય, યોગં કરોતિ| તદર્થસમ્પાદનસામર્થ્યં કરોતીત્યર્થઃ| ભેષજસ્ય યોગો ભેષજયોગઃ, તં કરોતિ| ક્ષણાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ| આદિગ્રહણાલ્લવત્રુટિમુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરાણાં પરિગ્રહઃ| ક્ષણાદિકાલસ્યોદાહરણમ્| યથા- "પૂર્વાહ્ણે વમનં દેયં મધ્યાહ્ને તુ વિરેચનમ્| મધ્યાહ્ને કિઞ્ચિદાવૃત્તે બસ્તિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||" વ્યાધ્યવસ્થા સામનિરામમૃદુમધ્યતીક્ષ્ણત્વાત્તત્તદ્યોગ્યૌષધવિસૃષ્ટિઃ| યથા (ચ,ચિ.અ.૩/૧૪૦ , હૃ.ચિ.અ.૧/૨૧)- "લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા||" યથા (ચ.ચિ.અ.૩૦/૨૮૭)- "જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્| ત્ર્યહં વા ષડહં યુંજ્યાદ્વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્||" યથા (હૃ.ચિ.અ.૧/૪૪)- "મૃદુર્જ્વરો લઘુર્દેહશ્ચલિતાશ્ચ મલા યદા| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ ભેષજં યોજયેત્તદા||" અસ્યામવસ્થાયાં દત્તમૌષધમારોગ્યાય ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કાલભેદદ્વયમાહ-ક્ષણાદિરિતિ| તચ્ચ ક્ષણાદિરૂપો વ્યાધ્યવસ્થારૂપશ્ચ| ક્ષણો માત્રા, આદિશબ્દાત્કાષ્ઠાકલાનાડિકામુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનવર્ષાણિ| તત્રાક્ષિનિમેષો માત્રા, તાઃ પઞ્ચદશ કાષ્ઠા, તાસ્ત્રિંશત્કલા, તાઃ સદશભાગા વિંશતિર્નાડિકા, તે દ્વે મૂહૂર્તઃ, તે તુલ્યરાત્રિંદિવે રાશિભાગે ચત્વારઃ પાદોના યામઃ, તૈશ્ચતુર્ભિરહો રાત્રિશ્ચ, પઞ્ચદશાહોરાત્રાઃ પક્ષઃ, તૌ દ્વૌ માસઃ, તૌ દ્વાવૃતુઃ, તે ત્રયોઽયનં, તે દ્વે વર્ષમ્| વ્યાધ્યવસ્થા આમપચ્યમાનપક્વનવપુરાણતીક્ષ્ણમૃદુત્વાદયઃ| દેશકાલયોરુપયોગમાહ-ભેષજયોગકૃદિતિ| દેશકાલવાક્યયોઃ શેષભૂતોઽયં ગ્રન્થઃ| યોઽયમુક્તો દેશઃ કાલશ્ચ| તદુભયં ભેષજસ્ય યોગં યોગ્યતાં કરોતિ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૨૩)- "ભેષજમવચારયન્ પ્રાગેવ તાવદાતુરં પરીક્ષેત| કસ્મિન્નયં દેશે જાત ઇત્યાદિ| તસ્મિંશ્ચ દેશે મનુષ્યાણામિદમાહારજાતમિદં વિહારજાતમેતાવદ્બલમેવંવિધં સત્વમેવંવિધં સાત્મ્યમિયં ભક્તિરિમે વ્યાધયો હિતમિદમહિતમિદમિતિ| તથા, અતિસ્થૂલોઽતિકૃશો દુર્બલો દુષ્ટમાંસશેણિતાસ્થ્યઙ્ગાવયવોઽલ્પાગ્નિરલ્પાહારોઽસાત્મ્યાહારોઽપચિતઃ સારરહિતો વા વ્યાધિબલમેવ તાવદસમર્થઃ સોઢુમ્| કિં પુનસ્તથાવિધો ભેષજવેગમિતિ| તથા, કાલશ્ચ ભેષજસ્ય યોગ્યતામાપાદયતીત્યુપક્રમ્ય, શીતોષ્ણવર્ષાલક્ષણા ઋતવ ઇત્યાદ્યુપક્રમ્ય, ઔષધગ્રામસ્ત્વિત્યાદિ| તથા, તસ્માત્સાધારણેષ્વેવ તદન્તરાલેષુ વમનાદીનિ યોજયેદિતિ| તથા, આતુરાવસ્થાસુ તુ કાલાકાલસંજ્ઞા| યથાઽસ્યામવસ્થાયામસ્યૌષધસ્ય કાલોઽકાલો વા| ન હ્યપ્રાપ્તાતીતકાલમૌષધં યૌગિકં ભવતિ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- સમાસાત્સંક્ષેપતઃ, યત્કિઞ્ચિજ્જગત્યૌષધં સમ્ભવતિ, તદનેકપ્રકારં સમ્ભવદપિ દ્વૈરૂપ્યાનતિક્રમાચ્છોધનશમનલક્ષણાત્ દ્વિધેત્યુક્તમ્| એકં શોધનરૂપમપરં શમનરૂપમિતિ| શોધનં યત્ કુપિતાન્ દોષાન્ બહિર્નિઃસાર્ય રોગોપશમનં કરોતિ| શમનં યત્સ્વસ્થાનસ્થિતાનામેવ સામ્યહેતુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધભેદદ્વયમાહ-શોધનમિતિ| તચ્ચ શોધનં શમનં ચ| સમાસત ઇત્યનુવર્તમાનેઽપિ પુનઃ સમાસગ્રહણમતિસંક્ષેપાય| સામાન્યોક્ત્યા વિશેષસઙ્ગ્રહઃ સંક્ષેપઃ| લઙ્ઘનબૃંહણે સામાન્યે વિહાય લઙ્ઘનવિશેષયોઃ શોધનશમનયોરુક્તિરિત્યતિસંક્ષેપઃ| સ ચ બૃંહણસ્ય શમનેઽન્તર્ભાવં મત્વા કૃતઃ| વક્ષ્યતિ હિ (સૂ.અ. ૧૪/૭)- "બૃંહણં શમનં ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ|" ઇતિ| શોધનં અધિકબહિર્નિરસનેન દોષસામ્યકરમ્| શમનં ત્વધિકક્ષીણક્ષપણવર્ધનાભ્યામ્| અતએવાત્યધિકે દોષે શોધનમ્, અધિકક્ષીણયોઃ શમનમિતિ વિભાગઃ સિદ્ધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- શરીરજાનાં વાતાદીનાં, ક્રમેણ યથાસંખ્યેન પરિપાઠ્યોદ્દેશનિર્દેશેન, પરમૌષધં પ્રધાનૌષધં, બસ્ત્યાદિવમનાન્તં શોધનરૂપં, તૈલાદિમધ્વન્તં શમનરૂપમ્| તેન વાતસ્ય બસ્તિર્ગુદપ્રણિધેયસ્નેહક્વાથાદિ પરમૌષધમ્| પિત્તસ્ય વિરેકો મુખપીતં ગુદમાર્ગેણાન્તઃસ્થિતસ્ય દોષસ્ય નિઃસારણં પરમૌષધમ્| કફસ્ય વમનં મુખેન પીતં તેનૈવ દોષસ્ય નિઃસારણં પરમૌષધમ્| ઇતિ શોધનરૂપેણ દોષાણામૌષધમ્| તૈલાદિ તુ શમનસ્વરૂપેણૌષધમ્| તથેતિ ક્રમેણૈવ| વાતસ્ય તૈલં, પિત્તસ્ય ઘૃતં, કફસ્ય માક્ષિકં પરમૌષધમ્| પ્રધાનમૌષધમિતિ યાવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શોધનશમનવિશેષાણાં વિષયવિભાગમાહ-શરીરજાનામિતિ| તત્ર શોધનવિશેષા બસ્ત્યાદયઃ ક્રમેણ દોષાણામૌષધમ્| વાતસ્ય બસ્તિઃ, પિત્તસ્ય વિરેકઃ, કફસ્ય વમનમ્| તથા શમનવિશેષાસ્તૈલાદયઃ| વાતસ્ય તૈલં, પિત્તસ્ય ઘૃતં, કફસ્ય મધુ| કિં સર્વેષાં, નેત્યાહ-શરીરજાનાં, શરીરે જાતાઃ દ્વિતીયં રોગાખ્યં જન્મ પ્રાપ્તાઃ શરીરજાઃ શરીરાશ્રિતાસ્તેષામ્| કથં, પરમતિશયેન| એતદુક્તં ભવતિ| સર્વેષાં દોષાણાં બસ્તિરૌષધં વિશેષાદ્વાતસ્ય| સર્વાણિ શોધનાનિ વાતસ્યૌષધં વિશેષાદ્બસ્તિઃ| તથા મનઃશરીરાશ્રયાણાં દોષાણાં બસ્તિરૌષધં વિશેષાચ્છરીરાશ્રયાણામ્| એવં વિરેકાદિષુ વાચ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મનોદોષયો રજસ્તમસોઃ, રોગવિઘ્નકારિ ધીધૈર્યાદિકં, પરમૌષધમ્| ધીશ્ચ ધૈર્યં ચાત્માદિવિજ્ઞાનં ચ તત્તથાવિધમ્| તત્ર ધીર્બુદ્ધિર્બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં હિતાહિતપરિચ્છેદવિભાગકારિણી| ધૈર્યં ધૃતિશ્ચેતસઃ સ્થિરત્વમચાપલમ્, યેન પ્રતિષિદ્ધેષુ ન પ્રવર્તતે, હિતેષુ ચ ન સીદતિ| આત્મવિજ્ઞાનં યોગાભ્યાસસમાધિના પરમાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનમ્| આદિગ્રહણાજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્મૃતિદેશકાલાદીનાં પરિગ્રહઃ| મનોદોષસમુત્થકામાદિજરોગાર્થઃ પરશબ્દો વિશેષણત્વેન નિર્દિષ્ટઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અમૂર્તસ્ય શમનસ્ય વિષયમાહ-ધીતિ| તચ્ચ ધીપ્રભૃતિ| ધીર્બુદ્ધિઃ, યયા હિતાહિતવિવેકઃ| ધૈર્યં દુઃખસહત્વં, યેન હિતસેવનમહિતત્યાગઃ| આત્માદિવિજ્ઞાનં આત્માદયઃ આત્મદેશકાલાસ્તેષાં વિજ્ઞાનમીદૃશોઽહમીદૃશે દેશે ઈદૃશે કાલે વ્યવહરામીતિ જ્ઞાનં, યેન હિતસેવનસ્યાવિચ્છેદઃ| એતત્સર્વં મનોદોષૌષધં હૃદયાશ્રયાણાં વાતાદીનામૌષધં પરં, સર્વમેવ મનોદોષાણામૌષધં વિશેષાદ્ધીપ્રભૃતિ| તથા મનઃશરીરાધિષ્ઠિતાનાં દોષાણાં ધીપ્રભૃત્યૌષધં વિશેષાન્મનોધિષ્ઠિતાનામિત્યર્થઃ| ઇતિ રોગૌષધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ચિકિત્સિતસ્ય રોગોપશમલક્ષણસ્ય, પાદચતુષ્ટયમઙ્ગચતુષ્ટયમુક્તમ્| પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમેવં ષોડશગુણં ચિકિત્સિતં ભેષજં ભિષજો ભાષન્તે| ભિષગ્વૈદ્યઃ, તસ્ય પ્રાધાન્યાદગ્રે નિર્દેશઃ| તથા ચાગમઃ (ચરકે સૂ.અ.૯/૧૦)- "યોક્તા પ્રયોક્તા શાસ્તા ચ પ્રધાનો ભિષગત્ર તુ||" તથા સઙ્ગ્રહેઽપિ (સૂ.અ.૨)- "યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તોઽપ્યનર્થકાઃ| સ પાદહીનાનપ્યાર્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્|| ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ|" દ્રવ્યાણ્યૌષધાનિ| ઉપસ્થાતા પરિચારકઃ| રોગી આતુરઃ| એતત્પાદચતુષ્ટયં નિર્દિષ્ટમાચાર્યેણ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધપાદાનાહ-ભિષગિતિ| તે ચ ચત્વારઃ, ભિષગ્દ્રવ્યમુપસ્થાતા રોગી ચેતિ| ઉપસ્થાતા પરિચારકઃ| ચિકિત્સિતસ્યૌષધસ્ય| પાદત્વં ચૈષાં ક્રિયાનિષ્પાદકાવયવત્વાત્| પાદાન્વિશિનિષ્ટિ-પ્રત્યેકમિતિ| તત્પાદચતુષ્ટયં, પ્રત્યેકં ચ તુર્ગુણં જ્ઞેયમ્| તત્તદ્ગુણવતામેવૈષાં પાદત્વમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- દક્ષઃ- કર્મણિ ચતુરઃ| તીર્થાદુપાધ્યાયાદ્વિદિતાગમાદાત્તો ગૃહીતઃ શાસ્ત્રાર્થો યેન સ તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થઃ, "અનેકમન્યપદાર્થે" ઇતિ તૃતીયાર્થે બહુવ્રીહિઃ, આગમપ્રાપ્તશાસ્ત્રસ્વરૂપઃ| બહુશો દૃષ્ટં કર્મ યેન ચિકિત્સાલક્ષણં સ દૃષ્ટકર્મા-અભ્યસ્તકર્મા શતશશ્ચિકિત્સિતરોગઃ| શુચિઃ- કાયવાઙ્મનોવ્યાપારૈર્મલીમસૈરપરામૃષ્ટઃ, અલિપ્સાવાન્ અર્થોપજીવિકાહેતોર્ન કરોતિ પરં ધર્મોપાર્જનેનેતિ શુચિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્ર ભિષગ્ગુણાનાહ-દક્ષ ઇતિ| દક્ષઃ-શીઘ્રકારી| તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો-ગુરોર્ગૃહીતાયુર્વેદાર્થઃ| તીર્થં-ગુરુઃ| દૃષ્ટકર્મા-બહુધાઽનુષ્ઠિતશાસ્ત્રાર્થઃ| શુચિર્મનોવાક્કાયૈઃ શુદ્ધઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨)- "અભેદ્યોઽનુદ્ધતોઽસ્તમ્બ્ધઃ સૂરતઃ પ્રિયદર્શનઃ| સૂરતઃ-કારુણિકઃ| બહુશ્રુતઃ કાલવેદી જ્ઞાતગ્રન્થોઽર્થકર્મવિત્|| અનાથાન્ રોગિણો યશ્ચ પુત્રવત્સમુપાચરેત્| ગુરુણા સમનુજ્ઞાતઃ સ ભિષક્શબ્દમશ્નુતે|| યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિષ્ઠિતઃ| સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્|| યઃ પુનઃ કુરુતે કર્મ ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્રાર્થવર્જિતઃ| સ સત્સુ ગર્હામાપ્નોતિ વધં ચેચ્છતિ રાજતઃ|| હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે| જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષગ્વરઃ|| શાસ્ત્રં શસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણદોષપ્રવૃત્તયે| પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં બાહુશ્રુત્યેન બૃંહયેત્|| પ્રદીપભૂતં શાસ્ત્રં હિ દર્શનં વિપુલા મતિઃ| તાભ્યામતઃ સુયુક્તાભ્યાં ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ|| આહૂત એવ યો યાતિ સુવેષઃ સુનિમિત્તતઃ| ગત્વાઽઽતુરાર્થાદન્યત્ર ન નિધત્તે મનઃ ક્વચિત્|| વ્યાધિં પરીક્ષતે સમ્યઙ્નિદાનાદિવિશેષતઃ| હ્નેપણીયાં ચ તદ્વાર્તાં ન પ્રકાશયતે બહિઃ|| સહસા ન ચ તસ્યાપિ ક્રિયાકાલમહાપયન્| જાનાતિ ચોપચરિતું સ વૈદ્યઃ સિદ્ધિમશ્ર્નુતે|| નાદદીતામિષં સ્ત્રીભ્યસ્તદધ્યક્ષે પરાઙ્મુખે| તાભિશ્ચ રહસિ સ્થાનં પરિહાસાં ચ વર્જયેત્|| જિજીવિષુર્વ્યાધિતોઽપિ પૂર્વોક્તગુણવર્જિતાન્| ક્રિયાવિક્રયિણો વૈદ્યાન્ મૃત્યોરગ્રેસરા હિ તે|| યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તોઽપ્યનર્થકાઃ| સ પાદહીનાનપ્યાર્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્|| ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ| વ્યાધિં પુરા પરીક્ષ્યૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્|| સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્| સાધ્યયોરપિ સંયોગો બલિનોર્યાત્યસાધ્યતમ્|| વિદ્યાદસાધ્યમેવાતઃ સાધ્યાસાધ્યસમાગમમ્| નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ, સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્|| પાદાપચારાદ્દૈવાદ્વા યાત્યવસ્થાન્તરં ગદઃ| વરમાશીવિષવિષં દીપ્તમગ્નિમયોઽપિ વા|| ઉપયુઞ્જીત ન ત્વાર્તાદામિષં કૃપણાજ્જનાત્| પરો ભૂતદયા ધર્મ ઇત્યાર્તેષુ ભિષગ્વરઃ|| વર્તતે યઃ સુસિદ્ધાર્થઃ સ સર્વમતિવર્તતે" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- બહવઃ કલ્પાઃ યસ્મિન્ સમ્ભવન્તિ સ્વરસક્વાથચૂર્ણાદ્યાસ્તદ્બહુકલ્પં-વ્યાધીનાં નિવારણક્ષમં ન તુ લવણવદેકકલ્પમ્| તદ્ધિ સુખમુપયુજ્યતે| નાનાશક્તયો હિ સત્ત્વાઃ| બહવો ગુણા યસ્ય ગુરુમન્દાદયસ્તદ્બહુગુણમ્, અથવા યદનેકરોગવિનાશનસમર્થમ્| સમ્પન્નં-સમ્પત્તિયુક્તં, ન વિપન્નમ્, પ્રશસ્તભૂમિદેશજાતાદિગુણયુક્તમ્| તથા ચ ગ્રન્થઃ (હૃદયે ક.અ.૧/૧)- "ધન્વે સાધારણે દેશે સમે સન્મૃત્તિકે શુચૌ| શ્મશાનચૈત્યાયતનશ્વભ્રવલ્મીકવર્જિતે|" ઇતિ| અથવા પાકસંસ્કારાદિયુક્તમ્| યોગ્યં-દાતું યદ્યત્રાર્હતિ તચ્ચ તત્ર યોગ્યમ્| વ્યાધિદેશકાલદોષદૂષ્યદેહવયોબલાદીન્ જ્ઞાત્વા, યુજ્યતે દીયત ઇતિ તદ્યોગ્યં, રોગસ્ય રોગિણશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દ્રવ્યગુણાનાહ-બહુકલ્પમિતિ| બહવઃ કલ્પાઃ સ્વરસાદયો યસ્ય તદ્બહુકલ્પમ્| બહવો ગુણાઃ ગુરુમન્દાદયો યસ્ય તદ્બહુગુણમ્| રસાદિસમ્પત્ત્યા યદ્યુક્તં તત્સમ્પન્નમ્| દેશકાલાદ્યુચિતં યોગ્યમ્| ઔષધમત્ર દ્રવ્યં, ચિકિત્સિતરૂપસ્યૌષધસ્યાઙ્ગત્વાયોગાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અનુરક્તો-દૃઢભક્ત આતુરસ્ય| શુચિઃ- કાયવાઙ્મનોવ્યાપારૈર્દુષ્ટૈરપરામૃષ્ટઃ| દક્ષઃ- સર્વચેષ્ટાસુ ચતુરઃ| બુદ્ધિમાન્- વિશિષ્ટયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ, પ્રવીણ ઇતિ યાવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પરિચારકગુણાનાહ-અનુરક્ત ઇતિ| અનુરક્તઃસ્નેહલઃ| શુચિદક્ષૌ વૈદ્યવત્| બુદ્ધિમાન્-પ્રાજ્ઞઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- આઢ્યો-ધનવાન્| ભિષગ્વશ્યો-વૈદ્યાયત્તઃ, તદુક્તકારી| જ્ઞાપકો-નિદાનાવસ્થાદીનામાવેદકઃ, વૈદ્યં રોગાહારવિહારાદીનામન્વયવ્યતિરેકં બોધયિતું સમર્થઃ| સત્ત્વવાન્-ધૈર્યયુતો મોહવર્જિતઃ, ધૈર્યેણ પ્રાયશ્ચિત્તવચ્ચિકિત્સાં કરોતિ| અપિ સમુચ્ચયે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રોગિગુણાનાહ-આઢ્ય ઇતિ| આઢ્યો-ધનવાન્| ભિષગ્વશ્યો-વૈદ્યાધીનઃ| જ્ઞાપકઃ-સ્વાનુભૂયમાનરોગાવસ્થાનિરૂપણસમર્થઃ| સત્ત્વવાન્-રોગૌષધક્લેશસહઃ| ઇતિ ભિષગાદિપાદચતુષ્ટયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- સર્વૌષધક્ષમે દેહ ઉત્પન્નો વ્યાધિઃ સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ, તથા કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે| સર્વાણ્યૌષધાનિ યઃ ક્ષમતે સહતે તીક્ષ્ણ્મધ્યમૃદુરૂપાણિ નાનાદેશજાનિ શમનાનિ તથા શોધનરૂપાણિ તથા વિષક્ષારાદીનિ| યૂનઃ- વયસ્યસ્ય, તરુણસ્યેત્યર્થઃ| પુંસો- ન સ્ત્રિયાઃ| પુંગ્રહણં સ્ત્રીનિવૃત્ત્યર્થમ્| યતસ્તસ્યાઃ સર્વદા ભીરુત્વમબુદ્ધિમત્ત્વં ચ, અતો યથોક્તાનુરૂપગુણાભાવઃ| સા તુ યસ્માત્તીક્ષ્ણોષ્ણૌષધાનિ ન સહતે, સૌકુમાર્યાદિયોગાત્| જિતાત્મનોઽલોલુપસ્ય, જિત આત્મા યેન, વિષયાભિલાષં પરિહરતઃ| અમર્મગો- ન મર્મસ્થઃ, મર્માણિ- શિરોહૃદયબસ્તિપ્રભૃતીનિ, તેષુ ગચ્છતીતિ મર્મગઃ, ન મર્મગોઽમર્મગઃ, હૃત્કણ્ઠાદિપીડાકરણાસમર્થઃ| અલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપ ઇતિ| હેતુશ્ચાગ્રરૂપં ચ રૂપં ચ તાનિ હેત્વગ્રરૂપરૂપાણિ, અલ્પાનિ હેત્વગ્રરૂપરૂપાણિ યસ્ય સ તથાવિધઃ| હેતુર્નિદાનમ્, અગ્રરૂપં- પૂર્વરૂપમ્, રૂપં- લક્ષણમ્, એતાન્યલ્પાનિ યસ્ય| અનુપદ્રવ ઇતિ| ન વિદ્યતે ઉપદ્રવો યસ્ય, ઉત્પન્નસ્ય વ્યાધેરનન્તરં જાયતે યોઽન્યો વ્યાધિઃ, ન તલ્લક્ષણભૂતોઽપ્રધાનઃ, ન યથાસ્વલક્ષણઃ, તદુપક્રમનિરોધકઃ, સ ઉપદ્રવઃ| તથા ચાગમઃ- "વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમવિઘાતી ચ સ હ્યુપદ્રવ ઉચ્યતે||" ઇતિ| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિરિતિ| દૂષ્યશ્ચ દેશશ્ચ ઋતુશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચ તા દૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતયઃ, અતુલ્યા દૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતયો યસ્ય| અતુલ્યાઃ- ન સદૃશાઃ| યથા- દૂષ્યે મેદોમજ્જાદૌ, અનૂપદેશે, શીતર્તૌ, આતુરો વાતપ્રકૃતિઃ, તસ્ય કુપિતં પિત્તં સુખસાધ્યમિતિ| અતુલ્યદૂષ્યો યથા- શ્લેષ્મણા શીતેન રક્તમુષ્ણં દૂષિતમ્| અતુલ્યદેશો વ્યાધિર્યથા- અનૂપદેશે પિત્તસમ્ભૂતઃ| અતુલ્યર્તુર્યથા- શરદિ કફોદ્ભવઃ| અતુલ્યપ્રકૃતિર્યથા- પિત્તપ્રકૃતેઃ શ્લેષ્મોદ્ભવો વ્યાધિઃ| નન્વતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિત્વાદસૌ કૃચ્છ્રસાધ્યો યાપ્યો વા પ્રાપ્તઃ, ન સુખસાધ્યઃ, અનેકસુખોપક્રમસાધ્યત્વાત્| યતો દૂષ્યાદીનામતુલ્યત્વાત્પરસ્પરમન્ય એવોપક્રમઃ| એકસુખોપક્રમઃ સુખસાધ્યો વ્યાધિઃ| અત એવ સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યા મેહાઃ શ્લેષ્મપિત્તવાતોત્થાઃ (હૃંઇ.અ.૧૦/૬)- "સમાસમક્રિયતયા મહાત્યયતયાપિ ચ" ઇત્યેવં નિર્દિશતિ| અત્રોચ્યતે| તથાપ્રભાવત્વાત્પ્રમેહાખ્યસ્ય વ્યાધેઃ, યદુત શ્લેષ્મપ્રમેહઃ સમક્રિયત્વાત્સાધ્યઃ, પિત્તપ્રમેહો વિષમક્રિયત્વાદ્યાપ્યઃ, મહાત્યયત્વાચ્ચ વાતપ્રમેહઃ પ્રત્યાખ્યેયઃ| કિઞ્ચ તુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિત્વાન્મહારમ્ભો નિષ્પ્રત્યનીકો વ્યાધિર્જાયતે, અતોઽસૌ ન સુખસાધ્યઃ| કુત્રચિદ્વ્યાધૌ તુલ્યદૂષ્યાદિરપિ સુખસાધ્યત્વેન જ્યાયાન્| તથા ચ ગ્રન્થઃ- "જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યત્વહેતવઃ||" પાદસમ્પદીતિ| ભિષગાદીનાં ચતુર્ણાં પાદાનાં સમ્પત્સમૃદ્ધિઃ, તસ્યાં સત્યાં, અઙ્ગચતુષ્ટયે પરિપૂર્ણે સતિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેષ્વિતિ| ગ્રહાઃ- સૂર્યાદયઃ, તેષ્વનુગુણેષ્વનુકૂલરાશિસ્થિતેષુ શોભનસ્થાનગતેષુ સત્સુ| એકદોષમાર્ગ ઇતિ| દોષશ્ચ માર્ગશ્ચ દોષમાર્ગમ્, એકં દોષમાર્ગં યસ્ય સ તથોક્તઃ| દોષો- વાતાદિઃ| માર્ગસ્ત્રિવિધઃ શાખાદિર્વક્ષ્યમાણો બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યભેદેન| તેનૈકેન વાતાદીનામન્યતમેન દોષેણ યો જાતો ન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા, તથૈકેનાપિ માર્ગેણ બાહ્યેન મધ્યેનાભ્યન્તરેણ વા જાતઃ| નવો- ન જરઠઃ, અચિરોત્પન્ન ઇત્યર્થઃ| યસ્માદ્વત્સરાતીતા વ્યાધયોઽસાધ્યાઃ| સ તથાવિધો વ્યાધિઃ સુખઃ- સુખેન સાધ્યતે| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨, ચંઇ.અ.૮)- "સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તમૌષધમસાધ્યે વ્યાધૌ નિષેદ્ધું સાધ્યયાપ્યાસાધ્યવિવેકં કરોતિ| તત્ર સાધ્યો દ્વિવિધઃ, સુખઃ કૃચ્છ્રશ્ચ| તત્ર સુખસાધ્યં લક્ષયતિ-સર્વૌષધેતિ| સર્વૌષધક્ષમદેહત્વાદ્યેકોનવિંશતિલક્ષણો રોગઃ સુખઃ-સુખસાધ્યઃ| તાનિ ચ લક્ષણાનિ વિપર્યયાત્યન્તાવિપર્યયાભ્યાં સહ લિખ્યન્તે, કૃચ્છ્રાદિષૂપયોગાત્| સવૌષધક્ષમદેહજત્વં, કતિપયૌષધક્ષમદેહજત્વં, ઔષધમાત્રાક્ષમદેહજત્વમ્| ૧| યુવજત્વં, બાલવૃદ્ધજત્વં, અતિબાલતિવૃદ્ધજત્વમ્| ૨| પુંજત્વં, સ્ત્રીનપુંસકજત્વં, ગર્ભિણીસૂતિકાસ્ત્રીલક્ષણનપુંસકજત્વમ્| ૩| વિષયાનાસક્તેન્દ્રિયજત્વં, વિષયાસક્તેન્દ્રિયજત્વં, અસદ્વિષયાસક્તેન્દ્રિયજત્વમ્| ૪| અમર્મગત્વં, મર્મગત્વં, પ્રાણહરમર્મગત્વમ્| ૫| અલ્પનિદાનત્વં, બહુનિદાનત્વં, યાવદુક્તનિદાનત્વમ્| ૬| અલ્પસમ્પ્રાપ્તિત્વં, બહુસમ્પ્રાપ્તિત્વં, યાવદુક્તસમ્પ્રાપ્તિત્વમ્| ૭| હેતુર્નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ| અલ્પપૂર્વરૂપત્વં, બહુપૂર્વરૂપત્વં, યાવદુક્તપૂર્વરૂપત્વમ્| ૮| અલ્પરૂપત્વં, બહુરૂપત્વં, યાવદુક્તરૂપત્વમ્| ૯| અનુપદ્ગવત્વં, સોપદ્રવત્વં, યાવદુક્તોપદ્રવત્વમ્| ૧૦| ઉત્પાદકદોષાપેક્ષ્યા વિપરીતદૂષ્યત્વં, યથા-પિત્તજે રસગત્વમ્| તુલ્યદૂષ્યત્વં, યથા-પિત્તજે રક્તગત્વમ્| તુલ્યાનેકદૂષ્યત્વં, યથા-પિત્તજે રક્તસ્વેદગત્વમ્| ૧૧| વિપરીતદેશત્વં, યથા-કફજે જાંગલત્વમ્| તુલ્યદેશત્વં, યથા-કફજેઽનૂપગત્વમ્| તુલ્યદેશજન્મગત્વં, યથા-કફજે જન્મપ્રભૃતિસેવિતાનૂપગત્વમ્| ૧૨| અતુલ્યર્તુત્વં, યથા-વાતજે શારદત્વમ્| તુલ્યર્તુત્વં, યથા-વાતજે ગ્રીષ્મત્વમ્| તુલ્યપ્રકોપર્તુત્વં, યથા-વાતજે વાર્ષિકત્વમ્| ૧૩| વિપરીતપ્રકૃતિત્વં, યથા-પિત્તજે કફપ્રકૃતિત્વમ્| તુલ્યપ્રકૃતિત્વં, યથા-પિત્તજે પિત્તપ્રકૃતિત્વમ્| તુલ્યનિન્દ્યપ્રકૃતિત્વં, યથા-પિત્તજે વાતપિત્તપ્રકૃતિત્વમ્| વાતસ્ય યોગવાહિત્વાત્| ૧૪| પાદસમ્પદ્ભાવત્વં, પાદવિકૃતત્વં, સર્વપાદવિકૃતત્વમ્| ૧૫| અનુકૂલગ્રહત્વં, પ્રતિકૂલગ્રહત્વં, પ્રતિકૂલસર્વગ્રહત્વમ્| ૧૬| એકદોષત્વં, દ્વિદોષત્વં, સર્વદોષત્વમ્| ૧૭| એકમાર્ગત્વં, અનેકમાર્ગત્વં, સર્વમાર્ગત્વમ્| ૧૮| અનતિક્રાન્તવત્સરત્વં, અતિક્રાન્તવત્સરત્વં, બહ્વતિક્રાન્તવત્સરત્વમ્| ૧૯|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- યો ગદો રોગઃ, શસ્ત્રાદિસાધનઃ શસ્ત્રાદિભિઃ સાધ્યતે, સ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ કૃચ્છ્રપ્રતીકારો મહદ્ભિરુપાયૈઃ સાધ્યતે તથા ચિરેણ| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "કૃચ્છ્રૈરુપાયૈઃ કૃચ્છ્રસ્તુ મહદ્ભિશ્ચ ચિરેણ ચ||" આદિગ્રહણેન ક્ષારાગ્નિકર્મવિષલેપાદયો ગૃહ્યન્તે| તથા, સઙ્કરે ચ- તતઃ પૂર્વોક્તાત્સાધ્યલિઙ્ગાત્સઙ્કીર્ણત્વે સતિ- યો ગદ ઉપ્તન્નઃ, સોઽપિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| તતસ્તસ્માદુક્તસાધ્યલક્ષણાદ્યઃ સઙ્કરે દ્વિત્રિવિપર્યયે સતિ સ્થિતઃ| તથા ચ- યુવા આતુરઃ કિન્તુ ન વિજિતાત્મા| વિજિતાત્મા વા કિન્તુ રોગો મર્મસ્થાનગઃ| સર્વૌષધક્ષમે દેહે જાતઃ કિન્તુ વૃદ્ધઃ| કદાચિદ્યુવા ન સર્વૌષધક્ષમો દેહઃ| એવમનયા દિશા સર્વમપ્યૂહ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કૃચ્છ્રસાધ્યં લક્ષયતિ-શસ્ત્રાદીતિ| યો ગદઃ શસ્ત્રાદિસાધનઃ, સ કૃચ્છ્રઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| યશ્ચ ગદસ્તતસ્તેભ્યઃ સુખસાધ્યલક્ષણેભ્યો જાતે સઙ્કરે સ્થિતઃ, સોઽપિ કૃચ્છ્રઃ| સુખસાધ્યલક્ષણસ્ય તદ્વિપર્યયેણ સહૈકત્રાવસ્થાનં સઙ્કરઃ| યથા-યુવજત્વસ્ય સ્ત્રીજત્વેન| બાલજત્વસ્ય વૃદ્ધજત્વેન તુ સહાનવસ્થાનાન્ન સઙ્કરઃ| એવં સર્વત્ર| અસ્ય ચ સઙ્કરત્રૈવિધ્યાત્ત્રૈવિધ્યમ્| અલ્પવિપર્યયે સઙ્કરે કૃચ્છ્રઃ, તુલ્યવિપર્યયે કૃચ્છ્રતરઃ, બહુવિપર્યયે કૃચ્છ્રતમઃ| તથા, શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધનત્વાત્ત્રૈવિધ્યમ્| એતેષાં ષણ્ણાં સઙ્કરે તારતમ્યં સ્વયમૂહ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- બાહુલ્યેન વિપર્યયે સાધ્યલક્ષણવિપરીતત્વે સત્યાયુષો જીવિતસ્ય શેષત્વાદક્ષીણત્વાન્મારયિતુમસમર્થઃ, પથ્યૈરાહારવિહારૈર્યાપ્યો યાપનીયઃ, નાસૌ પ્રત્યાખ્યેયઃ| એતાવાનેવાસ્ય પ્રત્યાખ્યેયાદ્વ્યાધેર્વિશેષો યદાયુઃશેષત્વં, યાપ્યસ્ય વ્યાધેરાયુઃશેષમાત્રં વર્જયિત્વા યદન્યત્તત્સર્વં સમાનં પ્રાયેણાસ્ય ચ પ્રત્યાખ્યેયસ્ય વ્યાધેઃ| કસ્ય વિપર્યયે સતિ ? પ્રકૃતત્વાત્સુખસાધ્યસ્ય| પથ્યૈરાહારવિહારૈરભ્યસનમભ્યાસઃ પુનઃ પુનઃ કરણમ્, તસ્માદ્ધિતાહારવિહારસેવનાદ્યાપ્યઃ| સ ચ ચિકિત્સાયામલ્પં સુખં દત્ત્વા પુનઃ સોઽલ્પેનૈવ હેતુના પ્રતન્યતે| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "દત્ત્વાલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે| યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મજો નિયતાયુષઃ| પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતેઽત્રાતુરો હિતૈઃ"|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યાપ્યં લક્ષત્વાદિતિ| તત ઇત્યનુવર્તતે| યો ગદઃ સુખસાધ્યલક્ષણવિપર્યયે સ્થિતઃ, સ યાપ્યઃ| નન્વૌષધૈર્નિવર્તતે ચેત્સાધ્યત્વં, નો ચેદસાધ્યત્વં, કિમિદં તૃતીયં યાપ્યત્વં નામેત્યત આહ-પથ્યાભ્યાસાત્ શેષત્વાત્, પથ્યસ્યૌષધસ્યાભ્યાસો નિત્યસેવનં, તસ્માદ્યચ્છેષત્વં તતો યાપ્યઃ| શિષ્યતે નિવર્તમાનોઽપિ કાત્સ્ન્ર્યેન ન નિવર્તત ઇતિ શેષઃ| સ ચ નિઃશેષાનિવર્તનાન્ન સાધ્ય એવ, કિઞ્ચિન્નિવર્તનાન્નાસાધ્ય એવ, કિન્તુ સાધ્યાસાધ્યો યાપ્યાખ્યઃ| સ ચ કિયન્તં કાલં યાપ્ય ઇત્યાહ-આ આયુષઃ, યાવદાયુરસ્તિ તાવદ્યાપ્યઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨)- "દત્ત્વાલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે| યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મજો નિયતાયુષઃ|| પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતેઽત્રાતુરો હિતૈઃ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ન વિદ્યત ઉપક્રમઃ પ્રતીકારો યસ્ય સોઽનુપક્રમોઽચિકિત્સ્યઃ, પ્રત્યાખ્યેય ઇતિ યાવત્| કોઽસાવનુપક્રમઃ ? યોઽત્યન્તવિપર્યયે સ્થિતઃ| યો ગદોઽર્થાદ્યાપ્યલક્ષણાદવશિષ્ટાયુઃ શેષરૂપાદત્યન્તવિપર્યયે સ્થિતઃ, સર્વક્રિયાપથાતિક્રાન્તઃ, મજ્જશુક્રાદિગમ્ભીરધાતુગતઃ, મર્મસન્ધિસમાશ્રિતઃ, સોઽનુપક્રમ એવાચિકિત્સ્યઃ, સાધયિતુમશક્યત્વાત્| તથૌત્સુક્યાદિકૃદિતિ| ઔત્સુક્યં ચ મોહશ્ચારતિશ્ચ તાઃ કરોતીત્યૌત્સુક્યમોહારતિકૃત્| ઔત્સુક્યં વિષયોત્કણ્ઠા, મોહો- વૈચિત્યં ચિત્તનાશોઽજ્ઞાનમ્, અરતિરસુખં ન કુત્રચિદવસ્થિતિઃ સ્થાનાસનાદિષ્વનિર્વૃતિશ્ચેતસઃ, એતાવતો યઃ કરોતિ સોઽનુપક્રમઃ| તથા દૃષ્ટરિષ્ટ ઇતિ| દૃષ્ટં રિષ્ટં મરણખ્યાપકં ચિહ્નં યસ્મિન્ સ દૃષ્ટરિષ્ટઃ, દૃષ્ટમરણખ્યાપકલક્ષણોઽનુપક્રમ એવ| તથાઽક્ષનાશન ઇતિ| અક્ષાણીન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે| ચક્ષુરાદીન્યપિ નાશયતિ સોઽક્ષનાશનઃ, ઇન્દ્રિયોપરોધી રોગોઽનુપક્રમો યઃ શીઘ્રમિન્દ્રિયવિઘાતકૃત્| એવં પુરા પરીક્ષ્ય વ્યાધિચિકિત્સામારભેત| અન્યથાઽવશ્યં સ્વાર્થાદિહાનિમવાપ્નુયાદ્વૈદ્યઃ| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "વ્યાધિં પુરા પરીક્ષ્યૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્| સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અસાધ્યં લક્ષયતિ-અનુપક્રમ ઇતિ| યો ગદઃ સુખસાધ્યલક્ષણાત્યન્તવિપર્યયે સ્થિતઃ, યશ્ચ ઔત્સુક્યમોહારતિકૃત્, યશ્ચ દૃષ્ટરિષ્ટઃ-દૃષ્ટમરણચિહ્નઃ, યશ્ચ અક્ષનાશનઃ- સર્વેન્દ્રિયવિઘાતી, સ ચતુર્વિધોઽનુપક્રમ એવ સ્યાત્| નાસ્ત્યુપક્રમઃ પ્રતીકારો યસ્યેત્યનુપક્રમઃ| એવશબ્દો યાપ્યવ્યુદાસાર્થઃ| યાપ્યોઽપિ નિઃશેષાનિવર્તનાદનુપક્રમઃ, કિન્તુ કિઞ્ચિન્નિવર્તનાત્સોપક્રમોઽપિ| અયં ત્વનુપક્રમ એવ|| તસ્માત્તત્રૌષધં કુર્યાદિત્યર્થાદુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- એવંવિધમાર્તમાતુરમુપક્રમ્યમપિ ત્યજેત્પરિહરેત્| ભિષગ્ભૂપૈર્દ્વિષ્ટં- ભિષગ્ભિસ્તથા ભૂપૈ રાજભિર્દ્વિષ્ટમ્, વૈદ્યા રાજાનશ્ચ યં દ્વિષન્તિ| તથા, તેષાં દ્વિષં-શત્રું, ભિષગ્ભૂપાન્યો દ્વેષ્ટિ, તમપિ ત્યજેત્| દ્વિષ્ટં-શત્રું ચાત્મનઃ| હીનોપકરણમિતિ ઉપકરણવિકલં હીનચિકિત્સાઙ્ગમ્| વ્યગ્રં- કાર્યબહુલમન્યકાર્યાપેક્ષિણં કાર્યાન્તરાસક્તચેતસમ્| અવિધેયં- ભિષજઃ, તદાજ્ઞાં યો ન કરોતિ, તમપિ ત્યજેત્| ગતાયુષં- પરિક્ષીણજીવિતમ્| ચણ્ડં- સહસાપકારકરણબુદ્ધિં ક્રૂરકર્માણમ્| શોકાતુરં- સ્ત્ર્યાદિવિરહોત્થેન શોકેન શુચાર્તમ્| ભીરું- સભયમ્| કૃતઘ્નં- યઃ કૃતોપકારોઽપ્યપકારં કરોતિ| વૈદ્યમાનિનં- અવૈદ્યોઽપિ યો વૈદ્યમિવાત્માનં મન્યતે સ્વમતેનૈવૌષધં કરોતિ મૂઢઃ, તમપિ ત્યજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આતુરવિશેષેઽપ્યૌષધં નિષેધતિ-ત્યજેદિતિ| ભિષત્ભૂપૈર્દ્વિષ્ટમાર્તં રોગિણં ત્યજેત્| ભિષજશ્ચ ભૂપાશ્ચ ભિષગ્ભૂપાઃ, તૈર્દ્વિષ્ટમ્-તે યં દ્વિષન્તિ| તેષાં દ્વિષં-ભિષગ્ભૂપાન્ યો દ્વેષ્ટિ| દ્વિષમાત્માનં યો દ્વેષ્ટિ| હીનોપકરણં-ઔષધસામગ્રીરહિતમ્| વ્યગ્રં-કાર્યાન્તરવ્યાકુલમ્| અવિધેયં-વૈદ્યસ્યાનધીનમ્| ગતાયુષમુત્પન્નસ્થાયિરિષ્ટમ્| ભીરું-વ્યાપદ્ભયાત્ ત્યક્તૌષધમ્| કૃતઘ્નમુપકારેઽપ્યપકારિણમ્| વૈદ્યમાનિનં-અવૈદ્યોઽપિ ય આત્માનં વૈદ્યં મન્યતે| એષાં સાધ્યાનામપ્યૌષધં ન કાર્યમિત્યર્થઃ| ઇતિ સુખસાધ્યાદિલક્ષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અસ્ય- અષ્ટાઙ્ગહૃદયાખ્યસ્ય, તન્ત્રસ્ય- તન્ત્ર્યન્તે ધાર્યન્તેઽનેનાયુર્વેદાર્થા ઇતિ તન્ત્રમ્ તસ્ય, અધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ- અધ્યાયાનાં સઙ્ગ્રહઃ સંક્ષેપ એકત્ર રાશીકરણમ્, અતઃ પરં- અસ્માદૂર્ધ્વમ્, સુખસ્મરણાય મયા વક્ષ્યતે| સ૦-ઇમે પૂર્વોક્તાસ્ત્રિંશદધ્યાયાઃ, સૂત્રસ્થાનમુક્તમ્| આયુષ્કામશ્ચ દિનર્ત્વીહે ચ રોગાનુત્પાદનં ચ દ્રવશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| ઈહા ચર્યા ચેષ્ટેત્યેકોઽર્થઃ| તેન આયુષ્કામીયો દિનચર્યા ઋતુચર્યા રોગાનુત્પાદનીયો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયોઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયોઽન્નસંરક્ષા માત્રાશિતીયો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો રસભેદીયો દોષાદિવિજ્ઞાનીયો દોષભેદીયો દોષોપક્રમણીયો દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહઃ સ્નેહવિધિઃ સ્વેદવિધિર્વમનવિરેચનવિધિર્બસ્તિવિધિર્નસ્યવિધિર્ધૂમવિધિર્ગણ્ડૂષાદિવિધિ રાશ્ચોતનાઞ્જનવિધિસ્તર્પણપુટપાકવિધિર્યન્ત્રવિધિઃ શસ્ત્રવિધિઃ શિરાવ્યધવિધિઃ શલ્યાહરણવિધિઃ શસ્ત્રકર્મવિધિઃ ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિઃ| સૂચનાત્સૂત્રમ્, સૂચ્યતેઽનેન સકલતન્ત્રાર્થ ઇતિ સૂત્રસ્થાનમ્, સકલસ્ય તન્ત્રસ્ય શિરઃસ્થાનીયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઇત્યેષ વ્યાધિપ્રતીકારઃ સામાન્યસંક્ષેપાભ્યાં વ્યાખ્યાતઃ, એતાવાનેવાર્થોઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે વ્યાખ્યેય ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| એવં હિ જ્ઞાતે શાસ્ત્રતાત્પર્યં જ્ઞાયતે| શાસ્ત્રે હિ કેચિદર્થા વિધીયન્તે, કેચિદનૂદ્યન્તે, કેચિત્પ્રસ્તુતસિધ્યર્થં અપ્રસ્તુતા અપ્યુચ્યન્તે| શાસ્ત્રતાત્પર્યજ્ઞસ્તુ વિધેયાદીન્વિવિચ્ય શાસ્ત્રાર્થં સુખેન ગૃહ્ણાતિ| અધ્યાયસઙ્ગ્રહોઽપિ સુખગ્રહણોપાયઃ| તેનાધ્યાયસઙ્ગ્રહં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-તન્ત્રસ્યેતિ| અતઃપરં-સઙ્ગ્રહાનન્તરમ્| આ૦ ર૦- અધ્યાયાન્ સઙ્ગૃહ્ણાતિ-આયુષ્કામેતિ| તત્ર આયુષ્કામાદયસ્ત્રિંશદધ્યાયાઃ, સૂત્રસ્થાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- શારીરં શારીરસ્થાનમુચ્યતે| કિંસ્થાનમધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ| કે પુનસ્તે ? તાનાહ| તત્ર ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરમ્| તસ્ય વ્યાપત્ તદ્વ્યાપત્ , તસ્યેતિ ગર્ભપરામર્શઃ, ગર્ભવ્યાપચ્છારીરમ્| અઙ્ગવિભાગં શારીરમ્| મર્મવિભાગં શારીરમ્| વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરમ્| દૂતાદિવિજ્ઞાનીયં શારીરમ્| એવમેતે ષડધ્યાયાઃ, શારીરસ્થાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગર્ભાવક્રાન્ત્યાદયઃ ષટ્, શારીરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- સર્વરોગનિદાનમ્| જ્વરનિદાનમ્| રક્તપિત્તકાસનિદાનમ્| શ્વાસહિક્કાનિદાનમ્| રાજયક્ષ્માદિનિદાનમ્| મદાત્યયાદિનિદાનમ્| અર્શોનિદાનમ્| અતીસારગ્રહણીદોષનિદાનમ્| મૂત્રાઘાતનિદાનમ્| પ્રમેહનિદાનમ્| વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનમ્| ઉદરનિદાનમ્| પાણ્ડુશોફવિસર્પનિદાનમ્| કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનમ્| વાતવ્યાધિનિદાનમ્| વાતશોણિતનિદાનમ્| ઇત્યેવં ષોડશાધ્યાયાઃ, નિદાનસ્થાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સર્વરોગનિદાનાદયઃ ષોડશ, નિદાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ચિકિત્સિતસ્થાનં દ્વાવિંશતિરધ્યાયાઃ| જ્વરચિકિત્સિતમ્| રક્તપિત્તચિકિત્સિતમ્| કાસચિકિત્સિતમ્| શ્વાસહિક્કાચિકિત્સિતમ્| રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમ્| છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્| મદાત્યયચિકિત્સિતમ્| અર્શશ્ચિકિત્સિતમ્| અતીસારચિકિત્સિતમ્| ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમ્| મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતમ્| પ્રમેહચિકિત્સિતમ્| વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતમ્| ગુલ્મચિકિત્સિતમ્| ઉદરચિકિત્સિતમ્| પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતમ્| શ્વયથુચિકિત્સિતમ્| વિસર્પચિકિત્સિતમ્| કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતમ્| વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| વાતશોણિતચિકિત્સિતમ્| ઇમે દ્વાવિંશતિરધ્યાયાશ્ચિકિત્સિતસ્થાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- જ્વરચિકિત્સાદયો દ્વાવિંશતિશ્ચિકિત્સિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અત ઊર્ધ્વં કલ્પસ્થાનમ્| અત્ર કલ્પે વમનકલ્પઃ| વિરેચનકલ્પઃ| વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિઃ| બસ્તિકલ્પઃ| બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિઃ| ષષ્ઠો ભેષજકલ્પઃ| ઇત્યેવં ષડધ્યાયાઃ, કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ - વમનકલ્પાદયઃ ષટ્, કલ્પસ્થાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અત ઉત્તરં, અતોઽસ્માત્કલ્પસિદ્ધિસ્થાનાદૂર્ધ્વમુત્તરતન્ત્રમ્| બાલોપચરણીયઃ| બાલામયપ્રતિષેધઃ| બાલગ્રહપ્રતિષેધઃ| ભૂતવિજ્ઞાનીયઃ| ભૂતપ્રતિષેધઃ| ઉન્માદપ્રતિષેધઃ| અપસ્મારપ્રતિષેધઃ| વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયઃ| વર્ત્મરોગપ્રતિષેધઃ| સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયઃ| તિમિરપ્રતિષેધઃ| લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધઃ| સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયઃ| સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધઃ| કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયઃ| કર્ણરોગપ્રતિષેધઃ| નાસારોગવિજ્ઞાનીયઃ| નાસારોગપ્રતિષેધઃ| મુખરોગવિજ્ઞાનીયઃ| મુખરોગપ્રતિષેધઃ| શિરોરોગવિજ્ઞાનીયઃ| શિરોરોગપ્રતિષેધઃ| વ્રણવિજ્ઞાનીયપ્રતિષેધઃ| સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધઃ| ભઙ્ગપ્રતિષેધઃ| ભગન્દરપ્રતિષેધઃ| ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાદિવિજ્ઞાનીયઃ| ગ્રન્થ્યર્બુદાદિપ્રતિષેધઃ| ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયઃ| ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધઃ| ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયઃ| ગુહ્યરોગપ્રતિષેધઃ| વિષપ્રતિષેધઃ| સર્વવિષપ્રતિષેધઃ| કીટલૂતાદિવિષપ્રતિષેધઃ| મૂષિકાલર્કવિષપ્રતિષેધઃ| રસાયનાધ્યાયઃ| વાજીકરણાધ્યાય ઇતિ| એવમેતે ચત્વારિંશદધ્યાયા ઉત્તરતન્ત્રમ્| તદિતિ બાલસ્ય પરામર્શઃ| દ્વૌ દ્વાવિતિ વર્ત્મનિ દ્વૌ, સન્ધૌ દ્વૌ, યથાસંખ્યેન| ત્રય ઇતિ દૃક્તમોલિઙ્ગનાશેષુ પ્રત્યેકમેકૈકઃ| ગ્રન્થ્યાદિક્ષુદ્રરોગગુહ્યરોગેષુ પૃથગ્દ્વયં પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વૌ| અનપત્યાનામપ્રજાનાં પુંસાં ચત્વારિંશોઽધ્યાયો બીજપોષણઃ શુક્રવૃદ્ધિહેતુરિતિ| ઇત્યેવમનેન પ્રકારેણ, સવિંશમધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સૂત્રશારીરનિદાનચિકિત્સાકલ્પસિદ્ધ્યુત્તરતન્ત્રૈરુદીરિતમિતિ ભદ્રમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાન આયુષ્કામીયોઽધ્યાયઃ પ્રથમઃ|| ૧||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બાલોપચરણીયાદયશ્ચત્વારિંશત્, ઉત્તરમ્| આ૦ ર૦- ઇતિ ષડ્ભિઃ સ્થાનૈર્વિંશમધ્યાયશતમસ્મિન્ શાસ્ત્રે ઉક્તમ્| અત્રાયુષ્કામરોગાનુત્પાદનદ્રવાદિશબ્દાઃ આયુષ્કામીયરોગાનુત્પાદનીયદ્ગવદ્ગવ્યવિજ્ઞાનીયાદિસંજ્ઞાનાં લક્ષકાઃ| દિનર્ત્વીહાદિશબ્દાઃ દિનચર્યર્તુચર્યાદિસંજ્ઞાનાં વાચકાઃ| શુદ્ધ્યાદયઃ-શોધનાદિદ્રવ્યગણાઃ| દૃક્સેકઃ-આશ્ચોતનમ્| ક્ષારાગ્નિકર્મિક એકોઽધ્યાયઃ| મદાદયો-મદાત્યયાદયઃ| વિશિ-વિડ્રોગયોરતીસારગ્રહણ્યોઃ| મૂત્રિતે-મૂત્રરોગયોઃ મૂત્રકૃચ્છ્ર (મૂત્રાઘાત) પ્રમેહયોઃ| ભૂતગે-ભૂતવિજ્ઞાનીયતત્પ્રતિષેધયોઃ| વર્ત્મસુ-વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનપ્રતિષેધયોઃ| સન્ધિષુ-સન્ધિગતરોગવિજ્ઞાનપ્રતિષેધયોઃ| દૃગાદિષુ ત્રયઃ, ન તુ પ્રત્યેકમ્| સર્વગાદિષુ ષટ્સુ પ્રત્યેકં દ્વૌ, વિજ્ઞાનપ્રતિષેધભેદાત્, વ્રણે તુ વ્રણસદ્યોવ્રણભેદાત્| સર્વગે-સર્વાક્ષિરોગે| ભઙ્ગે-અસ્થિભઙ્ગે| ગ્રન્થ્યાદિપ્રભૃતિષુ ત્રિષુ પૃથક્ દ્વયં, વિજ્ઞાનપ્રતિષેધભેદાત્| અનપત્યાનાં બીજપોષણો-વાજીકરણમ્| વિંશંવિંશત્યુત્તરમ્| ઇત્યધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| અધ્યાય આયુષ્કામીયઃ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતઃ|| ૧||