௧. ஆயுஷ்காமீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦ - ஶ்ரீ மஹாகணபதயே குருதே நமஃ| ஶ்ரீஆநந்திநீமடாய நமஃ| தீப்த்யா யஸ்யேந்த்ரநீலோபலஶகலரஜோநீலயா நீலிதாபாஂ லக்ஷ்மீமுத்தப்தபாஸ்வத்கநகருசிமபி ஸ்பர்ஶரோமாஞ்சிதாங்கீம்| காலீத்யாஶங்கமாநஃ ஸ்புரததரபுடஶ்சக்ரபாணிஃ கிலாபூத்பர்தா லோகஸ்ய ஶஶ்வத்ஸ பவது பவதாஂ பூதயே பத்மநாபஃ|| ௧|| கோ மத்ஸரிணி லோகேऽஸ்மிந்வித்வாந்கிஞ்சிச்சிகீர்ஷதி| கிந்து கஶ்சித்பவேத்ஸாதுஸ்ததோऽயஂ மத்பரிஶ்ரமஃ|| ௨|| ஶ்ரீமந்மகாங்கதநயஷ்டீகாமஷ்டாங்கஹதயஸ்ய| ஶ்ரீமாநருணஃ கே ஸம்யக்த்ரஷ்டுஃ பதார்தபோதாய|| ௩|| இஹ ஹி ஶாஸ்த்ராரம்பே ஶாஸ்த்ரபரிஸமாப்தயே ஸர்வ ஏவ ஸபாபூஷணபூதா நிகிலஜநஜநிதப்ரமோதஸஂதோஹா ருசிரருசிரசிதவசநசஂதநசர்சிதப்ரபஂதாஃ ப்ரபஂதவிரசநப்ரவரா இஷ்டதேவதாநமஸ்காரஂ தந்த்ரகாரா விததுஃ| ததயமபி தந்த்ரகாரோऽபீஷ்டதேவதாநமஸ்காரபுரஃஸரஂ தந்த்ரமாரிரிப்ஸுரிதமாஹ-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦ - ராக ஆதிர்யேஷாஂ தே ராகாதயஃ| ஆதிஶப்தேந த்வேஷலோபாதிபரிக்ரஹஃ| ருஜந்தீதி ரோகாஃ| தேஹமநஸீ ஸந்தாபயந்தீத்யர்தஃ| நநு மநஃஸ்திதத்வாந்மந ஏவ தே ருஜந்தீதி வக்துஂ யுக்தம்| மைவம்| தேஹமநோலக்ஷணயோர்வஸ்துநோராதாராதேயபாவேந ஸ்திதத்வாத்த்வயோரபி ஸந்தாபோ யுக்தஃ| யதா ஆதேயேநாயோகோலகேந ஸந்தப்தேந ததாதாரஸ்ய கடாஹாதேஃ ஸந்தாபஃ| ஆதாரேண ச கடாஹாதிநா ஸந்தப்தேநாதேயஸ்ய கதாதேஃ ஸந்தாபஃ| ததேவஂ ராகாதயோ த்வயஂ ருஜந்தீதி ந்யாய்யமேதத்| ததா ஸததாநுஷக்தாஃ ஸர்வகாலஂ ப்ரஸதாஃ, ஸஹஜா இத்யர்தஃ| அஶேஷகாயப்ரஸதா அஶேஷஶ்சாஸௌ காயஶ்சாஶேஷகாயஃ| தத்ர ப்ரஸதா அநுகதாஃ| யத்வாऽஶேஷாஶ்ச தே காயாஶ்சாஶேஷகாயாஃ| ஸர்வாணி ஶரீராணி கஜதுரகோரகாதிஸம்பம்தீநி தாநி ப்ரகர்ஷேண ஸதா கதாஃ| ததா அஶேஷாஃ ந வித்யதே ஶேஷோ யேஷாஂ தேऽஶேஷாஃ ஸர்வே ஸமூலாஃ| ஸபீஜா இத்யர்தஃ| ததௌத்ஸுக்யமோஹாரதிதாஃ| ஔத்ஸுக்யஂ விஷயோத்கண்டா கதோऽபிலாஷஃ| மோஹஃ கார்யாகார்யாநபிஜ்ஞத்வம்| அரதிரநவஸ்திதிஃ| ஸ்தாநாஸநாதிஷு| ஔத்ஸுக்யஂ ச மோஹஶ்சாரதிஶ்ச தா தததி யே ராகாதயஸ்த ஏவம்| தாநேவஂவிதாந் யோ பகவாந் ஜகாந தஸ்மை ததாபூதாயாபூர்வவைத்யாய நமோऽஸ்து| தஂ பூஜயாமீத்யர்தஃ| அத ஏவாஸாவபூர்வ ஆஶ்சர்யபூதோ வைத்யஃ| அந்யோ ஹி யோ வைத்யஃ ஸ ஜ்வராதீநப்யசிரோத்திதாந் ரோகாநேதத்விஶேஷணைஉரபராமஷ்டாந்ந ததா ஹர்துஂ ஸமர்தஃ| கிமுத ராகாதீநஸாத்யலக்ஷணலக்ஷிதாந்| ததா சாஸாத்யலக்ஷணம்|(அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ. ௩௨)"அநுபக்ரம ஏவ ஸ்யாத் ஸ்திதோऽத்யந்தவிபர்யயே| ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிகத்" இதி| யத்வா ந வித்யதே பூர்வோ யஸ்மாதஸாவபூர்வஃ| பூர்வேப்யஃ ப்ரதம இத்யர்தஃ| அபூர்வஶ்சாஸௌ வைத்யோऽபூர்வவைத்ய இத்யர்தஃ| ஏவஂவிதஂ சாபிமதநமஸ்காரஶ்லோகஂ விரசயந் க்ரந்தகத்க்ரந்தஸ்ய ரோகோபஶாஂதிஃ ப்ரயோஜநமிதி ப்ரதிபாதயதி| ததா சாஹ சரகமுநிஃ (ஸூ. அ. ௧|௫௨)"தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்" இதி| ஏவஂ ச தாதுஸாம்யேந ப்ரயோஜநேந ப்ரயோஜநவதிதஂ தந்த்ரம்| ததா தத்பாடாத்ததர்தாவபோதாத்தத்வித்யநுஷ்டாநாச்ச ஆரோக்யாக்யஸ்யோபேயஸ்ய ததாபிமதஸ்யாயுஷஃ பரஸ்ய புருஷார்தஸ்ய மோக்ஷாக்யஸ்ய ச பரமார்தத இதமேவ தந்த்ரமுபாயஃ| அஸ்மாச்சோபாயோபேயலக்ஷணஸம்பதாத் ஸம்பந்தவதிதஂ தந்த்ரம்| ததா ஹேதுலிங்கௌஷத்யாக்யஸ்கந்தத்ரயமஸ்யாபிதேயஂ தேநாபிதேயேநாபிதேயவத்தந்த்ரம்| ஏவஂ ச க்ரந்தகதாத்ர ப்ரயோஜநஸந்பந்தாபிதேயா யுக்த்யைவோக்தாஃ| இந்த்ரவஜ்ரோபேந்த்ரவஜ்ராவிரசிதத்வாதுபஜாதிவத்தம்| யதா, "அநந்தராபாதிதலக்ஷ்மஶோபௌ பாதௌ பவேதாஂ விவிதைர்விகல்பைஃ| யாஸாமிமாவந்யயதிப்ரபஞ்சௌ ஸ்மதாஃ ஸ்மதிஜ்ஞைருபஜாதயஸ்தாஃ||" இதி| ஸர்வத்ரைவ சாத்ர தந்த்ரேऽநுஷ்டுபா ஸமாநீப்ரமாணீவிதாநாதிபேதபிந்நதயா விரசநம்| யத்புநரவஸராந்தரே வத்தாந்தரவிரசநமிஹ தத்ஸலக்ஷணஂ வ்யஞ்ஜயிஷ்யாமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶ்ரீகணேஶாய நமஃ| பஷ்டே கூர்மதயா சதுர்புஜதயா தோர்மண்டலே மந்தரஂ ருத்த்வா க்ஷீரஸமுத்ரமோஷதிபதஂ நிர்மத்ய நிஷ்பாதிதைஃ| ஆநீதைரமதைர்பிஷக்தமதயா யோஷித்தயா பாயிதைர்தேவாநாமஜராமரத்வமகரோத்தஸ்மை நமோ விஷ்ணவே||௧|| ஹேமாத்ரிணா சதுர்வகசிந்தாமணிவிதாயிநா| ததுக்தவ்ரததாநாதிஸித்த்யாங்காரோக்யஸித்தயே||௨|| க்ரியதேऽஷ்டாங்கஹதயஸ்யாயுர்வேதஸ்ய ஸுக்ரஹா| டீகா சரகஹாரீதஸுஶ்ருதாதிமதாநுகா|| ௩|| சரகே ஹரிசந்த்ராத்யைஃ ஸுஶ்ருதே ஜைஜ்ஜடாதிபிஃ| டீகாகாரைர்ந நிர்ணாதமிஹ ஹேமாத்கிணோதிதம்|| ௪|| தேஶப்ரஂஶபயாத்விசால்ய லயிநஃ ஸ்நேஹைஃ ப்ரதாபைஃ பரஂ ப்ரத்ராவ்ய ப்ரஸதாந் ப்ரவேஶ்ய பரிதோ துர்கோதரஂ த்ராக்ததஃ| ஊர்த்வாதோகதி நிர்கமய்ய மதநைர்தந்த்யாதிபிர்வித்விஷோ தோஷாநத்ரடி ராமராஜ்யமகதங்காரேண ஹேமாத்ரிணா|| ௫|| ஹேமாத்ரிர்நாம ராமஸ்ய ராஜ்ஞஃ ஶ்ரீகரணேஷ்வதி| நநூபௌ பகவந்நிஷ்டஷாங்குண்யகரணேஷ்வதி|| ௬|| ஸர்வேஷாஂ த்வீபவர்ணாணாஂ மேருருத்தரதஃ ஸ்திதஃ| ததஸ்து ஸர்வோத்தரதா ஹேமாத்ரௌ தஶ்யதே யதஃ|| ௭|| ஸேவ்யா ஹேமாத்ரிடீகேயமாயுர்வேதரஸாயநம்| ஆயுர்வேதாத்மநாஂ புஂஸாஂ நிர்தோஷத்வம் ஹி நாந்யதா||௮|| அஷ்டாங்கஹதயஂ முக்யமநுக்தேऽஷ்டாங்கஸங்க்ரஹஃ| தந்த்ராந்தராணி சோக்தாநி வைஷம்யே விவதாநி ச||௯|| ஆயுர்வேதஂ வ்யாசிக்யாஸுஃ ஶ்ரீவாக்படாசார்யஃ ப்ரதமஶ்லோகேநேஷ்டதேவதாஂ நமஸ்கரோதி-ராகாதிரோகாநிதி| ஸ சாபூர்வவைத்யஃ| அபூர்வத்வஂ ச அத்புதஶக்தித்வம்| தச்ச ஜ்வராதிவிலக்ஷணாநாஂ ரோகாணாஂ காதேந| தே ச ராகாதயஃ| ஶுத்தஸ்ய சேதஸோ ரஜஸ்தமோப்யாஂ ரஞ்ஜநஂ ராகஃ| ததாதயஸ்தந்மூலாஃ காமக்ரோதாதயஃ| ஜ்வராதிவிலக்ஷணத்வமேவாஹ-ஸததாநுஷக்தாந், ஸர்வகாலமாத்மநா ஸம்பத்தாந்| நநு, ஜ்வராதயோऽபி குலோத்பவாஃ ஏவமித்யத ஆஹ-அஶோஷகாயப்ரஸதாந், யாவந்த்யாத்மநஃ ஶரீராணி தாநி ஸர்வாண்யபிவ்யாப்ய ஸ்திதாந்| நநு, குலோத்பவா அபி குஷ்டார்ஶோமேஹாத்யா அநந்தவ்யக்திபேதேநைவமித்யத ஆஹ-அஶேஷாந், ஸர்வாநேவ யுகபத்ப்ரதிதேஹஂ ஸ்திதாந்| நநு, ஸத்கார்யவாதிநாஂ மதே ஜ்வராதயோऽபி ஸூக்ஷ்மரூபேணைவமித்யத ஆஹ-ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிதாந், ஔத்ஸுக்யம் அவிசார்யகார்யப்ரவத்திஃ, மோஹோ விசாராஶக்திஃ, அரதிஃ அஸந்தோஷஃ தா ததத்யாத்மநஃ ஸமர்பயந்தீதி ததா| ஔத்ஸுக்யாதீநி ஸ்வகார்யண்யத்புதாநி ஸமர்பயந்தஃ ஸர்வே ஸர்வதேஹேஷு ஸர்வதா ஆத்மாநஂ க்லேஶயந்தீதி ஜ்வராதிவிலக்ஷணா ஏவ ராகாதிரோகாஃ| ஜகாநேதி மோக்ஷஶாஸ்த்ரப்ரணயநேந வதோபாயஂ தர்ஶிதவாந்| ந து ஸ்வயஂ ஹதவந்| ததா ஹ்யதுநா காமாத்யதர்ஶநஂ ஸ்யாத்||

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அதேதி| அதஶப்தோऽஸ்மிந்மங்கலாதிகாராநந்தர்யேஷு த்ரஷ்டவ்யஃ| மங்கலாதீநாஂ ஹி ஶாஸ்த்ராணாஂ ததத்யேதணாஂ நிஷ்ப்ரதிபந்தா ப்ரவத்திரபிப்ரேதார்தஸாதநாய ஜாயதே| அதஶப்தஶ்சாயஂ மங்கலார்தஃ| ததா சோக்தம்-"ஓங்காரஶ்சாதஶப்தஶ்ச த்வாவேதௌ ப்ரஹ்மணஃ புரா| கண்டஂ பித்வா விநிர்யாதௌ தேநேமௌ மங்கலௌ ஸ்மதௌ||"இதி| அதோऽதிகாரே| ஆயுஷ்காமீயஂ ஶாஸ்த்ரமதிக்ரியதே யாவதத ஊர்த்வஂ ப்ரதந்யதே ஆதந்த்ரபரிஸமாப்தேஸ்தத்ஸர்வமாயுஷ்காமீயஂ வேதிதவ்யம்| அத ஆநந்தர்யே ச| நமஸ்காராதநந்தரமாயுஷ்காமஹிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| கதஂ புநரேகஸ்யைவ தந்த்ரகாரஸ்ய வ்யாக்யாஸ்யாம இதி பஹுவசநஂ யுஜ்யதே| ப்ரூமஃ| "அஸ்மதோ த்வயோஶ்ச" இத்யேகத்வேऽபி பஹுவசநவிதாநாதபிலஷந்தீதி| யுக்தமேவாத்ரைகஸ்மிந்நபி பஹுவசநம்| ஆயுஃ ஶரீரேந்த்ரியஸத்வாத்மஸஂயோகஃ| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௧|௪௧)-| "ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகோ தாரி ஜீவிதம்| நித்யகஂ சாநுபத்தஂ ச பர்யாயைராயுருச்யதே||" இதி| ஏதீத்யாயுஃ| ஸந்ததஂ யாதீத்யர்தஃ| ஏவஂவிதஂ கத்வரஸ்வபாவமபி ஹிதாஹாரவிஹாரஸேவாதிபிரஹிதவர்ஜநேந ச கதமேதத் ஸ்திரீபவேதித்யேவஂ காமயந்தே யே தே ஆயுஷ்காமாஃ| தேப்யோ ஹித ஆயுஷ்காமீயஃ| ஸ புநராயுர்வேதாகமாதிப்ரகரணஸமுதாய ஆயுஷ்காமயமாநேநேத்யாதிகஃ| ஆயுஷ்காமீய இதி இஸுஸோஃ ஸாமர்த்யே இதி ஷாதேஶஃ| தஸ்மை ஹிதமிதி சஃ| ஆயுஷ்காமீயஶப்தோऽத்யாயவிஶேஷணார்தோ நீலோத்பலதலவத்| பஹுஷ்வத்யாயேஷு ஸத்ஸு கதமமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம ஆயுஷ்காமீயமிதி| அதிகதோऽத்யாயநாயேத்யத்யாயஸ்தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ விவிதப்ரகாரேண விஶேஷேண வா கதயிஷ்யாமஃ| ஆயுஷ்காமைஃ பூர்வஂ தஷ்டத்வாதஸ்யாத்யாயஸ்யாயுஷ்காம இதி ஸஂஜ்ஞா| அர்தகதிமதிகத்யாத்யாய இதி நாம| ததா சோக்தம்| (ச. ஸூ. அ. ௩௦|௬௫)- "அதிகத்யேயமத்யாயநாமஸஂஜ்ஞா ப்ரதிஷ்டிதா" இதி| தத்ர பதஸமுதாயோ வாக்யஂ வாக்யஸமுதாயஃ ப்ரகரணஂ, ப்ரகரணஸமுதாயோ யஃ, ஸோऽத்யாயஃ, அத்யாயஸமுதாயஃ ஸ்தாநஂ, ஸ்தாநஸமுதாயஸ்தந்த்ரமிதி| விஶப்தோ நாநார்தஃ| ஆஙபிவிதௌ| உத்தராக்யஶ்சாயமலங்காரஃ| தஸ்ய ஹி லக்ஷணம்| (காவ்யாலங்காரே அ, ௭|௯௩)- "உத்தரவசநஶ்ரவணாதுந்நயநஂ யத்ர பூர்வவசநாநாஂ க்ரியதே ததுத்தரஂ ஸ்யாத்" இத்யாதி| ததோऽநேந வாக்யேந ஶிஷ்யவசநமீதஶமுந்நீயதே| ஸஂஸாரேऽஸ்மிந்நமீ ப்ராணிநோ நாநாரோகாநீகாபிபூதாஸ்த்ராதாரமலபமாநாஶ்சதுர்வர்காத் ப்ரஶ்யந்தே| தத்கோ நு பகவந்நத்ரோபாயஃ ஸ்யாதிதி கதப்ரஶ்நோ குருஃ ப்ரதிஜஜ்ஞே, அதாத ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| அத ஶிஷ்யவசநாநந்தரம்| அதோ ஹேதோர்யஸ்மாதயஂ ஶிஷ்யஃ ஶ்ருதகுலஶீலாதிஸஂபந்நோ தீமேதாகுணபூஷணபூதஶ்ச| வி விவிதைஃ ப்ரகாரைஃ ஆ ஶிஷ்யபோதோத்பத்தேஃ| ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமோ வர்ணயிஷ்யாமஃ| நநு கீதஶஂ தத்விவிதப்ரகாரமாக்யாநம்| ப்ரூமஃ| பததஃ, ததர்ததஃ, ப்ரயோஜநதஃ, சோத்யதஃ, பரிஹாரதஃ, ஸம்பந்தாபிதேயதஶ்ச| பததோ யதா, ஆயுரிதீதஂ பதம்| ததர்ததோ யதா ஏதீத்யாயுஃ| ப்ரயோஜநதோ யதா, அத்ரைவ தர்மார்தஸுகஸாதநம்| சோத்யதோ யதா, நநு கதமேதத்கேவலஂ தர்மார்தஸுகஸாதநமிதி வக்துஂ பார்யதே| யதோऽஸ்யாயுஷஃ கர்மைவ கேவலஂ தர்மஸாதநமிதி வக்துஂ நோ பார்யதே| யதோऽஸ்யாயுஷஃ பரிபாலநார்தஂ விஶஸ்தாஃ காககத்ரபாஸாதயோ ராஜயக்ஷ்மசிகித்ஸிதே போஜ்யா இத்யுக்தம்| அபக்ஷ்யாஶ்சைதே| ஶ்ருதிஸ்மத்யோரபக்ஷ்யத்வேநோக்தத்வாத்| ஏவமபக்ஷ்யபக்ஷணாத்திஂஸயா ச பாபயோகஃ| தத்யோகாச்சாதர்மஸாதநஂ ந தர்மஸாதநமிதி| பரிஹாரதோ யதா, அத்ரைவஂ பரிஹாரோ யஜ்ஞாதிகாரிஶரீரநிமித்தஂ காகாதீநாஂ விஶஸநஂ பக்ஷணஂ விதீயமாநஂ நாதர்மாய| இதரதா க்ரீடார்தஂ க்ரியமாணமதர்மாயைவ| ததா ச காகாதயோऽபி தத்ஸாதநோபயோகாத்தர்மேண தத்பலேந ஸம்பத்யந்தே யஜ்ஞியா இவ பஶவஃ| ததேவமாயுஷோ தர்மஸாதநத்வஂ ஸ்திதம்| ஸம்பந்தாபிதேயௌ தூக்தாவேவ| நநு ஸந்த்யேவாந்யாந்யபி மஹர்ஷிப்ரணீதாந்யாயுர்வேததந்த்ராணி, கிமநேந தந்த்ரேண கதேநேதி| அத்ர ப்ரூமஃ| அபரதந்த்ராணாஂ ஸாவத்யத்வாதிதமுச்யதே| அந்யாநி ஹி தந்த்ராணி ஸதோஷாணி| ததா ஹி| யதேதத்தாவத்பகவதா சரகமுநிநா ப்ரணீதஂ தந்த்ரஂ ரத்நாகர இவ கந்பீர்யாதிஶயயோகாத்துர்போதம்| தஸ்யாபி ஸதோஷதாஂ ப்ரகடயந்தி வாசாடாஃ| ததா ஹ்யாதௌ தத்ஸூத்ரம்| அதாதோ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| அத்ர தீர்கஞ்ஜீவிதீய இதி ஶாஸ்த்ராதாவயுக்தம்| யதோ (ச. ஸூ. அ. ௧ ஶ்லோ. ௩) தீர்கஂ ஜீவிதமந்விச்சந்நித்யஸ்யாநுகரணஂ தீர்கஞ்ஜீவிதமிதி| ஸோऽஸ்மிந்நத்யாயேऽஸ்தீதி சஃ| தஸ்யாத்யாயாநுவாகயோர்லுகி ஸதி தீர்கஞ்ஜீவிதமிதி ப்ராப்நோதி| ததிதமவிதிதபரமார்தஶப்தஸ்வரூபாணாஂ வசநம்| ததாஹி| அத்யாயாநுவாகயோரித்யாதௌ ஸூத்ரே விகல்பேந சாயஂ லுகிஷ்யத இதி ஜகாத ஜயாதித்யஃ| தேந லுகஃ பாக்ஷிகத்வாதத்ர லுக் ந பவதீத்யேவஂ யுக்தமுக்தமிதம்| தீர்கஶப்தேந குணோऽபிதீயதே ஜீவிதஶப்தேநாபி குண ஏவ| தஸ்மாத்த்வயோரபி குணத்வாதாதாராதேயபாவோ ந யுக்தஃ, யதோ குணாஶ்ரயோ நோக்த இதி| ததா ச வைஶேஷிகாஃ| நிர்குணா குணா இதி| அத காலஶப்தஂ லுப்தஸ்வரூபஂ நிர்திஶ்ய தீர்கஜீவிதீயஶப்தோ நிர்திஶ்யதே ததா யுக்தமேவைதத்| ததா இந்த்ரியோபக்ரமணீயேऽத்யாயே சப்ரத்யயோத்பத்திஃ கதமேவஂ விதீயதாஂ யதோऽஸ்மிந்நத்யாய இந்த்ரியோபக்ரமணஶப்தோ நாஸ்த்யேவ| ஏவமபாமார்கதண்டுலீயேऽபாமார்கதண்டுலஶப்தஸ்யாபாவாச்ச ப்ரத்யயோத்பத்திர்துர்லபா| ததா திவ்யாம்பஸோ காங்கஸமுத்ரபேதஃ பரீக்ஷா ச நோக்தா| ப்ரத்யுத தத்ர பட்யதே| (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௧௯௧)- "ஜலமேகவிதஂ ஸர்வஂ பதத்யைந்த்ரஂ நபஸ்தலாத்| தத்பதத்பதிதஂ சைவ தேஶகாலாவபேக்ஷதே" இதி| ததா நாலிகேரோதகஸ்ய குணா நோக்தாஃ| ததா, அபக்வக்வதிதக்ஷீரஸ்ய ஸ்வரூபவிஶேஷோ நோக்தஃ| ததா கஷாயே கியதௌஷதஂ கிமவஶேஷஂ க்வதநீயமித்யாதி ச நோக்தம்| மிஶ்ரகே ஸ்நேஹ ஏவமப்யதாதஸௌ| "த்ரிவத்தாஂ த்ரிபலாஂ தந்தீஂ தஶமூலஂ பலோந்மிதம்| சதுர்குணஂ ஜலஂ தத்த்வா" இத்யாதி| ததேஷாமௌஷதாநாஂ கியந்மாநமபி ஸலிலேநைதாவதா கீதஶஂ கிமுத க்வாதநிர்யாஸாவிதி| ததா க்வதிதஶீததோயமபி கியதா பாகேந பத்யஂ பவதீதி நோக்தம்| முத்கோ க்ராஹீதி ச நோக்தம்| ததா ச தத்பாடஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௨)-"கஷாயமதுரோ ரூக்ஷஃ ஶீதஃ பாகே கடுர்லகுஃ| விஶதஃ ஶ்லேஷ்மபித்தக்நோ முத்காஃ ஸூப்யோத்தமோ மதஃ||" இதி| ததா வாஸ்துகாதீநாஂ லகுத்வஂ நோக்தம்| ததாச தத்பாடஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௮௫)- "பாடாஸுஷாஸடீஶாகஂ வாஸ்துகஂ ஸுநிஷண்ணகம்| வித்யாத்க்ராஹி த்ரிதோஷக்நஂ பிந்நவர்சஸ்து வாஸ்துகம்||" இதி| ததேக்ஷுவர்கே, (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௩௪)- " ஶைத்யாத்மஸாதாந்மாதுர்யாத்பௌண்ட்ரகாத்வாஂஶிகோ வரஃ" இத்யஸாவப்யதாத்| பௌண்ட்ரகஶ்ச வாஂஶிகாத்வர இதி ஸுப்ரஸித்தமேதத்| அத்ர மதிவைபவாத்பட்டாரகஹரிஶ்சந்த்ரௌ வ்யாக்யாவிஶேஷமவோசதாம்| யதா பௌண்ட்ரகாத்வாஂஶிகோऽவர இதி| ஏவஂ சைததுபபந்நமேவ| ததேவமாத்ரேயஸ்யாபி தந்த்ரே யதோ பஹவோ தோஷா உத்பாவ்யந்தே, ததஃ கா கணநா தந்த்ராந்தராணாம்| ததா வேதோத்பத்திரிதி ஸஂஜ்ஞா தந்த்ரேऽஸ்மிந்ஸதோஷத்வாந்ந கதா| ததா ஹி| ஆயுஷோ வேத ஆயுர்வேதஃ, தஸ்யோத்பத்திராயுர்வேதோத்பத்திரிதி பவிதவ்யம்| அத்ர கேசிதாஹுஃ| ஆயுஃஶப்தலோபஂ கத்வேஹ நிர்தேஶஃ கதஃ| ஏவமபி ஸதி லோபஸ்தாவதமங்கலஃ| ஸோऽப்யாயுஷஃ ஸ ச ஶாஸ்த்ராதௌ| இத்யந்யாய்யைவைஷா ஸஂஜ்ஞா| கிஂச வேதோத்பத்திரித்யேததபி தாவத்வக்துஂ ந யுஜ்யதே, நித்யத்வாதஸ்ய வேதஸ்ய| நித்யோ ஹ்யயமாயுர்வேதஃ| ஆயுஃஸந்தாநாதிநித்யத்வாத்| ததா ஹ்யாயுஃஸஂதாநஃ| ஸர்வப்ராணிஸஂவேத்யஶரீராபரஶரீரகோ மநஃப்ரபந்தநித்யதயா நித்யஃ| அஸ்ய நித்யத்வாதாயுர்வேதோऽபி நித்யஃ| நித்யத்வாச்சாஸ்யோத்பத்திமத்த்வஂ வக்துமயுக்தம்| நந்வவபோதோபதேஶாப்யாமுத்பத்திரஸ்யோபலப்யதே| யதஃ ப்ராகுபதேஶாந்நாஸாவுபலப்யதே| அத உபதேஶாநந்தரமுபதேஶத்வாரேணோபலப்யதே| தஸ்மாதவபோதோபதேஶாவஸ்யோத்பத்திகாரணத்வேந கல்பயித்வோத்பத்திமத்த்வமஸ்யோச்யத இதி கைஶ்சிதூசே| நைதத்யுக்தம்| யதஃ ஸதோ போதோபதேஶௌ ஸ்தோ நாஸதஃ| ததா சாசஷ்டே லோகஃ| அமுநா குருணா சாத்ராயோபதிஷ்டஂ ஶாஸ்த்ரமிதமிதி| ஸத ஏவோபதேஶாவபோதௌ ஸ்தஃ| தஸ்மாந்நாவபோதோபதேஶாவஸ்யோத்பத்திகாரணமித்யதோऽபி ஹேதோர்வேதோத்பத்திஸஂஜ்ஞேத்யயுக்தா| இதி ஸஂஜ்ஞாநாஂ ஸாவத்யத்வஂ நிரூப்ய நிரவத்யாயுஷ்காமீயஸஂஜ்ஞா ஹி தந்த்ரே கதா| யயோச்சாரிதமாத்ரயைவாऽஶேஷஸ்தந்த்ரார்தஃ ப்ரகாஶ்யதே| ப்ரதிஸ்தாநஂ ச யோऽத்யாயஃ ப்ரதமஸ்தத்ஸஂஜ்ஞயா ஸ்தாநார்தஃ| அந்யே ச யேऽத்யாயாஸ்தந்த்ரேऽஸ்மிஂஸ்தத்ஸஂஜ்ஞாபிர்யதாஸ்வதந்த்ரமர்தஜாதஂ ப்ரகாஶயந்த இதி| இதமிதாநீஂ பச்யதே தந்த்ரகாரஃ| யதஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே கிஂசிதுச்யதே ஸ்ம பவத்பிஸ்தத்ஸ்வபுத்திபரிகல்பிதமுத நேத்யாஹ| ஸ௦ - இதிஶப்த ஏவமர்தே| யதா இதி ஹ ஸ்ம, தாநாஹ| ஹஶப்தோऽநுகம்பாயாம்| ப்ரூதாதோஃ ஸ்ம உபபதே பூதாநத்யதநபரோக்ஷே 'லட் ஸ்மே' இதி லட ஆஹாதேஶஃ| அத்ரேரபத்யமாத்ரேயஃ| 'இதஶ்சாநிஞஃ' இதி டக்| ஆத்ரேய ஆதிர்யேஷாஂ தந்வந்தரிப்ரபதீநாஂ த ஏவம்| மஹாந்தஶ்ச தே ஷயஶ்ச மஹர்ஷயஃ| மஹத்வஂ தஜ்ஜ்ஞாநாதிஶயயோகாத்| தேநாயமர்தோऽநேந காரணேநாநுகம்பயா, ந து பலாகாங்க்ஷயா, பகவந்த ஆத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயோऽப்ருவந்| நாஸ்மாபிஃ ஸ்வமதிபரிகல்பிதஂ கிஞ்சிதப்யத்ரோக்தம்| கேவலஂ தூதஸந்தேஶவசநந்யாயேந யுகாநுரூபஃ க்ரமமாத்ரோऽந்யதா கத இத்யர்தஃ| ததா சாஸ்யைவஸங்க்ரஹே- (ஸூ. அ. ௧) "ந மாத்ராமாத்ரமப்யத்ர கிஞ்சிதாகமவர்ஜிதம்| தேऽர்தாஃ ஸ க்ரந்தஸந்தர்பஃ ஸஂக்ஷேபாய க்ரமோऽந்யதா" இதி| ததேவமாகமப்ராமாண்யமஸ்ய தந்த்ரஸ்யேத்யுக்தஂ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே அதேதி| அத ஸ்வேஷ்டதேவதாநமஸ்காராநந்தரம்| அதோ ஹேதோர்வ்யாக்யேயஃ| யதோऽயமாயுர்வேதோ வ்யாதிப்ரதீகாரவ்யாக்யாநம்| ஆயுர்வைரிணோ ஹி வ்யாதயஃ| வ்யாக்யா ச ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாஂ ஸஂக்ஷேபவிஸ்தராப்யாஂ ச கதா ஸுக்ரஹா பவதி| தத்ராதௌ வ்யாதிப்ரதீகாரஸ்ய ஸாமாந்யஸஂக்ஷேபவ்யாக்யார்தமயமத்யாயஃ, ஆயுஷ்காமஹிதத்வாச்ச ஆயுஷ்காமீயஃ| நந்வேவஂ சேத்ஸர்வேऽபி ஆயுஷ்காமீயாஃ| ஸத்யஂ, கிந்து ப்ரதமோऽயமத்யாயோ மங்கலார்தா சேயஂ ஸஂஜ்ஞா| மங்கலாதீநி ச ஶாஸ்த்ராணி ப்ரதந்த இத்யஸ்யேயஂ ஸஂஜ்ஞா கதா| அந்யேஷாஂ து வ்யாக்யேயார்தாநுரூபா திநசர்யாதிஸஂஜ்ஞாஃ கரிஷ்யதி| ஆ௦ ர௦- ஆத்மகதிஂ ப்ரமாணயதி-இதி ஹேதி| ப்ராமாண்யஂ சாப்தவாக்யத்வாத்| ஆப்தாஶ்சாத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| தே ச, இதி ஹ ஏவமேவ, ஆஹுஃ ஸ்ம உக்தவந்தஃ, யதா வயஂ வக்ஷ்யாமஃ| தேந வயமப்யாப்தாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஆயுர்வேதயதி ஜ்ஞாபயதி ப்ரகதிஜ்ஞாநரஸாயநதூதாரிஷ்டாத்யுபதேஶாதித்யாயுர்வேதஃ| தஸ்யோபதேஶா ஆயுர்வேதோபதேஶாஃ| உபதிஶ்யந்த ஆயுர்வேதார்தா உபபத்திபிரித்யுபதேஶா ஆயுர்வேததந்த்ராணி| தேஷு பரமாதரஃ பாடாவபோதாநுஷ்டாநரூப உத்கஷ்டோ யத்நஃ கார்யஃ| ஆயுர்வேதோபதேஶேஷ்விதி பஹுவசநநிர்தேஶாதயமர்தோ போத்யதே| பஹுஷ்வாயுர்வேததந்த்ரேஷு யத்நஃ கார்யஃ| அநேகாயுர்வேதாவலோகநாத்தி சிகித்ஸாயாஂ வைத்யஸ்ய ந மநாகபி ஸந்தேஹோ ஜாயதே| கிஂ குர்வதா புருஷேண-ஆயுஃ காமயமாநேந ஜீவிதமபிலஷதா| கிம்பூதமாயுஃ, தர்மார்தஸுகஸாதநம்| த்ரியதே லோகோऽநேநேதி தர்மஃ| அர்த்யதே யாச்யத இத்யர்தஃ| ஸுகஂ த்விவிதம், தாதாத்த்விகமாத்யந்திகஂ ச| தாதாத்விகஂ கியத்காலாந்தராஸ்தாயித்வாத்ஸுகாவபாஸஂ, ந பரமார்ததஃ ஸுகம்| ததா சோக்தம்- (ச. ஸூ. அ. ௨௮/௩௭) 'தாதாத்வஸுகஸஂஜ்ஞேஷு பாவேஷ்வஜ்ஞோऽநுரஜ்யதே'| இதி| ததேதத்ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேண ஸுகஂ ந த்வத்யந்தமிதி ப்ரதர்ஶயிதுஂ ஸுகஸஂஜ்ஞேஷ்விதி முநிநோக்தம்| ஆத்யந்திகஂ ஸுகஂ மோக்ஷாக்யஂ, யத்ர ந துஃகாநாஂ ஶ்லேஷஃ| தேஷாஂ ஸாதநமுபாயோ தர்மார்தஸுகஸாதநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ப்ரேக்ஷாவத்ப்ரவத்த்யர்தஂ ப்ரயோஜநாதிகாரிணௌ தர்ஶயதி-ஆயுரிதி| ப்ரயோஜநஂ சாயுஃ| தஸ்ய ச ப்ரயோஜநத்வஂ தர்மார்தஸுகஸாதநத்வாத்| ஸுகஂ காமோ மோக்ஷஶ்ச| அத ஏவ யஃ ஆயுஃ காமயதே ஸோऽத்ர அதிகாரீ| தேந ச, ஆயுர்வேதோபதேஶேஷ்வஸ்மத்வாக்யேஷு, பரமத்யர்தம், ஆதரோ விதேயஃ பாடாவபோதாநுஷ்டாநைர்யதிதவ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ப்ரஹ்மேத்யாதி| ப்ரஹ்மா ஆயுஷோ வேதஂ ஸ்மத்வா ப்ரஜாபதிஂ தக்ஷமஜிக்ரஹத் அவாபோதயத்| ஸ்மத்வேத்யநேநைதத்கமயதி ப்ரஹ்மணஃ ஸ்மர்தத்வமேவாத்ர ந கர்தத்வம்| நித்யத்வாதாயுர்வேதஸ்ய| நித்யத்வஂ சாஸ்ய ப்ராக் ப்ரத்யபாதி| க்ரஹேர்ண்யந்தஸ்யாத்ர புத்த்யர்தத்வாத் ப்ரஜாபதிஶப்தஸ்ய கதிபுத்தீத்யாதிநா கர்மஸஂஜ்ஞா| ஸ ப்ரஜாபதிரஶ்விநாவஜிக்ரஹத்| தௌ ஸஹஸ்ராக்ஷமிந்த்ரமஜிக்ரஹதாமிதி வசநவிபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| ஸ ஶக்ரோऽத்ரிபுத்ராதிகாந் முநீந் போதயாமாஸ| அத்ரிபுத்ர ஆத்ரேய ஆதிர்யேஷாஂ தந்வந்தரிநிமிகாஶ்யபாதீநாஂ த ஏவம்| தே சாத்ரேயாதயோऽக்நிவேஶாதிகாநஜிக்ரஹந்| தே த்வக்நிவேஶாதயஃ ஷட் பதக் ப்ரத்யேகஂ தந்த்ராணி ஶாஸ்த்ராண்யக்நிவேஶபேடஜாதூகர்ணபராஶரஹாரீதக்ஷாரபாணிநாமாபிதேயாநி தந்த்ராணி தேநிரே விஸ்தாரிதவந்தஶ்சக்ருஃ| தந்த்ர்யந்தே தார்யந்த ஆயுர்வேதார்தா ஏபிரிதி தந்த்ராணி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆயுர்வேதஸ்ய ஶப்தாந்தராநபிதேயத்வஶங்காஂ நிராகர்துஂ புராவத்தஂ தர்ஶயதி-ப்ரஹ்மா ஸ்மத்வேதி| ப்ரஹ்மா அயுர்வேதஂ ஸ்பத்வா ப்ரஜாபதிஂ தக்ஷமஜிக்ரஹத் க்ராஹிதவாந், அத்யாபிதவாநித்யர்தஃ| ஆயுஷோ வேதமித்யஸமாஸகரணமாயுர்வேதலக்ஷணப்ரதிபாதநார்தம்| ஆயுஷஃ ஸம்பந்தீ வேத ஆயுர்வேத இதி| ஸம்பந்தஶ்ச பால்யபாலகலக்ஷணஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூஂ அஂ ௧)-"ஆயுஷஃ பாலகஂ வேதமுபவேதமதர்வணஃ" இதி| ஸ ப்ரஜாபதிரஶ்விநாவாயுர்வேதமஜிக்ரஹத்| தாவஶ்விநௌ ஸஹஸ்ராக்ஷமஜிக்ரஹதாம்| ஸ இந்த்ரோऽத்ரிபுத்ராதிகாந் முநீநஜிக்ரஹத்| தேऽத்ரிபுத்ராதயோऽக்நிவேஶாதிகாந் முநீநஜிக்ரஹந்| தே புநரக்நிவேஶாதயஃ, பதக் ப்ரத்யேகஂ, தந்த்ராணி ஶாஸ்த்ராணி, தேநிரே விரசயாஞ்சக்ருஃ| ஸஂக்ஷேபார்தமாயுர்வேதஂ ஶப்தாந்தரைரபிததுரித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தேப்ய இதி| தேப்யோ க்ரந்தேப்யோऽதிவிப்ரகீர்ணேப்யோ விக்ஷிப்தேப்ய உச்சாவசோக்தார்ததயைவேதஶ்சேதஶ்ச கதேப்யஃ| அத ஏவ கஶ்சிதேவார்தஃ கஸ்மாதேவ தந்த்ராந்தராஜ்ஜ்ஞாயதே| யதா ஶல்யசிகித்ஸா ஸுஶ்ருதப்ரணீதாத்தந்த்ராதேவாவகம்யதே ந ததாக்நிவேஶாதிகாத்| ஊர்த்வாங்கசிகித்ஸா ச ஜநகப்ரணீதாத்தந்த்ராத்யதாவகம்யதே ந ததா ஸுஶ்ருதப்ரணீதாத்| அதஃ ப்ராயோ பாஹுல்யேந ஸாரதரோச்சயஃ க்ரியதே| உச்சீயந்தே ஸங்கஹ்யந்தே விக்ஷிப்தாஃ பதார்தா அநேநேத்யுச்சயஃ| யதா வா யவாதீநாஂ பஹுக்ஷேத்ரஜாதாநாமேகஸ்மிந் ஸ்தாநே உச்சயோ ராஶீகத்ய ஸ்தாபநஂ விதீயதே ததேஹ ஸாரதராணாமுச்சயஃ| ஸாரதரக்ரஹணேநைதத்த்யோதயதி, ஸங்க்ரஹேணைவ ஸாராணாமுச்சயஃ கதஃ| அநேந ததா ஸாரதராணாஂ ப்ரதேஶாநாமுச்சயஃ க்ரியத இதி| கிஂ நாம அஷ்டாங்கஹதயம்| ஏதச்ச ஸாந்வயார்தமஸ்ய நாம| யதா ஶரீரஸ்ய ஸர்வாவயவேப்யஃ ப்ரதாநதேஶோ ஹி ஹதயம், ததேதமஷ்டாங்காயுர்வேதஸ்ய ப்ரதாநபூதத்வாத் ஹதயமிவ ஹதயம்| ததா ச தந்த்ராந்தே வக்ஷ்யதி (உ. அ. ௪௦|௮௮)- ஹதயமிவ ஹதயமேததித்யாதி| அஷ்டௌ ச தாந்யங்காந்யஷ்டாங்காநி, தேஷாஂ ப்ரத்யேகஂ ஹதயஂ, ஸாரதரஸங்க்ரஹணாத்| கீதஶமஷ்டாங்கஹதயம்| நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| ஸஂக்ஷேபஶ்ச விஸ்தரஶ்ச ஸஂக்ஷேபவிஸ்தரௌ, அதிஶயேந ஸஂக்ஷேபவிஸ்தரௌ யத்ர ந, தந்நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| அதிஶப்தஸ்யாத்ர ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| அதிஸஂக்ஷேபஂ கிஞ்சித்தந்த்ரஂ யதா ஸித்தஸாராதி, கிஞ்சிச்சாதிவிஸ்தரஂ யதா ஸங்க்ரஹாதி| இதஂ து தந்த்ரஂ நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| அதிஸஂக்ஷேபோக்தஂ ஸ்வல்பதியாஂ நோபகதயே| தேஷாஂ ஹி யதோக்தாகமமாத்ரஂ ஶ்ரேயஃ, ந து வாக்யார்தபர்யாலோசநாததிகஃ பராமர்ஶஃ| அதிவிஸ்தீர்ணஂ து பாடாவபோதாநுஷ்டாநைஸ்தேஷாஂ துஃஶக்யஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாதல்பமத்யோத்த்கஷ்டபுத்திஶிஷ்யஹிதார்தஂ தந்த்ரமேததுத்திஷ்டம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அக்நிவேஶாதிஶாஸ்த்ரேஷு ஸத்ஸ்வபி ஸ்வஶாஸ்த்ரஸ்யோபயோகஂ தர்ஶயதி-தேப்ய இதி| ஸாரதரோச்சயஃ க்ரியதே, மயேதி ஶேஷஃ| ஸாரதராணாஂ பஹூபயோகாநாமர்தாநாமுச்சயஃ| உச்சீயந்தே ஏகத்ர க்ரியந்தே வ்யஸ்தா அர்தா அஸ்மிந்நித்யுச்சயஃ| நநு பூர்வஶாஸ்த்ராண்யபி மஹாகஷாயஸங்க்ரஹாதிஷு ப்ரதேஶேஷ்வேவமித்யத ஆஹ-அஷ்டாங்கஹதயம்| அஷ்டாங்கஸ்யாயுர்வேதஸ்ய ஹதயஂ ஸர்வார்தாதிஷ்டாநம்| ஸஂஜ்ஞாசேயமஸ்ய ஶாஸ்த்ரஸ்ய| வக்ஷ்யதி ஹி (உ. அஂ. ௪௦/௮௮)-"ஹதயமிவ ஹதயமேதத்ஸர்வாயுர்வேதவாங்மயபயோதேஃ" இதி| ஸர்வேஷு ப்ரதேஶேஷு ஸாரதரோச்சய இத்யர்தஃ| நநு பூர்வஶாஸ்த்ராண்யபி க்வசில்லேஶேந க்வசித்கார்த்ஸ்ந்யேநேதி ஸர்வத்ர ஸாரதரோச்சயரூபாணீத்யத ஆஹ-நாதிஸஂக்ஷிப்தவிஸ்ததம், அதிஸஂக்ஷேபாதிவிஸ்தரரஹிதஂ ஸர்வத்ர ஸஂபூர்ணம்| நநு ந்யூநபூரணஸ்ய நிர்மூலத்வாதப்ராமாண்யமித்யத ஆஹ-தேப்யஃ,அக்நிவேஶாதிஶாஸ்த்ரேப்ய ஏவோச்சயஃ க்ரியதே| நந்வேவஂ சேத்கிமநேநேத்யத ஆஹ-அதிவிப்ரகீர்ணேப்யஃ, யத்ர ப்ரகரணார்தாஃ விச்சித்ய விச்சித்ய ஸர்வத்ர கீர்யந்தே தாநி விப்ரகீர்ணாநி, யத்ர வாக்யார்தாஶ்ச தாந்யதிவிப்ரகீர்ணாநி இதி| ஏததுக்தஂ பவதி| ஸந்தி பரஂ பூர்வஶாஸ்த்ரேஷு ஸர்வ ஏவார்தாஃ, கிந்து அதிவிப்ரகீர்ணத்வாத் துர்க்ரஹாஃ| இஹ து ரசநாவிஶேஷேண ஸுக்ரஹா இத்யஸ்யோபயோகஃ| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸு. அ. ௧)-"ந மாத்ராமாத்ரமப்யத்ர கிஞ்சிதாகமவர்ஜிதம்| தேऽர்தாஃ ஸ க்ரந்தபந்தஶ்ச ஸஂக்ஷேபாய க்ரமோऽந்யதா||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- காயேதி| காயஶ்ச பாலஶ்ச க்ரஹஶ்சோர்த்வாங்கஂ ச ஶல்யஂ ச தஂஷ்ட்ரா ச ஜரா ச வஷஶ்சேதீதரேதரத்வந்த்வஃ| நநு ஸர்வஸ்யாஶ்சிகித்ஸாயாஃ காயாஶ்ரிதத்வாத் காயஶப்தோऽர்தாதாக்ஷிப்த ஏவ| தத்கிமர்தஂ காயஶப்த உபாதீயதே| ப்ரூமஃ| ப்ரகர்ஷார்தம்| யதா புருஷாய அபிரூபாய கந்யா தேயேத்யத்ராபிரூபக்ரஹணாதபிரூபதமாயேதி ப்ரதிபாத்யதே, ததேஹாபி ப்ரகஷ்டோ யஃ காயஃ ஸம்பூர்ணதாதுஃ ப்ரகஷ்டா ச யாவஸ்தா, ததா யுக்தஃ| தத்ஸங்க்ரஹார்தஃ காயஶப்த உபாத்தஃ| ததா 'சிஞ் சயநே' இத்யஸ்மாத்தாதோர்வ்யுத்பாதிதஃ காயஶப்தஃ| சீயதே ப்ரஶஸ்ததோஷதாதுமலைரிதி காயஃ| ததேவஂ ஸர்வஶரீரோபதாபகாநாமாமபக்வாஶயஸ்தநோத்பவாநாஂ ஜ்வரரக்தபித்தாதிஸாராதீநாஂ ரோகாணாஂ யத்ரோபஶமயோகோ நிகத்யதே, தத்காயசிகித்ஸாநாமாங்கம்| பலஸத்த்வஸம்பூர்ணதாதுத்வாத் யௌவநாவஸ்தகாயஸ்ய ப்ரதமநிர்தேஶஃ| பாலதேஹேऽஸம்பூர்ணபலதாதுத்வாதப்ரகஷ்டவயோவஸ்தாப்ரபாவாத் தச்சிகித்ஸாங்கஂ பதங்நிர்திஷ்டம்| ததா பாலௌபயிகபேஷஜஂ தாத்ரீதுக்தலக்ஷணஂ துக்தோத்பவவ்யாதிப்ரஶமாதிநிர்தேஶாச்ச| நந்வேவஂ வத்தஸ்ய ப்ரகஷ்டவயோவஸ்தாயா அபாவாத்தத்தேஹே காயசிகித்ஸேதி கதஂ வ்யபதேஶஃ ஸ்யாத்| அத்ர ப்ரூமஃ| பூதபூர்வகத்யா வத்ததேஹேந ஹி ப்ரகஷ்டவயோவஸ்தா பூர்வமநுபூதா| அதோ பூதபூர்வகத்யா தத்ர காயசிகித்ஸோபதேஶோ யுக்தஃ| ஏவஂ க்ரஹசிகித்ஸா நாம, யத்ர தேவாதிக்ரஹகஹீதாநாஂ ப்ராணிநாஂ ஶாந்திகர்ம விதீயதே| யத்ரோர்த்வஜத்ருகதாநாஂ ரோகாணாஂநேத்ரகர்ணக்ராணாதிஸஂஶ்ரிதாநாமாஶ்சோதநஶலாகாதிநோபஶமோ வர்ண்யதே ததூர்த்வாங்கசிகித்ஸாநாமாங்கம்| அத்ர ச ஜந்மநஃ ப்ரபதி விசாரோபதேஶாத்பாலசிகித்ஸைவ ப்ராக்வக்துஂ யுக்தா| கிந்து காயசிகித்ஸா ப்ராதாந்யாத்ப்ராகுபந்யஸ்தா| ததோऽநந்தரஂ பாலசிகித்ஸா| பாலஸ்ய ச க்ரஹஸம்பந்தாத் க்ரஹசிகித்ஸா| ததஃ ஶரீரஸ்ய மூலரக்ஷார்தமூர்த்வாங்கசிகித்ஸா ஶாலாக்யஂ நாம| ததஃ ஶஸ்த்ரஸாதநஸாமாந்யேந ஶல்யசிகித்ஸா| பீடாகரணஸமாநத்வாத் தஂஷ்ட்ராசிகித்ஸா| தஂஷ்ட்ரா விஷாத்மிகா| விஷேணாஶு ச மரணே ஸம்பாவ்யமாநே ரஸாயநோபயோகோ யுக்த இதி ரஸாயநசிகித்ஸா| அதவா விஷஸ்ய ரஸாயநஜேயத்வாத்ரஸாயநகதநப்ரஸ்தாவஃ| ததோऽநந்தரஂ வாஜீகரணஸ்ய பரணேந ப்ரஸ்தாவஃ| ததா சாதீதே க்ரந்தகத் (உ.அ.௪௦|௧)- "வாஜீகரணமந்விச்சேத்ஸததஂ விஷயீ புமாந் " இதி| ரஸாயநஸ்ய பஶ்சாதித்யர்தஃ| யத்ரால்பதுஷ்டரேதஸாஂ ததாப்யாயநப்ரஸாதோபஜநநரூபா சிகித்ஸா க்ரியதே தத்வாஜீகரணம்| ஏவமேதாநி காயாதீநி, தஸ்யாயுர்வேதஸ்ய, அஷ்டாவங்காந்யாஹுர்வதந்தி| ப்ரஹ்மாऽऽத்ரேயாதய இதி ஶேஷஃ| யேஷு காயாதிஷு சிகித்ஸா ஸஂஶ்ரிதா வ்யவஸ்திதா| (ச.ஸூ.அ.௯|௫)- " சதுர்ணாஂ பிஷகாதீநாஂ ஶஸ்தாநாஂ தாதுவைகதே| ப்ரவத்திர்தாதுஸாம்யார்தா சிகித்ஸேத்யபிதீயதே|" இதி முநிப்ரோக்தலக்ஷணஂ நேஹ தந்த்ரகத்வ்யதத்த| சிகித்ஸாஶப்தாதேவாஸ்யார்தஸ்ய லப்தத்வாத்| ததா ச நிர்தேஷ்டுமாஹ| நிந்தாக்ஷமாவ்யாதிப்ரதீகாரவிசாரணாஸு ஸா நிஷ்பத்யத இதி| கிதேர்தாதோர்வ்யாதிப்ரதீகார ஏவாஸ்ய வ்யுத்பாதிதத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆயுர்வேதாங்காந்யாஹ-காயேதி| தநி ச காயாதீநி அஷ்டாவாஹுஃ| தத்ர காயஶப்தேந ஸர்வாவஸ்தஂ ஸர்வாவயவஂ ச ஶரீரஂ கஹ்யதே, பாலாதிஶப்தைஸ்தஸ்யைவாவஸ்தாவிஶேஷா லக்ஷ்யந்தே| ஊர்த்வாங்கஂ த்வவயவவிஶேஷஃ| பாலஃ ப்ரதமஂ வயஃ, க்ரஹோ க்ரஹார்தத்வம், ஊர்த்வாங்கஂ ஶிரஃ, ஶல்யஂ வ்ரணார்தத்வம், தஂஷ்ட்ரா விஷார்தவஂ, ஶல்யதஂஷ்ட்ராஶப்தௌ வ்ரணவிஷமாத்ரோபலக்ஷணௌ| ஜரா பஶ்சிமஂ வயஃ, வஷஃ ஸ்த்ரீப்ரஸங்கித்வம்| ஏஷாஂ ச காயாதீநாஂ சிகித்ஸாஶ்ரிதாநாமேவாங்கத்வமித்யத ஆஹ-சிகித்ஸா யேஷு ஸஂஶ்ரிதா இதி| சிகித்ஸா வ்யாதிப்ரதீகாரஃ| அத ஏவ காயசிகித்ஸா, பாலசிகித்ஸேத்யாதயோऽங்காநாஂ ஸஂஜ்ஞாஃ| விவக்ஷிதவிவேகாச்ச சிகித்ஸாயா ஏவ ஹ்யங்கத்வம்| அங்காந்யவயவாஃ| தத்ராவஸ்தாமாத்ராஶ்ரயாணாஂ பாலாதிவ்யதிரிக்தாவஸ்தாவிஶேஷாஶ்ரயாணாமவயவமாத்ராஶ்ரயாணாமூர்த்வாங்கவ்யதிரிக்தாவயவவிஶேஷாஶ்ரயாணாஂ ச வ்யாதீநாஂ காயசிகித்ஸிதே ப்ரதீகாரஃ| பாலசிகித்ஸாதிஷு து தத்தத்விஶேஷைகநிஷ்டாநாம்| இதி ஶாஸ்த்ரார்தேதிகர்தவ்யதா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- வாயுரிதி| ச ஸமுச்சயே| கபோ தோஷமத்யே ஸமுச்சீயதே| இத்யநேந ப்ரகாரேண, ஸமாஸதஃ ஸஂக்ஷேபாத், த்ரயோ தோஷாஃ| நநு ப்ரஸ்துதத்வாதிஹ தாதுஸஂஜ்ஞயா வாதாதயோ நிர்தேஷ்டுஂ ந்யாய்யாஃ, ந தோஷஸஂஜ்ஞயா| அஸ்த்யேவைதத்| கிந்து ரஸாதிதூஷணபூர்வகமேஷாஂ விகாரகரணே ஸாமர்த்யமிதி ப்ரதர்ஶநார்தஂ தோஷஸஂஜ்ஞயா தே நிர்திஷ்டாஃ , ந தாதுஸஂஜ்ஞயா| ந ஹ்யேதே தாதுரூபா ஜாது விருத்தத்வஂ குர்வதே தேஹதாரணவர்தகத்வாத்| ஏதே முநிநாபி சரகேண பூர்வஂ தோஷஸஂஜ்ஞயைவ நிர்திஷ்டாஃ| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (ஸூ.அ.௧/௫௬)- "வாயுஃ பித்தஂ கபஶ்சோக்தஃ ஶாரீரோ தோஷஸங்க்ரஹஃ " இதி| 'வாதபித்தகபா தோஷாஸ்த்ரய ஏவ ஸமாஸதஃ ' இத்யேவஂ நிர்தேஶே கர்தவ்யே யதேஷாஂ பதக்விபக்த்யா நிர்தேஶஃ கதஃ , ஸ ப்ரதாநத்வக்யாபநார்தஃ| பஹுவசநாதேவ த்ரித்வே லப்தே த்ரிக்ரஹணஂ நியமார்தம்| த்ரய ஏவ தோஷாஃ , ந சதுர்தோऽஸ்தீதி| தந்த்ராந்தரீயா ஹி சதுர்தஂ தோஷமீஹந்தே| தேஷாஂ ஹ்யயமபிப்ராயஃ| யதா தோஷாணாஂ ஸ்தாநலக்ஷணகார்யவிகாரசிகித்ஸாத்யுபதேஶஸ்ததா ரக்தஸ்யாபி| தத்ர ஸ்தாநஂ , ஸர்வதேஹவ்யாபித்வேऽபி ப்லீஹயகதீ| லக்ஷணஂ ச, பத்மேந்த்ரகோபஹேமாதீத்யாதி| கார்யஂ, தேஹஸ்யோத்பத்திஸ்திதீ| விகாரஃ, விஸர்பப்லீஹாதி| சிகித்ஸா, ஸிராவ்யதாதிகஂ கர்மேதி| ததேததஸாரம்| வாதாதயோ ஹ்யஸ்ய தூஷ்யஸ்ய ஸதஃ கதஂ தோஷத்வஂ கர்துஂ பாரயந்தி| யதஃ ப்ராதாந்யாதந்வர்தநாமத்வாச்ச வாதாதீநாமேவ தோஷத்வஂ, ந ரஸாதீநாம்| வாதாதயோ ஹி ஸ்வாதந்த்ர்யாத்ப்ரதாநாஃ| தூஷயந்தீதி தோஷா இதி தேஷாமேவ சாநுகதார்தா ஸஂஜ்ஞா ப்ரவத்தா| ரஸாத்யாஸ்து பாரதந்த்ர்யாதப்ரதாநாஃ| தே ச வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| தஸ்மாத்ரக்தஸ்ய தூஷ்யத்வம், ந தோஷத்வம்| யத்யேவஂ வாதாதீநாமந்யோந்யதூஷணாத் தூஷ்யத்வஂ ஸ்யாத்| பித்தேந ஹி ஶ்லேஷ்மா தூஷ்யத இதி தஶ்யதே| யதா பாண்டுரோகநிதாநே (நி.அ.௧௩) பித்தப்ரதாநா இத்யாரப்ய யாவத் ஶ்லேஷ்மத்வக்ரக்தமாஂஸாநி ப்ரதூஷ்யேத்யாதி| ததத்ர ஶ்லேஷ்மா பித்தேந தூஷ்யதே| ததா ஶ்லேஷ்மவத்ரக்தஸ்யாபி தோஷத்வப்ரஸங்க இதி யோ மந்யேத, தஂ ப்ரதி ப்ரூமஃ| விஷம உபந்யாஸஃ| வாதாதயோ ஹி ஸர்வதைவ ரஸாதீந் தூஷயந்தி, ந து ரஸாதயஃ கதாசிதபி வாதாதீந் தூஷ்யந்தி| வாதாதீநாஂ து மத்யாத்யதி கஶ்சித்தூஷ்யதே, ஸ தேஷாமந்யதமேந| ததா ச ப்ரகதிலக்ஷணே வாதப்ரகதேஃ பித்தப்ரகதேஃ, ஶ்லேஷ்மப்ரகதேஶ்ச யதா லக்ஷணஂ தஶ்யதே, நைவஂ ரக்தப்ரகதேஃ| ததா ச தந்த்ரகாரேண ஜ்வராதயோ வாதாதிவிஶேஷணவிஶிஷ்டா ஏவோக்தாஃ| யதா வாதஜ்வரோऽயஂ பித்தஜ்வரோऽயஂ ஶ்லேஷ்மஜ்வரோऽயம், ந து ரக்தஜ்வரோऽயமிதி நிர்திஷ்டஃ| யேऽபி ரக்தஜா விகாரா விஸர்பாதயஸ்தேஷ்வபி கததக்தந்யாயேந வ்யபதேஶோ போத்யஃ| யதா கதஸ்யாந்தர்ஹிதேநாக்நிநா தக்தோ கததக்த இத்யுச்யதே, தத்வத்ரக்தஸ்தைர்வாதாதிபிர்தோஷைர்ஜாதோ ரக்தஜோऽயமித்யுச்யதே| யத்ர க்வசித்ரக்தஸ்ய தோஷஸஂஜ்ஞா குஷ்டசிகித்ஸிதாதௌ தஶ்யதே, ஸா ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேணைவ, நாஸாவநுகதார்தா| தஸ்ய தூஷ்யத்வேநைவ ப்ரவத்தேஃ| ததா சைவஂ புரீஷாதீநாமபி ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேண வ்யவஹாரோ தஶ்யதே| யதா (ஹ.சி.அ.௧௮|௩௮)- "ந கதஂ பஹுதோஷாய தேயஂ யந்ந விரேசநம்| தேந தோஷோ ஹ்யுபஸ்தப்தஃ" இத்யாதி| அத்ர புரீஷஸ்ய தோஷத்வமுக்தம்| ததோதரசிகித்ஸிதே சரகஸ்ய, ஜ்வரசிகித்ஸிதே வா அஸ்ய, (ஹ.சி.அ.௧|௧௦)- "தோஷேண பஸ்மநேவாக்நௌ சந்நேऽந்நஂ ந விபச்யதே| தஸ்மாதாதோஷபசநாஜ்ஜ்வரிதாநுபவாஸயேத்||" இதி| அத்ர ஆமஸ்யாபி தோஷத்வமுக்தம்| ததேவஂ வாதாதயஸ்த்ரய ஏவ தோஷாஃ, ந ரக்தமிதி ஸ்திதமேதத் ஸமாஸதஃ| விஸ்தரதஸ்து ஸஂஸர்கஸந்நிபாதக்ஷயஸமதாபேதபிந்நாஸ்தாரதம்யபரிகல்பநயா ச கல்ப்யமாநா ஆநந்த்யஂ யாந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ப்ரதிஜ்ஞாதஂ வ்யாதிப்ரதீகாரஂ வ்யாசஷ்டே| ஸ து த்ரேதா, ஹேதுர்லக்ஷணமௌஷதஂ சேதி| ஹேதுர்த்விதா, அந்தரங்கோ பஹிரங்கஶ்சேதி| அந்தரங்கோ த்விதா, தோஷா தூஷ்யாஶ்சேதி| தத்ர தோஷாநாஹ-வாயுரிதி| தே ச த்ரயஃ, வாயுஃ பித்தஂ கபஶ்சேதி| ஏஷாஂ த்ரித்வஂ ச ஸமாஸதஃ ஸஂக்ஷேபேண| விஸ்தரதஸ்து ப்ராணாதிபாசகாத்யவலம்பகாத்யவாந்தரபேதப்ரபேதைராநந்த்யம்| ஸமாஸத இதி அத்யாயபரிஸமாப்தேஃ ப்ரதிவாக்யஂ ஸம்பந்தநீயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விகதாஃ ஸ்வபாவப்ரச்யுதாஃ, தேஹஂ க்நந்தி| தேஹபதமத்ர ஜீவிதோபலக்ஷணார்தம்| ஜீவிதேந விநா குர்வந்தீத்யர்தஃ| அவிகதாஃ புநர்தேஹஂ வர்தயந்தி யாபயந்தி| விகதாநாஂ தோஷாணாஂ ப்ராகுபந்யாஸஃ, தேஷாஂ ப்ரகத்யவஸ்தாநே நித்யஂ பிஷஜா யத்நவதா பாவ்யமிதி ஸூசநார்தம்| அந்யதா மஹாந்ப்ரத்யவாயஃ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தோஷாவஸ்தாத்வயமாஹ-விகதாவிகதா இதி| தச்ச விகதத்வமவிகதத்வஂ சேதி| தத்ர விகதா தேஹஂ க்நந்தி| அவிகதா தேஹஂ வர்தயந்தி| க்ரமாதிதி வக்ஷ்யமாணஂ பதஂ வாக்யத்ரயஶேஷத்வேந வ்யாக்யாநாதிஹ ஸம்பந்தநீயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அதஶ்ச மத்யஶ்சோர்த்வஂ சாதோமத்யோர்த்வாநி, தாநி ஸஂஶ்ரய ஆஶ்ரயோ யேஷாஂ தேऽதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ| ஹச்ச நாபிஶ்ச ஹந்நாபீ, தயோர்ஹந்நாப்யோஃ| தே வாதாதயோ யாபிநோऽபி ஸர்வஶரீரசரா அபி ஹந்நாப்யோரதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ| விஶேஷேணேதி வாக்யஶேஷஃ| நநு கிமிதஂ வாக்யஶேஷத்வஂ நாம| உச்யதே| யஸ்மிந் கலு பதேऽநுச்சார்யமாணேऽர்தகதிஂ பஶ்யந்த்யாசார்யாஃ, தச்சேஷமிதி| உச்சாரணகாலே தேந விநாऽபிதேயஸித்தேஃ| வ்யாக்யாகாலே து மந்தபுத்திவ்யுத்பத்தயே வ்யாசக்ஷதே| தத்ர நாபேரதோ வாயோஃ ஸ்தாநம்| ஹந்நாப்யோர்மத்யே பித்தஸ்ய| ஹதயாதூர்த்வஂ கபஸ்ய| நநு ஹந்நாப்யோரிதி கதஂ நிர்தேஶோ யாவதா ப்ராண்யங்கத்வாதேகவத்பாவே ஸநபுஂஸகமிதி நபுஂஸகத்வே ஹந்நாபி இதி ப்ராப்நோதி| அத்ர ப்ரூமஃ| ப்ராண்யங்காநாஂ ஸமாஹார ஏவ த்வந்த்வ இத்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாந்நைகவத்பாவஃ| ததபாவாச்ச ததாஶ்ரயஂ நபுஂஸகத்வஂ ந பவதி| ததா சோக்தம்| ஸர்வோऽபி த்வந்த்வோ விபாஷைகவத்பவதீதி| தஶ்யதே சாந்யத்ராபி| ததா ச ருத்ரபட்டஃ (ருத்ரடஃ காவ்யாலங்காரே அ.௭/௮௧)- - "கௌடில்யஂ கசநிசயே கரசரணாதரதலேஷு ராகஸ்தே" இத்யாதி| ததா, அஸ்யைவ க்ரந்தகதஃ (நி.அ.௭/௧௯) "ஶிரஃபஷ்டோரஸாஂ ஶூலஂ" இதி| ததா, (நி.அ.௧௬|௬) "ஜாநுஜங்கோருகட்யஂஸஹஸ்தபாதாங்கஸந்திஷு" இதி| ததா, "வாயுஃ ஸந்த்யஸ்திமஜ்ஜஸு" இத்யாதி| தஸ்மாத்தந்நாப்யோரிதி ப்ரயோகோ ந்யாய்ய ஏவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தோஷஸ்தாநாந்யாஹ-தே வ்யாபிந இதி| தாநி ச த்ரீணி| ஹந்நாப்யோரதோ வாயோஃ ஸ்தாநஂ, மத்யே பித்தஸ்ய, ஊர்த்வஂ கபஸ்ய| ஸர்வதேஹவ்யாபித்வேऽபி யோ யஸ்மிந்நாதிக்யேந வர்ததே தத்தஸ்ய ஸ்தாநம்| ஹந்நாபிஶப்தாப்யாஂ ததுபயாவதிப்ரதேஶோ லக்ஷ்யதே| அந்யதா ஹதோऽப்யதோ வாயுர்நாபேரப்யூர்த்வஂ கபஸ்திஷ்டேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வயஶ்ச அஹஶ்ச ராத்ரிஶ்ச புக்தஂ ச வயோஹோராத்ரிபுக்தாநி தேஷாஂ, க்ரமாத்யதாஸஂக்யஂ, தே வாதாதயஃ, அந்தமத்யாதிகா பவந்தி| அந்தஶ்ச மத்யஶ்சாதிஶ்சாந்தமத்யாதயஸ்தேஷு கச்சந்தீத்யந்தமத்யாதிகாஃ| அந்யத்ராபி தஶ்யத இதி டஃ| தேநாயமர்தஃ, வயஸஃ மநுஷ்யாயுஷஃ, அந்தஃ பஶ்சிமோ பாகஃ, வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யோ பாகஃ பித்தஸ்ய| ஆத்யோ பாகஃ கபஸ்ய| ஏவமஹ்நோ ராத்ரேஶ்ச யோஜ்யம்| புக்தமாஹாரஃ, தஸ்யாந்தே ஜடராக்நிஸஂயோகவஶாத்ரஸாநாஂ ஜீர்ணப்ராயாவஸ்தா, வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யோ விதாஹாவஸ்தா, பித்தஸ்ய| ஆத்யாவஸ்தா து யஸ்யாஂ மதுரீபாவ ஆஹாரஸ்ய, தத்ர கபஸ்ய கோபகாலஃ| யத்யபி சாஹாரஸ்ய ஜடராக்நிஸஂயோகவஶாத்பஹ்வ்யோऽபி ஸூக்ஷ்மா அவஸ்தாஃ ஸம்பாவ்யந்தே, ததாப்யேதாஸாமேவ ஸுதராமுபயோகித்வாதிஹ நிர்தேஶஃ| ததா ஏதா ஏவ திஸ்ரோऽவஸ்தாஃ ஸ்வகர்ம தர்ஶயந்தி| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶா.அ.௩/௫௭)- - "ஆதௌ ஷட்ரஸமப்யந்நஂ மதுரீபூதமீரயேத்| பேநீபூதஂ கபஂ, யாதஂ விதாஹாதம்லதாஂ ததஃ| பித்தமாமாஶயாத்குர்யாச்ச்யவமாநஂ, ச்யுதஂ புநஃ| அக்நிநா ஶோஷிதஂ பக்வஂ பிண்டிதஂ கடு மாருதம்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தோஷகாலாநாஹ-வய இதி| தத்ர வயஃ ஶரீரபரிணாமஃ, தஸ்யாந்தஃ வத்தத்வாவஸ்தா வாயோஃ காலஃ| மத்யஃ யௌவநாவஸ்தா பித்தஸ்ய| ஆதிர்பால்யாவஸ்தா கபஸ்ய| அஹ்நோऽந்தஃ அபராஹ்ணஃ வாயோஃ| மத்யோ மத்யாஹ்நஃ பித்தஸ்ய| ஆதிஃ பூர்வாஹ்ணஃ கபஸ்ய| ராத்ரேரந்தோऽபரராத்ரோ வாயோஃ| மத்யோ மத்யராத்ரஃ பித்தஸ்ய| ஆதிஃ பூர்வராத்ரஃ கபஸ்ய| புக்தஂ நிகீர்ணமந்நம், தஸ்யாந்தஃ பக்வாவஸ்தா வாயோஃ| மத்யோ விதக்தாவஸ்தா பித்தஸ்ய| ஆதிராமாவஸ்தா கபஸ்ய| வ்யாபிநோऽபீத்யநுவர்ததே|காலவிஶேஷஸ்து ஸ்தாநவிஶேஷவத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தைஶ்ச வாதாதிபிஃ புஂஸோ யதாக்ரமேணாக்நிர்விஷமஸ்தீக்ஷ்ணோ மந்தஶ்ச பவேத்| வாதாதயஶ்ச ஸமுதிதா ஏவ ஶரீரஜநநே ஸமர்தாஃ, இத்யவஶ்யஂ ஸர்வைரேவ பவிதவ்யம்| இஹ து ய ஏகஸ்ய வ்யபதேஶஸ்தத்ரோத்கர்ஷோ த்ரஷ்டவ்யஃ| வாதோத்கர்ஷேண விஷமஃ, பித்தோத்கர்ஷேண தீக்ஷ்ணஃ, கபோத்கர்ஷேண மந்த இதி| ஸமைர்ஹாந்யுத்கர்ஷவர்ஜிதைஃ ஸமஃ| லக்ஷணமேஷாமங்கவிபாகே ஶாரீரே வக்ஷ்யதி (ஶா. அ. ௩/௭௪)- யஃ பசேத்ஸம்யகேவாந்நமித்யாரப்ய யாவச்சிராத்பசேதிதி| யத்ர து த்வயோர்தோஷயோருத்கர்ஷத்வஂ, தத்ர ஸத்வைத்யேந ஸ்வதியா கல்ப்யம்| யதா, வாதபித்தயோருத்கர்ஷே வாயோர்யோகவாஹித்வாத்தீக்ஷ்ணஃ| ஏவஂ வாதகபயோருத்கர்ஷே மந்தஃ| கபபித்தயோஸ்தூத்கர்ஷே ஆஹாரவிஶேஷவஶாத்கதாசித்தீக்ஷ்ணஃ கதாசிந்மந்த இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அக்ந்யவஸ்தாவிஶேஷாக்யஂ தோஷகார்யமாஹ-தைரிதி| தத்ர வாதேநாக்நிர்விஷமோ பவேத்| தீக்ஷ்ணஃ பித்தேந| மந்தஃ கபேந| க்ரமாதித்யநுவர்ததே| ஸமைஸ்த்ரிபிஃ ஸமஃ| பாரிஶேஷ்யாத்விஷமாதயஸ்த்ரயோ விஷமைர்தோஷைஃ| வைஷம்யஂ ச வத்திரேவ, க்ஷீணாநாமீத்தக்கார்யாதர்ஶநாத்| அநியதபாகோ விஷமஃ, ஆஶுபாகஸ்தீக்ஷ்ணஃ, சிரபாகோ மந்தஃ| ஶேஷஃ ஸமஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௧௧)-"யாமைஶ்சதுர்பிர்த்வாப்யாஂ ச போஜ்யபைஷஜ்யயோஃ ஸமே| பாகோऽக்நௌ யுக்தயோர்த்ராக்து தீக்ஷ்ணே மந்தே புநஶ்சிராத்" இதி| யுக்தயோருசிதயோஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜாஸ்த்வவஸ்தா நிதர்ஶநதந்த்ரயுக்த்யா ஜ்வரவதவகந்தவ்யாஃ| யதா வாதகபஜே ஜ்வரே ஶீதஂ, வாதபித்தஜே தாஹஃ, வாயோர்யோகவாஹித்வாத்| பித்தகபஜே ஸந்நிபாதஜே ச பர்யாயேண தாஹஶீதே| மிதோ விருத்தத்வேந யுகபதஸம்பவாந்ந சோபயோரபாவஃ, விருத்தகார்யாணாமப்யாரம்பகத்வதர்ஶநாத்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௧)-"ஆரம்பகஂ விரோதேऽபி மிதோ யத்வத்குணத்ரயம்| விஶ்வஸ்ய தஷ்டஂ யுகபவ்த்யாதேர்தோஷத்ரயஂ ததா||" இதி| தத்வதிஹாபி வாதபித்தாப்யாஂ தீக்ஷ்ணத்வஂ, வாதகபாப்யாஂ மந்தத்வஂ, பித்தகபாப்யாஂ ஸந்நிபாதாச்ச பர்யாயேண தீக்ஷ்ணத்வமந்தத்வே| ந சைவஂ சதுஷ்ட்வஹாநிஃ, அவ்யவஸ்திததீக்ஷ்ணமந்தத்வஸ்ய வைஷம்யே அந்தர்பாவாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தைர்வாதாதிபிஃ, யதாக்ரமஂ க்ரூரமதுமத்யலக்ஷணஃ கோஷ்டோ பவதி| வாதோத்கர்ஷேண க்ரூரஃ| பித்தோத்கர்ஷேண மதுஃ| கபோத்கர்ஷேண மத்யஃ| ஸமைஃ புநரேதைர்ஹாந்யுத்கர்ஷவர்ஜிதைர்மத்ய ஏவ கோஷ்டஃ| க்ரூராதீநாஂ து லக்ஷணஂ வமநவிரேசநவிதௌ (ஸூ.அ.௧௮/௩௪) வக்ஷ்யதி| நநு ஸமைர்வாதாதிபிஃ கதஂ மத்யகோஷ்டதா ஸ்யாதிதி| ப்ரூமஃ| ஸமாநாஂ வாதாதீநாஂ மத்யே த்வயோர்வாதபித்தயோஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ க்ரூரகோஷ்டத்வமதுகோஷ்டத்வலக்ஷணாக்யஂ ச விருத்தஂ கர்ம யுகபத்கர்துஂ ந கடதே| ததீயஸ்து ஸம ஏவ கபஃ| ஸோऽநயோர்மத்யே மத்யமாஂ வத்திமாஶ்ரித்ய ஸ்திதோ நைகேநாபி ஸஹ விருத்யதே| அத ஏவ தத்கார்யஂ மத்யகோஷ்டதாலக்ஷணஂ தே வாதபித்தே நிஷேத்துஂ நைவ கடேதே| ஏவஂ ச தேநாவஶ்யமாத்மீயஂ மத்யகோஷ்டதாலக்ஷணஂ கர்ம கர்தவ்யம், யதோ வாதகர்மணஃ க்ரூரகோஷ்டதாலக்ஷணஸ்ய பித்தகர்மணோ மதுகோஷ்டதாலக்ஷணஸ்ய ச விருத்தத்வாத்| அதோ மத்யகோஷ்டதைவ ஸமைர்வாதாதிபிர்ந்யாய்யா| இத்யாஂஸ்து விஶேஷஃ| பூர்வோ யோ மத்யகோஷ்டஃ ஸோऽவஶ்யஂ ப்ரமாணாதிகேந கபேந ஜந்யதே| மத்யஃ ஸ்யாத்தைஃ ஸமைரபீதி ஸமக்ரஹணலிங்காத்| இதரஸ்து மத்யகோஷ்டஃ ஸமதோஷமத்யஸ்திதேந ஸமேநைவ ஸ்வப்ரமாணஸ்திதேந ஶ்லேஷ்மணா பவதீத்யநயா ரீத்யா ஹேதுபேதாதந்யத்வம்| ததா மத்யகோஷ்டயோர்லக்ஷணபேதோऽபி தஶ்யதே| யதா (ச.ஸி.அ.௧/௮)- "ஶ்லேஷ்மாதிகஶ்சர்தயதே ஹ்யதுஃகஂ விரிச்யதே மந்தகபஸ்து ஸம்யக்" இதி| ததயமத்ரார்தஃ| ஶ்லேஷ்மாதிகே மத்யகோஷ்டே ந ஸம்யக் விரேசித்வஂ, ஸமகபே து மத்யகோஷ்டே ஸுவிரேசித்வமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கோஷ்டாவஸ்தாவிஶேஷாக்யஂ தோஷகார்யமாஹ-கோஷ்ட இதி| தத்ர வாதேந க்ரூரஃ கோஷ்டஃ ஸ்யாத், பித்தேந மதுஃ, கபேந மத்யஃ, த்ரிபிஃ ஸமைரபி மத்யஃ| அத்ராபி பாரிஶேஷ்யஂ பூர்வவவ்த்யாக்யேயம்| மத்யமேந ஶோதநேந ஹீநயோகீ க்ரூரஃ, அதியோகீ மதுஃ ஸம்யக்யோகீ மத்யஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜாஸ்த்வவஸ்தாஃ பூர்வவத்| யோகவாஹித்வஂ த்வத்ர கபஸ்ய| யதாஹ காரணாதிஃ- "வாதோல்பணா ஸ்யாத்க்ரஹணீ க்ரூரகோஷ்டஸ்ய தேஹிநஃ| பித்தலா மதுகோஷ்டஸ்ய யோகவாஹீ தயோஃ கபஃ||" இதி| தேந வாதகபாப்யாஂ க்ரூரஃ, வாதபித்தாப்யாஂ கபபித்தாப்யாஂ ஸந்நிபாதாச்ச மதுஃ| நநு "பஹுவாதஶ்லேஷ்மப்யாஂ க்ரூரஃ" இதி ஸுஶ்ருதேந (சி.அ,௩௩) பஹுகபஸ்ய க்ரூரத்வமுக்தம், இஹ து மத்யத்வம், இதி விரோதஃ|மைவம், ஸுஶ்ருதவாக்யஸ்ய ஸஂஸர்கபரத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தைஶ்ச வாதாதிபிஸ்திஸ்ரஃ ப்ரகதயஃ பதக்பவேயுர்ஹீநமத்யோத்தமாஃ| ப்ரகதிஃ ஶரீரஸ்வரூபம்| ஶுக்ரார்தவஸ்தைரிதி, ஶுக்ரஂ பிதுர்த்வித்ரிபிந்துகாவஸ்தஂ ரேதஃ| தௌ பவமார்தவம், மாதுர்த்வித்ரிபிந்துகாவஸ்தஂ ஶோணிதம்| ஶுக்ரஂ சார்தவஂ ச ஶுக்ரார்தவே, தத்ர திஷ்டந்தீதி ஶுக்ரார்தவஸ்தாஃ, தைஸ்ததாவிதைர்ஜந்மாதௌ கர்பாதாநகாலே ஜந்மப்ராரம்பே கர்பாதாவித்யர்தஃ| நநு ச யதா வாதாதயோऽதிகாஃ ஶுக்ரார்தவே திஷ்டந்தி, ததா குதஃ ஶரீரஸ்ய நிஷ்பத்திர்பவதீதி| யதஶ்ச யோ தோஷாணாமதிகோ பாவஃ ஸைவ விகதிஃ| தத்கதஂ தோஷா ஆதிக்யஂ ப்ராப்தாஃ ப்ரகதேஃ காரணதாமுத்ஸஹந்தே, விகதத்வாத்| ந ஹி விகதிஃ கதாசித்ப்ரகதேஃ காரணமிதி வக்துஂ யுஜ்யதே| காரணஸதஶேந ச கார்யேண பவிதவ்யமித்யாஶஂக்ய ஸபரிஹாரஂ தஷ்டாந்தமாஹ| விஷேணேவ விஷக்ரிமேரிதி| யதா விஷேண ஜீவிதநாஶஹேதுநாஸ்ய விஷக்ரிமேர்ஜந்ம ப்ரகதேஃ ஸம்பவோ தஶ்யதே| ததா ஏதைர்தூஷணஸ்வபாவைரபி ப்ரமாணாதிகைர்தோஷைஃ ஶுக்ரார்தவஸ்தைரேவ ஜந்மாதௌ ஶரீரஸ்ய நிஷ்பத்திர்பவதீதி| வாதோத்கர்ஷேண ஹீநா| பித்தோத்கர்ஷேண மத்யமா| கபோத்கர்ஷேணோத்தமா| ஸர்வாஸு ப்ரகதிஷு மத்யே யா ஸமதாதுஃ ப்ரகதிஃ, ஸா ஸமா ஶ்ரேஷ்டோத்தமா சதுர்தீ| ஸமா தாதவோ யஸ்யாஃ| தாதுஶப்தோऽத்ர தோஷபர்யாயஃ, "தாரணாத்தாதவஃ" இதி (ஸஂ.ஸூ.அ.௨௦) வசநாத்| யா வாதபித்தஜா வாதஶ்லேஷ்மஜா பித்தஶ்லேஷ்மஜா இதி மிஶ்ரதோஷஜாஸ்திஸ்ரஃ ப்ரகதயஸ்தா நிந்த்யா கர்ஹணீயாஃ, அநாரோக்யாஸ்பதத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தேஹஜந்மாக்யஂ தோஷகார்யமாஹ-ஶுக்ரார்தவஸ்தைரிதி| தச்ச ஜந்ம ஶுக்ரார்தவஸ்தைர்தோஷைர்பவேத்| ஶுக்ரேண யுக்தமார்தவஂ ஶுக்ரார்தவஂ, தத்ர திஷ்டந்தீதி தத்ஸ்தாஃ| ஶுக்ரஂ புஂரேதஃ, ஸ்த்ரீரேதஸோ ஜந்மாஹேதுத்வாத்| (உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஶா. அ. ௧)-"யோஷிதோऽபி ஸ்ரவந்த்யேவ ஶுக்ரஂ புஂஸஃ ஸமாகமே| கர்பஸ்ய து ந தத்கிஞ்சித்கரோதீதி ந சிந்த்யதே||" இதி| ஆர்தவஂ ஸ்த்ரீரஜஃ|கதா, ஆதௌ ஜீவஸங்க்ரமணஸமயே| உத்தரகாலஜைஸ்து தோஷைரவிகதைஃ ஸ்திதிஃ, விகதைர்நாஶஃ| ததுக்தஂ "விகதா தேஹஂ க்நந்தி தே வர்தயந்தி ச" இதி| யே த்வாதௌ ஶுக்ரார்தவஸ்தாஃ,தைர்விகதைரபி ஜந்ம பவதி| கிந்த்வவிகதைரவிகதஶரீரத்வஂ, விகதைர்விகதஶரீரத்வமிதி விஶேஷஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶா. அ. ௧/௬)-"வியோநிவிகதாகாரா ஜாயந்தே விகதைர்மலைஃ" இதி| நநு விகதைர்நாஶஹேதுபிஃ கதஂ ஜந்மேத்யத ஆஹ-விஷேணேவ விஷக்ரிமேரிதி| விஷாத்மகஸ்ய க்ரிமேர்நாஶஹேதுநாபி விஷேண ஜந்ம யதா, ததா தோஷாத்மகஸ்ய ஶரீரஸ்ய நாஶஹேதுபிரபி தோஷைரித்யவிரோதஃ| ப்ரகதிவிஶேஷாக்யஂ தோஷகார்யமாஹ-தைஶ்சேதி| தைர்ஜந்மஹேதுபிர்தோஷைஃ, ப்ரகதயஶ்ச ஸ்யுஃ| தாஶ்ச ஸப்த| தத்ர பதக்பூதைர்தோஷைஸ்திஸ்ரஃ| வாதேந ஹீநா, பித்தேந மத்யா, கபேநோத்தமா| ஸமதாதுஶ்சதுர்தீ| ஸா ஸமஸ்தாஸு ஶ்ரேஷ்டா குணைஃ பூர்ணா ஸத்த்வகுணப்ரதாநா உத்தமாயா அப்யுத்தமா| தாதவோ தோஷாஃ| த்விதோஷஜாஸ்திஸ்ரஃ, ஸமஸ்தாஸு நிந்த்யாஃ, ஹீநாயா அபி ஹீநாஃ| தத்ராபி பித்தகபஜா ஹீநா, ததோ வாதகபஜா, ததோऽபி வாதபித்தஜேத்யூஹ்யம்| யத்யபி வாதகபயோஃ பரஸ்பரயோகவாஹித்வஂ, ததாபி வாதகார்யஂ பவதீதி வசநாத்| ததுக்தம் (ஹ.ஶா.அ.௩/௮௪)- "பலித்வாதாஶுகாரித்வாத்விபுத்வாதந்யகோபநாத்| ஸ்வாதத்ர்யாத்பஹுரோகத்வாத்தோஷாணாஂ ப்ரபலோऽநிலஃ||" இதி| தா த்விதோஷஜா நிந்த்யாஃ, விருத்தோபக்ரமத்வாதுபதேஶாச்ச| உபதேஶஸ்த்வதிதேஶஸ்ய பாதகோ பவதி| நநு, வாயோர்யோகவாஹித்வாத் வாதபித்தஜவாதஶ்லேஷ்மஜப்ரகத்யோர்மத்யோத்தமத்வே ப்ராப்தே கதஂ நிந்த்யத்வம்| உச்யதே| யோகவாஹித்வேऽபி ப்ரகதௌ ஸ்வகார்யகாரித்வமுபதேஶபலாத்பவதி| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ (ஶா.அ. ௪)- "ஸப்தப்ரகதயோ பவந்தி தோஷைஃ பதக் த்விஶஃஸமஸ்தைஶ்ச|" ததா, "த்வயோர்வா திஸணாஂ வாபி ப்ரகதீநாஂ ஸ்வலக்ஷணைஃ| ஜ்ஞாத்வா ஸஂஸர்கஜா வைத்யஃ ப்ரகதீரிதி நிர்திஶேத்" இதி| ததா ச வக்ஷ்யத்யக்ரே (ஹ.ஶா.அ. ௩/௧௦௪)- "ப்ரகதீர்த்வயஸர்வோத்தா த்வந்த்வஸர்வகுணோதயே| ஶௌசாஸ்திக்யாதிபிஶ்சைவஂ குணைர்குணமயீர்வதேத்" அத்ர பாரிஶேஷ்யாத் ஏகைகஸ்யாதிகத்வேநாரம்பகத்வஂ, த்ரயாணாஂ ஸாம்யேந, தச்சாதிகத்வேநோபக்ரமாத்| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ (ஶா.அ. ௪)-"ஶுக்ரஶோணிதஸஂயோகே யோ பவேத்தோஷ உத்கடஃ| ப்ரகதிர்ஜாயதே தேந தஸ்யா மே லக்ஷணஂ ஶணூ"| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ.ஶா.அ. ௩/௮௩)-"ஶுக்ராஸக்கர்பிணீபோஜ்யசேஷ்டாகர்பாஶயர்துஷு| யஃ ஸ்யாத்தோஷோऽதிகஸ்தேந ப்ரகதிஃ ஸப்ததோதிதா" இதி| யத்வா, ஸமைர்வா ஜாயதே த்ரிபிஃ ஸமதாதுரிதி| ததோ வாதபித்தஜே தூஹ்யே| தத்ர ஶ்ரேஷ்டா குணைஃ பூர்ணா| உத்தமாதயஸ்து க்ரமாத் ந்யூநாஃ, தோஷவைஷம்யாத்பாரிஶேஷ்யாச்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ரேதி நிர்தாரணே| தத்ர தேஷு தோஷேஷு மத்யே, அநிலோ வாயுஃ, ரூக்ஷோ, லகுஃ, ஶீதஃ, கரோऽமதுஃ, ஸூக்ஷ்மஃ ஸ்ரோதஃப்ரசாரித்வாத், சலோ கமநஶீலோ நைகத்ர திஷ்டதீதி| நந்வநுஷ்ணாஶீதோ வாயுஃ காணாதைஃ படிதஃ| இஹாபி யோகவாஹ்யநுஜ்ஞாநாதநுஷ்ணாஶீத ஏவேஷ்யத இதி| ததா சோக்தம் (ச.சி.அ.௩/௩௮)- "யோகவாஹீ பரஂ வாயுஃ ஸஂயோகாதுபயார்தகத்| தாஹகத்தேஜஸா யுக்தஃ ஶீதகத்ஸோமஸஂஶ்ரயா" இதி| ததா (ஹஂஇ.அ.௨/௪௮)- "பவநே யோகவாஹித்வாச்சீதஂ ஶ்லேஷ்மயுதே பவேத்| தாஹஃ பித்தயுதே" இதி| உச்யதே| ஸத்யமேததநுஷ்ணாஶீத ஏவ வாயுஃ| தஸ்ய யோகவாஹித்வேऽபி தாவந்மாத்ராத்தாஹோதயாச்சைத்யஂ ஸ்வாபாவிகஂ ந விநஶ்யதி| ஶீதகுணவ்யாவர்ணநே சேதஂ ப்ரயோஜநமுஷ்ணேநாயமுபஶாம்யதீதி ப்ரதிபத்த்யர்தம்| ஸ௦-ஸஸ்நேஹமீஷத்ஸ்நிக்தம்| ஸஶப்த ஈஷதர்தே| யதா (ச.ஸூ.அ.௨௭/௨௩௭)- "ஸதிக்தா யா ஸஶர்கரா"| ஏவமீஷத்ஸ்நேஹோ யஸ்ய தத்ஸஸ்நேஹம்| தீக்ஷ்ணஂ ஶீக்ரகாரி மந்தவிபரீதஂ ஸூசீவ பிநத்தி| உஷ்ணம்| லகு| விஸ்ரஂ துர்கந்தி மத்ஸ்யாமகந்தி| ஸரஂ வ்யாப்திஶீலஂ ஸரணஶீலமூர்த்வாதஃ ப்ரவர்ததே ந ஸ்திரமாஸ்தே, ஶகத்விஸ்ரஂஸி வா| த்ரவஂ ச| ஸ௦-ஸ்நிக்தகுணயோகாத்ஸ்நிக்தஃ| ஶீதோऽநுஷ்ணஃ| குருர்லகுர்ந பவதி| மந்தஶ்சிரகாரீ, தீக்ஷ்ணவிபரீதஃ| ஶ்லக்ஷ்ணோऽபருஷஃ| மத்ஸ்நோ மத்யமாநோऽங்குலிக்ராஹீ பிச்சிலகுணயுக்தஃ சகசகாயமாநஃ| ஸ்திரோऽவ்யாப்திஶீலஃ| ஏவஂ தத்குணயோகாத் குணகுணிநோரபேதோபசாராத்வாதாதயோ குணதோ நிர்திஷ்டாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாயோர்குணாநாஹ-தத்ர ரூக்ஷ இதி| தே ச ரூக்ஷாதயஃ ஷட்| ஆ௦ ர௦- பித்தகுணாநாஹ-பித்தமிதி| தே ச ஸஸ்நேஹாதயஃ ஸப்த| ஸஸ்நேஹமீஷத்ஸ்நிக்தம்| ஸஶப்த ஈஷதர்தே| விஸ்ரஂ துர்கந்தி| ஆ௦ ர௦-கபகுணாநாஹ- ஸ்நிக்த இதி| தே ச ஸ்நிக்தாதயஃ ஸப்த| மத்ஸ்நஃ பிச்சிலஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏததுக்தஂ பவதி| த்வயோஃ ஸ்வப்ரமாணாதிகயோஃ க்ஷீணயோர்வா ஸஂயோகஃ ஸஂஸர்கஃ| த்ரயாணாஂ தோஷாணாஂ வத்தாநாஂ க்ஷீணாநாஂ வா ஸஂயோகஃ ஸந்நிபாதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அவஸ்தாவிஶிஷ்டஸஂயோகநிமித்தஂ தோஷஸஂஜ்ஞாத்வயமாஹ-ஸஂஸர்க இதி| தச்ச தோஷஸஂஜ்ஞாத்வயஂ ஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதஶ்சேதி| தத்ர த்வயோர்தோஷயோஃ க்ஷீணயோஃ குபிதயோர்வா யஃ ஸஂயோகஃ, ஸ ஸஂஸர்கஃ| த்ரயாணாஂ ஸந்நிபாதஃ| இதி த்வித்வத்ரித்வயோஃ ஸஂஸர்கஸந்நிபாதாப்யாஂ யதாஸஂக்யஂ ஸம்பந்தஃ, ந து க்ஷயகோபாப்யாம்| யதோ தோஷபேதீயே ஸஂஸர்கஸ்யாபி வத்திபேதாந் ஸந்நிபாதஸ்யாபி க்ஷயபேதாந் வக்ஷ்யதி| இதி தோஷவ்யாக்யா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸாதயஃ ஸப்த தாதுஸஂஜ்ஞாஃ ஶரீரதாரணாத்தாதவஃ| தே ச தூஷ்யாஃ, வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| யஸ்மாத்வாதாதீநாஂ தூஷணஸ்வபாவத்வாத்யா தோஷஸஂஜ்ஞா, ஸாந்வர்தஸஂஜ்ஞா| தூஷயந்தீதி தோஷாஃ| அதோऽவஶ்யஂ தே தூஷ்யமபேக்ஷந்தே| கர்ம விநா கர்துஃ க்ரியாயா அஸம்பவாத்| கர்தாரஂ விநா கர்மணோ ந கர்மத்வம்| ஏவஂ தோஷைர்விநா ரஸாதீநாஂ தூஷ்யநாம ந கடதே| தைர்விநாऽபி வாதாதீநாஂ தோஷநாம| தஸ்மாத்பரஸ்பராபேக்ஷத்வாதநயோர்தூஷ்யதோஷயோர்தூஷ்யத்வேந தோஷத்வேந ச ஸஂஜ்ஞாலாபஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தூஷ்யாபரநாமதேயாந் தாதூந் மலாஂஶ்சாஹ-ரஸாஸகிதி| ரஸாதயோ யே ஸப்த தாதவஃ, தே தூஷ்யாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- மூத்ரஶகதாதயோ மலா உச்யந்தே| அபிசேதிஶப்தாத் தூஷ்யாஶ்சேதி| ந கேவலஂ ரஸாதய ஏவ தூஷ்யாஃ, யாவந்மலாஸ்தேऽபி வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| ஏவஂ ச ரஸாதீநாஂ தூஷ்யஸஂஜ்ஞா தாதுஸஂஜ்ஞா ச| ததா விண்மூத்ராதீநாஂ மலஸஂஜ்ஞா தூஷ்யஸஂஜ்ஞா ச| இதி தோஷதாதுமலநிர்தேஶேந தேஹோ வ்யாக்யாதஃ| ததா சோத்தரக்ரந்தே (ஸூ.அ.௧௧/௧)- "தோஷதாதுமலா மூலஂ ஸதா தேஹஸ்ய" இதி| தஸ்ய ச தேஹஸ்ய யதா ஸந்ததஂ கேநசிதுபாயேந பரிபாலநஂ நிஷ்பத்யதே, தமுபாயஂ தர்ஶயிதுமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மூத்ராதயோ யே ஸப்த மலாஸ்தேऽபி ச தூஷ்யாஃ| மூத்ரஶகதீ அந்நமலௌ, ஸ்வேதோ மேதோமலஃ, ஆதிஶப்தாத் மாஂஸாஸ்திமஜ்ஜஶுக்ரமலாஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶா.அ. ௩/௬௩)- "கபஃ பித்தஂ மலாஃ கேஷு ப்ரஸ்வேதோ நகரோம ச| ஸ்நேஹோऽக்ஷித்வக்விஶாமோஜோ தாதூநாஂ க்ரமஶோ மலாஃ||" இதி| கபபித்தயோர்தோஷத்வாந்ந தூஷ்யத்வம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧)-"ரஸாதிஸ்தேஷு தோஷேஷு வ்யாதயஃ ஸம்பவந்தி யே| தஜ்ஜா இத்யுபசாரேண தாநாஹுர்கததாஹவத்||" இதி| இதி தூஷ்யவ்யாக்யா| இத்யந்தரங்கோ ஹேதுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஸர்வேஷாஂ தோஷதாதுமலாதீநாஂ ஶரீராஶ்ரிதாநாஂ, ஸமாநைஸ்துல்யஸத்பாவைஃ, வத்திஃ ஸ்வப்ரமாணாதிக்யம்| விபரீதைர்விஶிஷ்டதயா வ்யவஸ்திதைஃ, விபர்யயஃ க்ஷயஃ| அயநஂ அயஃ கதிஃ, விபரீதா கதிர்விபர்யயோऽபசயஃ| ஸாமாந்யவிஶேஷைர்த்ரவ்யகுணகர்மபேதேந த்ரிப்ரகாரோऽதிகச்சதி| ததா சாஹுஃ- "ஸர்வேஷாஂ ஸர்வதா வத்திஸ்துல்யத்ரவ்யகுணக்ரியைஃ| பாவைர்பவதி பாவாநாஂ விபரீதைர்விபர்யயஃ"| த்ரவ்யதோ யதோக்தம் (ஸஂ.ஸூ.அ.௧௯)- "ரக்தமாப்யாய்யதே ரக்தேந, மாஂஸஂ மாஂஸேந, மேதோ மேதஸா, அஸ்தி தருணாஸ்த்நா, மஜ்ஜா மஜ்நா, ஶுக்ரஂ ஶுக்ரேண, ததா கர்பஶ்சாமகர்பேண"| தத்ர ரக்தேந ரக்தமித்யுபயமப்யௌதகம்| மாஂஸேந மாஂஸமிதி பார்திவம்| ததா, ஸலிலாத்மகஂ பயஸ்ததாத்மகமேவ ஶ்லேஷ்மாணமபிவர்தயதி| தத்வத்க்ஷீரஜாதஂ கதஂ ஶுக்ரம்| ததா ஜீவந்தீகாகோல்யாதயஃ ஸோமாத்மாநோ த்ரவ்யவிஶேஷாஃ ஸௌம்யதாத்வேககாரணாநி ஸ்நேஹபலபுஂஸ்த்வௌஜாஂஸி| மரீசபஞ்சகோலபல்லாதகாதயோ புத்திமேதாக்ந்யாதீந் ஸஂவர்தயந்தி| குணதஃ- சோசமோசகர்ஜூராணி பார்திவாநி த்ரவ்யதோ நிர்திஷ்டாந்யபி ஶ்லேஷ்மாணமுதகாத்மகமபிவர்தயந்தி, ஸ்நிக்தகுருஶீதாதிகுணஸாமாந்யாத்| கர்மாபி த்ரிவிதஂ காயவாங்மநோவ்யாபாராத்மகம்| தத்ர காயிகாநி- தாவநலங்கநப்லவநாதீநி சலத்வஸாமாந்யாத்வாயோர்வத்தயே| வாசிகாநி--பாஷ்யாத்யயநகேயாதீநி, மாநஸாநி-மநோவ்யாபாராஶ்சிந்தாகாமஶோகபயாநி, தாந்யபி மநஸஃ க்ஷோபணஹேதுத்வாத்வாயோர்வத்திகராணி| ததா ஸந்தாபகத்த்வஸாமாந்யாத்க்ரோதேர்ஷ்யாதி பித்தஸ்ய| ஸ்வப்நாலஸ்யஶய்யாஸுகாதீநி ஸ்தைர்யஸாமாந்யாத்கபஸ்யேதி| விபர்யயஸ்து க்ஷயாய| யதாஹ| த்ரவ்யதஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௧௪, ச.ஸூ.அ.௨௫)- "கவேதுகாந்நஂ கர்ஶநீயாநாம்"| தத்ர வாதாத்மிகயா கவேதுகயா பார்திவாநாஂ மாஂஸாதீநாஂ க்ரஶிமா க்ரியதே| ததா தைஜஸேந க்ஷாரேண ஶ்லேஷ்மணஃ| குணதோ யதா- ஆரநாலமௌதகஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ தத்விபரீதைர்லகுரூக்ஷோஷ்ணதீக்ஷ்ணவிஶதகுணைஃ க்ஷபயதி| கர்மதஃ- நித்ராலஸ்யஸௌமநஸ்யாநி ஸபரிஸ்பந்தஂ வாதமபரிஸ்பந்தஸ்வபாவதயாऽபசிந்வந்தி| ததா பரிஸ்பந்தரூபாஶ்சிந்தாவ்யவாயவ்யாயாமா மந்தபரிஸ்பந்தவைபரீத்யாத்கபமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத பஹிரங்கஂ வ்யாசஷ்டே-தோஷதூஷ்யவிகத்யுத்பாதநத்வாரேண யோ வ்யாதீநாஂ காரணஂ, ஸ பஹிரங்கஃ| ஸ ச த்வேதா, வத்திஹேதுஃ க்ஷயஹேதுஶ்ச| தத்ர வத்திஹேதுமாஹ-வத்திரிதி| ஸர்வேஷாஂ தோஷதூஷ்யாணாஂ ஸமாநைஸ்துல்யதர்மகைர்த்ரவ்யைர்வத்திர்பவேத்| யதா ரூக்ஷாதிகுணஸ்ய வாயோஃ, தத்ஸமாநகுணஂ ஶ்யாமாமாகாதி வர்த்தநம்| ஸஸ்நேஹாதிகுணஸ்ய பித்தஸ்ய தைலாதி| ஸ்நிக்தாதிகுணஸ்ய கபஸ்ய க்ஷீராதி| தூஷ்யேஶு ஸ்வேதரக்தயோஃ பித்தவத் வத்திஹேதுஃ| ஶேஷாணாஂ ஶ்லேஷ்மவத்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸூ.அ. ௧௧/௨௬)-"தத்ராஸ்தநி ஸ்திதோ வாயுஃ பித்தஂ து ஸ்வேதரக்தயோஃ| ஶேல்ஷ்மா ஶேஷேஷு தேநைஷாமாஶ்ரயாஶ்ரயிணாஂ மிதஃ|| யதேகஸ்ய ததந்யஸ்ய வர்த்தநக்ஷபணௌஷதம்| அஸ்திமாருதயோர்நைவம்|" இதி| க்ஷயஹேதுமாஹ- விபரீதைரிதி| ஸர்வேஷாஂ தோஷதூஷ்யாணாஂ விபரீதைர்விருத்ததர்மகைர்த்ரவ்யைர்வத்தேர்விபர்யயஃ க்ஷயோ பவேத்|யதா- வாயோர்கோதூமதி க்ஷபணம்| பித்தஸ்ய யவாதி| கபஸ்ய குலத்தாதி| தூஷ்யேஷு பூர்வவத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஸ்வாத்வாதயஃ ஷட்ரஸாஃ, ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யத்வாத்ரஸாஃ| தே ச ரஸா த்ரவ்யஂ பஞ்சபூதாத்மகமாஶ்ரிதாஃ, யதாபூர்வஂ ச பலாவஹாஃ| யோ யஃ பூர்வோ யதாபூர்வஂ, பலாவஹா பலப்ராபகாஃ| பலமாவஹந்தி ப்ராபயந்தீதி யாவத்| தஸ்மாத்ஸர்வேப்யோ ரஸேப்யோ மதுரோ ரஸஃ ப்ரகர்ஷேண தேஹிநாஂ பலகரஃ| கஷாயஸ்து ஸர்வேப்யோ ஜகந்யபலாவஹஃ| தத்ர ஸ்வாதுர்மதுரோ கதகுடாதிஃ| அம்லோऽம்லிகாமாதுலுங்காதிஃ| லவணஃ ஸைந்தவாதிஃ| திக்தோ பூநிம்பாதிஃ| ஊஷணஃ கடுகோ மரீசாதிஃ| கஷாயோ ஹரீதக்யாதிஃ| ஸ்வாதுர்மதுரபர்யாயஃ| ஊஷணஃ கடுகபர்யாயஃ| யதா த்ர்யூஷணஂ த்ரிகடுகமுச்யதே| கஷாய ஏவ கஷாயகஃ, யதா கடுரேவ கடுகஃ| ஷடிதி ஷடேவ, ந ந்யூநா அதிகா வா| யத்யபி தே ரஸா குணாஃ ஸ்வாத்வாதிபேததஸ்ததா ஸஂஸர்கதஸ்ததாऽநுரஸதஸ்தாரதம்யபரிகல்பநாவஶதோऽபி பித்யமாநரூபா அபி ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யஜ்ஞாநார்தஂ த்ரவ்யதர்மாநாஹ-தே ச ரஸப்ரபாவவீர்யவிபாககுணபேதாத்பஞ்ச| தத்ர ரஸநாக்ராஹ்யோ ரஸஃ| ஶேஷோ குணஃ| காயாக்நிபாகஜோ விஶிஷ்டோ ரஸோ விபாகஃ| ததைவோத்பந்நோ குணோ வீர்யம்| த்ரவ்யஸ்யாத்மா ப்ரபாவஃ| தத்ர ரஸபேதாநாஹ-ரஸா இதி| தே ச ஸ்வாத்வாதயஃ ஷட்| ஸ்வாதுர்மதுரஃ, ஊஷணஃ கடுகஃ| தே ச த்ரவ்யமாஶ்ரிதாஃ, த்ரவ்யதர்மா இத்யர்தஃ| க்ஷாரஸ்ய த்ரவ்யவிஶேஷவாசித்வாத்ரஸவிஶேஷவாசித்வேऽபி லவணவிஶேஷவாசித்வாந்ந ஸப்தமரஸத்வம்| பலாவஹாக்யஂ ரஸகர்மாஹ-தே சேதி| தே ச ரஸா யதாபூர்வஂ பலாவஹாஃ| யோ யஸ்மாத்பூர்வஃ ஸ தஸ்மாததிகஂ பலமாவஹதி| யோ யஸ்மாத்பூர்வஃ ஸ தஸ்மாததிகஂ பலமாவஹதி| கஷாயோ பல்யஸ்தத ஊஷணஸ்ததஸ்திக்த இத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தத்ர தேஷு ரஸேஷு மத்யே, ஆத்யாஸ்த்ரயஃ ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ, மாருதஂ க்நந்தி ஶமயந்தி| அந்யே து திக்தோஷணகஷாயாஸ்தமேவ சாநிலஂ குர்வதே கோபயந்தி| திக்தாதயஸ்த்ரயஸ்திக்தோஷணகஷாயாஃ கபஂ க்நந்தி ப்ரஶமயந்தி| அந்யே து மதுராம்லலவணாஸ்தமேவ கபஂ குர்வதே| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தஂ க்நந்தி| அந்யே த்வம்லலவணகடுகாஸ்ததேவ பித்தஂ குர்வதே| ஏதேநேதமுக்தஂ பவதி| மதுரோ வாதபித்தக்நஃ ஶ்லேஷ்மகரஃ| அம்லோ வாதஂ ஹந்தி, கபபித்தே து ஜநயதி| லவணோ மாருதஂ ஹந்தி, கபபித்தே து குருதே| திக்தஃ கபபித்தே நாஶயதி, வாதஂ து ஜநயதி| ஊஷணஃ கபஂ நாஶயதி, வாதபித்தே து ஜநயதி| கஷாயஃ கபபித்தே ஹந்தி, வாதஂ து கரோதீதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வாதாதீநாஂ ஸாக்ஷாத்ரஸாகதநாதஸ்பஷ்டே தோஷத்ரவ்யயோஃ ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யே ஸ்பஷ்டயதி-தத்ராத்யா இதி| தத்ர தேஷு ரஸேஷு மத்யே, ஆத்யாஸ்ரயோ ரஸாஃ ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ, மாருதஂ க்நந்தி| திக்தாதயஸ்திக்தோஷணகஷாயாஃ கபஂ க்நந்தி| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தஂ க்நந்தி| அந்யே து குர்வத இதி த்ரிஷ்வபி யோஜ்யம்| தேந திக்தோஷணகஷாயா வாயுஂ குர்வந்தி| ஸ்வாத்வம்ல லவணாஃ கபம்| அம்லலவணகடுகாஃ பித்தம்| அத ஏவ தே தே ரஸாஸ்தத்ர தத்ர ஸந்தீத்யநுமேயம்| உக்தஂ ச கபிலேந-"கட்வம்லலவணஂ பித்தஂ ஸ்வாத்வம்லலவணஃ கபஃ| கஷாயதிக்தகடுகோ வாயுர்தஷ்டோऽநுமாநதஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- இதி அநேந ப்ரகாரேண ஶமநாதிபேதேந, த்ரிதா த்ரிப்ரகாரஂ, த்ரவ்யம்| அந்யேந ப்ரகாரேண த்விதா அதவா அநேகதா| இதிஶப்தஃ ப்ரகாரார்தேऽபிஹிதஃ| யத் குபிதாந் வாதாதீந் தோஷாந் ஶமயதி, தச்சமநம்| யதா- தைலஂ கதஂ மாக்ஷிகம்| தத்ர தைலஂ ஸ்நேஹௌஷ்ண்யகௌரவயோகாத்வாதஂ தத்விபரீதகுணஂ ஶமயதி| ஸர்பிர்மாதுர்யஶைத்யமாந்த்யகுணயோகாத்தத்விபரீதகுணஂ பித்தம்| மது ச ரௌக்ஷ்யதைக்ஷ்ண்யகஷாயயோகாத்தத்விபரீதகுணஂ கபம்| யத்வாதாதீந் தோஷாந் ரஸாதீந்தாதூந் மூத்ராதீந்மலாஂஶ்ச கோபயதி, தத்கோபநம்| யதா- யவகபாடலபாஷமத்ஸ்யாமமூலகஸார்ஷபமந்தகததிகிலாடவிருத்தமத்ஸ்யபயஃ ப்ரபதி| தோஷாதீநாஂ மலபர்யந்தாநாஂ ஸ்வப்ரமாணஸ்திதாநாஂ ஸாம்யாநுவத்திஹேதுர்யத்த்ரவ்யஂ தத் ஸ்வஸ்தேப்யோ ஹிதம்| யச்ச ஸ்வாஸ்த்யாநுவத்திஂ கரோதி, துசர்யாத்யாயே ஸேவ்யத்வேநோக்தம்| ததா மாத்ராஶிதீயாத்யாயே ரக்தஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமஜாங்கலமாஂஸஜீவந்தீஶாகதிவ்யோதகக்ஷீராதி| ததா யதூர்ஜஸ்கரஂ ரஸாயநவாஜீகரணஂ ஸர்வதா ஶீலநீயத்வேந நிர்திஷ்டம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ப்ரபாவபேதாநாஹ- ஶமநமிதி| ப்ரபாவோ ரஸாதிஷ்வந்தரங்க இதி த்யோதயிதுஂ த்ரவ்யஶப்தேநோக்தஃ, த்ரவ்யமிதி த்ரிதேதி| ஶமநஂ கோபநஂ ஸ்வஸ்தஹிதஂ சேதி த்ரைவித்யம்| யத் த்ரவ்யஂ ஸமைஃ ஸமவிபரீதைர்வா ரஸாதிபிர்யுக்தமபி வாதாதீந் ஶமயதி தச்சமநம்| தத்யதா-மதுரஶீதாபி ஜீவந்தீ கபஂ ஶமயதி| கடுபாகரஸோ குருஃ ஸ்நிக்தோऽபி ரஸோநஃ கபவாதௌ| யத் த்ரவ்யஂ விபரீதைஃ ஸமவிபரீதைர்வா ரஸாதிபிர்யுக்தமபி வாதாதீந் கோபயதி தத்கோபநம்| யதா-குரூஷ்ணஸ்நிக்தமதுரமபி பாணிதஂ வாதஂ கோபயதி| தைரேவ குணைர்மாஷஃ பித்தகபௌ| யத் த்ரவ்யஂ வாதாதீநாஂ க்ஷயவத்த்யோர்ஹேதுரபி ஸ்வஸ்தஸ்ய ந ததா, தத்ஸ்வஸ்தஹிதம்| யதா-குருமதுரரூக்ஷஶீதோऽபி யவஃ ஸ்வஸ்தஸ்ய பித்தஂ ந க்ஷபயதி| குருமதுரஸ்நிக்தஶீதமபி க்ஷீரஂ ஸ்வஸ்தஸ்ய கபஂ ந கோபயதி| ஏவஂ ஸர்வத்ராபி ப்ரபாவ உதாஹரணீயஃ| வக்ஷ்யதி ச (ஸூ.அ. ௯/௨௬)-"ரஸாதிஸாம்யே யத்கர்ம விஶிஷ்டஂ தத்ப்ரபாவஜம்|" இதி| அந்யே து ஶமநாதீந் த்ரவ்யபேதாநாஹுஃ| தத்து ந ஸம்யக்| த்ரவ்யபேதத்வே யதேவ ஶமநஂ, ததேவ கோபநஂ ததேவ ஸ்வஸ்தஹிதமிதி ஸங்கரோ ந யுக்தஃ| தர்மபேதத்வே து ரஸாதிஸங்கரவத்யுக்தஃ| கிஞ்ச த்ரவ்யபேதாஶ்வேதமீ ததா ரஸாதிதர்மபேதாநாஂ ப்ராக்பஶ்சாத்வா அபிதேயாஃ ஸ்யுஃ, ந மத்யே| தஸ்மாத்ப்ரபாவபேதா ஏவ ஶமநாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தத்ர தஸ்மிந் த்ரவ்யே, வீர்யஂ த்விவிதம்| விஂஶதேர்குணாநாஂ மத்யாத்த்வாவுஷ்ணஶீதௌ, ததுத்கர்ஷாத்வீர்யமிதி ஸர்வாயுர்வேதப்ரஸித்தௌ, த்வாவேவ குணௌ ஶீதோஷ்ணௌ வீர்யகரணஹேதூ| வீர்யஂ ஶக்திஃ| உஷ்ணகுணோத்கர்ஷ உஷ்ணகுணாதிஶய ஏவ கஶ்சிதுஷ்ணவீர்யாக்யாஂ லபதே| ததா ஶீதகுணோத்கர்ஷஃ ஶீதகுணாதிஶய ஏவ ஶீதவீர்யாக்யாம்| யத்யபி நாநாத்மகமபி த்ரவ்யஂ, ததாப்யக்நீஷோமாத்மகத்வாஜ்ஜகதோ த்விதைவ வீர்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வீர்யத்வைவித்யமாஹ-உஷ்ணேதி| தச்ச உஷ்ணஂ ஶீதஂ ச| நநு குருலகுஸ்நிக்தரூக்ஷமந்ததீக்ஷ்ணாநாமபி வீர்யத்வாத்கதஂ த்வே ஏவேத்யத ஆஹ- உஷ்ணஶீதகுணோத்கர்ஷாத்| யத்யபி காயாக்நிபாகாதஷ்டௌ குணா ஜாயந்தே, ததாப்யுஷ்ணஶீதயோர்குணயோருத்கர்ஷாத் த்வைவித்யம்| குணாந்தரதிரஸ்காரே ஶக்திருத்கர்ஷஃ| ஶக்த்யுத்கர்ஷே வீர்யஶப்தோ லோகேऽபி ப்ரஸித்தஃ| தத்ர த்ரவ்யே| வீர்யமபி த்ரவ்யாஶ்ரயமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- விபாகஸ்த்ரிவிதஃ, ஸர்வத்ரவ்யாணாஂ பரிணாமகாலபாவீ கார்யாநுமேயோ ஜாடராக்நிஸம்பந்தாத்ரஸஸ்ய ஸ்வரூபாந்தரப்ராதுர்பாவஃ| ஸ த்ரிதைவ, ரஸஷட்த்வேऽபி ந ஷோடா| தேந கிஞ்சித்ஸ்வாதுபாகஂ, கிஞ்சிதம்லவிபாகஂ, கிஞ்சித்கடுவிபாகஂ, த்ரவ்யம்| தத்ர மதுரலவணயோர்மதுரோ விபாகஃ| அம்லஸ்யாம்லஃ| திக்தகடுகஷாயாணாஂ கடுகஃ| ஸ ச கார்யாநுமேயஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸூ.அ.௯/௨௦)- 'ஜாடரேணாக்நிநா யோகாத்யதுதேதி ரஸாந்தரம்| ரஸாநாஂ பரிணாமாந்தே ஸ விபாக இதி ஸ்மதஃ' இதி| அத ஏவ ஸோபஸர்கஃ பாகஶப்த உபாத்தஃ| விஶிஷ்டஃ பாகோ விபாகஃ, ந பாகமாத்ரஸ்வரூபஃ| ததா ச பட்டாரகசரகமுநீ (ச.ஸூ.அ.௨௬/௬௮)-'ரஸோ நிபாதே த்ரவ்யாணாஂ விபாகஃ கர்மநிஷ்டயா| வீர்யஂ யாவததீவாஸாந்நிபாதாச்சோபலப்யதே' இதி| ஏவஂ கர்மநிஷ்டாநுமித ஏகரூபாவஸ்தோ ஜாடராக்நிஸஂயோகாத்யோ ரஸாநாஂ ரஸாந்தரோத்பவஃ, ஸ ஏவ விபாகஃ| ந து யோ ஜாடராக்நிஸஂயோகமாத்ராத்ரஸாநாமநேகாவஸ்தஃ, ப்ராங்மதுரோऽநந்தரஂ ஸ ஏவ பச்யமாநோऽம்லஸ்ததோ விபச்யமாநஃ ஸ ஏவ கடுர்விபாகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விபாகபேதாநாஹ-த்ரிதேதி| தே ச த்ரயஃ, ஸ்வாதுரம்லஃ கடுகஶ்சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தத்ர த்ரவ்யே குர்வாதயோ தஶ குணாஃ ஸவிபர்யயா விஂஶதிர்வேஜ்ஞேயாஃ| ஏஷாஂ க்ரமாத்விபரீதா லகுதீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷகரத்ரவகடிநஸரஸ்தூலபிச்சிலாஃ| குருஸ்தத்விபர்யயோ லகுஃ| மந்தஸ்தத்விபர்யயஸ்தீக்ஷ்ணஃ| ஹிமஸ்தத்விபர்யய உஷ்ணஃ| ஸ்நிக்தஸ்தத்விபர்யயோ ரூக்ஷஃ| ஶ்லக்ஷ்ணஸ்தத்விபர்யயஃ கரஃ| ஸாந்த்ரஸ்தத்விபர்யயோ த்ரவஃ| மதுஸ்தத்விபர்யயஃ கடிநஃ| ஸ்திரஸ்தத்விபர்யயஃ ஸரஃ| ஸூக்ஷ்மஸ்தத்விபர்யயஃ ஸ்தூலஃ| விஶதஸ்தத்விபர்யயஃ பிச்சிலஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- குணபேதாநாஹ-குருமந்தேதி| தே ச விஂஶதிஃ| தத்ர குர்வாதயோ தஶ, தத்விபர்யயாஶ்ச லகுதீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷகரத்ரவகடிநசலஸ்தூலபிச்சிலா தஶ| த்ரவ்யஸ்ய பஂஹணே கர்மணி ஶக்திர்குருஃ, லங்கநே லகுஃ, ஶமநே மந்தஃ, ஶோதநே தீக்ஷ்ணஃ, ஸ்தம்பநே ஹிமஃ, ஸ்வேதநே உஷ்ணஃ, க்லேதநே ஸ்நிக்தஃ, ஶோஷணே ரூக்ஷஃ, ரோபணே ஶ்லக்ஷ்ணஃ, லேகநே கரஃ, ப்ரஸாதநே ஸாந்த்ரஃ, விலோடநே த்ரவஃ, ஶ்லதநே மதுஃ, தடநே கடிநஃ, தாரணே ஸ்திரஃ, ப்ரேரணே சலஃ, விவரணே ஸூக்ஷ்மஃ, ஸஂவரணே ஸ்தூலஃ, க்ஷாலநே விஶதஃ, லேபநே பிச்சில இதி| நநு வ்யவாயிவிகாஶ்யாஶுகாரிப்ரஸந்நஸுகந்தாதயஃ ஸவிபர்யயாஶ்சாந்யேऽபி குணா தஶ்யந்தே| தத்யதா ஸ்வயமேவாஹ (நி.அ. ௬/௧)-"தீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷஸூக்ஷ்மாம்லவ்யவாய்யாஶுகரஂ லகு| விகாஶி விஶதஂ மத்யமோஜஸோऽஸ்மாத்விபர்யயஃ||" சரகஃ (ஸூ.அ.௨௭/௨௧௩)- "ஸ்வாது ஶீதஂ மது ஸ்நிக்தஂ பஹலஂ ஶ்லக்ஷ்ணபிச்சிலம்| குரு மந்தஂ ப்ரஸந்நஂ ச கவ்யஂ தஶகுணஂ பயஃ|| ததேவங்குணமேவௌஜஃ ஸாமந்யாதபிவர்தயேத்||" ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௧௮௯)- "கஷாயஂ கபபித்தக்நஂ கிஞ்சித்திக்தஂ ருசிப்ரதம்| ஹத்யஂ ஸுகந்தி விஶதஂ லவலீபலமுச்யதே||" அயமேவ (ஸூ.அ. ௧/௧௧)-"பித்தஂ ஸஸ்நேஹதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ லகு விஸ்ரஂ ஸரஂ த்ரவம்||" சரகஃ (ஸூ.அ. ௨௭/௧௯௩)- "ஶீதஂ ஶுசி ஶிவஂ மஷ்டஂ விமலஂ லகு ஷட்குணம்| ப்ரகத்யா திவ்யமுதகஂ ப்ரஷ்டஂ பாத்ரமபேக்ஷதே||" இத்யாதி| தத்கதஂ விஂஶதிர்குணா இதி| அத்ரோச்யதே| ய ஏதேऽதிரிக்தா குணா தர்ஶிதாஃ, தே விஂஶதாவேவாந்தர்பூதாஃ| ததாஹி-வ்யவாயிவிகாஶ்யாஶுகாரிணஸ்தாவந்மத்யே பட்யந்தே| ப்ரஸந்நஃ க்ஷீரே| மத்யகுணவிபரீதா ஓஜஸி| ய ஏவௌஜஸி த ஏவ க்ஷீரே| ததஶ்ச தத்குணபரஸ்பரவிபர்யயபர்யாலோசநயா வ்யவாயீ-த்ரவேऽந்தர்பூதஃ| விகாஶீ-கரே| ஆஶுகாரீ-சலே| ப்ரஸந்நஃ-ஸ்தூலே| தே ஹி பாரிஶேஷ்யாத் பஹலஶ்லக்ஷ்ணஸ்திரஸூக்ஷ்மாணாஂ விபர்யயாஃ| ஸ்வதுஶீதமந்தஸ்நிக்தபிச்சிலகுரூணாஂ ஹ்யம்லோஷ்ணதீக்ஷ்ணரூக்ஷவிஶதலகவோ விபர்யயாஃ ப்ரஸித்தா ஏவ| வ்யவாய்யாதிலக்ஷணஂ ச த்ரவாதிஷ்வேவ ஸம்பவதி| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௫௨௧)- "வ்யவாயீ தேஹமகிலஂ வ்யாப்ய பாகாய கல்பதே| விகாஶீ விகஷந் தாதூந் ஸந்திபந்தாந் விமுஞ்சதி|| ஆஶுகாரீ ததாஶுத்வாத்தாவத்யம்பஸி தைலவாத்" இதி| ப்ரஸந்நத்வஂ ஸ்புடத்வம்| தச்ச ஸ்தூல ஏவ, தஸ்ய ஸ்புடப்ரத்யக்ஷத்வாத்| ஸுகந்ததுர்கந்தௌ து மந்ததீக்ஷ்ணவிஶேஷௌ, இந்த்ரியப்ரஸாதநோத்வேஜநத்வாரா ஶமநஶோதநரூபத்வாத்| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௬/௫௨௦)- "ஸுகந்தோ ரோசநோ மதுஃ| துர்கந்தோ விபரீதோऽஸ்மாத்" இதி| ஶுசிவிமலௌ து விஶதவிஶேஷௌ| அதஷ்டாநாஂ ஹி மலாநாஂ க்ஷாலநே ஶக்திஃ ஶுசித்வம்| தஷ்டாநாஂ விமலத்வம்| ஶிவஂ பரிணாமே ஹிதம்| மஷ்டஂ ஜிஹ்வாப்ரியம்| தே ச குணகார்யே| குணஶப்தஸ்தூபசாராத்| யதா- "க்ஷுத்போதநோ பஸ்திவிஶோதநஶ்ச ப்ராணாப்ரதஃ ஶோணிதவர்தநஶ்ச| ஜ்வராபஹாரீ கபபித்தஹந்தா வாயுஂ ஜயேதஷ்டகுணோ ஹி மண்டஃ||" இத்யாதௌ| யத்து வ்யவாயிவிகாஶிநௌ ப்ரஸ்துத்யோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௧)- "ஸரதீக்ஷ்ணப்ரகர்ஷௌ து கைஶ்சித்தௌ பரிகல்பிதௌ" இதி| ததேகீயமதத்வாதநாதரணீயம்| ததாதரணே யத்தைலே வ்யவாயிபத்தவிட்கயோரபிதாநஂ தத்விருத்தஂ ஸ்யாத்| யச்ச மத்யே தீக்ஷ்ணவிகாஶிநோஸ்தத்புநருக்தஂ ஸ்யாத்| யத்து பித்தே தீக்ஷ்ணவிஸ்ரயோரபிதாநஂ, ததிந்த்ரியோத்வேஜகத்வே ஸத்யபி க்ராணேந்த்ரியஸ்யோத்வேஜநாதிஶயார்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧)- "இந்த்ரியார்தா வ்யவாயீ ச விகாஶீ சாபரே குணாஃ| ஸத்த்வஂ ரஜஸ்தமஶ்சேதி த்ரயஃ ப்ரோக்தா மஹாகுணாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- காலஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஸ்த்ரிவிதஃ| அர்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தா மஹாபூதகுணாஃ| ததா சாகமஃ (ச.ஶா.அ.௧/௨௯)- "அர்தாஃ ஶப்தாதயோ ஜ்ஞேயா கோசரா விஷயா குணாஃ" இதி| கர்ம க்ரியா, காயவாங்மநஶ்சேஷ்டா| காலஶ்சார்தஶ்ச கர்ம ச தாநி காலார்தகர்மாணி, தேஷாஂ யோகஃ ஸம்பந்தஃ, காலார்தகர்மணாஂ யோகஃ| கிம்பூதஃ, ஹீநமித்யாதிமாத்ரகஸ்ததா ஸம்யக்யோகஶ்சேதி| யே காலாதீநாஂ யோகா ஹீநமித்யாதிமாத்ரகாஃ, தே ரோகைககாரணம்| தேஷாமேவ யஃ ஸம்யக்யோகஃ, ஸ ஆரோக்யைககாரணஂ ப்ரதாநகாரணமிதி| ஏகஶப்தஃ ப்ரதாநவசநஃ| யதா- 'ஏகஃ பார்தோ தநுர்தரஃ' இதி| காலஸ்ய ஹீநயோகஃ ஸ்வரூபஹாநிஃ| மித்யாயோகஃ ஸ்வரூபாத்வைபரீத்யம்| அதியோகஃ ஸ்வரூபாதிஶயஃ| யதா- ஹீநஶீததா ஹீநோஷ்ணதா ஹீநவர்ஷதா ஹீநயோகே| ஶீதகாலாவஸரேऽத்யௌஷ்ண்யமுஷ்ணகாலாவஸரே ஶீதஂ வர்ஷாகாலேऽவஷ்டிர்மித்யாயோகே| அதிஶைத்யமத்யௌஷ்ண்யமதிவர்ஷணமதியோகே| ஏதத்யோகத்ரயஂ ரோககாரணம்| ஸம்யக்யோகோ யதாஸ்வரூபஸ்திதிராரோக்யகாரணம்| அர்தாநாஂ புநஃ ஸ்வேந ஸ்வேநார்தேநேந்த்ரியஸ்ய ஹீநஃ ஸஂயோகோ ஹீநயோகஃ| புருஷாநபிமதாதிநார்தஜாதேநேந்த்ரியஸ்ய யோகோ மித்யாயோகஃ| அத்யந்தஸஂயோகோऽதியோகஃ| ஏதே த்ரயோ ரோககாரணம்| யதாஸ்வஂ ஸம்யக்யோக ஆரோக்யகாரணம்| காயாதிகர்மணோ ஹீநப்ரவத்திர்ஹீநயோகஃ| வேகோதீரணாதிகஂ ஸாமிபுக்தபாஷணாதிகஂ ராகத்வேஷாதிகஂ ச யதாஸ்வமுத்தரத்ர (ஸூ.அ.௧௨/௪௦) வக்ஷ்யமாணஂ மித்யாயோகஃ| அதிப்ரவத்திரதியோகஃ| ஸர்வேஷாஂ ஸமா ப்ரவத்திஃ ஸமயோகஃ| தேந ஹீநாதயோ யோகாஸ்த்ரயோ ரோககாரணம்| ஸம்யக்யோகஸ்த்வாரோக்யகாரணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- உக்ததர்மகாணாஂ த்ரவ்யாணாம் ஸதோபயோகாத்ஸதைவ தோஷவைஷம்யே ப்ராப்தே விஶேஷமாஹ-காலார்தேதி| த்ரவ்யாணி சரகோக்தாநி (ஸூ. அ. ௧/௪௭)- "காதீந்யாத்மா மநஃ காலோ திஶஶ்ச த்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ|" இதி| தத்ர காலஃ ஸாக்ஷாதுபயுஜ்யதே| மஹாபூதாநி த்வர்தத்வாரேண| திகாத்மமநாஂஸி கர்மத்வாரேண| காலோ வர்ஷாஶீதோஷ்ணபேதாத் த்ரிதா| ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தபேதாதர்தஃ பஞ்சதா| காயிகவாசிகமாநஸிகபேதாத்கர்ம த்ரிதா| தேஷாமஸம்யக்யோகோ ராககாரணஂ, ஸம்யக்யோகஸ்த்வாரோக்யகாரணம்| தத்ராஸம்யக்யோகஸ்த்ரிதா, ஹீநயோகோ மித்யாயோகோऽதியோகஶ்சேதி| ஶீதாதீநாஂ காலலக்ஷணாநாமல்பத்வஂ காலஸ்ய ஹீநயோகஃ, விபரீதஸ்வலக்ஷணோ மித்யாயோகஃ, ஆதிக்யமதியோகஃ| இந்த்ரியைரிந்த்ரியார்தாநாஂ யோऽல்பஃ ஸம்பந்தஃ, ஸோऽர்தஸ்ய ஹீநயோகஃ, அநுசிதோ மித்யாயோகஃ, அதிகோऽதியோகஃ| அல்பா சேஷ்டா கர்மணாஂ ஹீநயோகஃ, அநுசிதோ மித்யாயோகஃ, அதிகோऽதியோகஃ| அஸம்யக்யோகாத்விபரீதஃ ஸர்வேஷாஂ ஸம்யக்யோகஃ| ஏததுக்தஂ பவதி| யத்யபி ஸர்வதா த்ரவ்யைர்யோகஸ்ததாப்யஸம்யக்யோகோ யதா, ததா தோஷவைஷம்யம்| யதா ஸம்யக்யோகஸ்ததா தோஷஸாம்யம்| இதி பஹிரங்கோ ஹேதுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தோஷாணாஂ வாதாதீநாஂ, வைஷம்யஂ ஸ்வப்ரமாணாதேகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரயாணாஂ வா வத்திஃ க்ஷயோ வா, ருஜாகரத்வாத்ரோக ஏவ| வைஷம்யஂ விஷமதா ஸ்வரூபாச்ச்யாவஃ| ததஃ கார்யகாரணயோரபேதேந படிதோ ரோக இதி| தோஷாணாஂ ஸாம்யஂ ஸ்வரூபாதப்ரச்யுதிஃ ஸமபாவோऽரோகதா ஆரோக்யஂ, ஸ்வாஸ்த்யமிதி யாவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத லக்ஷணஂ வ்யாசஷ்டே| ரோகஂ லக்ஷயதி-ரோகஸ்த்விதி| தோஷதூஷ்யாணாஂ யத்வைஷம்யஂ விகதத்வஂ தத்ரோகஃ| தோஷஶப்தோऽந்தரங்கஹேதுமாத்ரோபலக்ஷணஃ| ப்ரஸங்காதாரோக்யஂ லக்ஷயதி-தோஷஸாம்யமிதி| தோஷதூஷ்யாணாஂ யத்ஸாம்யமவிகதத்வஂ ததாரோக்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தத்ர தயோ ரோகாரோக்யயோஃ, ரோகா த்விதா நிஜாகந்துபேதேந| நிஜா வாதாதிதோஷஜந்மாநஃ| ஆகந்தவோ பாஹ்யஹேதவஃ| ததா சாசார்யவசநம் (ஸஂ.ஸூ.அ.௨௨)- "நிஜாஸ்த்ரிதோஷோத்தாஃ| பாஹ்யஹேதுஜாஸ்த்வாகந்தவஃ"| அநயோரியாந்விஶேஷஃ| நிஜே ரோகே வாதாதயஃ பூர்வஂ வைஷம்யஂ கத்வா பஶ்சாத்வ்யதாமபிநிர்வர்தயந்தி| ஆகந்தவஃ புநஃ வ்யதாபூர்வமேவோத்பத்யந்தே, அநந்தரஂ தத்ர வாதாதயஃ குப்யந்தீதி| அநேநோபயஸ்ய நிஜாகந்துபேதபிந்நஸ்ய வ்யாதேஶ்சேதஃ ஸந்தாபகத்வஂ போத்தவ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரோகபேதாநாஹ-நிஜேதி| த்விவிதோ ரோகஃ, நிஜ ஆகந்துஶ்சேதி| தத்ர யத்தோஷவைஷம்யஂ ஸ்வயமுத்பாத்ய வ்யதாஂ நிர்வர்தயதி, ஸ நிஜோ ரோகஃ| யஸ்து ஶஸ்த்ராதிநா ஹேத்வந்தரேணோத்பந்நஃ, ஸ ஆகந்துஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தேஷாஂ நிஜாகந்துகாநாஂ விகாராணாஂ ரோகாணாஂ, காயமநோபேதேந த்விவிதமதிஷ்டாநஂ ஸ்தாநம்| ஜ்வராஸ்ரபித்தகாஸாதீநாஂ காயஃ| மதமூர்சாஸந்ந்யாஸக்ரஹபூதோந்மாதாபஸ்மாரராகத்வேஷாதீநாஂ மநஃ| அதிதிஷ்டந்த்யஸ்மிந்நித்யதிஷ்டாநம்| காயஃ ஶரீரம்| மநஶ்சேதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரோகாதிஷ்டாநமாஹ-தேஷாமிதி| தச்ச த்விதா, ஶரீரஂ மநஶ்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- மநஶ்சேதஃ, தஸ்ய ரஜஸ்தமஸீ தோஷௌ, உபப்லவாவவித்யாஸம்பவௌ| அத்ர ச ப்ராதாந்யாதாதௌ ரஜோ நிக்ஷிப்தம்| சஶப்தஃ பவநாதீநாமப்யுபஸங்க்ரஹார்தஃ| யஸ்மாத்தேऽபி மநஃ ஸஂஶ்ரித்ய விகுர்வதே| ஸங்க்ரஹே ஹ்யுக்தம் (உ.அ.௯)- "ஷடுந்மாதா பவந்தி வாதபித்தகபஸந்நிபாதாऽऽதிவிஷநிமித்தாஃ" இத்யாதி| உதாஹதௌ இத்யுதாஹரணமாத்ரமுத்தேஶமாத்ரஂ வசநமாத்ரம்| அத்ராயுர்வேதஶாஸ்த்ரே, ரஜஸ்தமஸோர்ந ஸாகல்யேந வ்யாகரணமநிலாதீநாமிவ| தே கல்வத்ர ஸ்வபாவஸ்தாநாதிபிஃ ப்ரகாரைரஶேஷமுக்தாஃ, ந து ரஜஸ்தமஸீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- துஷ்டஸ்ய மநஸோ ரோகாதிஷ்டாநத்வாத்துஷ்டிஹேதுமாஹ-ரஜ இதி| ஸ ச த்விதா, ரஜஸ்தமஶ்ச| த்வௌ தோஷௌ த்வே துஷ்டிகாரணே இத்யர்தஃ| ந த்வநயோர்வாதாதிவத்தோஷத்வம், ததோऽநந்தரமநுக்தேர்தோஷவிஜ்ஞாநீயாதிஷு சாக்ரஹணாத்| காயோऽபி துஷ்ட ஏவ ரோகாதிஷ்டாநம்| தஸ்ய து தோஷா ஏவ துஷ்டிகாரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ரோகோऽஸ்யாஸ்தீதி ரோகீ வ்யாதிதஃ, தஂ தர்ஶநாதிபிஃ பரீக்ஷேத| தர்ஶநேந தஷ்ட்யா, காஸமேஹாத்யார்தேஷு பீதஶுக்லவர்ணஸஂஸ்தாநப்ரமாணோபசயச்சாயாவிண்மூத்ரச்சர்திதாதிகம்| ஸ்பர்ஶநேந ஹஸ்தகாயஸ்பர்ஶேந, ஜ்வரகுல்மவித்ரத்யாத்யார்தம், ததா ஶீதோஷ்ணஸ்தப்தஸ்பந்தஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶாதிகஂ ச| ப்ரஶ்நேந பச்சயா, ஶூலாரோசகச்சர்திஹதர்தத்வஂ ஸுச்சந்ததுஶ்சந்தத்வஂ மதுக்ரூரகோஷ்டதாஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ ஜந்மாமயப்ரவத்திநக்ஷத்ரத்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி ச, இத்யாதுரமுகாத்பரீக்ஷேத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரோகித்வஜ்ஞாநோபாயமாஹ-தர்ஶநேதி| ஸ ச த்ரிதா, தர்ஶநஂ ஸ்பர்ஶநஂ ப்ரஶ்நஶ்சேதி| தத்ர தர்ஶநேந வைவர்ண்யாதிகஂ, ஸ்பர்ஶநேந ஶைத்யாதிகஂ, ப்ரஶ்நேந ஶூலாதிகஂ, நிர்தார்ய ரோக்யயமிதி நிஶ்சயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ரோகஂ நிதாநாதிபிஃ பஞ்சபிஃ பரீக்ஷேத| நிதாநஂ காரணஂ ஹேதுரித்யநர்தாந்தரம்| தச்சாஸந்நவிப்ரகஷ்டபேதேந த்விதா| ஆஸந்நமபி த்விவிதம், ஆஸந்நாத்யாஸந்நபேதேந| ஆஸந்நஂ ரூக்ஷலகுஶீதாதித்ரவ்யோபயோகஃ| அத்யாஸந்நஂ து யதஃ ஸமநந்தரமேவ ரோகோத்பத்திஃ| யதா வாதாதயோ தோஷாஃ க்ருத்தாஃ| விப்ரகஷ்டஂ யத் ஆதிகாலே ருத்ரகோபாதி ஜ்வராதீநாம்| ததா ஹவிஃப்ராஶாதி மேஹகுஷ்டாதீநாம்| தேநைவஂவிதமர்தஜாதமேவஂவிதஸ்ய ரோகஸ்ய ஹேதுத்வேநோபதிஷ்டம், ஏவஂவிதஶ்சோத்பந்நோऽதோ நிதாநாஜ்ஞ்ஜ்ஞாயதே ரோகஃ| ப்ராக்ரூபஂ பூர்வரூபஂ பவிஷ்யதோ வ்யாதேரப்ரகாஶிததோஷவிஶேஷாதிஷ்டிதஸ்ய லக்ஷணம், உத்புபூஷுர்ஜ்வராதிராமயோ வாதாதிதோஷவிஶேஷேணாலிங்கிதரூபாபாஸோ யேநாவபாஸ்யதே, யதாயதமல்பத்வாத்யதவ்யக்தமஸ்புடஂ லிங்கஂ தத்ப்ராக்ரூபம்| லக்ஷணஂ புநஸ்ததேவ ப்ராக்ரூபாத்விலக்ஷணம், யேந ஸகலதோஷவிஶேஷாலிங்கிதஃ ஸ்புடலிங்கோ வ்யாதிர்தஶ்யதே லக்ஷ்யதே| உபஶயஃ ஸுகாநுபந்த்யாஹாராத்யுபயோகஃ| ஏவஂவிதேநாஹாராதிகேந ஹி தஸ்ய பீடா நாபூத், ஏவஂவிதேந சாபூத், அத உபஶயாஜ்ஞ்ஜ்ஞாயதேऽயஂ ரோக இதி| ஸ வ்யாதிஸாத்ம்யஃ ஸ்வாஸ்த்யஹேதுஃ ஸுகாவஹஃ| ஆப்திர்நிர்வத்திஃ ஸம்ப்ராப்திராகதிர்ஜாதிரித்யநர்தாந்தரம்| ஏவஂ துஷ்டேநைவஂ ஸ்தாநஸ்திதேநைவமநுகதேநாநயா கல்பநயைவஂமார்கேண தோஷேணேதி பரிகல்பநம், அத ஆப்த்யா ஜ்ஞாயதேऽயஂ ரோக இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரோகித்வே ஹி ஜ்ஞாதே கோऽஸௌ ரோக இதி விஶேஷஜ்ஞாநோபாயமாஹ-ரோகமிதி| ஸ ச பஞ்சதா, நிதாநஂ ப்ராக்ரூபஂ லக்ஷணம் உபஶயஃ ஆப்திஶ்ச| ஆப்திஃ ஸம்ப்ராப்திஃ| நிதாநஂ பஹிரங்கோ ஹேதுஃ| ப்ராக்ரூபஂ பூர்வஜோ ரோகஃ| ரோகஸ்ய ஹி ராஜவத் ப்ரகாஶமாநஸ்ய பரிவாரபூதா ரோகாஃ கேசித்பூர்வஂ ப்ரகாஶந்தே, கேசித்ஸஹ, கேசித்பஶ்சாத்| தத்ர யே பூர்வஂ, தே பூர்வரூபம்| யே ஸஹ, தே ரூபம்| யே பஶ்சாத்தே உபத்ரவாஃ| தே சோபயேऽபி லக்ஷணபதேந ஸங்கஹீதாஃ| உபஶயஃ வ்யாதிஸாத்ம்யம்| ஆப்திரந்தரங்கோ ஹேதுஃ| இதி ரோகலக்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- இஹாஸ்மிந்நாயுர்வேதஶாஸ்த்ரே, ஆசார்யா த்விதா த்விப்ரகாரஂ, தேஶமாஹுஃ கதயந்தி| பூமிபேதேந தேஹபேதேந ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதௌஷதஂ வ்யாசஷ்டே| தச்ச தேஶகாலாவபேக்ஷதே இதி ப்ரதமஂ தாவத்தேஶஃ| தத்ர தேஶே பேதத்வயமாஹ-பூமிதேஹேதி| தச்ச பூமிர்தேஹஶ்ச| இஹேத்யாயுர்வேதஶாஸ்த்ரே| ஶாஸ்த்ராந்தரேஷு தேஹஸ்ய தேஶவ்யவஹாராபாவாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பூதேஶஂ புநஸ்த்ரிதா த்ரிப்ரகாரம், ஆதிஶேத் வதேத்| தத்ர ஜாங்கலோ தேஶோऽல்போதகதருபர்வதத்வேந வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஃ, வாதபூயிஷ்டோ வாதப்ரசுரஃ| தத்ர ஜாதா ஓஷதிககபுருஷமகாதயோ வாதப்ரதாநா பவந்தி| ப்ரசுரோதகவக்ஷோ யோ நிர்வாதோ துர்லபாதபஃ ஸோऽநூப இதி| ஸ ச கபப்ரதாநஃ| தஜ்ஜாஶ்சௌஷத்யாதயஃ ஸ்நிக்தா பவந்தி| ஸாதாரணஃ புநருபயலக்ஷணோ மத்யபதிதோ வ்யாமிஶ்ரரூபஃ| ஸ ச ஸமமலோ வாதாதிஸமதோஷஃ| அத்ர தோஷா ஏவ மலஶப்தேநோக்தாஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௨௦)| "தேஹஸ்ய மலிநீகரணாதாஹாரமலத்வாச்ச மலாஃ|"

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பூதேஶபேதாநாஹ-ஜாங்கலமிதி| தே ச த்ரயஃ, ஜாங்கலோऽநூபஃ ஸாதாரணஶ்ச| தத்ர யோ வாதபூயிஷ்டோ வாதரோகபஹுலஸ்தஂ ஜாங்கலஂ, யஃ கபோல்பணஃ கபரோகபஹுலஸ்தமநூபஂ, யஃ ஸமமலஃ ஸமதோஷத்வாதாரோக்யபஹுலஸ்தஂ ஸாதாரணமாதிஶேத்| தேஹபேதாஸ்து ப்ரகதிபேதைருக்தாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- காலோ த்விவிதஃ, க்ஷணாதிலக்ஷணோ வ்யாத்யவஸ்தாலக்ஷணஶ்ச| பேஷஜஸ்யௌஷதஸ்ய, யோகஂ கரோதி| ததர்தஸம்பாதநஸாமர்த்யஂ கரோதீத்யர்தஃ| பேஷஜஸ்ய யோகோ பேஷஜயோகஃ, தஂ கரோதி| க்ஷணாதிஃ ப்ரஸித்தஃ| ஆதிக்ரஹணால்லவத்ருடிமுஹூர்தயாமாஹோராத்ரபக்ஷமாஸர்த்வயநஸஂவத்ஸராணாஂ பரிக்ரஹஃ| க்ஷணாதிகாலஸ்யோதாஹரணம்| யதா- "பூர்வாஹ்ணே வமநஂ தேயஂ மத்யாஹ்நே து விரேசநம்| மத்யாஹ்நே கிஞ்சிதாவத்தே பஸ்திஂ தத்யாத்விசக்ஷணஃ||" வ்யாத்யவஸ்தா ஸாமநிராமமதுமத்யதீக்ஷ்ணத்வாத்தத்தத்யோக்யௌஷதவிஸஷ்டிஃ| யதா (ச,சி.அ.௩/௧௪௦ , ஹ.சி.அ.௧/௨௧)- "லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ காலோ யவாக்வஸ்திக்தகோ ரஸஃ| மலாநாஂ பாசநாநி ஸ்யுர்யதாவஸ்தஂ க்ரமேண வா||" யதா (ச.சி.அ.௩௦/௨௮௭)- "ஜ்வரே பேயாஃ கஷாயாஶ்ச ஸர்பிஃ க்ஷீரஂ விரேசநம்| த்ர்யஹஂ வா ஷடஹஂ யுஂஜ்யாத்வீக்ஷ்ய தோஷபலாபலம்||" யதா (ஹ.சி.அ.௧/௪௪)- "மதுர்ஜ்வரோ லகுர்தேஹஶ்சலிதாஶ்ச மலா யதா| அசிரஜ்வரிதஸ்யாபி பேஷஜஂ யோஜயேத்ததா||" அஸ்யாமவஸ்தாயாஂ தத்தமௌஷதமாரோக்யாய பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- காலபேதத்வயமாஹ-க்ஷணாதிரிதி| தச்ச க்ஷணாதிரூபோ வ்யாத்யவஸ்தாரூபஶ்ச| க்ஷணோ மாத்ரா, ஆதிஶப்தாத்காஷ்டாகலாநாடிகாமுஹூர்தயாமாஹோராத்ரபக்ஷமாஸர்த்வயநவர்ஷாணி| தத்ராக்ஷிநிமேஷோ மாத்ரா, தாஃ பஞ்சதஶ காஷ்டா, தாஸ்த்ரிஂஶத்கலா, தாஃ ஸதஶபாகா விஂஶதிர்நாடிகா, தே த்வே மூஹூர்தஃ, தே துல்யராத்ரிஂதிவே ராஶிபாகே சத்வாரஃ பாதோநா யாமஃ, தைஶ்சதுர்பிரஹோ ராத்ரிஶ்ச, பஞ்சதஶாஹோராத்ராஃ பக்ஷஃ, தௌ த்வௌ மாஸஃ, தௌ த்வாவதுஃ, தே த்ரயோऽயநஂ, தே த்வே வர்ஷம்| வ்யாத்யவஸ்தா ஆமபச்யமாநபக்வநவபுராணதீக்ஷ்ணமதுத்வாதயஃ| தேஶகாலயோருபயோகமாஹ-பேஷஜயோககதிதி| தேஶகாலவாக்யயோஃ ஶேஷபூதோऽயஂ க்ரந்தஃ| யோऽயமுக்தோ தேஶஃ காலஶ்ச| ததுபயஂ பேஷஜஸ்ய யோகஂ யோக்யதாஂ கரோதி| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௨௩)- "பேஷஜமவசாரயந் ப்ராகேவ தாவதாதுரஂ பரீக்ஷேத| கஸ்மிந்நயஂ தேஶே ஜாத இத்யாதி| தஸ்மிஂஶ்ச தேஶே மநுஷ்யாணாமிதமாஹாரஜாதமிதஂ விஹாரஜாதமேதாவத்பலமேவஂவிதஂ ஸத்வமேவஂவிதஂ ஸாத்ம்யமியஂ பக்திரிமே வ்யாதயோ ஹிதமிதமஹிதமிதமிதி| ததா, அதிஸ்தூலோऽதிகஶோ துர்பலோ துஷ்டமாஂஸஶேணிதாஸ்த்யங்காவயவோऽல்பாக்நிரல்பாஹாரோऽஸாத்ம்யாஹாரோऽபசிதஃ ஸாரரஹிதோ வா வ்யாதிபலமேவ தாவதஸமர்தஃ ஸோடும்| கிஂ புநஸ்ததாவிதோ பேஷஜவேகமிதி| ததா, காலஶ்ச பேஷஜஸ்ய யோக்யதாமாபாதயதீத்யுபக்ரம்ய, ஶீதோஷ்ணவர்ஷாலக்ஷணா தவ இத்யாத்யுபக்ரம்ய, ஔஷதக்ராமஸ்த்வித்யாதி| ததா, தஸ்மாத்ஸாதாரணேஷ்வேவ ததந்தராலேஷு வமநாதீநி யோஜயேதிதி| ததா, ஆதுராவஸ்தாஸு து காலாகாலஸஂஜ்ஞா| யதாऽஸ்யாமவஸ்தாயாமஸ்யௌஷதஸ்ய காலோऽகாலோ வா| ந ஹ்யப்ராப்தாதீதகாலமௌஷதஂ யௌகிகஂ பவதி" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஸமாஸாத்ஸஂக்ஷேபதஃ, யத்கிஞ்சிஜ்ஜகத்யௌஷதஂ ஸம்பவதி, ததநேகப்ரகாரஂ ஸம்பவதபி த்வைரூப்யாநதிக்ரமாச்சோதநஶமநலக்ஷணாத் த்விதேத்யுக்தம்| ஏகஂ ஶோதநரூபமபரஂ ஶமநரூபமிதி| ஶோதநஂ யத் குபிதாந் தோஷாந் பஹிர்நிஃஸார்ய ரோகோபஶமநஂ கரோதி| ஶமநஂ யத்ஸ்வஸ்தாநஸ்திதாநாமேவ ஸாம்யஹேதுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஔஷதபேதத்வயமாஹ-ஶோதநமிதி| தச்ச ஶோதநஂ ஶமநஂ ச| ஸமாஸத இத்யநுவர்தமாநேऽபி புநஃ ஸமாஸக்ரஹணமதிஸஂக்ஷேபாய| ஸாமாந்யோக்த்யா விஶேஷஸங்க்ரஹஃ ஸஂக்ஷேபஃ| லங்கநபஂஹணே ஸாமாந்யே விஹாய லங்கநவிஶேஷயோஃ ஶோதநஶமநயோருக்திரித்யதிஸஂக்ஷேபஃ| ஸ ச பஂஹணஸ்ய ஶமநேऽந்தர்பாவஂ மத்வா கதஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸூ.அ. ௧௪/௭)- "பஂஹணஂ ஶமநஂ த்வேவ வாயோஃ பித்தாநிலஸ்ய ச|" இதி| ஶோதநஂ அதிகபஹிர்நிரஸநேந தோஷஸாம்யகரம்| ஶமநஂ த்வதிகக்ஷீணக்ஷபணவர்தநாப்யாம்| அதஏவாத்யதிகே தோஷே ஶோதநம், அதிகக்ஷீணயோஃ ஶமநமிதி விபாகஃ ஸித்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஶரீரஜாநாஂ வாதாதீநாஂ, க்ரமேண யதாஸஂக்யேந பரிபாட்யோத்தேஶநிர்தேஶேந, பரமௌஷதஂ ப்ரதாநௌஷதஂ, பஸ்த்யாதிவமநாந்தஂ ஶோதநரூபஂ, தைலாதிமத்வந்தஂ ஶமநரூபம்| தேந வாதஸ்ய பஸ்திர்குதப்ரணிதேயஸ்நேஹக்வாதாதி பரமௌஷதம்| பித்தஸ்ய விரேகோ முகபீதஂ குதமார்கேணாந்தஃஸ்திதஸ்ய தோஷஸ்ய நிஃஸாரணஂ பரமௌஷதம்| கபஸ்ய வமநஂ முகேந பீதஂ தேநைவ தோஷஸ்ய நிஃஸாரணஂ பரமௌஷதம்| இதி ஶோதநரூபேண தோஷாணாமௌஷதம்| தைலாதி து ஶமநஸ்வரூபேணௌஷதம்| ததேதி க்ரமேணைவ| வாதஸ்ய தைலஂ, பித்தஸ்ய கதஂ, கபஸ்ய மாக்ஷிகஂ பரமௌஷதம்| ப்ரதாநமௌஷதமிதி யாவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶோதநஶமநவிஶேஷாணாஂ விஷயவிபாகமாஹ-ஶரீரஜாநாமிதி| தத்ர ஶோதநவிஶேஷா பஸ்த்யாதயஃ க்ரமேண தோஷாணாமௌஷதம்| வாதஸ்ய பஸ்திஃ, பித்தஸ்ய விரேகஃ, கபஸ்ய வமநம்| ததா ஶமநவிஶேஷாஸ்தைலாதயஃ| வாதஸ்ய தைலஂ, பித்தஸ்ய கதஂ, கபஸ்ய மது| கிஂ ஸர்வேஷாஂ, நேத்யாஹ-ஶரீரஜாநாஂ, ஶரீரே ஜாதாஃ த்விதீயஂ ரோகாக்யஂ ஜந்ம ப்ராப்தாஃ ஶரீரஜாஃ ஶரீராஶ்ரிதாஸ்தேஷாம்| கதஂ, பரமதிஶயேந| ஏததுக்தஂ பவதி| ஸர்வேஷாஂ தோஷாணாஂ பஸ்திரௌஷதஂ விஶேஷாத்வாதஸ்ய| ஸர்வாணி ஶோதநாநி வாதஸ்யௌஷதஂ விஶேஷாத்பஸ்திஃ| ததா மநஃஶரீராஶ்ரயாணாஂ தோஷாணாஂ பஸ்திரௌஷதஂ விஶேஷாச்சரீராஶ்ரயாணாம்| ஏவஂ விரேகாதிஷு வாச்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- மநோதோஷயோ ரஜஸ்தமஸோஃ, ரோகவிக்நகாரி தீதைர்யாதிகஂ, பரமௌஷதம்| தீஶ்ச தைர்யஂ சாத்மாதிவிஜ்ஞாநஂ ச தத்ததாவிதம்| தத்ர தீர்புத்திர்பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பாவாநாஂ ஹிதாஹிதபரிச்சேதவிபாககாரிணீ| தைர்யஂ ததிஶ்சேதஸஃ ஸ்திரத்வமசாபலம், யேந ப்ரதிஷித்தேஷு ந ப்ரவர்ததே, ஹிதேஷு ச ந ஸீததி| ஆத்மவிஜ்ஞாநஂ யோகாப்யாஸஸமாதிநா பரமாத்மஸ்வரூபவிஜ்ஞாநம்| ஆதிக்ரஹணாஜ்ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸ்மதிதேஶகாலாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| மநோதோஷஸமுத்தகாமாதிஜரோகார்தஃ பரஶப்தோ விஶேஷணத்வேந நிர்திஷ்டஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அமூர்தஸ்ய ஶமநஸ்ய விஷயமாஹ-தீதி| தச்ச தீப்ரபதி| தீர்புத்திஃ, யயா ஹிதாஹிதவிவேகஃ| தைர்யஂ துஃகஸஹத்வஂ, யேந ஹிதஸேவநமஹிதத்யாகஃ| ஆத்மாதிவிஜ்ஞாநஂ ஆத்மாதயஃ ஆத்மதேஶகாலாஸ்தேஷாஂ விஜ்ஞாநமீதஶோऽஹமீதஶே தேஶே ஈதஶே காலே வ்யவஹராமீதி ஜ்ஞாநஂ, யேந ஹிதஸேவநஸ்யாவிச்சேதஃ| ஏதத்ஸர்வஂ மநோதோஷௌஷதஂ ஹதயாஶ்ரயாணாஂ வாதாதீநாமௌஷதஂ பரஂ, ஸர்வமேவ மநோதோஷாணாமௌஷதஂ விஶேஷாத்தீப்ரபதி| ததா மநஃஶரீராதிஷ்டிதாநாஂ தோஷாணாஂ தீப்ரபத்யௌஷதஂ விஶேஷாந்மநோதிஷ்டிதாநாமித்யர்தஃ| இதி ரோகௌஷதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- சிகித்ஸிதஸ்ய ரோகோபஶமலக்ஷணஸ்ய, பாதசதுஷ்டயமங்கசதுஷ்டயமுக்தம்| ப்ரத்யேகஂ தச்சதுர்குணமேவஂ ஷோடஶகுணஂ சிகித்ஸிதஂ பேஷஜஂ பிஷஜோ பாஷந்தே| பிஷக்வைத்யஃ, தஸ்ய ப்ராதாந்யாதக்ரே நிர்தேஶஃ| ததா சாகமஃ (சரகே ஸூ.அ.௯/௧௦)- "யோக்தா ப்ரயோக்தா ஶாஸ்தா ச ப்ரதாநோ பிஷகத்ர து||" ததா ஸங்க்ரஹேऽபி (ஸூ.அ.௨)- "யத்வைத்யே விகுணே பாதா குணவந்தோऽப்யநர்தகாஃ| ஸ பாதஹீநாநப்யார்தாந் குணவாந் யச்ச யாபயேத்|| சிகித்ஸாயாஸ்தமேவாதஃ ப்ரதாநஂ காரணஂ விதுஃ|" த்ரவ்யாண்யௌஷதாநி| உபஸ்தாதா பரிசாரகஃ| ரோகீ ஆதுரஃ| ஏதத்பாதசதுஷ்டயஂ நிர்திஷ்டமாசார்யேண|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஔஷதபாதாநாஹ-பிஷகிதி| தே ச சத்வாரஃ, பிஷக்த்ரவ்யமுபஸ்தாதா ரோகீ சேதி| உபஸ்தாதா பரிசாரகஃ| சிகித்ஸிதஸ்யௌஷதஸ்ய| பாதத்வஂ சைஷாஂ க்ரியாநிஷ்பாதகாவயவத்வாத்| பாதாந்விஶிநிஷ்டி-ப்ரத்யேகமிதி| தத்பாதசதுஷ்டயஂ, ப்ரத்யேகஂ ச துர்குணஂ ஜ்ஞேயம்| தத்தத்குணவதாமேவைஷாஂ பாதத்வமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தக்ஷஃ- கர்மணி சதுரஃ| தீர்தாதுபாத்யாயாத்விதிதாகமாதாத்தோ கஹீதஃ ஶாஸ்த்ரார்தோ யேந ஸ தீர்தாத்தஶாஸ்த்ரார்தஃ, "அநேகமந்யபதார்தே" இதி ததீயார்தே பஹுவ்ரீஹிஃ, ஆகமப்ராப்தஶாஸ்த்ரஸ்வரூபஃ| பஹுஶோ தஷ்டஂ கர்ம யேந சிகித்ஸாலக்ஷணஂ ஸ தஷ்டகர்மா-அப்யஸ்தகர்மா ஶதஶஶ்சிகித்ஸிதரோகஃ| ஶுசிஃ- காயவாங்மநோவ்யாபாரைர்மலீமஸைரபராமஷ்டஃ, அலிப்ஸாவாந் அர்தோபஜீவிகாஹேதோர்ந கரோதி பரஂ தர்மோபார்ஜநேநேதி ஶுசிஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ர பிஷக்குணாநாஹ-தக்ஷ இதி| தக்ஷஃ-ஶீக்ரகாரீ| தீர்தாத்தஶாஸ்த்ரார்தோ-குரோர்கஹீதாயுர்வேதார்தஃ| தீர்தஂ-குருஃ| தஷ்டகர்மா-பஹுதாऽநுஷ்டிதஶாஸ்த்ரார்தஃ| ஶுசிர்மநோவாக்காயைஃ ஶுத்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨)- "அபேத்யோऽநுத்ததோऽஸ்தம்ப்தஃ ஸூரதஃ ப்ரியதர்ஶநஃ| ஸூரதஃ-காருணிகஃ| பஹுஶ்ருதஃ காலவேதீ ஜ்ஞாதக்ரந்தோऽர்தகர்மவித்|| அநாதாந் ரோகிணோ யஶ்ச புத்ரவத்ஸமுபாசரேத்| குருணா ஸமநுஜ்ஞாதஃ ஸ பிஷக்ஶப்தமஶ்நுதே|| யஸ்து கேவலஶாஸ்த்ரஜ்ஞஃ கர்மஸ்வபரிஷ்டிதஃ| ஸ முஹ்யத்யாதுரஂ ப்ராப்ய ப்ராப்ய பீருரிவாஹவம்|| யஃ புநஃ குருதே கர்ம தார்ஷ்ட்யாச்சாஸ்ரார்தவர்ஜிதஃ| ஸ ஸத்ஸு கர்ஹாமாப்நோதி வதஂ சேச்சதி ராஜதஃ|| ஹேதௌ லிங்கே ப்ரஶமநே ரோகாணாமபுநர்பவே| ஜ்ஞாநஂ சதுர்விதஂ யஸ்ய ஸ ராஜார்ஹோ பிஷக்வரஃ|| ஶாஸ்த்ரஂ ஶஸ்த்ராணி ஸலிலஂ குணதோஷப்ரவத்தயே| பாத்ராபேக்ஷீண்யதஃ ப்ரஜ்ஞாஂ பாஹுஶ்ருத்யேந பஂஹயேத்|| ப்ரதீபபூதஂ ஶாஸ்த்ரஂ ஹி தர்ஶநஂ விபுலா மதிஃ| தாப்யாமதஃ ஸுயுக்தாப்யாஂ சிகித்ஸந்நாபராத்யதி|| ஆஹூத ஏவ யோ யாதி ஸுவேஷஃ ஸுநிமித்ததஃ| கத்வாऽऽதுரார்தாதந்யத்ர ந நிதத்தே மநஃ க்வசித்|| வ்யாதிஂ பரீக்ஷதே ஸம்யங்நிதாநாதிவிஶேஷதஃ| ஹ்நேபணீயாஂ ச தத்வார்தாஂ ந ப்ரகாஶயதே பஹிஃ|| ஸஹஸா ந ச தஸ்யாபி க்ரியாகாலமஹாபயந்| ஜாநாதி சோபசரிதுஂ ஸ வைத்யஃ ஸித்திமஶ்ர்நுதே|| நாததீதாமிஷஂ ஸ்த்ரீப்யஸ்ததத்யக்ஷே பராங்முகே| தாபிஶ்ச ரஹஸி ஸ்தாநஂ பரிஹாஸாஂ ச வர்ஜயேத்|| ஜிஜீவிஷுர்வ்யாதிதோऽபி பூர்வோக்தகுணவர்ஜிதாந்| க்ரியாவிக்ரயிணோ வைத்யாந் மத்யோரக்ரேஸரா ஹி தே|| யத்வைத்யே விகுணே பாதா குணவந்தோऽப்யநர்தகாஃ| ஸ பாதஹீநாநப்யார்தாந் குணவாந் யச்ச யாபயேத்|| சிகித்ஸாயாஸ்தமேவாதஃ ப்ரதாநஂ காரணஂ விதுஃ| வ்யாதிஂ புரா பரீக்ஷ்யைவமாரபேத ததஃ க்ரியாம்|| ஸ்வார்தவித்யாயஶோஹாநிமந்யதா த்ருவமாப்நுயாத்| ஸாத்யயோரபி ஸஂயோகோ பலிநோர்யாத்யஸாத்யதம்|| வித்யாதஸாத்யமேவாதஃ ஸாத்யாஸாத்யஸமாகமம்| நாஸாத்யஃ ஸாத்யதாஂ யாதி, ஸாத்யோ யாதி த்வஸாத்யதாம்|| பாதாபசாராத்தைவாத்வா யாத்யவஸ்தாந்தரஂ கதஃ| வரமாஶீவிஷவிஷஂ தீப்தமக்நிமயோऽபி வா|| உபயுஞ்ஜீத ந த்வார்தாதாமிஷஂ கபணாஜ்ஜநாத்| பரோ பூததயா தர்ம இத்யார்தேஷு பிஷக்வரஃ|| வர்ததே யஃ ஸுஸித்தார்தஃ ஸ ஸர்வமதிவர்ததே" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பஹவஃ கல்பாஃ யஸ்மிந் ஸம்பவந்தி ஸ்வரஸக்வாதசூர்ணாத்யாஸ்தத்பஹுகல்பஂ-வ்யாதீநாஂ நிவாரணக்ஷமஂ ந து லவணவதேககல்பம்| தத்தி ஸுகமுபயுஜ்யதே| நாநாஶக்தயோ ஹி ஸத்த்வாஃ| பஹவோ குணா யஸ்ய குருமந்தாதயஸ்தத்பஹுகுணம், அதவா யதநேகரோகவிநாஶநஸமர்தம்| ஸம்பந்நஂ-ஸம்பத்தியுக்தஂ, ந விபந்நம், ப்ரஶஸ்தபூமிதேஶஜாதாதிகுணயுக்தம்| ததா ச க்ரந்தஃ (ஹதயே க.அ.௧/௧)- "தந்வே ஸாதாரணே தேஶே ஸமே ஸந்மத்திகே ஶுசௌ| ஶ்மஶாநசைத்யாயதநஶ்வப்ரவல்மீகவர்ஜிதே|" இதி| அதவா பாகஸஂஸ்காராதியுக்தம்| யோக்யஂ-தாதுஂ யத்யத்ரார்ஹதி தச்ச தத்ர யோக்யம்| வ்யாதிதேஶகாலதோஷதூஷ்யதேஹவயோபலாதீந் ஜ்ஞாத்வா, யுஜ்யதே தீயத இதி தத்யோக்யஂ, ரோகஸ்ய ரோகிணஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- த்ரவ்யகுணாநாஹ-பஹுகல்பமிதி| பஹவஃ கல்பாஃ ஸ்வரஸாதயோ யஸ்ய தத்பஹுகல்பம்| பஹவோ குணாஃ குருமந்தாதயோ யஸ்ய தத்பஹுகுணம்| ரஸாதிஸம்பத்த்யா யத்யுக்தஂ தத்ஸம்பந்நம்| தேஶகாலாத்யுசிதஂ யோக்யம்| ஔஷதமத்ர த்ரவ்யஂ, சிகித்ஸிதரூபஸ்யௌஷதஸ்யாங்கத்வாயோகாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அநுரக்தோ-தடபக்த ஆதுரஸ்ய| ஶுசிஃ- காயவாங்மநோவ்யாபாரைர்துஷ்டைரபராமஷ்டஃ| தக்ஷஃ- ஸர்வசேஷ்டாஸு சதுரஃ| புத்திமாந்- விஶிஷ்டயா புத்த்யா யுக்தஃ, ப்ரவீண இதி யாவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பரிசாரககுணாநாஹ-அநுரக்த இதி| அநுரக்தஃஸ்நேஹலஃ| ஶுசிதக்ஷௌ வைத்யவத்| புத்திமாந்-ப்ராஜ்ஞஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஆட்யோ-தநவாந்| பிஷக்வஶ்யோ-வைத்யாயத்தஃ, ததுக்தகாரீ| ஜ்ஞாபகோ-நிதாநாவஸ்தாதீநாமாவேதகஃ, வைத்யஂ ரோகாஹாரவிஹாராதீநாமந்வயவ்யதிரேகஂ போதயிதுஂ ஸமர்தஃ| ஸத்த்வவாந்-தைர்யயுதோ மோஹவர்ஜிதஃ, தைர்யேண ப்ராயஶ்சித்தவச்சிகித்ஸாஂ கரோதி| அபி ஸமுச்சயே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரோகிகுணாநாஹ-ஆட்ய இதி| ஆட்யோ-தநவாந்| பிஷக்வஶ்யோ-வைத்யாதீநஃ| ஜ்ஞாபகஃ-ஸ்வாநுபூயமாநரோகாவஸ்தாநிரூபணஸமர்தஃ| ஸத்த்வவாந்-ரோகௌஷதக்லேஶஸஹஃ| இதி பிஷகாதிபாதசதுஷ்டயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஸர்வௌஷதக்ஷமே தேஹ உத்பந்நோ வ்யாதிஃ ஸுகஸாத்யஃ ஸுகோபாயஃ, ததா காலேநால்பேந ஸாத்யதே| ஸர்வாண்யௌஷதாநி யஃ க்ஷமதே ஸஹதே தீக்ஷ்ண்மத்யமதுரூபாணி நாநாதேஶஜாநி ஶமநாநி ததா ஶோதநரூபாணி ததா விஷக்ஷாராதீநி| யூநஃ- வயஸ்யஸ்ய, தருணஸ்யேத்யர்தஃ| புஂஸோ- ந ஸ்த்ரியாஃ| புஂக்ரஹணஂ ஸ்த்ரீநிவத்த்யர்தம்| யதஸ்தஸ்யாஃ ஸர்வதா பீருத்வமபுத்திமத்த்வஂ ச, அதோ யதோக்தாநுரூபகுணாபாவஃ| ஸா து யஸ்மாத்தீக்ஷ்ணோஷ்ணௌஷதாநி ந ஸஹதே, ஸௌகுமார்யாதியோகாத்| ஜிதாத்மநோऽலோலுபஸ்ய, ஜித ஆத்மா யேந, விஷயாபிலாஷஂ பரிஹரதஃ| அமர்மகோ- ந மர்மஸ்தஃ, மர்மாணி- ஶிரோஹதயபஸ்திப்ரபதீநி, தேஷு கச்சதீதி மர்மகஃ, ந மர்மகோऽமர்மகஃ, ஹத்கண்டாதிபீடாகரணாஸமர்தஃ| அல்பஹேத்வக்ரரூபரூப இதி| ஹேதுஶ்சாக்ரரூபஂ ச ரூபஂ ச தாநி ஹேத்வக்ரரூபரூபாணி, அல்பாநி ஹேத்வக்ரரூபரூபாணி யஸ்ய ஸ ததாவிதஃ| ஹேதுர்நிதாநம், அக்ரரூபஂ- பூர்வரூபம், ரூபஂ- லக்ஷணம், ஏதாந்யல்பாநி யஸ்ய| அநுபத்ரவ இதி| ந வித்யதே உபத்ரவோ யஸ்ய, உத்பந்நஸ்ய வ்யாதேரநந்தரஂ ஜாயதே யோऽந்யோ வ்யாதிஃ, ந தல்லக்ஷணபூதோऽப்ரதாநஃ, ந யதாஸ்வலக்ஷணஃ, ததுபக்ரமநிரோதகஃ, ஸ உபத்ரவஃ| ததா சாகமஃ- "வ்யாதேருபரி யோ வ்யாதிர்பவத்யுத்தரகாலஜஃ| உபக்ரமவிகாதீ ச ஸ ஹ்யுபத்ரவ உச்யதே||" இதி| அதுல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதிரிதி| தூஷ்யஶ்ச தேஶஶ்ச துஶ்ச ப்ரகதிஶ்ச தா தூஷ்யதேஶர்துப்ரகதயஃ, அதுல்யா தூஷ்யதேஶர்துப்ரகதயோ யஸ்ய| அதுல்யாஃ- ந ஸதஶாஃ| யதா- தூஷ்யே மேதோமஜ்ஜாதௌ, அநூபதேஶே, ஶீதர்தௌ, ஆதுரோ வாதப்ரகதிஃ, தஸ்ய குபிதஂ பித்தஂ ஸுகஸாத்யமிதி| அதுல்யதூஷ்யோ யதா- ஶ்லேஷ்மணா ஶீதேந ரக்தமுஷ்ணஂ தூஷிதம்| அதுல்யதேஶோ வ்யாதிர்யதா- அநூபதேஶே பித்தஸம்பூதஃ| அதுல்யர்துர்யதா- ஶரதி கபோத்பவஃ| அதுல்யப்ரகதிர்யதா- பித்தப்ரகதேஃ ஶ்லேஷ்மோத்பவோ வ்யாதிஃ| நந்வதுல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதித்வாதஸௌ கச்ச்ரஸாத்யோ யாப்யோ வா ப்ராப்தஃ, ந ஸுகஸாத்யஃ, அநேகஸுகோபக்ரமஸாத்யத்வாத்| யதோ தூஷ்யாதீநாமதுல்யத்வாத்பரஸ்பரமந்ய ஏவோபக்ரமஃ| ஏகஸுகோபக்ரமஃ ஸுகஸாத்யோ வ்யாதிஃ| அத ஏவ ஸாத்யயாப்யபரித்யாஜ்யா மேஹாஃ ஶ்லேஷ்மபித்தவாதோத்தாஃ (ஹஂஇ.அ.௧௦/௬)- "ஸமாஸமக்ரியதயா மஹாத்யயதயாபி ச" இத்யேவஂ நிர்திஶதி| அத்ரோச்யதே| ததாப்ரபாவத்வாத்ப்ரமேஹாக்யஸ்ய வ்யாதேஃ, யதுத ஶ்லேஷ்மப்ரமேஹஃ ஸமக்ரியத்வாத்ஸாத்யஃ, பித்தப்ரமேஹோ விஷமக்ரியத்வாத்யாப்யஃ, மஹாத்யயத்வாச்ச வாதப்ரமேஹஃ ப்ரத்யாக்யேயஃ| கிஞ்ச துல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதித்வாந்மஹாரம்போ நிஷ்ப்ரத்யநீகோ வ்யாதிர்ஜாயதே, அதோऽஸௌ ந ஸுகஸாத்யஃ| குத்ரசித்வ்யாதௌ துல்யதூஷ்யாதிரபி ஸுகஸாத்யத்வேந ஜ்யாயாந்| ததா ச க்ரந்தஃ- "ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யத்வஹேதவஃ||" பாதஸம்பதீதி| பிஷகாதீநாஂ சதுர்ணாஂ பாதாநாஂ ஸம்பத்ஸமத்திஃ, தஸ்யாஂ ஸத்யாஂ, அங்கசதுஷ்டயே பரிபூர்ணே ஸதி| க்ரஹேஷ்வநுகுணேஷ்விதி| க்ரஹாஃ- ஸூர்யாதயஃ, தேஷ்வநுகுணேஷ்வநுகூலராஶிஸ்திதேஷு ஶோபநஸ்தாநகதேஷு ஸத்ஸு| ஏகதோஷமார்க இதி| தோஷஶ்ச மார்கஶ்ச தோஷமார்கம், ஏகஂ தோஷமார்கஂ யஸ்ய ஸ ததோக்தஃ| தோஷோ- வாதாதிஃ| மார்கஸ்த்ரிவிதஃ ஶாகாதிர்வக்ஷ்யமாணோ பாஹ்யாப்யந்தரமத்யபேதேந| தேநைகேந வாதாதீநாமந்யதமேந தோஷேண யோ ஜாதோ ந த்வாப்யாஂ த்ரிபிர்வா, ததைகேநாபி மார்கேண பாஹ்யேந மத்யேநாப்யந்தரேண வா ஜாதஃ| நவோ- ந ஜரடஃ, அசிரோத்பந்ந இத்யர்தஃ| யஸ்மாத்வத்ஸராதீதா வ்யாதயோऽஸாத்யாஃ| ஸ ததாவிதோ வ்யாதிஃ ஸுகஃ- ஸுகேந ஸாத்யதே| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨, சஂஇ.அ.௮)- "ஸுகஸாத்யஃ ஸுகோபாயஃ காலேநால்பேந ஸாத்யதே" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தமௌஷதமஸாத்யே வ்யாதௌ நிஷேத்துஂ ஸாத்யயாப்யாஸாத்யவிவேகஂ கரோதி| தத்ர ஸாத்யோ த்விவிதஃ, ஸுகஃ கச்ச்ரஶ்ச| தத்ர ஸுகஸாத்யஂ லக்ஷயதி-ஸர்வௌஷதேதி| ஸர்வௌஷதக்ஷமதேஹத்வாத்யேகோநவிஂஶதிலக்ஷணோ ரோகஃ ஸுகஃ-ஸுகஸாத்யஃ| தாநி ச லக்ஷணாநி விபர்யயாத்யந்தாவிபர்யயாப்யாஂ ஸஹ லிக்யந்தே, கச்ச்ராதிஷூபயோகாத்| ஸவௌஷதக்ஷமதேஹஜத்வஂ, கதிபயௌஷதக்ஷமதேஹஜத்வஂ, ஔஷதமாத்ராக்ஷமதேஹஜத்வம்| ௧| யுவஜத்வஂ, பாலவத்தஜத்வஂ, அதிபாலதிவத்தஜத்வம்| ௨| புஂஜத்வஂ, ஸ்த்ரீநபுஂஸகஜத்வஂ, கர்பிணீஸூதிகாஸ்த்ரீலக்ஷணநபுஂஸகஜத்வம்| ௩| விஷயாநாஸக்தேந்த்ரியஜத்வஂ, விஷயாஸக்தேந்த்ரியஜத்வஂ, அஸத்விஷயாஸக்தேந்த்ரியஜத்வம்| ௪| அமர்மகத்வஂ, மர்மகத்வஂ, ப்ராணஹரமர்மகத்வம்| ௫| அல்பநிதாநத்வஂ, பஹுநிதாநத்வஂ, யாவதுக்தநிதாநத்வம்| ௬| அல்பஸம்ப்ராப்தித்வஂ, பஹுஸம்ப்ராப்தித்வஂ, யாவதுக்தஸம்ப்ராப்தித்வம்| ௭| ஹேதுர்நிதாநஂ ஸம்ப்ராப்திஶ்ச| அல்பபூர்வரூபத்வஂ, பஹுபூர்வரூபத்வஂ, யாவதுக்தபூர்வரூபத்வம்| ௮| அல்பரூபத்வஂ, பஹுரூபத்வஂ, யாவதுக்தரூபத்வம்| ௯| அநுபத்கவத்வஂ, ஸோபத்ரவத்வஂ, யாவதுக்தோபத்ரவத்வம்| ௧௦| உத்பாதகதோஷாபேக்ஷ்யா விபரீததூஷ்யத்வஂ, யதா-பித்தஜே ரஸகத்வம்| துல்யதூஷ்யத்வஂ, யதா-பித்தஜே ரக்தகத்வம்| துல்யாநேகதூஷ்யத்வஂ, யதா-பித்தஜே ரக்தஸ்வேதகத்வம்| ௧௧| விபரீததேஶத்வஂ, யதா-கபஜே ஜாஂகலத்வம்| துல்யதேஶத்வஂ, யதா-கபஜேऽநூபகத்வம்| துல்யதேஶஜந்மகத்வஂ, யதா-கபஜே ஜந்மப்ரபதிஸேவிதாநூபகத்வம்| ௧௨| அதுல்யர்துத்வஂ, யதா-வாதஜே ஶாரதத்வம்| துல்யர்துத்வஂ, யதா-வாதஜே க்ரீஷ்மத்வம்| துல்யப்ரகோபர்துத்வஂ, யதா-வாதஜே வார்ஷிகத்வம்| ௧௩| விபரீதப்ரகதித்வஂ, யதா-பித்தஜே கபப்ரகதித்வம்| துல்யப்ரகதித்வஂ, யதா-பித்தஜே பித்தப்ரகதித்வம்| துல்யநிந்த்யப்ரகதித்வஂ, யதா-பித்தஜே வாதபித்தப்ரகதித்வம்| வாதஸ்ய யோகவாஹித்வாத்| ௧௪| பாதஸம்பத்பாவத்வஂ, பாதவிகதத்வஂ, ஸர்வபாதவிகதத்வம்| ௧௫| அநுகூலக்ரஹத்வஂ, ப்ரதிகூலக்ரஹத்வஂ, ப்ரதிகூலஸர்வக்ரஹத்வம்| ௧௬| ஏகதோஷத்வஂ, த்விதோஷத்வஂ, ஸர்வதோஷத்வம்| ௧௭| ஏகமார்கத்வஂ, அநேகமார்கத்வஂ, ஸர்வமார்கத்வம்| ௧௮| அநதிக்ராந்தவத்ஸரத்வஂ, அதிக்ராந்தவத்ஸரத்வஂ, பஹ்வதிக்ராந்தவத்ஸரத்வம்| ௧௯|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- யோ கதோ ரோகஃ, ஶஸ்த்ராதிஸாதநஃ ஶஸ்த்ராதிபிஃ ஸாத்யதே, ஸ கச்ச்ரஸாத்யஃ கச்ச்ரப்ரதீகாரோ மஹத்பிருபாயைஃ ஸாத்யதே ததா சிரேண| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "கச்ச்ரைருபாயைஃ கச்ச்ரஸ்து மஹத்பிஶ்ச சிரேண ச||" ஆதிக்ரஹணேந க்ஷாராக்நிகர்மவிஷலேபாதயோ கஹ்யந்தே| ததா, ஸங்கரே ச- ததஃ பூர்வோக்தாத்ஸாத்யலிங்காத்ஸங்கீர்ணத்வே ஸதி- யோ கத உப்தந்நஃ, ஸோऽபி கச்ச்ரஸாத்யஃ| சஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ததஸ்தஸ்மாதுக்தஸாத்யலக்ஷணாத்யஃ ஸங்கரே த்வித்ரிவிபர்யயே ஸதி ஸ்திதஃ| ததா ச- யுவா ஆதுரஃ கிந்து ந விஜிதாத்மா| விஜிதாத்மா வா கிந்து ரோகோ மர்மஸ்தாநகஃ| ஸர்வௌஷதக்ஷமே தேஹே ஜாதஃ கிந்து வத்தஃ| கதாசித்யுவா ந ஸர்வௌஷதக்ஷமோ தேஹஃ| ஏவமநயா திஶா ஸர்வமப்யூஹ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கச்ச்ரஸாத்யஂ லக்ஷயதி-ஶஸ்த்ராதீதி| யோ கதஃ ஶஸ்த்ராதிஸாதநஃ, ஸ கச்ச்ரஃ-கச்ச்ரஸாத்யஃ| யஶ்ச கதஸ்ததஸ்தேப்யஃ ஸுகஸாத்யலக்ஷணேப்யோ ஜாதே ஸங்கரே ஸ்திதஃ, ஸோऽபி கச்ச்ரஃ| ஸுகஸாத்யலக்ஷணஸ்ய தத்விபர்யயேண ஸஹைகத்ராவஸ்தாநஂ ஸங்கரஃ| யதா-யுவஜத்வஸ்ய ஸ்த்ரீஜத்வேந| பாலஜத்வஸ்ய வத்தஜத்வேந து ஸஹாநவஸ்தாநாந்ந ஸங்கரஃ| ஏவஂ ஸர்வத்ர| அஸ்ய ச ஸங்கரத்ரைவித்யாத்த்ரைவித்யம்| அல்பவிபர்யயே ஸங்கரே கச்ச்ரஃ, துல்யவிபர்யயே கச்ச்ரதரஃ, பஹுவிபர்யயே கச்ச்ரதமஃ| ததா, ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிஸாதநத்வாத்த்ரைவித்யம்| ஏதேஷாஂ ஷண்ணாஂ ஸங்கரே தாரதம்யஂ ஸ்வயமூஹ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பாஹுல்யேந விபர்யயே ஸாத்யலக்ஷணவிபரீதத்வே ஸத்யாயுஷோ ஜீவிதஸ்ய ஶேஷத்வாதக்ஷீணத்வாந்மாரயிதுமஸமர்தஃ, பத்யைராஹாரவிஹாரைர்யாப்யோ யாபநீயஃ, நாஸௌ ப்ரத்யாக்யேயஃ| ஏதாவாநேவாஸ்ய ப்ரத்யாக்யேயாத்வ்யாதேர்விஶேஷோ யதாயுஃஶேஷத்வஂ, யாப்யஸ்ய வ்யாதேராயுஃஶேஷமாத்ரஂ வர்ஜயித்வா யதந்யத்தத்ஸர்வஂ ஸமாநஂ ப்ராயேணாஸ்ய ச ப்ரத்யாக்யேயஸ்ய வ்யாதேஃ| கஸ்ய விபர்யயே ஸதி ? ப்ரகதத்வாத்ஸுகஸாத்யஸ்ய| பத்யைராஹாரவிஹாரைரப்யஸநமப்யாஸஃ புநஃ புநஃ கரணம், தஸ்மாத்திதாஹாரவிஹாரஸேவநாத்யாப்யஃ| ஸ ச சிகித்ஸாயாமல்பஂ ஸுகஂ தத்த்வா புநஃ ஸோऽல்பேநைவ ஹேதுநா ப்ரதந்யதே| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "தத்த்வால்பஂ ஸுகமல்பேந ஹேதுநா ஸ ப்ரதந்யதே| யாதி நாஶேஷதாஂ ரோகஃ கர்மஜோ நியதாயுஷஃ| ப்ரபதந்நிவ விஷ்கம்பைர்தார்யதேऽத்ராதுரோ ஹிதைஃ"|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- யாப்யஂ லக்ஷத்வாதிதி| தத இத்யநுவர்ததே| யோ கதஃ ஸுகஸாத்யலக்ஷணவிபர்யயே ஸ்திதஃ, ஸ யாப்யஃ| நந்வௌஷதைர்நிவர்ததே சேத்ஸாத்யத்வஂ, நோ சேதஸாத்யத்வஂ, கிமிதஂ ததீயஂ யாப்யத்வஂ நாமேத்யத ஆஹ-பத்யாப்யாஸாத் ஶேஷத்வாத், பத்யஸ்யௌஷதஸ்யாப்யாஸோ நித்யஸேவநஂ, தஸ்மாத்யச்சேஷத்வஂ ததோ யாப்யஃ| ஶிஷ்யதே நிவர்தமாநோऽபி காத்ஸ்ந்ர்யேந ந நிவர்தத இதி ஶேஷஃ| ஸ ச நிஃஶேஷாநிவர்தநாந்ந ஸாத்ய ஏவ, கிஞ்சிந்நிவர்தநாந்நாஸாத்ய ஏவ, கிந்து ஸாத்யாஸாத்யோ யாப்யாக்யஃ| ஸ ச கியந்தஂ காலஂ யாப்ய இத்யாஹ-ஆ ஆயுஷஃ, யாவதாயுரஸ்தி தாவத்யாப்யஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨)- "தத்த்வால்பஂ ஸுகமல்பேந ஹேதுநா ஸ ப்ரதந்யதே| யாதி நாஶேஷதாஂ ரோகஃ கர்மஜோ நியதாயுஷஃ|| ப்ரபதந்நிவ விஷ்கம்பைர்தார்யதேऽத்ராதுரோ ஹிதைஃ" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ந வித்யத உபக்ரமஃ ப்ரதீகாரோ யஸ்ய ஸோऽநுபக்ரமோऽசிகித்ஸ்யஃ, ப்ரத்யாக்யேய இதி யாவத்| கோऽஸாவநுபக்ரமஃ ? யோऽத்யந்தவிபர்யயே ஸ்திதஃ| யோ கதோऽர்தாத்யாப்யலக்ஷணாதவஶிஷ்டாயுஃ ஶேஷரூபாதத்யந்தவிபர்யயே ஸ்திதஃ, ஸர்வக்ரியாபதாதிக்ராந்தஃ, மஜ்ஜஶுக்ராதிகம்பீரதாதுகதஃ, மர்மஸந்திஸமாஶ்ரிதஃ, ஸோऽநுபக்ரம ஏவாசிகித்ஸ்யஃ, ஸாதயிதுமஶக்யத்வாத்| ததௌத்ஸுக்யாதிகதிதி| ஔத்ஸுக்யஂ ச மோஹஶ்சாரதிஶ்ச தாஃ கரோதீத்யௌத்ஸுக்யமோஹாரதிகத்| ஔத்ஸுக்யஂ விஷயோத்கண்டா, மோஹோ- வைசித்யஂ சித்தநாஶோऽஜ்ஞாநம், அரதிரஸுகஂ ந குத்ரசிதவஸ்திதிஃ ஸ்தாநாஸநாதிஷ்வநிர்வதிஶ்சேதஸஃ, ஏதாவதோ யஃ கரோதி ஸோऽநுபக்ரமஃ| ததா தஷ்டரிஷ்ட இதி| தஷ்டஂ ரிஷ்டஂ மரணக்யாபகஂ சிஹ்நஂ யஸ்மிந் ஸ தஷ்டரிஷ்டஃ, தஷ்டமரணக்யாபகலக்ஷணோऽநுபக்ரம ஏவ| ததாऽக்ஷநாஶந இதி| அக்ஷாணீந்த்ரியாண்யுச்யந்தே| சக்ஷுராதீந்யபி நாஶயதி ஸோऽக்ஷநாஶநஃ, இந்த்ரியோபரோதீ ரோகோऽநுபக்ரமோ யஃ ஶீக்ரமிந்த்ரியவிகாதகத்| ஏவஂ புரா பரீக்ஷ்ய வ்யாதிசிகித்ஸாமாரபேத| அந்யதாऽவஶ்யஂ ஸ்வார்தாதிஹாநிமவாப்நுயாத்வைத்யஃ| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "வ்யாதிஂ புரா பரீக்ஷ்யைவமாரபேத ததஃ க்ரியாம்| ஸ்வார்தவித்யாயஶோஹாநிமந்யதா த்ருவமாப்நுயாத்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அஸாத்யஂ லக்ஷயதி-அநுபக்ரம இதி| யோ கதஃ ஸுகஸாத்யலக்ஷணாத்யந்தவிபர்யயே ஸ்திதஃ, யஶ்ச ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிகத், யஶ்ச தஷ்டரிஷ்டஃ-தஷ்டமரணசிஹ்நஃ, யஶ்ச அக்ஷநாஶநஃ- ஸர்வேந்த்ரியவிகாதீ, ஸ சதுர்விதோऽநுபக்ரம ஏவ ஸ்யாத்| நாஸ்த்யுபக்ரமஃ ப்ரதீகாரோ யஸ்யேத்யநுபக்ரமஃ| ஏவஶப்தோ யாப்யவ்யுதாஸார்தஃ| யாப்யோऽபி நிஃஶேஷாநிவர்தநாதநுபக்ரமஃ, கிந்து கிஞ்சிந்நிவர்தநாத்ஸோபக்ரமோऽபி| அயஂ த்வநுபக்ரம ஏவ|| தஸ்மாத்தத்ரௌஷதஂ குர்யாதித்யர்தாதுக்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஏவஂவிதமார்தமாதுரமுபக்ரம்யமபி த்யஜேத்பரிஹரேத்| பிஷக்பூபைர்த்விஷ்டஂ- பிஷக்பிஸ்ததா பூபை ராஜபிர்த்விஷ்டம், வைத்யா ராஜாநஶ்ச யஂ த்விஷந்தி| ததா, தேஷாஂ த்விஷஂ-ஶத்ருஂ, பிஷக்பூபாந்யோ த்வேஷ்டி, தமபி த்யஜேத்| த்விஷ்டஂ-ஶத்ருஂ சாத்மநஃ| ஹீநோபகரணமிதி உபகரணவிகலஂ ஹீநசிகித்ஸாங்கம்| வ்யக்ரஂ- கார்யபஹுலமந்யகார்யாபேக்ஷிணஂ கார்யாந்தராஸக்தசேதஸம்| அவிதேயஂ- பிஷஜஃ, ததாஜ்ஞாஂ யோ ந கரோதி, தமபி த்யஜேத்| கதாயுஷஂ- பரிக்ஷீணஜீவிதம்| சண்டஂ- ஸஹஸாபகாரகரணபுத்திஂ க்ரூரகர்மாணம்| ஶோகாதுரஂ- ஸ்த்ர்யாதிவிரஹோத்தேந ஶோகேந ஶுசார்தம்| பீருஂ- ஸபயம்| கதக்நஂ- யஃ கதோபகாரோऽப்யபகாரஂ கரோதி| வைத்யமாநிநஂ- அவைத்யோऽபி யோ வைத்யமிவாத்மாநஂ மந்யதே ஸ்வமதேநைவௌஷதஂ கரோதி மூடஃ, தமபி த்யஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆதுரவிஶேஷேऽப்யௌஷதஂ நிஷேததி-த்யஜேதிதி| பிஷத்பூபைர்த்விஷ்டமார்தஂ ரோகிணஂ த்யஜேத்| பிஷஜஶ்ச பூபாஶ்ச பிஷக்பூபாஃ, தைர்த்விஷ்டம்-தே யஂ த்விஷந்தி| தேஷாஂ த்விஷஂ-பிஷக்பூபாந் யோ த்வேஷ்டி| த்விஷமாத்மாநஂ யோ த்வேஷ்டி| ஹீநோபகரணஂ-ஔஷதஸாமக்ரீரஹிதம்| வ்யக்ரஂ-கார்யாந்தரவ்யாகுலம்| அவிதேயஂ-வைத்யஸ்யாநதீநம்| கதாயுஷமுத்பந்நஸ்தாயிரிஷ்டம்| பீருஂ-வ்யாபத்பயாத் த்யக்தௌஷதம்| கதக்நமுபகாரேऽப்யபகாரிணம்| வைத்யமாநிநஂ-அவைத்யோऽபி ய ஆத்மாநஂ வைத்யஂ மந்யதே| ஏஷாஂ ஸாத்யாநாமப்யௌஷதஂ ந கார்யமித்யர்தஃ| இதி ஸுகஸாத்யாதிலக்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அஸ்ய- அஷ்டாங்கஹதயாக்யஸ்ய, தந்த்ரஸ்ய- தந்த்ர்யந்தே தார்யந்தேऽநேநாயுர்வேதார்தா இதி தந்த்ரம் தஸ்ய, அத்யாயஸங்க்ரஹஃ- அத்யாயாநாஂ ஸங்க்ரஹஃ ஸஂக்ஷேப ஏகத்ர ராஶீகரணம், அதஃ பரஂ- அஸ்மாதூர்த்வம், ஸுகஸ்மரணாய மயா வக்ஷ்யதே| ஸ௦-இமே பூர்வோக்தாஸ்த்ரிஂஶதத்யாயாஃ, ஸூத்ரஸ்தாநமுக்தம்| ஆயுஷ்காமஶ்ச திநர்த்வீஹே ச ரோகாநுத்பாதநஂ ச த்ரவஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| ஈஹா சர்யா சேஷ்டேத்யேகோऽர்தஃ| தேந ஆயுஷ்காமீயோ திநசர்யா துசர்யா ரோகாநுத்பாதநீயோ த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயோऽந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயோऽந்நஸஂரக்ஷா மாத்ராஶிதீயோ த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயோ ரஸபேதீயோ தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயோ தோஷபேதீயோ தோஷோபக்ரமணீயோ த்விவிதோபக்ரமணீயஃ ஶோதநாதிகணஸங்க்ரஹஃ ஸ்நேஹவிதிஃ ஸ்வேதவிதிர்வமநவிரேசநவிதிர்பஸ்திவிதிர்நஸ்யவிதிர்தூமவிதிர்கண்டூஷாதிவிதி ராஶ்சோதநாஞ்ஜநவிதிஸ்தர்பணபுடபாகவிதிர்யந்த்ரவிதிஃ ஶஸ்த்ரவிதிஃ ஶிராவ்யதவிதிஃ ஶல்யாஹரணவிதிஃ ஶஸ்த்ரகர்மவிதிஃ க்ஷாராக்நிகர்மவிதிஃ| ஸூசநாத்ஸூத்ரம், ஸூச்யதேऽநேந ஸகலதந்த்ரார்த இதி ஸூத்ரஸ்தாநம், ஸகலஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ஶிரஃஸ்தாநீயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- இத்யேஷ வ்யாதிப்ரதீகாரஃ ஸாமாந்யஸஂக்ஷேபாப்யாஂ வ்யாக்யாதஃ, ஏதாவாநேவார்தோऽஸ்மிந் ஶாஸ்த்ரே வ்யாக்யேய இதி ஜ்ஞாபநார்தம்| ஏவஂ ஹி ஜ்ஞாதே ஶாஸ்த்ரதாத்பர்யஂ ஜ்ஞாயதே| ஶாஸ்த்ரே ஹி கேசிதர்தா விதீயந்தே, கேசிதநூத்யந்தே, கேசித்ப்ரஸ்துதஸித்யர்தஂ அப்ரஸ்துதா அப்யுச்யந்தே| ஶாஸ்த்ரதாத்பர்யஜ்ஞஸ்து விதேயாதீந்விவிச்ய ஶாஸ்த்ரார்தஂ ஸுகேந கஹ்ணாதி| அத்யாயஸங்க்ரஹோऽபி ஸுகக்ரஹணோபாயஃ| தேநாத்யாயஸங்க்ரஹஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-தந்த்ரஸ்யேதி| அதஃபரஂ-ஸங்க்ரஹாநந்தரம்| ஆ௦ ர௦- அத்யாயாந் ஸங்கஹ்ணாதி-ஆயுஷ்காமேதி| தத்ர ஆயுஷ்காமாதயஸ்த்ரிஂஶதத்யாயாஃ, ஸூத்ரஸ்தாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஶாரீரஂ ஶாரீரஸ்தாநமுச்யதே| கிஂஸ்தாநமத்யாயஸங்க்ரஹஃ| கே புநஸ்தே ? தாநாஹ| தத்ர கர்பாவக்ராந்திஶாரீரம்| தஸ்ய வ்யாபத் தத்வ்யாபத் , தஸ்யேதி கர்பபராமர்ஶஃ, கர்பவ்யாபச்சாரீரம்| அங்கவிபாகஂ ஶாரீரம்| மர்மவிபாகஂ ஶாரீரம்| விகதிவிஜ்ஞாநீயஂ ஶாரீரம்| தூதாதிவிஜ்ஞாநீயஂ ஶாரீரம்| ஏவமேதே ஷடத்யாயாஃ, ஶாரீரஸ்தாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கர்பாவக்ராந்த்யாதயஃ ஷட், ஶாரீரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஸர்வரோகநிதாநம்| ஜ்வரநிதாநம்| ரக்தபித்தகாஸநிதாநம்| ஶ்வாஸஹிக்காநிதாநம்| ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநம்| மதாத்யயாதிநிதாநம்| அர்ஶோநிதாநம்| அதீஸாரக்ரஹணீதோஷநிதாநம்| மூத்ராகாதநிதாநம்| ப்ரமேஹநிதாநம்| வித்ரதிவத்திகுல்மநிதாநம்| உதரநிதாநம்| பாண்டுஶோபவிஸர்பநிதாநம்| குஷ்டஶ்வித்ரகமிநிதாநம்| வாதவ்யாதிநிதாநம்| வாதஶோணிதநிதாநம்| இத்யேவஂ ஷோடஶாத்யாயாஃ, நிதாநஸ்தாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸர்வரோகநிதாநாதயஃ ஷோடஶ, நிதாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- சிகித்ஸிதஸ்தாநஂ த்வாவிஂஶதிரத்யாயாஃ| ஜ்வரசிகித்ஸிதம்| ரக்தபித்தசிகித்ஸிதம்| காஸசிகித்ஸிதம்| ஶ்வாஸஹிக்காசிகித்ஸிதம்| ராஜயக்ஷ்மசிகித்ஸிதம்| சர்திஹத்ரோகதஷ்ணாசிகித்ஸிதம்| மதாத்யயசிகித்ஸிதம்| அர்ஶஶ்சிகித்ஸிதம்| அதீஸாரசிகித்ஸிதம்| க்ரஹணீதோஷசிகித்ஸிதம்| மூத்ராகாதசிகித்ஸிதம்| ப்ரமேஹசிகித்ஸிதம்| வித்ரதிவத்திசிகித்ஸிதம்| குல்மசிகித்ஸிதம்| உதரசிகித்ஸிதம்| பாண்டுரோகசிகித்ஸிதம்| ஶ்வயதுசிகித்ஸிதம்| விஸர்பசிகித்ஸிதம்| குஷ்டசிகித்ஸிதம்| ஶ்வித்ரகமிசிகித்ஸிதம்| வாதவ்யாதிசிகித்ஸிதம்| வாதஶோணிதசிகித்ஸிதம்| இமே த்வாவிஂஶதிரத்யாயாஶ்சிகித்ஸிதஸ்தாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஜ்வரசிகித்ஸாதயோ த்வாவிஂஶதிஶ்சிகித்ஸிதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அத ஊர்த்வஂ கல்பஸ்தாநம்| அத்ர கல்பே வமநகல்பஃ| விரேசநகல்பஃ| வமநவிரேசநவ்யாபத்ஸித்திஃ| பஸ்திகல்பஃ| பஸ்திவ்யாபத்ஸித்திஃ| ஷஷ்டோ பேஷஜகல்பஃ| இத்யேவஂ ஷடத்யாயாஃ, கல்பஸித்திஸ்தாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ - வமநகல்பாதயஃ ஷட், கல்பஸ்தாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- அத உத்தரஂ, அதோऽஸ்மாத்கல்பஸித்திஸ்தாநாதூர்த்வமுத்தரதந்த்ரம்| பாலோபசரணீயஃ| பாலாமயப்ரதிஷேதஃ| பாலக்ரஹப்ரதிஷேதஃ| பூதவிஜ்ஞாநீயஃ| பூதப்ரதிஷேதஃ| உந்மாதப்ரதிஷேதஃ| அபஸ்மாரப்ரதிஷேதஃ| வர்த்மரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| வர்த்மரோகப்ரதிஷேதஃ| ஸந்திஸிதாஸிதரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| திமிரப்ரதிஷேதஃ| லிங்கநாஶப்ரதிஷேதஃ| ஸர்வாக்ஷிரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| ஸர்வாக்ஷிரோகப்ரதிஷேதஃ| கர்ணரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| கர்ணரோகப்ரதிஷேதஃ| நாஸாரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| நாஸாரோகப்ரதிஷேதஃ| முகரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| முகரோகப்ரதிஷேதஃ| ஶிரோரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஃ| வ்ரணவிஜ்ஞாநீயப்ரதிஷேதஃ| ஸத்யோவ்ரணப்ரதிஷேதஃ| பங்கப்ரதிஷேதஃ| பகந்தரப்ரதிஷேதஃ| க்ரந்த்யர்புதஶ்லீபதாதிவிஜ்ஞாநீயஃ| க்ரந்த்யர்புதாதிப்ரதிஷேதஃ| க்ஷுத்ரரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| க்ஷுத்ரரோகப்ரதிஷேதஃ| குஹ்யரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| குஹ்யரோகப்ரதிஷேதஃ| விஷப்ரதிஷேதஃ| ஸர்வவிஷப்ரதிஷேதஃ| கீடலூதாதிவிஷப்ரதிஷேதஃ| மூஷிகாலர்கவிஷப்ரதிஷேதஃ| ரஸாயநாத்யாயஃ| வாஜீகரணாத்யாய இதி| ஏவமேதே சத்வாரிஂஶதத்யாயா உத்தரதந்த்ரம்| ததிதி பாலஸ்ய பராமர்ஶஃ| த்வௌ த்வாவிதி வர்த்மநி த்வௌ, ஸந்தௌ த்வௌ, யதாஸஂக்யேந| த்ரய இதி தக்தமோலிங்கநாஶேஷு ப்ரத்யேகமேகைகஃ| க்ரந்த்யாதிக்ஷுத்ரரோககுஹ்யரோகேஷு பதக்த்வயஂ ப்ரத்யேகஂ த்வௌ த்வௌ| அநபத்யாநாமப்ரஜாநாஂ புஂஸாஂ சத்வாரிஂஶோऽத்யாயோ பீஜபோஷணஃ ஶுக்ரவத்திஹேதுரிதி| இத்யேவமநேந ப்ரகாரேண, ஸவிஂஶமத்யாயஶதஂ ஷட்பிஃ ஸ்தாநைஃ ஸூத்ரஶாரீரநிதாநசிகித்ஸாகல்பஸித்த்யுத்தரதந்த்ரைருதீரிதமிதி பத்ரம்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாந ஆயுஷ்காமீயோऽத்யாயஃ ப்ரதமஃ|| ௧||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாலோபசரணீயாதயஶ்சத்வாரிஂஶத், உத்தரம்| ஆ௦ ர௦- இதி ஷட்பிஃ ஸ்தாநைர்விஂஶமத்யாயஶதமஸ்மிந் ஶாஸ்த்ரே உக்தம்| அத்ராயுஷ்காமரோகாநுத்பாதநத்ரவாதிஶப்தாஃ ஆயுஷ்காமீயரோகாநுத்பாதநீயத்கவத்கவ்யவிஜ்ஞாநீயாதிஸஂஜ்ஞாநாஂ லக்ஷகாஃ| திநர்த்வீஹாதிஶப்தாஃ திநசர்யர்துசர்யாதிஸஂஜ்ஞாநாஂ வாசகாஃ| ஶுத்த்யாதயஃ-ஶோதநாதித்ரவ்யகணாஃ| தக்ஸேகஃ-ஆஶ்சோதநம்| க்ஷாராக்நிகர்மிக ஏகோऽத்யாயஃ| மதாதயோ-மதாத்யயாதயஃ| விஶி-விட்ரோகயோரதீஸாரக்ரஹண்யோஃ| மூத்ரிதே-மூத்ரரோகயோஃ மூத்ரகச்ச்ர (மூத்ராகாத) ப்ரமேஹயோஃ| பூதகே-பூதவிஜ்ஞாநீயதத்ப்ரதிஷேதயோஃ| வர்த்மஸு-வர்த்மரோகவிஜ்ஞாநப்ரதிஷேதயோஃ| ஸந்திஷு-ஸந்திகதரோகவிஜ்ஞாநப்ரதிஷேதயோஃ| தகாதிஷு த்ரயஃ, ந து ப்ரத்யேகம்| ஸர்வகாதிஷு ஷட்ஸு ப்ரத்யேகஂ த்வௌ, விஜ்ஞாநப்ரதிஷேதபேதாத், வ்ரணே து வ்ரணஸத்யோவ்ரணபேதாத்| ஸர்வகே-ஸர்வாக்ஷிரோகே| பங்கே-அஸ்திபங்கே| க்ரந்த்யாதிப்ரபதிஷு த்ரிஷு பதக் த்வயஂ, விஜ்ஞாநப்ரதிஷேதபேதாத்| அநபத்யாநாஂ பீஜபோஷணோ-வாஜீகரணம்| விஂஶஂவிஂஶத்யுத்தரம்| இத்யத்யாயஸங்க்ரஹஃ| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| அத்யாய ஆயுஷ்காமீயஃ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதஃ|| ௧||