൧. ആയുഷ്കാമീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦ - ശ്രീ മഹാഗണപതയേ കുരുതേ നമഃ| ശ്രീആനന്ദിനീമഠായ നമഃ| ദീപ്ത്യാ യസ്യേന്ദ്രനീലോപലശകലരജോനീലയാ നീലിതാഭാം ലക്ഷ്മീമുത്തപ്തഭാസ്വത്കനകരുചിമപി സ്പര്ശരോമാഞ്ചിതാങ്ഗീമ്| കാലീത്യാശങ്കമാനഃ സ്ഫുരദധരപുടശ്ചക്രപാണിഃ കിലാഭൂദ്ഭര്താ ലോകസ്യ ശശ്വത്സ ഭവതു ഭവതാം ഭൂതയേ പദ്മനാഭഃ|| ൧|| കോ മത്സരിണി ലോകേऽസ്മിന്വിദ്വാന്കിഞ്ചിച്ചികീര്ഷതി| കിന്തു കശ്ചിദ്ഭവേത്സാധുസ്തതോऽയം മത്പരിശ്രമഃ|| ൨|| ശ്രീമന്മൃഗാങ്കതനയഷ്ടീകാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസ്യ| ശ്രീമാനരുണഃ കേ സമ്യഗ്ദ്രഷ്ടുഃ പദാര്ഥബോധായ|| ൩|| ഇഹ ഹി ശാസ്ത്രാരമ്ഭേ ശാസ്ത്രപരിസമാപ്തയേ സര്വ ഏവ സഭാഭൂഷണഭൂതാ നിഖിലജനജനിതപ്രമോദസംദോഹാ രുചിരരുചിരചിതവചനചംദനചര്ചിതപ്രബംധാഃ പ്രബംധവിരചനപ്രവരാ ഇഷ്ടദേവതാനമസ്കാരം തന്ത്രകാരാ വിദധുഃ| തദയമപി തന്ത്രകാരോऽഭീഷ്ടദേവതാനമസ്കാരപുരഃസരം തന്ത്രമാരിരിപ്സുരിദമാഹ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦ - രാഗ ആദിര്യേഷാം തേ രാഗാദയഃ| ആദിശബ്ദേന ദ്വേഷലോഭാദിപരിഗ്രഹഃ| രുജന്തീതി രോഗാഃ| ദേഹമനസീ സന്താപയന്തീത്യര്ഥഃ| നനു മനഃസ്ഥിതത്വാന്മന ഏവ തേ രുജന്തീതി വക്തും യുക്തമ്| മൈവമ്| ദേഹമനോലക്ഷണയോര്വസ്തുനോരാധാരാധേയഭാവേന സ്ഥിതത്വാദ്ദ്വയോരപി സന്താപോ യുക്തഃ| യഥാ ആധേയേനായോഗോലകേന സന്തപ്തേന തദാധാരസ്യ കടാഹാദേഃ സന്താപഃ| ആധാരേണ ച കടാഹാദിനാ സന്തപ്തേനാധേയസ്യ ഘൃതാദേഃ സന്താപഃ| തദേവം രാഗാദയോ ദ്വയം രുജന്തീതി ന്യായ്യമേതത്| തഥാ സതതാനുഷക്താഃ സര്വകാലം പ്രസൃതാഃ, സഹജാ ഇത്യര്ഥഃ| അശേഷകായപ്രസൃതാ അശേഷശ്ചാസൌ കായശ്ചാശേഷകായഃ| തത്ര പ്രസൃതാ അനുഗതാഃ| യദ്വാऽശേഷാശ്ച തേ കായാശ്ചാശേഷകായാഃ| സര്വാണി ശരീരാണി ഗജതുരഗോരഗാദിസമ്ബമ്ധീനി താനി പ്രകര്ഷേണ സൃതാ ഗതാഃ| തഥാ അശേഷാഃ ന വിദ്യതേ ശേഷോ യേഷാം തേऽശേഷാഃ സര്വേ സമൂലാഃ| സബീജാ ഇത്യര്ഥഃ| തഥൌത്സുക്യമോഹാരതിദാഃ| ഔത്സുക്യം വിഷയോത്കണ്ഠാ ഗതോऽഭിലാഷഃ| മോഹഃ കാര്യാകാര്യാനഭിജ്ഞത്വമ്| അരതിരനവസ്ഥിതിഃ| സ്ഥാനാസനാദിഷു| ഔത്സുക്യം ച മോഹശ്ചാരതിശ്ച താ ദദതി യേ രാഗാദയസ്ത ഏവമ്| താനേവംവിധാന് യോ ഭഗവാന് ജഘാന തസ്മൈ തഥാഭൂതായാപൂര്വവൈദ്യായ നമോऽസ്തു| തം പൂജയാമീത്യര്ഥഃ| അത ഏവാസാവപൂര്വ ആശ്ചര്യഭൂതോ വൈദ്യഃ| അന്യോ ഹി യോ വൈദ്യഃ സ ജ്വരാദീനപ്യചിരോത്ഥിതാന് രോഗാനേതദ്വിശേഷണൈഉരപരാമൃഷ്ടാന്ന തഥാ ഹര്തും സമര്ഥഃ| കിമുത രാഗാദീനസാധ്യലക്ഷണലക്ഷിതാന്| തഥാ ചാസാധ്യലക്ഷണമ്|(അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ. ൩൨)"അനുപക്രമ ഏവ സ്യാത് സ്ഥിതോऽത്യന്തവിപര്യയേ| ഔത്സുക്യമോഹാരതികൃദ്" ഇതി| യദ്വാ ന വിദ്യതേ പൂര്വോ യസ്മാദസാവപൂര്വഃ| പൂര്വേഭ്യഃ പ്രഥമ ഇത്യര്ഥഃ| അപൂര്വശ്ചാസൌ വൈദ്യോऽപൂര്വവൈദ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവംവിധം ചാഭിമതനമസ്കാരശ്ലോകം വിരചയന് ഗ്രന്ഥകൃദ്ഗ്രന്ഥസ്യ രോഗോപശാംതിഃ പ്രയോജനമിതി പ്രതിപാദയതി| തഥാ ചാഹ ചരകമുനിഃ (സൂ. അ. ൧|൫൨)"ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്" ഇതി| ഏവം ച ധാതുസാമ്യേന പ്രയോജനേന പ്രയോജനവദിദം തന്ത്രമ്| തഥാ തത്പാഠാത്തദര്ഥാവബോധാത്തദ്വിധ്യനുഷ്ഠാനാച്ച ആരോഗ്യാഖ്യസ്യോപേയസ്യ തഥാഭിമതസ്യായുഷഃ പരസ്യ പുരുഷാര്ഥസ്യ മോക്ഷാഖ്യസ്യ ച പരമാര്ഥത ഇദമേവ തന്ത്രമുപായഃ| അസ്മാച്ചോപായോപേയലക്ഷണസമ്ബധാത് സമ്ബന്ധവദിദം തന്ത്രമ്| തഥാ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധ്യാഖ്യസ്കന്ധത്രയമസ്യാഭിധേയം തേനാഭിധേയേനാഭിധേയവത്തന്ത്രമ്| ഏവം ച ഗ്രന്ഥകൃതാത്ര പ്രയോജനസന്ബന്ധാഭിധേയാ യുക്ത്യൈവോക്താഃ| ഇന്ദ്രവജ്രോപേന്ദ്രവജ്രാവിരചിതത്വാദുപജാതിവൃത്തമ്| യഥാ, "അനന്തരാപാദിതലക്ഷ്മശോഭൌ പാദൌ ഭവേതാം വിവിധൈര്വികല്പൈഃ| യാസാമിമാവന്യയതിപ്രപഞ്ചൌ സ്മൃതാഃ സ്മൃതിജ്ഞൈരുപജാതയസ്താഃ||" ഇതി| സര്വത്രൈവ ചാത്ര തന്ത്രേऽനുഷ്ടുഭാ സമാനീപ്രമാണീവിതാനാദിഭേദഭിന്നതയാ വിരചനമ്| യത്പുനരവസരാന്തരേ വൃത്താന്തരവിരചനമിഹ തത്സലക്ഷണം വ്യഞ്ജയിഷ്യാമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്രീഗണേശായ നമഃ| പൃഷ്ഠേ കൂര്മതയാ ചതുര്ഭുജതയാ ദോര്മണ്ഡലേ മന്ദരം രുദ്ധ്വാ ക്ഷീരസമുദ്രമോഷധിഭൃതം നിര്മഥ്യ നിഷ്പാദിതൈഃ| ആനീതൈരമൃതൈര്ഭിഷക്തമതയാ യോഷിത്തയാ പായിതൈര്ദേവാനാമജരാമരത്വമകരോത്തസ്മൈ നമോ വിഷ്ണവേ||൧|| ഹേമാദ്രിണാ ചതുര്വഗചിന്താമണിവിധായിനാ| തദുക്തവ്രതദാനാദിസിദ്ധ്യാങ്ഗാരോഗ്യസിദ്ധയേ||൨|| ക്രിയതേऽഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസ്യായുര്വേദസ്യ സുഗ്രഹാ| ടീകാ ചരകഹാരീതസുശ്രുതാദിമതാനുഗാ|| ൩|| ചരകേ ഹരിചന്ദ്രാദ്യൈഃ സുശ്രുതേ ജൈജ്ജടാദിഭിഃ| ടീകാകാരൈര്ന നിര്ണാതമിഹ ഹേമാദ്ഗിണോദിതമ്|| ൪|| ദേശഭ്രംശഭയാദ്വിചാല്യ ലയിനഃ സ്നേഹൈഃ പ്രതാപൈഃ പരം പ്രദ്രാവ്യ പ്രസൃതാന് പ്രവേശ്യ പരിതോ ദുര്ഗോദരം ദ്രാക്തതഃ| ഊര്ധ്വാധോഗതി നിര്ഗമയ്യ മദനൈര്ദന്ത്യാദിഭിര്വിദ്വിഷോ ദോഷാനദ്രഢി രാമരാജ്യമഗദങ്കാരേണ ഹേമാദ്രിണാ|| ൫|| ഹേമാദ്രിര്നാമ രാമസ്യ രാജ്ഞഃ ശ്രീകരണേഷ്വധി| നനൂഭൌ ഭഗവന്നിഷ്ഠഷാങ്ഗുണ്യകരണേഷ്വധി|| ൬|| സര്വേഷാം ദ്വീപവര്ണാണാം മേരുരുത്തരതഃ സ്ഥിതഃ| തദസ്തു സര്വോത്തരതാ ഹേമാദ്രൌ ദൃശ്യതേ യതഃ|| ൭|| സേവ്യാ ഹേമാദ്രിടീകേയമായുര്വേദരസായനമ്| ആയുര്വേദാത്മനാം പുംസാം നിര്ദോഷത്വമ് ഹി നാന്യഥാ||൮|| അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയം മുഖ്യമനുക്തേऽഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹഃ| തന്ത്രാന്തരാണി ചോക്താനി വൈഷമ്യേ വിവൃതാനി ച||൯|| ആയുര്വേദം വ്യാചിഖ്യാസുഃ ശ്രീവാഗ്ഭടാചാര്യഃ പ്രഥമശ്ലോകേനേഷ്ടദേവതാം നമസ്കരോതി-രാഗാദിരോഗാനിതി| സ ചാപൂര്വവൈദ്യഃ| അപൂര്വത്വം ച അദ്ഭുതശക്തിത്വമ്| തച്ച ജ്വരാദിവിലക്ഷണാനാം രോഗാണാം ഘാതേന| തേ ച രാഗാദയഃ| ശുദ്ധസ്യ ചേതസോ രജസ്തമോഭ്യാം രഞ്ജനം രാഗഃ| തദാദയസ്തന്മൂലാഃ കാമക്രോധാദയഃ| ജ്വരാദിവിലക്ഷണത്വമേവാഹ-സതതാനുഷക്താന്, സര്വകാലമാത്മനാ സമ്ബദ്ധാന്| നനു, ജ്വരാദയോऽപി കുലോദ്ഭവാഃ ഏവമിത്യത ആഹ-അശോഷകായപ്രസൃതാന്, യാവന്ത്യാത്മനഃ ശരീരാണി താനി സര്വാണ്യഭിവ്യാപ്യ സ്ഥിതാന്| നനു, കുലോദ്ഭവാ അപി കുഷ്ഠാര്ശോമേഹാദ്യാ അനന്തവ്യക്തിഭേദേനൈവമിത്യത ആഹ-അശേഷാന്, സര്വാനേവ യുഗപത്പ്രതിദേഹം സ്ഥിതാന്| നനു, സത്കാര്യവാദിനാം മതേ ജ്വരാദയോऽപി സൂക്ഷ്മരൂപേണൈവമിത്യത ആഹ-ഔത്സുക്യമോഹാരതിദാന്, ഔത്സുക്യമ് അവിചാര്യകാര്യപ്രവൃത്തിഃ, മോഹോ വിചാരാശക്തിഃ, അരതിഃ അസന്തോഷഃ താ ദദത്യാത്മനഃ സമര്പയന്തീതി തഥാ| ഔത്സുക്യാദീനി സ്വകാര്യണ്യദ്ഭുതാനി സമര്പയന്തഃ സര്വേ സര്വദേഹേഷു സര്വദാ ആത്മാനം ക്ലേശയന്തീതി ജ്വരാദിവിലക്ഷണാ ഏവ രാഗാദിരോഗാഃ| ജഘാനേതി മോക്ഷശാസ്ത്രപ്രണയനേന വധോപായം ദര്ശിതവാന്| ന തു സ്വയം ഹതവന്| തഥാ ഹ്യധുനാ കാമാദ്യദര്ശനം സ്യാത്||

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അഥേതി| അഥശബ്ദോऽസ്മിന്മങ്ഗലാധികാരാനന്തര്യേഷു ദ്രഷ്ടവ്യഃ| മങ്ഗലാദീനാം ഹി ശാസ്ത്രാണാം തദധ്യേതൃൗണാം നിഷ്പ്രതിബന്ധാ പ്രവൃത്തിരഭിപ്രേതാര്ഥസാധനായ ജായതേ| അഥശബ്ദശ്ചായം മങ്ഗലാര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"ഓങ്കാരശ്ചാഥശബ്ദശ്ച ദ്വാവേതൌ ബ്രഹ്മണഃ പുരാ| കണ്ഠം ഭിത്വാ വിനിര്യാതൌ തേനേമൌ മങ്ഗലൌ സ്മൃതൌ||"ഇതി| അതോऽധികാരേ| ആയുഷ്കാമീയം ശാസ്ത്രമധിക്രിയതേ യാവദത ഊര്ധ്വം പ്രതന്യതേ ആതന്ത്രപരിസമാപ്തേസ്തത്സര്വമായുഷ്കാമീയം വേദിതവ്യമ്| അത ആനന്തര്യേ ച| നമസ്കാരാദനന്തരമായുഷ്കാമഹിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| കഥം പുനരേകസ്യൈവ തന്ത്രകാരസ്യ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി ബഹുവചനം യുജ്യതേ| ബ്രൂമഃ| "അസ്മദോ ദ്വയോശ്ച" ഇത്യേകത്വേऽപി ബഹുവചനവിധാനാദഭിലഷന്തീതി| യുക്തമേവാത്രൈകസ്മിന്നപി ബഹുവചനമ്| ആയുഃ ശരീരേന്ദ്രിയസത്വാത്മസംയോഗഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൧|൪൧)-| "ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോ ധാരി ജീവിതമ്| നിത്യഗം ചാനുബദ്ധം ച പര്യായൈരായുരുച്യതേ||" ഇതി| ഏതീത്യായുഃ| സന്തതം യാതീത്യര്ഥഃ| ഏവംവിധം ഗത്വരസ്വഭാവമപി ഹിതാഹാരവിഹാരസേവാദിഭിരഹിതവര്ജനേന ച കഥമേതത് സ്ഥിരീഭവേദിത്യേവം കാമയന്തേ യേ തേ ആയുഷ്കാമാഃ| തേഭ്യോ ഹിത ആയുഷ്കാമീയഃ| സ പുനരായുര്വേദാഗമാദിപ്രകരണസമുദായ ആയുഷ്കാമയമാനേനേത്യാദികഃ| ആയുഷ്കാമീയ ഇതി ഇസുസോഃ സാമര്ഥ്യേ ഇതി ഷാദേശഃ| തസ്മൈ ഹിതമിതി ഛഃ| ആയുഷ്കാമീയശബ്ദോऽധ്യായവിശേഷണാര്ഥോ നീലോത്പലദലവത്| ബഹുഷ്വധ്യായേഷു സത്സു കതമമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ആയുഷ്കാമീയമിതി| അധികൃതോऽധ്യായനായേത്യധ്യായസ്തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ വിവിധപ്രകാരേണ വിശേഷേണ വാ കഥയിഷ്യാമഃ| ആയുഷ്കാമൈഃ പൂര്വം ദൃഷ്ടത്വാദസ്യാധ്യായസ്യായുഷ്കാമ ഇതി സംജ്ഞാ| അര്ഥഗതിമധികൃത്യാധ്യായ ഇതി നാമ| തഥാ ചോക്തമ്| (ച. സൂ. അ. ൩൦|൬൫)- "അധികൃത്യേയമധ്യായനാമസംജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ" ഇതി| തത്ര പദസമുദായോ വാക്യം വാക്യസമുദായഃ പ്രകരണം, പ്രകരണസമുദായോ യഃ, സോऽധ്യായഃ, അധ്യായസമുദായഃ സ്ഥാനം, സ്ഥാനസമുദായസ്തന്ത്രമിതി| വിശബ്ദോ നാനാര്ഥഃ| ആങഭിവിധൌ| ഉത്തരാഖ്യശ്ചായമലങ്കാരഃ| തസ്യ ഹി ലക്ഷണമ്| (കാവ്യാലങ്കാരേ അ, ൭|൯൩)- "ഉത്തരവചനശ്രവണാദുന്നയനം യത്ര പൂര്വവചനാനാം ക്രിയതേ തദുത്തരം സ്യാത്" ഇത്യാദി| തതോऽനേന വാക്യേന ശിഷ്യവചനമീദൃശമുന്നീയതേ| സംസാരേऽസ്മിന്നമീ പ്രാണിനോ നാനാരോഗാനീകാഭിഭൂതാസ്ത്രാതാരമലഭമാനാശ്ചതുര്വര്ഗാദ് ഭ്രശ്യന്തേ| തത്കോ നു ഭഗവന്നത്രോപായഃ സ്യാദിതി കൃതപ്രശ്നോ ഗുരുഃ പ്രതിജജ്ഞേ, അഥാത ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| അഥ ശിഷ്യവചനാനന്തരമ്| അതോ ഹേതോര്യസ്മാദയം ശിഷ്യഃ ശ്രുതകുലശീലാദിസംപന്നോ ധീമേധാഗുണഭൂഷണഭൂതശ്ച| വി വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ ആ ശിഷ്യബോധോത്പത്തേഃ| ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമോ വര്ണയിഷ്യാമഃ| നനു കീദൃശം തദ്വിവിധപ്രകാരമാഖ്യാനമ്| ബ്രൂമഃ| പദതഃ, തദര്ഥതഃ, പ്രയോജനതഃ, ചോദ്യതഃ, പരിഹാരതഃ, സമ്ബന്ധാഭിധേയതശ്ച| പദതോ യഥാ, ആയുരിതീദം പദമ്| തദര്ഥതോ യഥാ ഏതീത്യായുഃ| പ്രയോജനതോ യഥാ, അത്രൈവ ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ചോദ്യതോ യഥാ, നനു കഥമേതത്കേവലം ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമിതി വക്തും പാര്യതേ| യതോऽസ്യായുഷഃ കര്മൈവ കേവലം ധര്മസാധനമിതി വക്തും നോ പാര്യതേ| യതോऽസ്യായുഷഃ പരിപാലനാര്ഥം വിശസ്താഃ കാകഗൃധ്രഭാസാദയോ രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേ ഭോജ്യാ ഇത്യുക്തമ്| അഭക്ഷ്യാശ്ചൈതേ| ശ്രുതിസ്മൃത്യോരഭക്ഷ്യത്വേനോക്തത്വാത്| ഏവമഭക്ഷ്യഭക്ഷണാദ്ധിംസയാ ച പാപയോഗഃ| തദ്യോഗാച്ചാധര്മസാധനം ന ധര്മസാധനമിതി| പരിഹാരതോ യഥാ, അത്രൈവം പരിഹാരോ യജ്ഞാധികാരിശരീരനിമിത്തം കാകാദീനാം വിശസനം ഭക്ഷണം വിധീയമാനം നാധര്മായ| ഇതരഥാ ക്രീഡാര്ഥം ക്രിയമാണമധര്മായൈവ| തഥാ ച കാകാദയോऽപി തത്സാധനോപയോഗാദ്ധര്മേണ തത്ഫലേന സമ്ബധ്യന്തേ യജ്ഞിയാ ഇവ പശവഃ| തദേവമായുഷോ ധര്മസാധനത്വം സ്ഥിതമ്| സമ്ബന്ധാഭിധേയൌ തൂക്താവേവ| നനു സന്ത്യേവാന്യാന്യപി മഹര്ഷിപ്രണീതാന്യായുര്വേദതന്ത്രാണി, കിമനേന തന്ത്രേണ കൃതേനേതി| അത്ര ബ്രൂമഃ| അപരതന്ത്രാണാം സാവദ്യത്വാദിദമുച്യതേ| അന്യാനി ഹി തന്ത്രാണി സദോഷാണി| തഥാ ഹി| യദേതത്താവദ്ഭഗവതാ ചരകമുനിനാ പ്രണീതം തന്ത്രം രത്നാകര ഇവ ഗന്ഭീര്യാതിശയയോഗാദ്ദുര്ബോധമ്| തസ്യാപി സദോഷതാം പ്രകടയന്തി വാചാടാഃ| തഥാ ഹ്യാദൌ തത്സൂത്രമ്| അഥാതോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| അത്ര ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയ ഇതി ശാസ്ത്രാദാവയുക്തമ്| യതോ (ച. സൂ. അ. ൧ ശ്ലോ. ൩) ദീര്ഘം ജീവിതമന്വിച്ഛന്നിത്യസ്യാനുകരണം ദീര്ഘഞ്ജീവിതമിതി| സോऽസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി ഛഃ| തസ്യാധ്യായാനുവാകയോര്ലുകി സതി ദീര്ഘഞ്ജീവിതമിതി പ്രാപ്നോതി| തദിദമവിദിതപരമാര്ഥശബ്ദസ്വരൂപാണാം വചനമ്| തഥാഹി| അധ്യായാനുവാകയോരിത്യാദൌ സൂത്രേ വികല്പേന ചായം ലുഗിഷ്യത ഇതി ജഗാദ ജയാദിത്യഃ| തേന ലുകഃ പാക്ഷികത്വാദത്ര ലുക് ന ഭവതീത്യേവം യുക്തമുക്തമിദമ്| ദീര്ഘശബ്ദേന ഗുണോऽഭിധീയതേ ജീവിതശബ്ദേനാപി ഗുണ ഏവ| തസ്മാദ്ദ്വയോരപി ഗുണത്വാദാധാരാധേയഭാവോ ന യുക്തഃ, യതോ ഗുണാശ്രയോ നോക്ത ഇതി| തഥാ ച വൈശേഷികാഃ| നിര്ഗുണാ ഗുണാ ഇതി| അഥ കാലശബ്ദം ലുപ്തസ്വരൂപം നിര്ദിശ്യ ദീര്ഘജീവിതീയശബ്ദോ നിര്ദിശ്യതേ തദാ യുക്തമേവൈതത്| തഥാ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയേऽധ്യായേ ഛപ്രത്യയോത്പത്തിഃ കഥമേവം വിധീയതാം യതോऽസ്മിന്നധ്യായ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണശബ്ദോ നാസ്ത്യേവ| ഏവമപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലശബ്ദസ്യാഭാവാച്ച പ്രത്യയോത്പത്തിര്ദുര്ലഭാ| തഥാ ദിവ്യാമ്ഭസോ ഗാങ്ഗസമുദ്രഭേദഃ പരീക്ഷാ ച നോക്താ| പ്രത്യുത തത്ര പഠ്യതേ| (ച. സൂ. അ. ൨൭|൧൯൧)- "ജലമേകവിധം സര്വം പതത്യൈന്ദ്രം നഭസ്തലാത്| തത്പതത്പതിതം ചൈവ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ" ഇതി| തഥാ നാലികേരോദകസ്യ ഗുണാ നോക്താഃ| തഥാ, അപക്വക്വഥിതക്ഷീരസ്യ സ്വരൂപവിശേഷോ നോക്തഃ| തഥാ കഷായേ കിയദൌഷധം കിമവശേഷം ക്വഥനീയമിത്യാദി ച നോക്തമ്| മിശ്രകേ സ്നേഹ ഏവമഭ്യധാദസൌ| "ത്രിവൃത്താം ത്രിഫലാം ദന്തീം ദശമൂലം പലോന്മിതമ്| ചതുര്ഗുണം ജലം ദത്ത്വാ" ഇത്യാദി| തദേഷാമൌഷധാനാം കിയന്മാനമപി സലിലേനൈതാവതാ കീദൃശം കിമുത ക്വാഥനിര്യാസാവിതി| തഥാ ക്വഥിതശീതതോയമപി കിയതാ പാകേന പഥ്യം ഭവതീതി നോക്തമ്| മുദ്ഗോ ഗ്രാഹീതി ച നോക്തമ്| തഥാ ച തത്പാഠഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൨)-"കഷായമധുരോ രൂക്ഷഃ ശീതഃ പാകേ കടുര്ലഘുഃ| വിശദഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നോ മുദ്ഗാഃ സൂപ്യോത്തമോ മതഃ||" ഇതി| തഥാ വാസ്തുകാദീനാം ലഘുത്വം നോക്തമ്| തഥാച തത്പാഠഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൮൫)- "പാഠാസുഷാസഠീശാകം വാസ്തുകം സുനിഷണ്ണകമ്| വിദ്യാദ്ഗ്രാഹി ത്രിദോഷഘ്നം ഭിന്നവര്ചസ്തു വാസ്തുകമ്||" ഇതി| തഥേക്ഷുവര്ഗേ, (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൩൪)- " ശൈത്യാത്മസാദാന്മാധുര്യാത്പൌണ്ഡ്രകാദ്വാംശികോ വരഃ" ഇത്യസാവഭ്യധാത്| പൌണ്ഡ്രകശ്ച വാംശികാദ്വര ഇതി സുപ്രസിദ്ധമേതത്| അത്ര മതിവൈഭവാദ്ഭട്ടാരകഹരിശ്ചന്ദ്രൌ വ്യാഖ്യാവിശേഷമവോചതാമ്| യഥാ പൌണ്ഡ്രകാദ്വാംശികോऽവര ഇതി| ഏവം ചൈതദുപപന്നമേവ| തദേവമാത്രേയസ്യാപി തന്ത്രേ യതോ ബഹവോ ദോഷാ ഉദ്ഭാവ്യന്തേ, തതഃ കാ ഗണനാ തന്ത്രാന്തരാണാമ്| തഥാ വേദോത്പത്തിരിതി സംജ്ഞാ തന്ത്രേऽസ്മിന്സദോഷത്വാന്ന കൃതാ| തഥാ ഹി| ആയുഷോ വേദ ആയുര്വേദഃ, തസ്യോത്പത്തിരായുര്വേദോത്പത്തിരിതി ഭവിതവ്യമ്| അത്ര കേചിദാഹുഃ| ആയുഃശബ്ദലോപം കൃത്വേഹ നിര്ദേശഃ കൃതഃ| ഏവമപി സതി ലോപസ്താവദമങ്ഗലഃ| സോऽപ്യായുഷഃ സ ച ശാസ്ത്രാദൌ| ഇത്യന്യായ്യൈവൈഷാ സംജ്ഞാ| കിംച വേദോത്പത്തിരിത്യേതദപി താവദ്വക്തും ന യുജ്യതേ, നിത്യത്വാദസ്യ വേദസ്യ| നിത്യോ ഹ്യയമായുര്വേദഃ| ആയുഃസന്താനാദിനിത്യത്വാത്| തഥാ ഹ്യായുഃസംതാനഃ| സര്വപ്രാണിസംവേദ്യശരീരാപരശരീരഗോ മനഃപ്രബന്ധനിത്യതയാ നിത്യഃ| അസ്യ നിത്യത്വാദായുര്വേദോऽപി നിത്യഃ| നിത്യത്വാച്ചാസ്യോത്പത്തിമത്ത്വം വക്തുമയുക്തമ്| നന്വവബോധോപദേശാഭ്യാമുത്പത്തിരസ്യോപലഭ്യതേ| യതഃ പ്രാഗുപദേശാന്നാസാവുപലഭ്യതേ| അത ഉപദേശാനന്തരമുപദേശദ്വാരേണോപലഭ്യതേ| തസ്മാദവബോധോപദേശാവസ്യോത്പത്തികാരണത്വേന കല്പയിത്വോത്പത്തിമത്ത്വമസ്യോച്യത ഇതി കൈശ്ചിദൂചേ| നൈതദ്യുക്തമ്| യതഃ സതോ ബോധോപദേശൌ സ്തോ നാസതഃ| തഥാ ചാചഷ്ടേ ലോകഃ| അമുനാ ഗുരുണാ ഛാത്രായോപദിഷ്ടം ശാസ്ത്രമിദമിതി| സത ഏവോപദേശാവബോധൌ സ്തഃ| തസ്മാന്നാവബോധോപദേശാവസ്യോത്പത്തികാരണമിത്യതോऽപി ഹേതോര്വേദോത്പത്തിസംജ്ഞേത്യയുക്താ| ഇതി സംജ്ഞാനാം സാവദ്യത്വം നിരൂപ്യ നിരവദ്യായുഷ്കാമീയസംജ്ഞാ ഹി തന്ത്രേ കൃതാ| യയോച്ചാരിതമാത്രയൈവാऽശേഷസ്തന്ത്രാര്ഥഃ പ്രകാശ്യതേ| പ്രതിസ്ഥാനം ച യോऽധ്യായഃ പ്രഥമസ്തത്സംജ്ഞയാ സ്ഥാനാര്ഥഃ| അന്യേ ച യേऽധ്യായാസ്തന്ത്രേऽസ്മിംസ്തത്സംജ്ഞാഭിര്യഥാസ്വതന്ത്രമര്ഥജാതം പ്രകാശയന്ത ഇതി| ഇദമിദാനീം പൃഛ്യതേ തന്ത്രകാരഃ| യദസ്മിംസ്തന്ത്രേ കിംചിദുച്യതേ സ്മ ഭവദ്ഭിസ്തത്സ്വബുദ്ധിപരികല്പിതമുത നേത്യാഹ| സ൦ - ഇതിശബ്ദ ഏവമര്ഥേ| യഥാ ഇതി ഹ സ്മ, താനാഹ| ഹശബ്ദോऽനുകമ്പായാമ്| ബ്രൂധാതോഃ സ്മ ഉപപദേ ഭൂതാനദ്യതനപരോക്ഷേ 'ലട് സ്മേ' ഇതി ലട ആഹാദേശഃ| അത്രേരപത്യമാത്രേയഃ| 'ഇതശ്ചാനിഞഃ' ഇതി ഢക്| ആത്രേയ ആദിര്യേഷാം ധന്വന്തരിപ്രഭൃതീനാം ത ഏവമ്| മഹാന്തശ്ച തേ ഋഷയശ്ച മഹര്ഷയഃ| മഹത്വം തജ്ജ്ഞാനാതിശയയോഗാത്| തേനായമര്ഥോऽനേന കാരണേനാനുകമ്പയാ, ന തു ഫലാകാങ്ക്ഷയാ, ഭഗവന്ത ആത്രേയാദയോ മഹര്ഷയോऽബ്രുവന്| നാസ്മാഭിഃ സ്വമതിപരികല്പിതം കിഞ്ചിദപ്യത്രോക്തമ്| കേവലം ദൂതസന്ദേശവചനന്യായേന യുഗാനുരൂപഃ ക്രമമാത്രോऽന്യഥാ കൃത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ചാസ്യൈവസങ്ഗ്രഹേ- (സൂ. അ. ൧) "ന മാത്രാമാത്രമപ്യത്ര കിഞ്ചിദാഗമവര്ജിതമ്| തേऽര്ഥാഃ സ ഗ്രന്ഥസന്ദര്ഭഃ സംക്ഷേപായ ക്രമോऽന്യഥാ" ഇതി| തദേവമാഗമപ്രാമാണ്യമസ്യ തന്ത്രസ്യേത്യുക്തം ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ അഥേതി| അഥ സ്വേഷ്ടദേവതാനമസ്കാരാനന്തരമ്| അതോ ഹേതോര്വ്യാഖ്യേയഃ| യതോऽയമായുര്വേദോ വ്യാധിപ്രതീകാരവ്യാഖ്യാനമ്| ആയുര്വൈരിണോ ഹി വ്യാധയഃ| വ്യാഖ്യാ ച സാമാന്യവിശേഷാഭ്യാം സംക്ഷേപവിസ്തരാഭ്യാം ച കൃതാ സുഗ്രഹാ ഭവതി| തത്രാദൌ വ്യാധിപ്രതീകാരസ്യ സാമാന്യസംക്ഷേപവ്യാഖ്യാര്ഥമയമധ്യായഃ, ആയുഷ്കാമഹിതത്വാച്ച ആയുഷ്കാമീയഃ| നന്വേവം ചേത്സര്വേऽപി ആയുഷ്കാമീയാഃ| സത്യം, കിന്തു പ്രഥമോऽയമധ്യായോ മങ്ഗലാര്ഥാ ചേയം സംജ്ഞാ| മങ്ഗലാദീനി ച ശാസ്ത്രാണി പ്രഥന്ത ഇത്യസ്യേയം സംജ്ഞാ കൃതാ| അന്യേഷാം തു വ്യാഖ്യേയാര്ഥാനുരൂപാ ദിനചര്യാദിസംജ്ഞാഃ കരിഷ്യതി| ആ൦ ര൦- ആത്മകൃതിം പ്രമാണയതി-ഇതി ഹേതി| പ്രാമാണ്യം ചാപ്തവാക്യത്വാത്| ആപ്താശ്ചാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| തേ ച, ഇതി ഹ ഏവമേവ, ആഹുഃ സ്മ ഉക്തവന്തഃ, യഥാ വയം വക്ഷ്യാമഃ| തേന വയമപ്യാപ്താഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ആയുര്വേദയതി ജ്ഞാപയതി പ്രകൃതിജ്ഞാനരസായനദൂതാരിഷ്ടാദ്യുപദേശാദിത്യായുര്വേദഃ| തസ്യോപദേശാ ആയുര്വേദോപദേശാഃ| ഉപദിശ്യന്ത ആയുര്വേദാര്ഥാ ഉപപത്തിഭിരിത്യുപദേശാ ആയുര്വേദതന്ത്രാണി| തേഷു പരമാദരഃ പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനരൂപ ഉത്കൃഷ്ടോ യത്നഃ കാര്യഃ| ആയുര്വേദോപദേശേഷ്വിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദയമര്ഥോ ബോധ്യതേ| ബഹുഷ്വായുര്വേദതന്ത്രേഷു യത്നഃ കാര്യഃ| അനേകായുര്വേദാവലോകനാദ്ധി ചികിത്സായാം വൈദ്യസ്യ ന മനാഗപി സന്ദേഹോ ജായതേ| കിം കുര്വതാ പുരുഷേണ-ആയുഃ കാമയമാനേന ജീവിതമഭിലഷതാ| കിമ്ഭൂതമായുഃ, ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ധ്രിയതേ ലോകോऽനേനേതി ധര്മഃ| അര്ഥ്യതേ യാച്യത ഇത്യര്ഥഃ| സുഖം ദ്വിവിധമ്, താദാത്ത്വികമാത്യന്തികം ച| താദാത്വികം കിയത്കാലാന്തരാസ്ഥായിത്വാത്സുഖാവഭാസം, ന പരമാര്ഥതഃ സുഖമ്| തഥാ ചോക്തമ്- (ച. സൂ. അ. ൨൮/൩൭) 'താദാത്വസുഖസംജ്ഞേഷു ഭാവേഷ്വജ്ഞോऽനുരജ്യതേ'| ഇതി| തദേതത്സംജ്ഞാമാത്രേണ സുഖം ന ത്വത്യന്തമിതി പ്രദര്ശയിതും സുഖസംജ്ഞേഷ്വിതി മുനിനോക്തമ്| ആത്യന്തികം സുഖം മോക്ഷാഖ്യം, യത്ര ന ദുഃഖാനാം ശ്ലേഷഃ| തേഷാം സാധനമുപായോ ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രേക്ഷാവത്പ്രവൃത്ത്യര്ഥം പ്രയോജനാധികാരിണൌ ദര്ശയതി-ആയുരിതി| പ്രയോജനം ചായുഃ| തസ്യ ച പ്രയോജനത്വം ധര്മാര്ഥസുഖസാധനത്വാത്| സുഖം കാമോ മോക്ഷശ്ച| അത ഏവ യഃ ആയുഃ കാമയതേ സോऽത്ര അധികാരീ| തേന ച, ആയുര്വേദോപദേശേഷ്വസ്മദ്വാക്യേഷു, പരമത്യര്ഥമ്, ആദരോ വിധേയഃ പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനൈര്യതിതവ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ബ്രഹ്മേത്യാദി| ബ്രഹ്മാ ആയുഷോ വേദം സ്മൃത്വാ പ്രജാപതിം ദക്ഷമജിഗ്രഹദ് അവാബോധയത്| സ്മൃത്വേത്യനേനൈതദ്ഗമയതി ബ്രഹ്മണഃ സ്മര്തൃത്വമേവാത്ര ന കര്തൃത്വമ്| നിത്യത്വാദായുര്വേദസ്യ| നിത്യത്വം ചാസ്യ പ്രാക് പ്രത്യപാദി| ഗ്രഹേര്ണ്യന്തസ്യാത്ര ബുദ്ധ്യര്ഥത്വാത് പ്രജാപതിശബ്ദസ്യ ഗതിബുദ്ധീത്യാദിനാ കര്മസംജ്ഞാ| സ പ്രജാപതിരശ്വിനാവജിഗ്രഹത്| തൌ സഹസ്രാക്ഷമിന്ദ്രമജിഗ്രഹതാമിതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| സ ശക്രോऽത്രിപുത്രാദികാന് മുനീന് ബോധയാമാസ| അത്രിപുത്ര ആത്രേയ ആദിര്യേഷാം ധന്വന്തരിനിമികാശ്യപാദീനാം ത ഏവമ്| തേ ചാത്രേയാദയോऽഗ്നിവേശാദികാനജിഗ്രഹന്| തേ ത്വഗ്നിവേശാദയഃ ഷട് പൃഥക് പ്രത്യേകം തന്ത്രാണി ശാസ്ത്രാണ്യഗ്നിവേശഭേഡജാതൂകര്ണപരാശരഹാരീതക്ഷാരപാണിനാമാഭിധേയാനി തന്ത്രാണി തേനിരേ വിസ്താരിതവന്തശ്ചക്രുഃ| തന്ത്ര്യന്തേ ധാര്യന്ത ആയുര്വേദാര്ഥാ ഏഭിരിതി തന്ത്രാണി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആയുര്വേദസ്യ ശബ്ദാന്തരാനഭിധേയത്വശങ്കാം നിരാകര്തും പുരാവൃത്തം ദര്ശയതി-ബ്രഹ്മാ സ്മൃത്വേതി| ബ്രഹ്മാ അയുര്വേദം സ്ഭൃത്വാ പ്രജാപതിം ദക്ഷമജിഗ്രഹത് ഗ്രാഹിതവാന്, അധ്യാപിതവാനിത്യര്ഥഃ| ആയുഷോ വേദമിത്യസമാസകരണമായുര്വേദലക്ഷണപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ആയുഷഃ സമ്ബന്ധീ വേദ ആയുര്വേദ ഇതി| സമ്ബന്ധശ്ച പാല്യപാലകലക്ഷണഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂം അം ൧)-"ആയുഷഃ പാലകം വേദമുപവേദമഥര്വണഃ" ഇതി| സ പ്രജാപതിരശ്വിനാവായുര്വേദമജിഗ്രഹത്| താവശ്വിനൌ സഹസ്രാക്ഷമജിഗ്രഹതാമ്| സ ഇന്ദ്രോऽത്രിപുത്രാദികാന് മുനീനജിഗ്രഹത്| തേऽത്രിപുത്രാദയോऽഗ്നിവേശാദികാന് മുനീനജിഗ്രഹന്| തേ പുനരഗ്നിവേശാദയഃ, പൃഥക് പ്രത്യേകം, തന്ത്രാണി ശാസ്ത്രാണി, തേനിരേ വിരചയാഞ്ചക്രുഃ| സംക്ഷേപാര്ഥമായുര്വേദം ശബ്ദാന്തരൈരഭിദധുരിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തേഭ്യ ഇതി| തേഭ്യോ ഗ്രന്ഥേഭ്യോऽതിവിപ്രകീര്ണേഭ്യോ വിക്ഷിപ്തേഭ്യ ഉച്ചാവചോക്താര്ഥതയൈവേതശ്ചേതശ്ച ഗതേഭ്യഃ| അത ഏവ കശ്ചിദേവാര്ഥഃ കസ്മാദേവ തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞായതേ| യഥാ ശല്യചികിത്സാ സുശ്രുതപ്രണീതാത്തന്ത്രാദേവാവഗമ്യതേ ന തഥാഗ്നിവേശാദികാത്| ഊര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാ ച ജനകപ്രണീതാത്തന്ത്രാദ്യഥാവഗമ്യതേ ന തഥാ സുശ്രുതപ്രണീതാത്| അതഃ പ്രായോ ബാഹുല്യേന സാരതരോച്ചയഃ ക്രിയതേ| ഉച്ചീയന്തേ സങ്ഗൃഹ്യന്തേ വിക്ഷിപ്താഃ പദാര്ഥാ അനേനേത്യുച്ചയഃ| യഥാ വാ യവാദീനാം ബഹുക്ഷേത്രജാതാനാമേകസ്മിന് സ്ഥാനേ ഉച്ചയോ രാശീകൃത്യ സ്ഥാപനം വിധീയതേ തഥേഹ സാരതരാണാമുച്ചയഃ| സാരതരഗ്രഹണേനൈതദ്ദ്യോതയതി, സങ്ഗ്രഹേണൈവ സാരാണാമുച്ചയഃ കൃതഃ| അനേന തഥാ സാരതരാണാം പ്രദേശാനാമുച്ചയഃ ക്രിയത ഇതി| കിം നാമ അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമ്| ഏതച്ച സാന്വയാര്ഥമസ്യ നാമ| യഥാ ശരീരസ്യ സര്വാവയവേഭ്യഃ പ്രധാനദേശോ ഹി ഹൃദയമ്, തഥേദമഷ്ടാങ്ഗായുര്വേദസ്യ പ്രധാനഭൂതത്വാദ് ഹൃദയമിവ ഹൃദയമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തേ വക്ഷ്യതി (ഉ. അ. ൪൦|൮൮)- ഹൃദയമിവ ഹൃദയമേതദിത്യാദി| അഷ്ടൌ ച താന്യങ്ഗാന്യഷ്ടാങ്ഗാനി, തേഷാം പ്രത്യേകം ഹൃദയം, സാരതരസങ്ഗ്രഹണാത്| കീദൃശമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമ്| നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| സംക്ഷേപശ്ച വിസ്തരശ്ച സംക്ഷേപവിസ്തരൌ, അതിശയേന സംക്ഷേപവിസ്തരൌ യത്ര ന, തന്നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| അതിശബ്ദസ്യാത്ര പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| അതിസംക്ഷേപം കിഞ്ചിത്തന്ത്രം യഥാ സിദ്ധസാരാദി, കിഞ്ചിച്ചാതിവിസ്തരം യഥാ സങ്ഗ്രഹാദി| ഇദം തു തന്ത്രം നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| അതിസംക്ഷേപോക്തം സ്വല്പധിയാം നോപകൃതയേ| തേഷാം ഹി യഥോക്താഗമമാത്രം ശ്രേയഃ, ന തു വാക്യാര്ഥപര്യാലോചനാദധികഃ പരാമര്ശഃ| അതിവിസ്തീര്ണം തു പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനൈസ്തേഷാം ദുഃശക്യം സ്യാത്| തസ്മാദല്പമധ്യോത്ത്കൃഷ്ടബുദ്ധിശിഷ്യഹിതാര്ഥം തന്ത്രമേതദുദ്ദിഷ്ടമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഗ്നിവേശാദിശാസ്ത്രേഷു സത്സ്വപി സ്വശാസ്ത്രസ്യോപയോഗം ദര്ശയതി-തേഭ്യ ഇതി| സാരതരോച്ചയഃ ക്രിയതേ, മയേതി ശേഷഃ| സാരതരാണാം ബഹൂപയോഗാനാമര്ഥാനാമുച്ചയഃ| ഉച്ചീയന്തേ ഏകത്ര ക്രിയന്തേ വ്യസ്താ അര്ഥാ അസ്മിന്നിത്യുച്ചയഃ| നനു പൂര്വശാസ്ത്രാണ്യപി മഹാകഷായസങ്ഗ്രഹാദിഷു പ്രദേശേഷ്വേവമിത്യത ആഹ-അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമ്| അഷ്ടാങ്ഗസ്യായുര്വേദസ്യ ഹൃദയം സര്വാര്ഥാധിഷ്ഠാനമ്| സംജ്ഞാചേയമസ്യ ശാസ്ത്രസ്യ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഉ. അം. ൪൦/൮൮)-"ഹൃദയമിവ ഹൃദയമേതത്സര്വായുര്വേദവാങ്മയപയോധേഃ" ഇതി| സര്വേഷു പ്രദേശേഷു സാരതരോച്ചയ ഇത്യര്ഥഃ| നനു പൂര്വശാസ്ത്രാണ്യപി ക്വചില്ലേശേന ക്വചിത്കാര്ത്സ്ന്യേനേതി സര്വത്ര സാരതരോച്ചയരൂപാണീത്യത ആഹ-നാതിസംക്ഷിപ്തവിസ്തൃതമ്, അതിസംക്ഷേപാതിവിസ്തരരഹിതം സര്വത്ര സംപൂര്ണമ്| നനു ന്യൂനപൂരണസ്യ നിര്മൂലത്വാദപ്രാമാണ്യമിത്യത ആഹ-തേഭ്യഃ,അഗ്നിവേശാദിശാസ്ത്രേഭ്യ ഏവോച്ചയഃ ക്രിയതേ| നന്വേവം ചേത്കിമനേനേത്യത ആഹ-അതിവിപ്രകീര്ണേഭ്യഃ, യത്ര പ്രകരണാര്ഥാഃ വിച്ഛിദ്യ വിച്ഛിദ്യ സര്വത്ര കീര്യന്തേ താനി വിപ്രകീര്ണാനി, യത്ര വാക്യാര്ഥാശ്ച താന്യതിവിപ്രകീര്ണാനി ഇതി| ഏതദുക്തം ഭവതി| സന്തി പരം പൂര്വശാസ്ത്രേഷു സര്വ ഏവാര്ഥാഃ, കിന്തു അതിവിപ്രകീര്ണത്വാത് ദുര്ഗ്രഹാഃ| ഇഹ തു രചനാവിശേഷേണ സുഗ്രഹാ ഇത്യസ്യോപയോഗഃ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സു. അ. ൧)-"ന മാത്രാമാത്രമപ്യത്ര കിഞ്ചിദാഗമവര്ജിതമ്| തേऽര്ഥാഃ സ ഗ്രന്ഥബന്ധശ്ച സംക്ഷേപായ ക്രമോऽന്യഥാ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- കായേതി| കായശ്ച ബാലശ്ച ഗ്രഹശ്ചോര്ധ്വാങ്ഗം ച ശല്യം ച ദംഷ്ട്രാ ച ജരാ ച വൃഷശ്ചേതീതരേതരദ്വന്ദ്വഃ| നനു സര്വസ്യാശ്ചികിത്സായാഃ കായാശ്രിതത്വാത് കായശബ്ദോऽര്ഥാദാക്ഷിപ്ത ഏവ| തത്കിമര്ഥം കായശബ്ദ ഉപാദീയതേ| ബ്രൂമഃ| പ്രകര്ഷാര്ഥമ്| യഥാ പുരുഷായ അഭിരൂപായ കന്യാ ദേയേത്യത്രാഭിരൂപഗ്രഹണാദഭിരൂപതമായേതി പ്രതിപാദ്യതേ, തഥേഹാപി പ്രകൃഷ്ടോ യഃ കായഃ സമ്പൂര്ണധാതുഃ പ്രകൃഷ്ടാ ച യാവസ്ഥാ, തഥാ യുക്തഃ| തത്സങ്ഗ്രഹാര്ഥഃ കായശബ്ദ ഉപാത്തഃ| തഥാ 'ചിഞ് ചയനേ' ഇത്യസ്മാദ്ധാതോര്വ്യുത്പാദിതഃ കായശബ്ദഃ| ചീയതേ പ്രശസ്തദോഷധാതുമലൈരിതി കായഃ| തദേവം സര്വശരീരോപതാപകാനാമാമപക്വാശയസ്ഥനോദ്ഭവാനാം ജ്വരരക്തപിത്താതിസാരാദീനാം രോഗാണാം യത്രോപശമയോഗോ നിഗദ്യതേ, തത്കായചികിത്സാനാമാങ്ഗമ്| ബലസത്ത്വസമ്പൂര്ണധാതുത്വാദ് യൌവനാവസ്ഥകായസ്യ പ്രഥമനിര്ദേശഃ| ബാലദേഹേऽസമ്പൂര്ണബലധാതുത്വാദപ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥാപ്രഭാവാത് തച്ചികിത്സാങ്ഗം പൃഥങ്നിര്ദിഷ്ടമ്| തഥാ ബാലൌപയികഭേഷജം ധാത്രീദുഗ്ധലക്ഷണം ദുഗ്ധോദ്ഭവവ്യാധിപ്രശമാദിനിര്ദേശാച്ച| നന്വേവം വൃദ്ധസ്യ പ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥായാ അഭാവാത്തദ്ദേഹേ കായചികിത്സേതി കഥം വ്യപദേശഃ സ്യാത്| അത്ര ബ്രൂമഃ| ഭൂതപൂര്വഗത്യാ വൃദ്ധദേഹേന ഹി പ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥാ പൂര്വമനുഭൂതാ| അതോ ഭൂതപൂര്വഗത്യാ തത്ര കായചികിത്സോപദേശോ യുക്തഃ| ഏവം ഗ്രഹചികിത്സാ നാമ, യത്ര ദേവാദിഗ്രഹഗൃഹീതാനാം പ്രാണിനാം ശാന്തികര്മ വിധീയതേ| യത്രോര്ധ്വജത്രുഗതാനാം രോഗാണാംനേത്രകര്ണഘ്രാണാദിസംശ്രിതാനാമാശ്ചോതനശലാകാദിനോപശമോ വര്ണ്യതേ തദൂര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാനാമാങ്ഗമ്| അത്ര ച ജന്മനഃ പ്രഭൃതി വിചാരോപദേശാദ്ബാലചികിത്സൈവ പ്രാഗ്വക്തും യുക്താ| കിന്തു കായചികിത്സാ പ്രാധാന്യാത്പ്രാഗുപന്യസ്താ| തതോऽനന്തരം ബാലചികിത്സാ| ബാലസ്യ ച ഗ്രഹസമ്ബന്ധാദ് ഗ്രഹചികിത്സാ| തതഃ ശരീരസ്യ മൂലരക്ഷാര്ഥമൂര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാ ശാലാക്യം നാമ| തതഃ ശസ്ത്രസാധനസാമാന്യേന ശല്യചികിത്സാ| പീഡാകരണസമാനത്വാത് ദംഷ്ട്രാചികിത്സാ| ദംഷ്ട്രാ വിഷാത്മികാ| വിഷേണാശു ച മരണേ സമ്ഭാവ്യമാനേ രസായനോപയോഗോ യുക്ത ഇതി രസായനചികിത്സാ| അഥവാ വിഷസ്യ രസായനജേയത്വാദ്രസായനകഥനപ്രസ്താവഃ| തതോऽനന്തരം വാജീകരണസ്യ ഭരണേന പ്രസ്താവഃ| തഥാ ചാധീതേ ഗ്രന്ഥകൃത് (ഉ.അ.൪൦|൧)- "വാജീകരണമന്വിച്ഛേത്സതതം വിഷയീ പുമാന് " ഇതി| രസായനസ്യ പശ്ചാദിത്യര്ഥഃ| യത്രാല്പദുഷ്ടരേതസാം തദാപ്യായനപ്രസാദോപജനനരൂപാ ചികിത്സാ ക്രിയതേ തദ്വാജീകരണമ്| ഏവമേതാനി കായാദീനി, തസ്യായുര്വേദസ്യ, അഷ്ടാവങ്ഗാന്യാഹുര്വദന്തി| ബ്രഹ്മാऽऽത്രേയാദയ ഇതി ശേഷഃ| യേഷു കായാദിഷു ചികിത്സാ സംശ്രിതാ വ്യവസ്ഥിതാ| (ച.സൂ.അ.൯|൫)- " ചതുര്ണാം ഭിഷഗാദീനാം ശസ്താനാം ധാതുവൈകൃതേ| പ്രവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യാര്ഥാ ചികിത്സേത്യഭിധീയതേ|" ഇതി മുനിപ്രോക്തലക്ഷണം നേഹ തന്ത്രകൃദ്വ്യധത്ത| ചികിത്സാശബ്ദാദേവാസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത്| തഥാ ച നിര്ദേഷ്ടുമാഹ| നിന്ദാക്ഷമാവ്യാധിപ്രതീകാരവിചാരണാസു സാ നിഷ്പദ്യത ഇതി| കിതേര്ധാതോര്വ്യാധിപ്രതീകാര ഏവാസ്യ വ്യുത്പാദിതത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആയുര്വേദാങ്ഗാന്യാഹ-കായേതി| തനി ച കായാദീനി അഷ്ടാവാഹുഃ| തത്ര കായശബ്ദേന സര്വാവസ്ഥം സര്വാവയവം ച ശരീരം ഗൃഹ്യതേ, ബാലാദിശബ്ദൈസ്തസ്യൈവാവസ്ഥാവിശേഷാ ലക്ഷ്യന്തേ| ഊര്ധ്വാങ്ഗം ത്വവയവവിശേഷഃ| ബാലഃ പ്രഥമം വയഃ, ഗ്രഹോ ഗ്രഹാര്തത്വമ്, ഊര്ധ്വാങ്ഗം ശിരഃ, ശല്യം വ്രണാര്തത്വമ്, ദംഷ്ട്രാ വിഷാര്തവം, ശല്യദംഷ്ട്രാശബ്ദൌ വ്രണവിഷമാത്രോപലക്ഷണൌ| ജരാ പശ്ചിമം വയഃ, വൃഷഃ സ്ത്രീപ്രസങ്ഗിത്വമ്| ഏഷാം ച കായാദീനാം ചികിത്സാശ്രിതാനാമേവാങ്ഗത്വമിത്യത ആഹ-ചികിത്സാ യേഷു സംശ്രിതാ ഇതി| ചികിത്സാ വ്യാധിപ്രതീകാരഃ| അത ഏവ കായചികിത്സാ, ബാലചികിത്സേത്യാദയോऽങ്ഗാനാം സംജ്ഞാഃ| വിവക്ഷിതവിവേകാച്ച ചികിത്സായാ ഏവ ഹ്യങ്ഗത്വമ്| അങ്ഗാന്യവയവാഃ| തത്രാവസ്ഥാമാത്രാശ്രയാണാം ബാലാദിവ്യതിരിക്താവസ്ഥാവിശേഷാശ്രയാണാമവയവമാത്രാശ്രയാണാമൂര്ധ്വാങ്ഗവ്യതിരിക്താവയവവിശേഷാശ്രയാണാം ച വ്യാധീനാം കായചികിത്സിതേ പ്രതീകാരഃ| ബാലചികിത്സാദിഷു തു തത്തദ്വിശേഷൈകനിഷ്ഠാനാമ്| ഇതി ശാസ്ത്രാര്ഥേതികര്തവ്യതാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- വായുരിതി| ച സമുച്ചയേ| കഫോ ദോഷമധ്യേ സമുച്ചീയതേ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ, സമാസതഃ സംക്ഷേപാത്, ത്രയോ ദോഷാഃ| നനു പ്രസ്തുതത്വാദിഹ ധാതുസംജ്ഞയാ വാതാദയോ നിര്ദേഷ്ടും ന്യായ്യാഃ, ന ദോഷസംജ്ഞയാ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു രസാദിദൂഷണപൂര്വകമേഷാം വികാരകരണേ സാമര്ഥ്യമിതി പ്രദര്ശനാര്ഥം ദോഷസംജ്ഞയാ തേ നിര്ദിഷ്ടാഃ , ന ധാതുസംജ്ഞയാ| ന ഹ്യേതേ ധാതുരൂപാ ജാതു വിരുദ്ധത്വം കുര്വതേ ദേഹധാരണവര്ധകത്വാത്| ഏതേ മുനിനാപി ചരകേണ പൂര്വം ദോഷസംജ്ഞയൈവ നിര്ദിഷ്ടാഃ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (സൂ.അ.൧/൫൬)- "വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചോക്തഃ ശാരീരോ ദോഷസങ്ഗ്രഹഃ " ഇതി| 'വാതപിത്തകഫാ ദോഷാസ്ത്രയ ഏവ സമാസതഃ ' ഇത്യേവം നിര്ദേശേ കര്തവ്യേ യദേഷാം പൃഥഗ്വിഭക്ത്യാ നിര്ദേശഃ കൃതഃ , സ പ്രധാനത്വഖ്യാപനാര്ഥഃ| ബഹുവചനാദേവ ത്രിത്വേ ലബ്ധേ ത്രിഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ , ന ചതുര്ഥോऽസ്തീതി| തന്ത്രാന്തരീയാ ഹി ചതുര്ഥം ദോഷമീഹന്തേ| തേഷാം ഹ്യയമഭിപ്രായഃ| യഥാ ദോഷാണാം സ്ഥാനലക്ഷണകാര്യവികാരചികിത്സാദ്യുപദേശസ്തഥാ രക്തസ്യാപി| തത്ര സ്ഥാനം , സര്വദേഹവ്യാപിത്വേऽപി പ്ലീഹയകൃതീ| ലക്ഷണം ച, പദ്മേന്ദ്രഗോപഹേമാദീത്യാദി| കാര്യം, ദേഹസ്യോത്പത്തിസ്ഥിതീ| വികാരഃ, വിസര്പപ്ലീഹാദി| ചികിത്സാ, സിരാവ്യധാദികം കര്മേതി| തദേതദസാരമ്| വാതാദയോ ഹ്യസ്യ ദൂഷ്യസ്യ സതഃ കഥം ദോഷത്വം കര്തും പാരയന്തി| യതഃ പ്രാധാന്യാദന്വര്ഥനാമത്വാച്ച വാതാദീനാമേവ ദോഷത്വം, ന രസാദീനാമ്| വാതാദയോ ഹി സ്വാതന്ത്ര്യാത്പ്രധാനാഃ| ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ ഇതി തേഷാമേവ ചാനുഗതാര്ഥാ സംജ്ഞാ പ്രവൃത്താ| രസാദ്യാസ്തു പാരതന്ത്ര്യാദപ്രധാനാഃ| തേ ച വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| തസ്മാദ്രക്തസ്യ ദൂഷ്യത്വമ്, ന ദോഷത്വമ്| യദ്യേവം വാതാദീനാമന്യോന്യദൂഷണാദ് ദൂഷ്യത്വം സ്യാത്| പിത്തേന ഹി ശ്ലേഷ്മാ ദൂഷ്യത ഇതി ദൃശ്യതേ| യഥാ പാണ്ഡുരോഗനിദാനേ (നി.അ.൧൩) പിത്തപ്രധാനാ ഇത്യാരഭ്യ യാവത് ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യേത്യാദി| തദത്ര ശ്ലേഷ്മാ പിത്തേന ദൂഷ്യതേ| തഥാ ശ്ലേഷ്മവദ്രക്തസ്യാപി ദോഷത്വപ്രസങ്ഗ ഇതി യോ മന്യേത, തം പ്രതി ബ്രൂമഃ| വിഷമ ഉപന്യാസഃ| വാതാദയോ ഹി സര്വദൈവ രസാദീന് ദൂഷയന്തി, ന തു രസാദയഃ കദാചിദപി വാതാദീന് ദൂഷ്യന്തി| വാതാദീനാം തു മധ്യാദ്യദി കശ്ചിദ്ദൂഷ്യതേ, സ തേഷാമന്യതമേന| തഥാ ച പ്രകൃതിലക്ഷണേ വാതപ്രകൃതേഃ പിത്തപ്രകൃതേഃ, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേശ്ച യഥാ ലക്ഷണം ദൃശ്യതേ, നൈവം രക്തപ്രകൃതേഃ| തഥാ ച തന്ത്രകാരേണ ജ്വരാദയോ വാതാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടാ ഏവോക്താഃ| യഥാ വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയം ശ്ലേഷ്മജ്വരോऽയമ്, ന തു രക്തജ്വരോऽയമിതി നിര്ദിഷ്ടഃ| യേऽപി രക്തജാ വികാരാ വിസര്പാദയസ്തേഷ്വപി ഘൃതദഗ്ധന്യായേന വ്യപദേശോ ബോധ്യഃ| യഥാ ഘൃതസ്യാന്തര്ഹിതേനാഗ്നിനാ ദഗ്ധോ ഘൃതദഗ്ധ ഇത്യുച്യതേ, തദ്വദ്രക്തസ്ഥൈര്വാതാദിഭിര്ദോഷൈര്ജാതോ രക്തജോऽയമിത്യുച്യതേ| യത്ര ക്വചിദ്രക്തസ്യ ദോഷസംജ്ഞാ കുഷ്ഠചികിത്സിതാദൌ ദൃശ്യതേ, സാ സംജ്ഞാമാത്രേണൈവ, നാസാവനുഗതാര്ഥാ| തസ്യ ദൂഷ്യത്വേനൈവ പ്രവൃത്തേഃ| തഥാ ചൈവം പുരീഷാദീനാമപി സംജ്ഞാമാത്രേണ വ്യവഹാരോ ദൃശ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.ചി.അ.൧൮|൩൮)- "ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചനമ്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപസ്തബ്ധഃ" ഇത്യാദി| അത്ര പുരീഷസ്യ ദോഷത്വമുക്തമ്| തഥോദരചികിത്സിതേ ചരകസ്യ, ജ്വരചികിത്സിതേ വാ അസ്യ, (ഹൃ.ചി.അ.൧|൧൦)- "ദോഷേണ ഭസ്മനേവാഗ്നൌ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ| തസ്മാദാദോഷപചനാജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്||" ഇതി| അത്ര ആമസ്യാപി ദോഷത്വമുക്തമ്| തദേവം വാതാദയസ്ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ, ന രക്തമിതി സ്ഥിതമേതത് സമാസതഃ| വിസ്തരതസ്തു സംസര്ഗസന്നിപാതക്ഷയസമതാഭേദഭിന്നാസ്താരതമ്യപരികല്പനയാ ച കല്പ്യമാനാ ആനന്ത്യം യാന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ പ്രതിജ്ഞാതം വ്യാധിപ്രതീകാരം വ്യാചഷ്ടേ| സ തു ത്രേധാ, ഹേതുര്ലക്ഷണമൌഷധം ചേതി| ഹേതുര്ദ്വിധാ, അന്തരങ്ഗോ ബഹിരങ്ഗശ്ചേതി| അന്തരങ്ഗോ ദ്വിധാ, ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ചേതി| തത്ര ദോഷാനാഹ-വായുരിതി| തേ ച ത്രയഃ, വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചേതി| ഏഷാം ത്രിത്വം ച സമാസതഃ സംക്ഷേപേണ| വിസ്തരതസ്തു പ്രാണാദിപാചകാദ്യവലമ്ബകാദ്യവാന്തരഭേദപ്രഭേദൈരാനന്ത്യമ്| സമാസത ഇതി അധ്യായപരിസമാപ്തേഃ പ്രതിവാക്യം സമ്ബന്ധനീയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വികൃതാഃ സ്വഭാവപ്രച്യുതാഃ, ദേഹം ഘ്നന്തി| ദേഹപദമത്ര ജീവിതോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ജീവിതേന വിനാ കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ| അവികൃതാഃ പുനര്ദേഹം വര്തയന്തി യാപയന്തി| വികൃതാനാം ദോഷാണാം പ്രാഗുപന്യാസഃ, തേഷാം പ്രകൃത്യവസ്ഥാനേ നിത്യം ഭിഷജാ യത്നവതാ ഭാവ്യമിതി സൂചനാര്ഥമ്| അന്യഥാ മഹാന്പ്രത്യവായഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദോഷാവസ്ഥാദ്വയമാഹ-വികൃതാവികൃതാ ഇതി| തച്ച വികൃതത്വമവികൃതത്വം ചേതി| തത്ര വികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി| അവികൃതാ ദേഹം വര്തയന്തി| ക്രമാദിതി വക്ഷ്യമാണം പദം വാക്യത്രയശേഷത്വേന വ്യാഖ്യാനാദിഹ സമ്ബന്ധനീയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അധശ്ച മധ്യശ്ചോര്ധ്വം ചാധോമധ്യോര്ധ്വാനി, താനി സംശ്രയ ആശ്രയോ യേഷാം തേऽധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ| ഹൃച്ച നാഭിശ്ച ഹൃന്നാഭീ, തയോര്ഹൃന്നാഭ്യോഃ| തേ വാതാദയോ യാപിനോऽപി സര്വശരീരചരാ അപി ഹൃന്നാഭ്യോരധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ| വിശേഷേണേതി വാക്യശേഷഃ| നനു കിമിദം വാക്യശേഷത്വം നാമ| ഉച്യതേ| യസ്മിന് ഖലു പദേऽനുച്ചാര്യമാണേऽര്ഥഗതിം പശ്യന്ത്യാചാര്യാഃ, തച്ഛേഷമിതി| ഉച്ചാരണകാലേ തേന വിനാऽഭിധേയസിദ്ധേഃ| വ്യാഖ്യാകാലേ തു മന്ദബുദ്ധിവ്യുത്പത്തയേ വ്യാചക്ഷതേ| തത്ര നാഭേരധോ വായോഃ സ്ഥാനമ്| ഹൃന്നാഭ്യോര്മധ്യേ പിത്തസ്യ| ഹൃദയാദൂര്ധ്വം കഫസ്യ| നനു ഹൃന്നാഭ്യോരിതി കഥം നിര്ദേശോ യാവതാ പ്രാണ്യങ്ഗത്വാദേകവദ്ഭാവേ സനപുംസകമിതി നപുംസകത്വേ ഹൃന്നാഭി ഇതി പ്രാപ്നോതി| അത്ര ബ്രൂമഃ| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം സമാഹാര ഏവ ദ്വന്ദ്വ ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാന്നൈകവദ്ഭാവഃ| തദഭാവാച്ച തദാശ്രയം നപുംസകത്വം ന ഭവതി| തഥാ ചോക്തമ്| സര്വോऽപി ദ്വന്ദ്വോ വിഭാഷൈകവദ്ഭവതീതി| ദൃശ്യതേ ചാന്യത്രാപി| തഥാ ച രുദ്രഭട്ടഃ (രുദ്രടഃ കാവ്യാലങ്കാരേ അ.൭/൮൧)- - "കൌടില്യം കചനിചയേ കരചരണാധരദലേഷു രാഗസ്തേ" ഇത്യാദി| തഥാ, അസ്യൈവ ഗ്രന്ഥകൃതഃ (നി.അ.൭/൧൯) "ശിരഃപൃഷ്ഠോരസാം ശൂലം" ഇതി| തഥാ, (നി.അ.൧൬|൬) "ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു" ഇതി| തഥാ, "വായുഃ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു" ഇത്യാദി| തസ്മാദ്ധൃന്നാഭ്യോരിതി പ്രയോഗോ ന്യായ്യ ഏവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദോഷസ്ഥാനാന്യാഹ-തേ വ്യാപിന ഇതി| താനി ച ത്രീണി| ഹൃന്നാഭ്യോരധോ വായോഃ സ്ഥാനം, മധ്യേ പിത്തസ്യ, ഊര്ധ്വം കഫസ്യ| സര്വദേഹവ്യാപിത്വേऽപി യോ യസ്മിന്നാധിക്യേന വര്തതേ തത്തസ്യ സ്ഥാനമ്| ഹൃന്നാഭിശബ്ദാഭ്യാം തദുഭയാവധിപ്രദേശോ ലക്ഷ്യതേ| അന്യഥാ ഹൃദോऽപ്യധോ വായുര്നാഭേരപ്യൂര്ധ്വം കഫസ്തിഷ്ഠേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വയശ്ച അഹശ്ച രാത്രിശ്ച ഭുക്തം ച വയോഹോരാത്രിഭുക്താനി തേഷാം, ക്രമാദ്യഥാസംഖ്യം, തേ വാതാദയഃ, അന്തമധ്യാദിഗാ ഭവന്തി| അന്തശ്ച മധ്യശ്ചാദിശ്ചാന്തമധ്യാദയസ്തേഷു ഗച്ഛന്തീത്യന്തമധ്യാദിഗാഃ| അന്യത്രാപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തേനായമര്ഥഃ, വയസഃ മനുഷ്യായുഷഃ, അന്തഃ പശ്ചിമോ ഭാഗഃ, വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യോ ഭാഗഃ പിത്തസ്യ| ആദ്യോ ഭാഗഃ കഫസ്യ| ഏവമഹ്നോ രാത്രേശ്ച യോജ്യമ്| ഭുക്തമാഹാരഃ, തസ്യാന്തേ ജഠരാഗ്നിസംയോഗവശാദ്രസാനാം ജീര്ണപ്രായാവസ്ഥാ, വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യോ വിദാഹാവസ്ഥാ, പിത്തസ്യ| ആദ്യാവസ്ഥാ തു യസ്യാം മധുരീഭാവ ആഹാരസ്യ, തത്ര കഫസ്യ കോപകാലഃ| യദ്യപി ചാഹാരസ്യ ജഠരാഗ്നിസംയോഗവശാദ്ബഹ്വ്യോऽപി സൂക്ഷ്മാ അവസ്ഥാഃ സമ്ഭാവ്യന്തേ, തഥാപ്യേതാസാമേവ സുതരാമുപയോഗിത്വാദിഹ നിര്ദേശഃ| തഥാ ഏതാ ഏവ തിസ്രോऽവസ്ഥാഃ സ്വകര്മ ദര്ശയന്തി| വക്ഷ്യതി ഹി (ശാ.അ.൩/൫൭)- - "ആദൌ ഷഡ്രസമപ്യന്നം മധുരീഭൂതമീരയേത്| ഫേനീഭൂതം കഫം, യാതം വിദാഹാദമ്ലതാം തതഃ| പിത്തമാമാശയാത്കുര്യാച്ച്യവമാനം, ച്യുതം പുനഃ| അഗ്നിനാ ശോഷിതം പക്വം പിണ്ഡിതം കടു മാരുതമ്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദോഷകാലാനാഹ-വയ ഇതി| തത്ര വയഃ ശരീരപരിണാമഃ, തസ്യാന്തഃ വൃദ്ധത്വാവസ്ഥാ വായോഃ കാലഃ| മധ്യഃ യൌവനാവസ്ഥാ പിത്തസ്യ| ആദിര്ബാല്യാവസ്ഥാ കഫസ്യ| അഹ്നോऽന്തഃ അപരാഹ്ണഃ വായോഃ| മധ്യോ മധ്യാഹ്നഃ പിത്തസ്യ| ആദിഃ പൂര്വാഹ്ണഃ കഫസ്യ| രാത്രേരന്തോऽപരരാത്രോ വായോഃ| മധ്യോ മധ്യരാത്രഃ പിത്തസ്യ| ആദിഃ പൂര്വരാത്രഃ കഫസ്യ| ഭുക്തം നിഗീര്ണമന്നമ്, തസ്യാന്തഃ പക്വാവസ്ഥാ വായോഃ| മധ്യോ വിദഗ്ധാവസ്ഥാ പിത്തസ്യ| ആദിരാമാവസ്ഥാ കഫസ്യ| വ്യാപിനോऽപീത്യനുവര്തതേ|കാലവിശേഷസ്തു സ്ഥാനവിശേഷവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തൈശ്ച വാതാദിഭിഃ പുംസോ യഥാക്രമേണാഗ്നിര്വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ച ഭവേത്| വാതാദയശ്ച സമുദിതാ ഏവ ശരീരജനനേ സമര്ഥാഃ, ഇത്യവശ്യം സര്വൈരേവ ഭവിതവ്യമ്| ഇഹ തു യ ഏകസ്യ വ്യപദേശസ്തത്രോത്കര്ഷോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| വാതോത്കര്ഷേണ വിഷമഃ, പിത്തോത്കര്ഷേണ തീക്ഷ്ണഃ, കഫോത്കര്ഷേണ മന്ദ ഇതി| സമൈര്ഹാന്യുത്കര്ഷവര്ജിതൈഃ സമഃ| ലക്ഷണമേഷാമങ്ഗവിഭാഗേ ശാരീരേ വക്ഷ്യതി (ശാ. അ. ൩/൭൪)- യഃ പചേത്സമ്യഗേവാന്നമിത്യാരഭ്യ യാവച്ചിരാത്പചേദിതി| യത്ര തു ദ്വയോര്ദോഷയോരുത്കര്ഷത്വം, തത്ര സദ്വൈദ്യേന സ്വധിയാ കല്പ്യമ്| യഥാ, വാതപിത്തയോരുത്കര്ഷേ വായോര്യോഗവാഹിത്വാത്തീക്ഷ്ണഃ| ഏവം വാതകഫയോരുത്കര്ഷേ മന്ദഃ| കഫപിത്തയോസ്തൂത്കര്ഷേ ആഹാരവിശേഷവശാത്കദാചിത്തീക്ഷ്ണഃ കദാചിന്മന്ദ ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഗ്ന്യവസ്ഥാവിശേഷാഖ്യം ദോഷകാര്യമാഹ-തൈരിതി| തത്ര വാതേനാഗ്നിര്വിഷമോ ഭവേത്| തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന| മന്ദഃ കഫേന| ക്രമാദിത്യനുവര്തതേ| സമൈസ്ത്രിഭിഃ സമഃ| പാരിശേഷ്യാദ്വിഷമാദയസ്ത്രയോ വിഷമൈര്ദോഷൈഃ| വൈഷമ്യം ച വൃദ്ധിരേവ, ക്ഷീണാനാമീദ്ദക്കാര്യാദര്ശനാത്| അനിയതപാകോ വിഷമഃ, ആശുപാകസ്തീക്ഷ്ണഃ, ചിരപാകോ മന്ദഃ| ശേഷഃ സമഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൧)-"യാമൈശ്ചതുര്ഭിര്ദ്വാഭ്യാം ച ഭോജ്യഭൈഷജ്യയോഃ സമേ| പാകോऽഗ്നൌ യുക്തയോര്ദ്രാക്തു തീക്ഷ്ണേ മന്ദേ പുനശ്ചിരാത്" ഇതി| യുക്തയോരുചിതയോഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതജാസ്ത്വവസ്ഥാ നിദര്ശനതന്ത്രയുക്ത്യാ ജ്വരവദവഗന്തവ്യാഃ| യഥാ വാതകഫജേ ജ്വരേ ശീതം, വാതപിത്തജേ ദാഹഃ, വായോര്യോഗവാഹിത്വാത്| പിത്തകഫജേ സന്നിപാതജേ ച പര്യായേണ ദാഹശീതേ| മിഥോ വിരുദ്ധത്വേന യുഗപദസമ്ഭവാന്ന ചോഭയോരഭാവഃ, വിരുദ്ധകാര്യാണാമപ്യാരമ്ഭകത്വദര്ശനാത്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨൧)-"ആരമ്ഭകം വിരോധേऽപി മിഥോ യദ്വദ്ഗുണത്രയമ്| വിശ്വസ്യ ദൃഷ്ടം യുഗപവ്ദ്യാധേര്ദോഷത്രയം തഥാ||" ഇതി| തദ്വദിഹാപി വാതപിത്താഭ്യാം തീക്ഷ്ണത്വം, വാതകഫാഭ്യാം മന്ദത്വം, പിത്തകഫാഭ്യാം സന്നിപാതാച്ച പര്യായേണ തീക്ഷ്ണത്വമന്ദത്വേ| ന ചൈവം ചതുഷ്ട്വഹാനിഃ, അവ്യവസ്ഥിതതീക്ഷ്ണമന്ദത്വസ്യ വൈഷമ്യേ അന്തര്ഭാവാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൈര്വാതാദിഭിഃ, യഥാക്രമം ക്രൂരമൃദുമധ്യലക്ഷണഃ കോഷ്ഠോ ഭവതി| വാതോത്കര്ഷേണ ക്രൂരഃ| പിത്തോത്കര്ഷേണ മൃദുഃ| കഫോത്കര്ഷേണ മധ്യഃ| സമൈഃ പുനരേതൈര്ഹാന്യുത്കര്ഷവര്ജിതൈര്മധ്യ ഏവ കോഷ്ഠഃ| ക്രൂരാദീനാം തു ലക്ഷണം വമനവിരേചനവിധൌ (സൂ.അ.൧൮/൩൪) വക്ഷ്യതി| നനു സമൈര്വാതാദിഭിഃ കഥം മധ്യകോഷ്ഠതാ സ്യാദിതി| ബ്രൂമഃ| സമാനാം വാതാദീനാം മധ്യേ ദ്വയോര്വാതപിത്തയോഃ സ്വം സ്വം ക്രൂരകോഷ്ഠത്വമൃദുകോഷ്ഠത്വലക്ഷണാഖ്യം ച വിരുദ്ധം കര്മ യുഗപത്കര്തും ന ഘടതേ| തൃതീയസ്തു സമ ഏവ കഫഃ| സോऽനയോര്മധ്യേ മധ്യമാം വൃത്തിമാശ്രിത്യ സ്ഥിതോ നൈകേനാപി സഹ വിരുധ്യതേ| അത ഏവ തത്കാര്യം മധ്യകോഷ്ഠതാലക്ഷണം തേ വാതപിത്തേ നിഷേദ്ധും നൈവ ഘടേതേ| ഏവം ച തേനാവശ്യമാത്മീയം മധ്യകോഷ്ഠതാലക്ഷണം കര്മ കര്തവ്യമ്, യതോ വാതകര്മണഃ ക്രൂരകോഷ്ഠതാലക്ഷണസ്യ പിത്തകര്മണോ മൃദുകോഷ്ഠതാലക്ഷണസ്യ ച വിരുദ്ധത്വാത്| അതോ മധ്യകോഷ്ഠതൈവ സമൈര്വാതാദിഭിര്ന്യായ്യാ| ഇത്യാംസ്തു വിശേഷഃ| പൂര്വോ യോ മധ്യകോഷ്ഠഃ സോऽവശ്യം പ്രമാണാധികേന കഫേന ജന്യതേ| മധ്യഃ സ്യാത്തൈഃ സമൈരപീതി സമഗ്രഹണലിങ്ഗാത്| ഇതരസ്തു മധ്യകോഷ്ഠഃ സമദോഷമധ്യസ്ഥിതേന സമേനൈവ സ്വപ്രമാണസ്ഥിതേന ശ്ലേഷ്മണാ ഭവതീത്യനയാ രീത്യാ ഹേതുഭേദാദന്യത്വമ്| തഥാ മധ്യകോഷ്ഠയോര്ലക്ഷണഭേദോऽപി ദൃശ്യതേ| യഥാ (ച.സി.അ.൧/൮)- "ശ്ലേഷ്മാധികശ്ഛര്ദയതേ ഹ്യദുഃഖം വിരിച്യതേ മന്ദകഫസ്തു സമ്യക്" ഇതി| തദയമത്രാര്ഥഃ| ശ്ലേഷ്മാധികേ മധ്യകോഷ്ഠേ ന സമ്യഗ് വിരേചിത്വം, സമകഫേ തു മധ്യകോഷ്ഠേ സുവിരേചിത്വമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കോഷ്ടാവസ്ഥാവിശേഷാഖ്യം ദോഷകാര്യമാഹ-കോഷ്ഠ ഇതി| തത്ര വാതേന ക്രൂരഃ കോഷ്ഠഃ സ്യാത്, പിത്തേന മൃദുഃ, കഫേന മധ്യഃ, ത്രിഭിഃ സമൈരപി മധ്യഃ| അത്രാപി പാരിശേഷ്യം പൂര്വവവ്ദ്യാഖ്യേയമ്| മധ്യമേന ശോധനേന ഹീനയോഗീ ക്രൂരഃ, അതിയോഗീ മൃദുഃ സമ്യഗ്യോഗീ മധ്യഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതജാസ്ത്വവസ്ഥാഃ പൂര്വവത്| യോഗവാഹിത്വം ത്വത്ര കഫസ്യ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ- "വാതോല്ബണാ സ്യാദ്ഗ്രഹണീ ക്രൂരകോഷ്ടസ്യ ദേഹിനഃ| പിത്തലാ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ യോഗവാഹീ തയോഃ കഫഃ||" ഇതി| തേന വാതകഫാഭ്യാം ക്രൂരഃ, വാതപിത്താഭ്യാം കഫപിത്താഭ്യാം സന്നിപാതാച്ച മൃദുഃ| നനു "ബഹുവാതശ്ലേഷ്മഭ്യാം ക്രൂരഃ" ഇതി സുശ്രുതേന (ചി.അ,൩൩) ബഹുകഫസ്യ ക്രൂരത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു മധ്യത്വമ്, ഇതി വിരോധഃ|മൈവമ്, സുശ്രുതവാക്യസ്യ സംസര്ഗപരത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൈശ്ച വാതാദിഭിസ്തിസ്രഃ പ്രകൃതയഃ പൃഥഗ്ഭവേയുര്ഹീനമധ്യോത്തമാഃ| പ്രകൃതിഃ ശരീരസ്വരൂപമ്| ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരിതി, ശുക്രം പിതുര്ദ്വിത്രിബിന്ദുകാവസ്ഥം രേതഃ| ഋതൌ ഭവമാര്തവമ്, മാതുര്ദ്വിത്രിബിന്ദുകാവസ്ഥം ശോണിതമ്| ശുക്രം ചാര്തവം ച ശുക്രാര്തവേ, തത്ര തിഷ്ഠന്തീതി ശുക്രാര്തവസ്ഥാഃ, തൈസ്തഥാവിധൈര്ജന്മാദൌ ഗര്ഭാധാനകാലേ ജന്മപ്രാരമ്ഭേ ഗര്ഭാദാവിത്യര്ഥഃ| നനു ച യദാ വാതാദയോऽധികാഃ ശുക്രാര്തവേ തിഷ്ഠന്തി, തദാ കുതഃ ശരീരസ്യ നിഷ്പത്തിര്ഭവതീതി| യതശ്ച യോ ദോഷാണാമധികോ ഭാവഃ സൈവ വികൃതിഃ| തത്കഥം ദോഷാ ആധിക്യം പ്രാപ്താഃ പ്രകൃതേഃ കാരണതാമുത്സഹന്തേ, വികൃതത്വാത്| ന ഹി വികൃതിഃ കദാചിത്പ്രകൃതേഃ കാരണമിതി വക്തും യുജ്യതേ| കാരണസദൃശേന ച കാര്യേണ ഭവിതവ്യമിത്യാശംക്യ സപരിഹാരം ദൃഷ്ടാന്തമാഹ| വിഷേണേവ വിഷക്രിമേരിതി| യഥാ വിഷേണ ജീവിതനാശഹേതുനാസ്യ വിഷക്രിമേര്ജന്മ പ്രകൃതേഃ സമ്ഭവോ ദൃശ്യതേ| തഥാ ഏതൈര്ദൂഷണസ്വഭാവൈരപി പ്രമാണാധികൈര്ദോഷൈഃ ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരേവ ജന്മാദൌ ശരീരസ്യ നിഷ്പത്തിര്ഭവതീതി| വാതോത്കര്ഷേണ ഹീനാ| പിത്തോത്കര്ഷേണ മധ്യമാ| കഫോത്കര്ഷേണോത്തമാ| സര്വാസു പ്രകൃതിഷു മധ്യേ യാ സമധാതുഃ പ്രകൃതിഃ, സാ സമാ ശ്രേഷ്ഠോത്തമാ ചതുര്ഥീ| സമാ ധാതവോ യസ്യാഃ| ധാതുശബ്ദോऽത്ര ദോഷപര്യായഃ, "ധാരണാദ്ധാതവഃ" ഇതി (സം.സൂ.അ.൨൦) വചനാത്| യാ വാതപിത്തജാ വാതശ്ലേഷ്മജാ പിത്തശ്ലേഷ്മജാ ഇതി മിശ്രദോഷജാസ്തിസ്രഃ പ്രകൃതയസ്താ നിന്ദ്യാ ഗര്ഹണീയാഃ, അനാരോഗ്യാസ്പദത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദേഹജന്മാഖ്യം ദോഷകാര്യമാഹ-ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരിതി| തച്ച ജന്മ ശുക്രാര്തവസ്ഥൈര്ദോഷൈര്ഭവേത്| ശുക്രേണ യുക്തമാര്തവം ശുക്രാര്തവം, തത്ര തിഷ്ഠന്തീതി തത്സ്ഥാഃ| ശുക്രം പുംരേതഃ, സ്ത്രീരേതസോ ജന്മാഹേതുത്വാത്| (ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (ശാ. അ. ൧)-"യോഷിതോऽപി സ്രവന്ത്യേവ ശുക്രം പുംസഃ സമാഗമേ| ഗര്ഭസ്യ തു ന തത്കിഞ്ചിത്കരോതീതി ന ചിന്ത്യതേ||" ഇതി| ആര്തവം സ്ത്രീരജഃ|കദാ, ആദൌ ജീവസങ്ക്രമണസമയേ| ഉത്തരകാലജൈസ്തു ദോഷൈരവികൃതൈഃ സ്ഥിതിഃ, വികൃതൈര്നാശഃ| തദുക്തം "വികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി തേ വര്തയന്തി ച" ഇതി| യേ ത്വാദൌ ശുക്രാര്തവസ്ഥാഃ,തൈര്വികൃതൈരപി ജന്മ ഭവതി| കിന്ത്വവികൃതൈരവികൃതശരീരത്വം, വികൃതൈര്വികൃതശരീരത്വമിതി വിശേഷഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശാ. അ. ൧/൬)-"വിയോനിവികൃതാകാരാ ജായന്തേ വികൃതൈര്മലൈഃ" ഇതി| നനു വികൃതൈര്നാശഹേതുഭിഃ കഥം ജന്മേത്യത ആഹ-വിഷേണേവ വിഷക്രിമേരിതി| വിഷാത്മകസ്യ ക്രിമേര്നാശഹേതുനാപി വിഷേണ ജന്മ യഥാ, തഥാ ദോഷാത്മകസ്യ ശരീരസ്യ നാശഹേതുഭിരപി ദോഷൈരിത്യവിരോധഃ| പ്രകൃതിവിശേഷാഖ്യം ദോഷകാര്യമാഹ-തൈശ്ചേതി| തൈര്ജന്മഹേതുഭിര്ദോഷൈഃ, പ്രകൃതയശ്ച സ്യുഃ| താശ്ച സപ്ത| തത്ര പൃഥഗ്ഭൂതൈര്ദോഷൈസ്തിസ്രഃ| വാതേന ഹീനാ, പിത്തേന മധ്യാ, കഫേനോത്തമാ| സമധാതുശ്ചതുര്ഥീ| സാ സമസ്താസു ശ്രേഷ്ഠാ ഗുണൈഃ പൂര്ണാ സത്ത്വഗുണപ്രധാനാ ഉത്തമായാ അപ്യുത്തമാ| ധാതവോ ദോഷാഃ| ദ്വിദോഷജാസ്തിസ്രഃ, സമസ്താസു നിന്ദ്യാഃ, ഹീനായാ അപി ഹീനാഃ| തത്രാപി പിത്തകഫജാ ഹീനാ, തതോ വാതകഫജാ, തതോऽപി വാതപിത്തജേത്യൂഹ്യമ്| യദ്യപി വാതകഫയോഃ പരസ്പരയോഗവാഹിത്വം, തഥാപി വാതകാര്യം ഭവതീതി വചനാത്| തദുക്തമ് (ഹൃ.ശാ.അ.൩/൮൪)- "ബലിത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വിഭുത്വാദന്യകോപനാത്| സ്വാതത്ര്യാദ്ബഹുരോഗത്വാദ്ദോഷാണാം പ്രബലോऽനിലഃ||" ഇതി| താ ദ്വിദോഷജാ നിന്ദ്യാഃ, വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദുപദേശാച്ച| ഉപദേശസ്ത്വതിദേശസ്യ ബാധകോ ഭവതി| നനു, വായോര്യോഗവാഹിത്വാത് വാതപിത്തജവാതശ്ലേഷ്മജപ്രകൃത്യോര്മധ്യോത്തമത്വേ പ്രാപ്തേ കഥം നിന്ദ്യത്വമ്| ഉച്യതേ| യോഗവാഹിത്വേऽപി പ്രകൃതൌ സ്വകാര്യകാരിത്വമുപദേശബലാദ്ഭവതി| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (ശാ.അ. ൪)- "സപ്തപ്രകൃതയോ ഭവന്തി ദോഷൈഃ പൃഥഗ് ദ്വിശഃസമസ്തൈശ്ച|" തഥാ, "ദ്വയോര്വാ തിസൃണാം വാപി പ്രകൃതീനാം സ്വലക്ഷണൈഃ| ജ്ഞാത്വാ സംസര്ഗജാ വൈദ്യഃ പ്രകൃതീരിതി നിര്ദിശേത്" ഇതി| തഥാ ച വക്ഷ്യത്യഗ്രേ (ഹൃ.ശാ.അ. ൩/൧൦൪)- "പ്രകൃതീര്ദ്വയസര്വോത്ഥാ ദ്വന്ദ്വസര്വഗുണോദയേ| ശൌചാസ്തിക്യാദിഭിശ്ചൈവം ഗുണൈര്ഗുണമയീര്വദേത്" അത്ര പാരിശേഷ്യാത് ഏകൈകസ്യാധികത്വേനാരമ്ഭകത്വം, ത്രയാണാം സാമ്യേന, തച്ചാധികത്വേനോപക്രമാത്| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (ശാ.അ. ൪)-"ശുക്രശോണിതസംയോഗേ യോ ഭവേദ്ദോഷ ഉത്കടഃ| പ്രകൃതിര്ജായതേ തേന തസ്യാ മേ ലക്ഷണം ശൃണൂ"| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ശാ.അ. ൩/൮൩)-"ശുക്രാസൃഗ്ഗര്ഭിണീഭോജ്യചേഷ്ടാഗര്ഭാശയര്തുഷു| യഃ സ്യാദ്ദോഷോऽധികസ്തേന പ്രകൃതിഃ സപ്തധോദിതാ" ഇതി| യദ്വാ, സമൈര്വാ ജായതേ ത്രിഭിഃ സമധാതുരിതി| തതോ വാതപിത്തജേ തൂഹ്യേ| തത്ര ശ്രേഷ്ഠാ ഗുണൈഃ പൂര്ണാ| ഉത്തമാദയസ്തു ക്രമാത് ന്യൂനാഃ, ദോഷവൈഷമ്യാത്പാരിശേഷ്യാച്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്രേതി നിര്ധാരണേ| തത്ര തേഷു ദോഷേഷു മധ്യേ, അനിലോ വായുഃ, രൂക്ഷോ, ലഘുഃ, ശീതഃ, ഖരോऽമൃദുഃ, സൂക്ഷ്മഃ സ്രോതഃപ്രചാരിത്വാത്, ചലോ ഗമനശീലോ നൈകത്ര തിഷ്ഠതീതി| നന്വനുഷ്ണാശീതോ വായുഃ കാണാദൈഃ പഠിതഃ| ഇഹാപി യോഗവാഹ്യനുജ്ഞാനാദനുഷ്ണാശീത ഏവേഷ്യത ഇതി| തഥാ ചോക്തമ് (ച.ചി.അ.൩/൩൮)- "യോഗവാഹീ പരം വായുഃ സംയോഗാദുഭയാര്ഥകൃത്| ദാഹകൃത്തേജസാ യുക്തഃ ശീതകൃത്സോമസംശ്രയാ" ഇതി| തഥാ (ഹൃംഇ.അ.൨/൪൮)- "പവനേ യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതം ശ്ലേഷ്മയുതേ ഭവേത്| ദാഹഃ പിത്തയുതേ" ഇതി| ഉച്യതേ| സത്യമേതദനുഷ്ണാശീത ഏവ വായുഃ| തസ്യ യോഗവാഹിത്വേऽപി താവന്മാത്രാദ്ദാഹോദയാച്ഛൈത്യം സ്വാഭാവികം ന വിനശ്യതി| ശീതഗുണവ്യാവര്ണനേ ചേദം പ്രയോജനമുഷ്ണേനായമുപശാമ്യതീതി പ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| സ൦-സസ്നേഹമീഷത്സ്നിഗ്ധമ്| സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| യഥാ (ച.സൂ.അ.൨൭/൨൩൭)- "സതിക്താ യാ സശര്കരാ"| ഏവമീഷത്സ്നേഹോ യസ്യ തത്സസ്നേഹമ്| തീക്ഷ്ണം ശീഘ്രകാരി മന്ദവിപരീതം സൂചീവ ഭിനത്തി| ഉഷ്ണമ്| ലഘു| വിസ്രം ദുര്ഗന്ധി മത്സ്യാമഗന്ധി| സരം വ്യാപ്തിശീലം സരണശീലമൂര്ധ്വാധഃ പ്രവര്തതേ ന സ്ഥിരമാസ്തേ, ശകൃദ്വിസ്രംസി വാ| ദ്രവം ച| സ൦-സ്നിഗ്ധഗുണയോഗാത്സ്നിഗ്ധഃ| ശീതോऽനുഷ്ണഃ| ഗുരുര്ലഘുര്ന ഭവതി| മന്ദശ്ചിരകാരീ, തീക്ഷ്ണവിപരീതഃ| ശ്ലക്ഷ്ണോऽപരുഷഃ| മൃത്സ്നോ മൃദ്യമാനോऽങ്ഗുലിഗ്രാഹീ പിച്ഛിലഗുണയുക്തഃ ചകചകായമാനഃ| സ്ഥിരോऽവ്യാപ്തിശീലഃ| ഏവം തദ്ഗുണയോഗാത് ഗുണഗുണിനോരഭേദോപചാരാദ്വാതാദയോ ഗുണതോ നിര്ദിഷ്ടാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വായോര്ഗുണാനാഹ-തത്ര രൂക്ഷ ഇതി| തേ ച രൂക്ഷാദയഃ ഷട്| ആ൦ ര൦- പിത്തഗുണാനാഹ-പിത്തമിതി| തേ ച സസ്നേഹാദയഃ സപ്ത| സസ്നേഹമീഷത്സ്നിഗ്ധമ്| സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| വിസ്രം ദുര്ഗന്ധി| ആ൦ ര൦-കഫഗുണാനാഹ- സ്നിഗ്ധ ഇതി| തേ ച സ്നിഗ്ധാദയഃ സപ്ത| മൃത്സ്നഃ പിച്ഛിലഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതദുക്തം ഭവതി| ദ്വയോഃ സ്വപ്രമാണാധികയോഃ ക്ഷീണയോര്വാ സംയോഗഃ സംസര്ഗഃ| ത്രയാണാം ദോഷാണാം വൃദ്ധാനാം ക്ഷീണാനാം വാ സംയോഗഃ സന്നിപാതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അവസ്ഥാവിശിഷ്ടസംയോഗനിമിത്തം ദോഷസംജ്ഞാദ്വയമാഹ-സംസര്ഗ ഇതി| തച്ച ദോഷസംജ്ഞാദ്വയം സംസര്ഗഃ സന്നിപാതശ്ചേതി| തത്ര ദ്വയോര്ദോഷയോഃ ക്ഷീണയോഃ കുപിതയോര്വാ യഃ സംയോഗഃ, സ സംസര്ഗഃ| ത്രയാണാം സന്നിപാതഃ| ഇതി ദ്വിത്വത്രിത്വയോഃ സംസര്ഗസന്നിപാതാഭ്യാം യഥാസംഖ്യം സമ്ബന്ധഃ, ന തു ക്ഷയകോപാഭ്യാമ്| യതോ ദോഷഭേദീയേ സംസര്ഗസ്യാപി വൃദ്ധിഭേദാന് സന്നിപാതസ്യാപി ക്ഷയഭേദാന് വക്ഷ്യതി| ഇതി ദോഷവ്യാഖ്യാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസാദയഃ സപ്ത ധാതുസംജ്ഞാഃ ശരീരധാരണാദ്ധാതവഃ| തേ ച ദൂഷ്യാഃ, വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| യസ്മാദ്വാതാദീനാം ദൂഷണസ്വഭാവത്വാദ്യാ ദോഷസംജ്ഞാ, സാന്വര്ഥസംജ്ഞാ| ദൂഷയന്തീതി ദോഷാഃ| അതോऽവശ്യം തേ ദൂഷ്യമപേക്ഷന്തേ| കര്മ വിനാ കര്തുഃ ക്രിയായാ അസമ്ഭവാത്| കര്താരം വിനാ കര്മണോ ന കര്മത്വമ്| ഏവം ദോഷൈര്വിനാ രസാദീനാം ദൂഷ്യനാമ ന ഘടതേ| തൈര്വിനാऽപി വാതാദീനാം ദോഷനാമ| തസ്മാത്പരസ്പരാപേക്ഷത്വാദനയോര്ദൂഷ്യദോഷയോര്ദൂഷ്യത്വേന ദോഷത്വേന ച സംജ്ഞാലാഭഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദൂഷ്യാപരനാമധേയാന് ധാതൂന് മലാംശ്ചാഹ-രസാസൃഗിതി| രസാദയോ യേ സപ്ത ധാതവഃ, തേ ദൂഷ്യാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- മൂത്രശകൃദാദയോ മലാ ഉച്യന്തേ| അപിചേതിശബ്ദാദ് ദൂഷ്യാശ്ചേതി| ന കേവലം രസാദയ ഏവ ദൂഷ്യാഃ, യാവന്മലാസ്തേऽപി വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| ഏവം ച രസാദീനാം ദൂഷ്യസംജ്ഞാ ധാതുസംജ്ഞാ ച| തഥാ വിണ്മൂത്രാദീനാം മലസംജ്ഞാ ദൂഷ്യസംജ്ഞാ ച| ഇതി ദോഷധാതുമലനിര്ദേശേന ദേഹോ വ്യാഖ്യാതഃ| തഥാ ചോത്തരഗ്രന്ഥേ (സൂ.അ.൧൧/൧)- "ദോഷധാതുമലാ മൂലം സദാ ദേഹസ്യ" ഇതി| തസ്യ ച ദേഹസ്യ യഥാ സന്തതം കേനചിദുപായേന പരിപാലനം നിഷ്പദ്യതേ, തമുപായം ദര്ശയിതുമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മൂത്രാദയോ യേ സപ്ത മലാസ്തേऽപി ച ദൂഷ്യാഃ| മൂത്രശകൃതീ അന്നമലൌ, സ്വേദോ മേദോമലഃ, ആദിശബ്ദാത് മാംസാസ്ഥിമജ്ജശുക്രമലാഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശാ.അ. ൩/൬൩)- "കഫഃ പിത്തം മലാഃ ഖേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ||" ഇതി| കഫപിത്തയോര്ദോഷത്വാന്ന ദൂഷ്യത്വമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൧)-"രസാദിസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വ്യാധയഃ സമ്ഭവന്തി യേ| തജ്ജാ ഇത്യുപചാരേണ താനാഹുര്ഘൃതദാഹവത്||" ഇതി| ഇതി ദൂഷ്യവ്യാഖ്യാ| ഇത്യന്തരങ്ഗോ ഹേതുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- സര്വേഷാം ദോഷധാതുമലാദീനാം ശരീരാശ്രിതാനാം, സമാനൈസ്തുല്യസദ്ഭാവൈഃ, വൃദ്ധിഃ സ്വപ്രമാണാധിക്യമ്| വിപരീതൈര്വിശിഷ്ടതയാ വ്യവസ്ഥിതൈഃ, വിപര്യയഃ ക്ഷയഃ| അയനം അയഃ ഗതിഃ, വിപരീതാ ഗതിര്വിപര്യയോऽപചയഃ| സാമാന്യവിശേഷൈര്ദ്രവ്യഗുണകര്മഭേദേന ത്രിപ്രകാരോऽധിഗച്ഛതി| തഥാ ചാഹുഃ- "സര്വേഷാം സര്വദാ വൃദ്ധിസ്തുല്യദ്രവ്യഗുണക്രിയൈഃ| ഭാവൈര്ഭവതി ഭാവാനാം വിപരീതൈര്വിപര്യയഃ"| ദ്രവ്യതോ യഥോക്തമ് (സം.സൂ.അ.൧൯)- "രക്തമാപ്യായ്യതേ രക്തേന, മാംസം മാംസേന, മേദോ മേദസാ, അസ്ഥി തരുണാസ്ഥ്നാ, മജ്ജാ മജ്നാ, ശുക്രം ശുക്രേണ, തഥാ ഗര്ഭശ്ചാമഗര്ഭേണ"| തത്ര രക്തേന രക്തമിത്യുഭയമപ്യൌദകമ്| മാംസേന മാംസമിതി പാര്ഥിവമ്| തഥാ, സലിലാത്മകം പയസ്തദാത്മകമേവ ശ്ലേഷ്മാണമഭിവര്ധയതി| തദ്വത്ക്ഷീരജാതം ഘൃതം ശുക്രമ്| തഥാ ജീവന്തീകാകോല്യാദയഃ സോമാത്മാനോ ദ്രവ്യവിശേഷാഃ സൌമ്യധാത്വേകകാരണാനി സ്നേഹബലപുംസ്ത്വൌജാംസി| മരീചപഞ്ചകോലഭല്ലാതകാദയോ ബുദ്ധിമേധാഗ്ന്യാദീന് സംവര്ധയന്തി| ഗുണതഃ- ചോചമോചഖര്ജൂരാണി പാര്ഥിവാനി ദ്രവ്യതോ നിര്ദിഷ്ടാന്യപി ശ്ലേഷ്മാണമുദകാത്മകമഭിവര്ധയന്തി, സ്നിഗ്ധഗുരുശീതാദിഗുണസാമാന്യാത്| കര്മാപി ത്രിവിധം കായവാങ്മനോവ്യാപാരാത്മകമ്| തത്ര കായികാനി- ധാവനലങ്ഘനപ്ലവനാദീനി ചലത്വസാമാന്യാദ്വായോര്വൃദ്ധയേ| വാചികാനി--ഭാഷ്യാധ്യയനഗേയാദീനി, മാനസാനി-മനോവ്യാപാരാശ്ചിന്താകാമശോകഭയാനി, താന്യപി മനസഃ ക്ഷോഭണഹേതുത്വാദ്വായോര്വൃദ്ധികരാണി| തഥാ സന്താപകൃത്ത്വസാമാന്യാത്ക്രോധേര്ഷ്യാദി പിത്തസ്യ| സ്വപ്നാലസ്യശയ്യാസുഖാദീനി സ്ഥൈര്യസാമാന്യാത്കഫസ്യേതി| വിപര്യയസ്തു ക്ഷയായ| യഥാഹ| ദ്രവ്യതഃ (സം.സൂ.അ.൧൪, ച.സൂ.അ.൨൫)- "ഗവേധുകാന്നം കര്ശനീയാനാമ്"| തത്ര വാതാത്മികയാ ഗവേധുകയാ പാര്ഥിവാനാം മാംസാദീനാം ക്രശിമാ ക്രിയതേ| തഥാ തൈജസേന ക്ഷാരേണ ശ്ലേഷ്മണഃ| ഗുണതോ യഥാ- ആരനാലമൌദകം ശ്ലേഷ്മാണം തദ്വിപരീതൈര്ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണതീക്ഷ്ണവിശദഗുണൈഃ ക്ഷപയതി| കര്മതഃ- നിദ്രാലസ്യസൌമനസ്യാനി സപരിസ്പന്ദം വാതമപരിസ്പന്ദസ്വഭാവതയാऽപചിന്വന്തി| തഥാ പരിസ്പന്ദരൂപാശ്ചിന്താവ്യവായവ്യായാമാ മന്ദപരിസ്പന്ദവൈപരീത്യാത്കഫമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ ബഹിരങ്ഗം വ്യാചഷ്ടേ-ദോഷദൂഷ്യവികൃത്യുത്പാദനദ്വാരേണ യോ വ്യാധീനാം കാരണം, സ ബഹിരങ്ഗഃ| സ ച ദ്വേധാ, വൃദ്ധിഹേതുഃ ക്ഷയഹേതുശ്ച| തത്ര വൃദ്ധിഹേതുമാഹ-വൃദ്ധിരിതി| സര്വേഷാം ദോഷദൂഷ്യാണാം സമാനൈസ്തുല്യധര്മകൈര്ദ്രവ്യൈര്വൃദ്ധിര്ഭവേത്| യഥാ രൂക്ഷാദിഗുണസ്യ വായോഃ, തത്സമാനഗുണം ശ്യാമാമാകാദി വര്ദ്ധനമ്| സസ്നേഹാദിഗുണസ്യ പിത്തസ്യ തൈലാദി| സ്നിഗ്ധാദിഗുണസ്യ കഫസ്യ ക്ഷീരാദി| ദൂഷ്യേശു സ്വേദരക്തയോഃ പിത്തവത് വൃദ്ധിഹേതുഃ| ശേഷാണാം ശ്ലേഷ്മവത്| വക്ഷ്യതി ഹി (സൂ.അ. ൧൧/൨൬)-"തത്രാസ്ഥനി സ്ഥിതോ വായുഃ പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ| ശേല്ഷ്മാ ശേഷേഷു തേനൈഷാമാശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ|| യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ദ്ധനക്ഷപണൌഷധമ്| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവമ്|" ഇതി| ക്ഷയഹേതുമാഹ- വിപരീതൈരിതി| സര്വേഷാം ദോഷദൂഷ്യാണാം വിപരീതൈര്വിരുദ്ധധര്മകൈര്ദ്രവ്യൈര്വൃദ്ധേര്വിപര്യയഃ ക്ഷയോ ഭവേത്|യഥാ- വായോര്ഗോധൂമദി ക്ഷപണമ്| പിത്തസ്യ യവാദി| കഫസ്യ കുലത്ഥാദി| ദൂഷ്യേഷു പൂര്വവത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- സ്വാദ്വാദയഃ ഷഡ്രസാഃ, രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യത്വാദ്രസാഃ| തേ ച രസാ ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകമാശ്രിതാഃ, യഥാപൂര്വം ച ബലാവഹാഃ| യോ യഃ പൂര്വോ യഥാപൂര്വം, ബലാവഹാ ബലപ്രാപകാഃ| ബലമാവഹന്തി പ്രാപയന്തീതി യാവത്| തസ്മാത്സര്വേഭ്യോ രസേഭ്യോ മധുരോ രസഃ പ്രകര്ഷേണ ദേഹിനാം ബലകരഃ| കഷായസ്തു സര്വേഭ്യോ ജഘന്യബലാവഹഃ| തത്ര സ്വാദുര്മധുരോ ഘൃതഗുഡാദിഃ| അമ്ലോऽമ്ലികാമാതുലുങ്ഗാദിഃ| ലവണഃ സൈന്ധവാദിഃ| തിക്തോ ഭൂനിമ്ബാദിഃ| ഊഷണഃ കടുകോ മരീചാദിഃ| കഷായോ ഹരീതക്യാദിഃ| സ്വാദുര്മധുരപര്യായഃ| ഊഷണഃ കടുകപര്യായഃ| യഥാ ത്ര്യൂഷണം ത്രികടുകമുച്യതേ| കഷായ ഏവ കഷായകഃ, യഥാ കടുരേവ കടുകഃ| ഷഡിതി ഷഡേവ, ന ന്യൂനാ അധികാ വാ| യദ്യപി തേ രസാ ഗുണാഃ സ്വാദ്വാദിഭേദതസ്തഥാ സംസര്ഗതസ്തഥാऽനുരസതസ്താരതമ്യപരികല്പനാവശതോऽപി ഭിദ്യമാനരൂപാ അപി ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യജ്ഞാനാര്ഥം ദ്രവ്യധര്മാനാഹ-തേ ച രസപ്രഭാവവീര്യവിപാകഗുണഭേദാത്പഞ്ച| തത്ര രസനാഗ്രാഹ്യോ രസഃ| ശേഷോ ഗുണഃ| കായാഗ്നിപാകജോ വിശിഷ്ടോ രസോ വിപാകഃ| തഥൈവോത്പന്നോ ഗുണോ വീര്യമ്| ദ്രവ്യസ്യാത്മാ പ്രഭാവഃ| തത്ര രസഭേദാനാഹ-രസാ ഇതി| തേ ച സ്വാദ്വാദയഃ ഷട്| സ്വാദുര്മധുരഃ, ഊഷണഃ കടുകഃ| തേ ച ദ്രവ്യമാശ്രിതാഃ, ദ്രവ്യധര്മാ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷാരസ്യ ദ്രവ്യവിശേഷവാചിത്വാദ്രസവിശേഷവാചിത്വേऽപി ലവണവിശേഷവാചിത്വാന്ന സപ്തമരസത്വമ്| ബലാവഹാഖ്യം രസകര്മാഹ-തേ ചേതി| തേ ച രസാ യഥാപൂര്വം ബലാവഹാഃ| യോ യസ്മാത്പൂര്വഃ സ തസ്മാദധികം ബലമാവഹതി| യോ യസ്മാത്പൂര്വഃ സ തസ്മാദധികം ബലമാവഹതി| കഷായോ ബല്യസ്തത ഊഷണസ്തതസ്തിക്ത ഇത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തത്ര തേഷു രസേഷു മധ്യേ, ആദ്യാസ്ത്രയഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ, മാരുതം ഘ്നന്തി ശമയന്തി| അന്യേ തു തിക്തോഷണകഷായാസ്തമേവ ചാനിലം കുര്വതേ കോപയന്തി| തിക്താദയസ്ത്രയസ്തിക്തോഷണകഷായാഃ കഫം ഘ്നന്തി പ്രശമയന്തി| അന്യേ തു മധുരാമ്ലലവണാസ്തമേവ കഫം കുര്വതേ| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തം ഘ്നന്തി| അന്യേ ത്വമ്ലലവണകടുകാസ്തദേവ പിത്തം കുര്വതേ| ഏതേനേദമുക്തം ഭവതി| മധുരോ വാതപിത്തഘ്നഃ ശ്ലേഷ്മകരഃ| അമ്ലോ വാതം ഹന്തി, കഫപിത്തേ തു ജനയതി| ലവണോ മാരുതം ഹന്തി, കഫപിത്തേ തു കുരുതേ| തിക്തഃ കഫപിത്തേ നാശയതി, വാതം തു ജനയതി| ഊഷണഃ കഫം നാശയതി, വാതപിത്തേ തു ജനയതി| കഷായഃ കഫപിത്തേ ഹന്തി, വാതം തു കരോതീതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വാതാദീനാം സാക്ഷാദ്രസാകഥനാദസ്പഷ്ടേ ദോഷദ്രവ്യയോഃ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യേ സ്പഷ്ടയതി-തത്രാദ്യാ ഇതി| തത്ര തേഷു രസേഷു മധ്യേ, ആദ്യാസ്രയോ രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ, മാരുതം ഘ്നന്തി| തിക്താദയസ്തിക്തോഷണകഷായാഃ കഫം ഘ്നന്തി| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തം ഘ്നന്തി| അന്യേ തു കുര്വത ഇതി ത്രിഷ്വപി യോജ്യമ്| തേന തിക്തോഷണകഷായാ വായും കുര്വന്തി| സ്വാദ്വമ്ല ലവണാഃ കഫമ്| അമ്ലലവണകടുകാഃ പിത്തമ്| അത ഏവ തേ തേ രസാസ്തത്ര തത്ര സന്തീത്യനുമേയമ്| ഉക്തം ച കപിലേന-"കട്വമ്ലലവണം പിത്തം സ്വാദ്വമ്ലലവണഃ കഫഃ| കഷായതിക്തകടുകോ വായുര്ദൃഷ്ടോऽനുമാനതഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ഇതി അനേന പ്രകാരേണ ശമനാദിഭേദേന, ത്രിധാ ത്രിപ്രകാരം, ദ്രവ്യമ്| അന്യേന പ്രകാരേണ ദ്വിധാ അഥവാ അനേകധാ| ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരാര്ഥേऽഭിഹിതഃ| യത് കുപിതാന് വാതാദീന് ദോഷാന് ശമയതി, തച്ഛമനമ്| യഥാ- തൈലം ഘൃതം മാക്ഷികമ്| തത്ര തൈലം സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവയോഗാദ്വാതം തദ്വിപരീതഗുണം ശമയതി| സര്പിര്മാധുര്യശൈത്യമാന്ദ്യഗുണയോഗാത്തദ്വിപരീതഗുണം പിത്തമ്| മധു ച രൌക്ഷ്യതൈക്ഷ്ണ്യകഷായയോഗാത്തദ്വിപരീതഗുണം കഫമ്| യദ്വാതാദീന് ദോഷാന് രസാദീന്ധാതൂന് മൂത്രാദീന്മലാംശ്ച കോപയതി, തത്കോപനമ്| യഥാ- യവകപാടലഭാഷമത്സ്യാമമൂലകസാര്ഷപമന്ദകദധികിലാടവിരുദ്ധമത്സ്യപയഃ പ്രഭൃതി| ദോഷാദീനാം മലപര്യന്താനാം സ്വപ്രമാണസ്ഥിതാനാം സാമ്യാനുവൃത്തിഹേതുര്യദ്ദ്രവ്യം തത് സ്വസ്ഥേഭ്യോ ഹിതമ്| യച്ച സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തിം കരോതി, ഋതുചര്യാധ്യായേ സേവ്യത്വേനോക്തമ്| തഥാ മാത്രാശിതീയാധ്യായേ രക്തശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമജാങ്ഗലമാംസജീവന്തീശാകദിവ്യോദകക്ഷീരാദി| തഥാ യദൂര്ജസ്കരം രസായനവാജീകരണം സര്വദാ ശീലനീയത്വേന നിര്ദിഷ്ടമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രഭാവഭേദാനാഹ- ശമനമിതി| പ്രഭാവോ രസാദിഷ്വന്തരങ്ഗ ഇതി ദ്യോതയിതും ദ്രവ്യശബ്ദേനോക്തഃ, ദ്രവ്യമിതി ത്രിധേതി| ശമനം കോപനം സ്വസ്ഥഹിതം ചേതി ത്രൈവിധ്യമ്| യദ് ദ്രവ്യം സമൈഃ സമവിപരീതൈര്വാ രസാദിഭിര്യുക്തമപി വാതാദീന് ശമയതി തച്ഛമനമ്| തദ്യഥാ-മധുരശീതാപി ജീവന്തീ കഫം ശമയതി| കടുപാകരസോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോऽപി രസോനഃ കഫവാതൌ| യദ് ദ്രവ്യം വിപരീതൈഃ സമവിപരീതൈര്വാ രസാദിഭിര്യുക്തമപി വാതാദീന് കോപയതി തത്കോപനമ്| യഥാ-ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരമപി ഫാണിതം വാതം കോപയതി| തൈരേവ ഗുണൈര്മാഷഃ പിത്തകഫൌ| യദ് ദ്രവ്യം വാതാദീനാം ക്ഷയവൃദ്ധ്യോര്ഹേതുരപി സ്വസ്ഥസ്യ ന തഥാ, തത്സ്വസ്ഥഹിതമ്| യഥാ-ഗുരുമധുരരൂക്ഷശീതോऽപി യവഃ സ്വസ്ഥസ്യ പിത്തം ന ക്ഷപയതി| ഗുരുമധുരസ്നിഗ്ധശീതമപി ക്ഷീരം സ്വസ്ഥസ്യ കഫം ന കോപയതി| ഏവം സര്വത്രാപി പ്രഭാവ ഉദാഹരണീയഃ| വക്ഷ്യതി ച (സൂ.അ. ൯/൨൬)-"രസാദിസാമ്യേ യത്കര്മ വിശിഷ്ടം തത്പ്രഭാവജമ്|" ഇതി| അന്യേ തു ശമനാദീന് ദ്രവ്യഭേദാനാഹുഃ| തത്തു ന സമ്യക്| ദ്രവ്യഭേദത്വേ യദേവ ശമനം, തദേവ കോപനം തദേവ സ്വസ്ഥഹിതമിതി സങ്കരോ ന യുക്തഃ| ധര്മഭേദത്വേ തു രസാദിസങ്കരവദ്യുക്തഃ| കിഞ്ച ദ്രവ്യഭേദാശ്വേദമീ തദാ രസാദിധര്മഭേദാനാം പ്രാക്പശ്ചാദ്വാ അഭിധേയാഃ സ്യുഃ, ന മധ്യേ| തസ്മാത്പ്രഭാവഭേദാ ഏവ ശമനാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തത്ര തസ്മിന് ദ്രവ്യേ, വീര്യം ദ്വിവിധമ്| വിംശതേര്ഗുണാനാം മധ്യാദ്ദ്വാവുഷ്ണശീതൌ, തദുത്കര്ഷാദ്വീര്യമിതി സര്വായുര്വേദപ്രസിദ്ധൌ, ദ്വാവേവ ഗുണൌ ശീതോഷ്ണൌ വീര്യകരണഹേതൂ| വീര്യം ശക്തിഃ| ഉഷ്ണഗുണോത്കര്ഷ ഉഷ്ണഗുണാതിശയ ഏവ കശ്ചിദുഷ്ണവീര്യാഖ്യാം ലഭതേ| തഥാ ശീതഗുണോത്കര്ഷഃ ശീതഗുണാതിശയ ഏവ ശീതവീര്യാഖ്യാമ്| യദ്യപി നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യം, തഥാപ്യഗ്നീഷോമാത്മകത്വാജ്ജഗതോ ദ്വിധൈവ വീര്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വീര്യദ്വൈവിധ്യമാഹ-ഉഷ്ണേതി| തച്ച ഉഷ്ണം ശീതം ച| നനു ഗുരുലഘുസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമന്ദതീക്ഷ്ണാനാമപി വീര്യത്വാത്കഥം ദ്വേ ഏവേത്യത ആഹ- ഉഷ്ണശീതഗുണോത്കര്ഷാത്| യദ്യപി കായാഗ്നിപാകാദഷ്ടൌ ഗുണാ ജായന്തേ, തഥാപ്യുഷ്ണശീതയോര്ഗുണയോരുത്കര്ഷാത് ദ്വൈവിധ്യമ്| ഗുണാന്തരതിരസ്കാരേ ശക്തിരുത്കര്ഷഃ| ശക്ത്യുത്കര്ഷേ വീര്യശബ്ദോ ലോകേऽപി പ്രസിദ്ധഃ| തത്ര ദ്രവ്യേ| വീര്യമപി ദ്രവ്യാശ്രയമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- വിപാകസ്ത്രിവിധഃ, സര്വദ്രവ്യാണാം പരിണാമകാലഭാവീ കാര്യാനുമേയോ ജാഠരാഗ്നിസമ്ബന്ധാദ്രസസ്യ സ്വരൂപാന്തരപ്രാദുര്ഭാവഃ| സ ത്രിധൈവ, രസഷട്ത്വേऽപി ന ഷോഢാ| തേന കിഞ്ചിത്സ്വാദുപാകം, കിഞ്ചിദമ്ലവിപാകം, കിഞ്ചിത്കടുവിപാകം, ദ്രവ്യമ്| തത്ര മധുരലവണയോര്മധുരോ വിപാകഃ| അമ്ലസ്യാമ്ലഃ| തിക്തകടുകഷായാണാം കടുകഃ| സ ച കാര്യാനുമേയഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സൂ.അ.൯/൨൦)- 'ജാഠരേണാഗ്നിനാ യോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| രസാനാം പരിണാമാന്തേ സ വിപാക ഇതി സ്മൃതഃ' ഇതി| അത ഏവ സോപസര്ഗഃ പാകശബ്ദ ഉപാത്തഃ| വിശിഷ്ടഃ പാകോ വിപാകഃ, ന പാകമാത്രസ്വരൂപഃ| തഥാ ച ഭട്ടാരകചരകമുനീ (ച.സൂ.അ.൨൬/൬൮)-'രസോ നിപാതേ ദ്രവ്യാണാം വിപാകഃ കര്മനിഷ്ഠയാ| വീര്യം യാവദധീവാസാന്നിപാതാച്ചോപലഭ്യതേ' ഇതി| ഏവം കര്മനിഷ്ഠാനുമിത ഏകരൂപാവസ്ഥോ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യോ രസാനാം രസാന്തരോദ്ഭവഃ, സ ഏവ വിപാകഃ| ന തു യോ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗമാത്രാദ്രസാനാമനേകാവസ്ഥഃ, പ്രാങ്മധുരോऽനന്തരം സ ഏവ പച്യമാനോऽമ്ലസ്തതോ വിപച്യമാനഃ സ ഏവ കടുര്വിപാകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിപാകഭേദാനാഹ-ത്രിധേതി| തേ ച ത്രയഃ, സ്വാദുരമ്ലഃ കടുകശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തത്ര ദ്രവ്യേ ഗുര്വാദയോ ദശ ഗുണാഃ സവിപര്യയാ വിംശതിര്വേജ്ഞേയാഃ| ഏഷാം ക്രമാദ്വിപരീതാ ലഘുതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷഖരദ്രവകഠിനസരസ്ഥൂലപിച്ഛിലാഃ| ഗുരുസ്തദ്വിപര്യയോ ലഘുഃ| മന്ദസ്തദ്വിപര്യയസ്തീക്ഷ്ണഃ| ഹിമസ്തദ്വിപര്യയ ഉഷ്ണഃ| സ്നിഗ്ധസ്തദ്വിപര്യയോ രൂക്ഷഃ| ശ്ലക്ഷ്ണസ്തദ്വിപര്യയഃ ഖരഃ| സാന്ദ്രസ്തദ്വിപര്യയോ ദ്രവഃ| മൃദുസ്തദ്വിപര്യയഃ കഠിനഃ| സ്ഥിരസ്തദ്വിപര്യയഃ സരഃ| സൂക്ഷ്മസ്തദ്വിപര്യയഃ സ്ഥൂലഃ| വിശദസ്തദ്വിപര്യയഃ പിച്ഛിലഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുണഭേദാനാഹ-ഗുരുമന്ദേതി| തേ ച വിംശതിഃ| തത്ര ഗുര്വാദയോ ദശ, തദ്വിപര്യയാശ്ച ലഘുതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷഖരദ്രവകഠിനചലസ്ഥൂലപിച്ഛിലാ ദശ| ദ്രവ്യസ്യ ബൃംഹണേ കര്മണി ശക്തിര്ഗുരുഃ, ലങ്ഘനേ ലഘുഃ, ശമനേ മന്ദഃ, ശോധനേ തീക്ഷ്ണഃ, സ്തമ്ഭനേ ഹിമഃ, സ്വേദനേ ഉഷ്ണഃ, ക്ലേദനേ സ്നിഗ്ധഃ, ശോഷണേ രൂക്ഷഃ, രോപണേ ശ്ലക്ഷ്ണഃ, ലേഖനേ ഖരഃ, പ്രസാദനേ സാന്ദ്രഃ, വിലോഡനേ ദ്രവഃ, ശ്ലഥനേ മൃദുഃ, ദൃഢനേ കഠിനഃ, ധാരണേ സ്ഥിരഃ, പ്രേരണേ ചലഃ, വിവരണേ സൂക്ഷ്മഃ, സംവരണേ സ്ഥൂലഃ, ക്ഷാലനേ വിശദഃ, ലേപനേ പിച്ഛില ഇതി| നനു വ്യവായിവികാശ്യാശുകാരിപ്രസന്നസുഗന്ധാദയഃ സവിപര്യയാശ്ചാന്യേऽപി ഗുണാ ദൃശ്യന്തേ| തദ്യഥാ സ്വയമേവാഹ (നി.അ. ൬/൧)-"തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷസൂക്ഷ്മാമ്ലവ്യവായ്യാശുകരം ലഘു| വികാശി വിശദം മദ്യമോജസോऽസ്മാദ്വിപര്യയഃ||" ചരകഃ (സൂ.അ.൨൭/൨൧൩)- "സ്വാദു ശീതം മൃദു സ്നിഗ്ധം ബഹലം ശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലമ്| ഗുരു മന്ദം പ്രസന്നം ച ഗവ്യം ദശഗുണം പയഃ|| തദേവങ്ഗുണമേവൌജഃ സാമന്യാദഭിവര്ധയേത്||" സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൧൮൯)- "കഷായം കഫപിത്തഘ്നം കിഞ്ചിത്തിക്തം രുചിപ്രദമ്| ഹൃദ്യം സുഗന്ധി വിശദം ലവലീഫലമുച്യതേ||" അയമേവ (സൂ.അ. ൧/൧൧)-"പിത്തം സസ്നേഹതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്||" ചരകഃ (സൂ.അ. ൨൭/൧൯൩)- "ശീതം ശുചി ശിവം മൃഷ്ടം വിമലം ലഘു ഷഡ്ഗുണമ്| പ്രകൃത്യാ ദിവ്യമുദകം ഭ്രഷ്ടം പാത്രമപേക്ഷതേ||" ഇത്യാദി| തത്കഥം വിംശതിര്ഗുണാ ഇതി| അത്രോച്യതേ| യ ഏതേऽതിരിക്താ ഗുണാ ദര്ശിതാഃ, തേ വിംശതാവേവാന്തര്ഭൂതാഃ| തഥാഹി-വ്യവായിവികാശ്യാശുകാരിണസ്താവന്മദ്യേ പഠ്യന്തേ| പ്രസന്നഃ ക്ഷീരേ| മദ്യഗുണവിപരീതാ ഓജസി| യ ഏവൌജസി ത ഏവ ക്ഷീരേ| തതശ്ച തദ്ഗുണപരസ്പരവിപര്യയപര്യാലോചനയാ വ്യവായീ-ദ്രവേऽന്തര്ഭൂതഃ| വികാശീ-ഖരേ| ആശുകാരീ-ചലേ| പ്രസന്നഃ-സ്ഥൂലേ| തേ ഹി പാരിശേഷ്യാത് ബഹലശ്ലക്ഷ്ണസ്ഥിരസൂക്ഷ്മാണാം വിപര്യയാഃ| സ്വദുശീതമന്ദസ്നിഗ്ധപിച്ഛിലഗുരൂണാം ഹ്യമ്ലോഷ്ണതീക്ഷ്ണരൂക്ഷവിശദലഘവോ വിപര്യയാഃ പ്രസിദ്ധാ ഏവ| വ്യവായ്യാദിലക്ഷണം ച ദ്രവാദിഷ്വേവ സമ്ഭവതി| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൫൨൧)- "വ്യവായീ ദേഹമഖിലം വ്യാപ്യ പാകായ കല്പതേ| വികാശീ വികഷന് ധാതൂന് സന്ധിബന്ധാന് വിമുഞ്ചതി|| ആശുകാരീ തഥാശുത്വാദ്ധാവത്യമ്ഭസി തൈലവാത്" ഇതി| പ്രസന്നത്വം സ്ഫുടത്വമ്| തച്ച സ്ഥൂല ഏവ, തസ്യ സ്ഫുടപ്രത്യക്ഷത്വാത്| സുഗന്ധദുര്ഗന്ധൌ തു മന്ദതീക്ഷ്ണവിശേഷൌ, ഇന്ദ്രിയപ്രസാദനോദ്വേജനദ്വാരാ ശമനശോധനരൂപത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ.അ. ൪൬/൫൨൦)- "സുഗന്ധോ രോചനോ മൃദുഃ| ദുര്ഗന്ധോ വിപരീതോऽസ്മാത്" ഇതി| ശുചിവിമലൌ തു വിശദവിശേഷൌ| അദൃഷ്ടാനാം ഹി മലാനാം ക്ഷാലനേ ശക്തിഃ ശുചിത്വമ്| ദൃഷ്ടാനാം വിമലത്വമ്| ശിവം പരിണാമേ ഹിതമ്| മൃഷ്ടം ജിഹ്വാപ്രിയമ്| തേ ച ഗുണകാര്യേ| ഗുണശബ്ദസ്തൂപചാരാത്| യഥാ- "ക്ഷുദ്ബോധനോ ബസ്തിവിശോധനശ്ച പ്രാണാപ്രദഃ ശോണിതവര്ധനശ്ച| ജ്വരാപഹാരീ കഫപിത്തഹന്താ വായും ജയേദഷ്ടഗുണോ ഹി മണ്ഡഃ||" ഇത്യാദൌ| യത്തു വ്യവായിവികാശിനൌ പ്രസ്തുത്യോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൧)- "സരതീക്ഷ്ണപ്രകര്ഷൌ തു കൈശ്ചിത്തൌ പരികല്പിതൌ" ഇതി| തദേകീയമതത്വാദനാദരണീയമ്| തദാദരണേ യത്തൈലേ വ്യവായിബദ്ധവിട്കയോരഭിധാനം തദ്വിരുദ്ധം സ്യാത്| യച്ച മദ്യേ തീക്ഷ്ണവികാശിനോസ്തത്പുനരുക്തം സ്യാത്| യത്തു പിത്തേ തീക്ഷ്ണവിസ്രയോരഭിധാനം, തദിന്ദ്രിയോദ്വേജകത്വേ സത്യപി ഘ്രാണേന്ദ്രിയസ്യോദ്വേജനാതിശയാര്ഥമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൧)- "ഇന്ദ്രിയാര്ഥാ വ്യവായീ ച വികാശീ ചാപരേ ഗുണാഃ| സത്ത്വം രജസ്തമശ്ചേതി ത്രയഃ പ്രോക്താ മഹാഗുണാഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- കാലഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്ത്രിവിധഃ| അര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാ മഹാഭൂതഗുണാഃ| തഥാ ചാഗമഃ (ച.ശാ.അ.൧/൨൯)- "അര്ഥാഃ ശബ്ദാദയോ ജ്ഞേയാ ഗോചരാ വിഷയാ ഗുണാഃ" ഇതി| കര്മ ക്രിയാ, കായവാങ്മനശ്ചേഷ്ടാ| കാലശ്ചാര്ഥശ്ച കര്മ ച താനി കാലാര്ഥകര്മാണി, തേഷാം യോഗഃ സമ്ബന്ധഃ, കാലാര്ഥകര്മണാം യോഗഃ| കിമ്ഭൂതഃ, ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകസ്തഥാ സമ്യഗ്യോഗശ്ചേതി| യേ കാലാദീനാം യോഗാ ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകാഃ, തേ രോഗൈകകാരണമ്| തേഷാമേവ യഃ സമ്യഗ്യോഗഃ, സ ആരോഗ്യൈകകാരണം പ്രധാനകാരണമിതി| ഏകശബ്ദഃ പ്രധാനവചനഃ| യഥാ- 'ഏകഃ പാര്ഥോ ധനുര്ധരഃ' ഇതി| കാലസ്യ ഹീനയോഗഃ സ്വരൂപഹാനിഃ| മിഥ്യായോഗഃ സ്വരൂപാദ്വൈപരീത്യമ്| അതിയോഗഃ സ്വരൂപാതിശയഃ| യഥാ- ഹീനശീതതാ ഹീനോഷ്ണതാ ഹീനവര്ഷതാ ഹീനയോഗേ| ശീതകാലാവസരേऽത്യൌഷ്ണ്യമുഷ്ണകാലാവസരേ ശീതം വര്ഷാകാലേऽവൃഷ്ടിര്മിഥ്യായോഗേ| അതിശൈത്യമത്യൌഷ്ണ്യമതിവര്ഷണമതിയോഗേ| ഏതദ്യോഗത്രയം രോഗകാരണമ്| സമ്യഗ്യോഗോ യഥാസ്വരൂപസ്ഥിതിരാരോഗ്യകാരണമ്| അര്ഥാനാം പുനഃ സ്വേന സ്വേനാര്ഥേനേന്ദ്രിയസ്യ ഹീനഃ സംയോഗോ ഹീനയോഗഃ| പുരുഷാനഭിമതാദിനാര്ഥജാതേനേന്ദ്രിയസ്യ യോഗോ മിഥ്യായോഗഃ| അത്യന്തസംയോഗോऽതിയോഗഃ| ഏതേ ത്രയോ രോഗകാരണമ്| യഥാസ്വം സമ്യഗ്യോഗ ആരോഗ്യകാരണമ്| കായാദികര്മണോ ഹീനപ്രവൃത്തിര്ഹീനയോഗഃ| വേഗോദീരണാദികം സാമിഭുക്തഭാഷണാദികം രാഗദ്വേഷാദികം ച യഥാസ്വമുത്തരത്ര (സൂ.അ.൧൨/൪൦) വക്ഷ്യമാണം മിഥ്യായോഗഃ| അതിപ്രവൃത്തിരതിയോഗഃ| സര്വേഷാം സമാ പ്രവൃത്തിഃ സമയോഗഃ| തേന ഹീനാദയോ യോഗാസ്ത്രയോ രോഗകാരണമ്| സമ്യഗ്യോഗസ്ത്വാരോഗ്യകാരണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്തധര്മകാണാം ദ്രവ്യാണാമ് സദോപയോഗാത്സദൈവ ദോഷവൈഷമ്യേ പ്രാപ്തേ വിശേഷമാഹ-കാലാര്ഥേതി| ദ്രവ്യാണി ചരകോക്താനി (സൂ. അ. ൧/൪൭)- "ഖാദീന്യാത്മാ മനഃ കാലോ ദിശശ്ച ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ|" ഇതി| തത്ര കാലഃ സാക്ഷാദുപയുജ്യതേ| മഹാഭൂതാനി ത്വര്ഥദ്വാരേണ| ദിഗാത്മമനാംസി കര്മദ്വാരേണ| കാലോ വര്ഷാശീതോഷ്ണഭേദാത് ത്രിധാ| ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധഭേദാദര്ഥഃ പഞ്ചധാ| കായികവാചികമാനസികഭേദാത്കര്മ ത്രിധാ| തേഷാമസമ്യഗ്യോഗോ രാഗകാരണം, സമ്യഗ്യോഗസ്ത്വാരോഗ്യകാരണമ്| തത്രാസമ്യഗ്യോഗസ്ത്രിധാ, ഹീനയോഗോ മിഥ്യായോഗോऽതിയോഗശ്ചേതി| ശീതാദീനാം കാലലക്ഷണാനാമല്പത്വം കാലസ്യ ഹീനയോഗഃ, വിപരീതസ്വലക്ഷണോ മിഥ്യായോഗഃ, ആധിക്യമതിയോഗഃ| ഇന്ദ്രിയൈരിന്ദ്രിയാര്ഥാനാം യോऽല്പഃ സമ്ബന്ധഃ, സോऽര്ഥസ്യ ഹീനയോഗഃ, അനുചിതോ മിഥ്യായോഗഃ, അധികോऽതിയോഗഃ| അല്പാ ചേഷ്ടാ കര്മണാം ഹീനയോഗഃ, അനുചിതോ മിഥ്യായോഗഃ, അധികോऽതിയോഗഃ| അസമ്യഗ്യോഗാദ്വിപരീതഃ സര്വേഷാം സമ്യഗ്യോഗഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി| യദ്യപി സര്വദാ ദ്രവ്യൈര്യോഗസ്തഥാപ്യസമ്യഗ്യോഗോ യദാ, തദാ ദോഷവൈഷമ്യമ്| യദാ സമ്യഗ്യോഗസ്തദാ ദോഷസാമ്യമ്| ഇതി ബഹിരങ്ഗോ ഹേതുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ദോഷാണാം വാതാദീനാം, വൈഷമ്യം സ്വപ്രമാണാദേകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രയാണാം വാ വൃദ്ധിഃ ക്ഷയോ വാ, രുജാകരത്വാദ്രോഗ ഏവ| വൈഷമ്യം വിഷമതാ സ്വരൂപാച്ച്യാവഃ| തതഃ കാര്യകാരണയോരഭേദേന പഠിതോ രോഗ ഇതി| ദോഷാണാം സാമ്യം സ്വരൂപാദപ്രച്യുതിഃ സമഭാവോऽരോഗതാ ആരോഗ്യം, സ്വാസ്ഥ്യമിതി യാവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ലക്ഷണം വ്യാചഷ്ടേ| രോഗം ലക്ഷയതി-രോഗസ്ത്വിതി| ദോഷദൂഷ്യാണാം യദ്വൈഷമ്യം വികൃതത്വം തദ്രോഗഃ| ദോഷശബ്ദോऽന്തരങ്ഗഹേതുമാത്രോപലക്ഷണഃ| പ്രസങ്ഗാദാരോഗ്യം ലക്ഷയതി-ദോഷസാമ്യമിതി| ദോഷദൂഷ്യാണാം യത്സാമ്യമവികൃതത്വം തദാരോഗ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തത്ര തയോ രോഗാരോഗ്യയോഃ, രോഗാ ദ്വിധാ നിജാഗന്തുഭേദേന| നിജാ വാതാദിദോഷജന്മാനഃ| ആഗന്തവോ ബാഹ്യഹേതവഃ| തഥാ ചാചാര്യവചനമ് (സം.സൂ.അ.൨൨)- "നിജാസ്ത്രിദോഷോത്ഥാഃ| ബാഹ്യഹേതുജാസ്ത്വാഗന്തവഃ"| അനയോരിയാന്വിശേഷഃ| നിജേ രോഗേ വാതാദയഃ പൂര്വം വൈഷമ്യം ഗത്വാ പശ്ചാദ്വ്യഥാമഭിനിര്വര്തയന്തി| ആഗന്തവഃ പുനഃ വ്യഥാപൂര്വമേവോത്പദ്യന്തേ, അനന്തരം തത്ര വാതാദയഃ കുപ്യന്തീതി| അനേനോഭയസ്യ നിജാഗന്തുഭേദഭിന്നസ്യ വ്യാധേശ്ചേതഃ സന്താപകത്വം ബോദ്ധവ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗഭേദാനാഹ-നിജേതി| ദ്വിവിധോ രോഗഃ, നിജ ആഗന്തുശ്ചേതി| തത്ര യദ്ദോഷവൈഷമ്യം സ്വയമുത്പാദ്യ വ്യഥാം നിര്വര്തയതി, സ നിജോ രോഗഃ| യസ്തു ശസ്ത്രാദിനാ ഹേത്വന്തരേണോത്പന്നഃ, സ ആഗന്തുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- തേഷാം നിജാഗന്തുകാനാം വികാരാണാം രോഗാണാം, കായമനോഭേദേന ദ്വിവിധമധിഷ്ഠാനം സ്ഥാനമ്| ജ്വരാസ്രപിത്തകാസാദീനാം കായഃ| മദമൂര്ഛാസന്ന്യാസഗ്രഹഭൂതോന്മാദാപസ്മാരരാഗദ്വേഷാദീനാം മനഃ| അധിതിഷ്ഠന്ത്യസ്മിന്നിത്യധിഷ്ഠാനമ്| കായഃ ശരീരമ്| മനശ്ചേതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗാധിഷ്ഠാനമാഹ-തേഷാമിതി| തച്ച ദ്വിധാ, ശരീരം മനശ്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- മനശ്ചേതഃ, തസ്യ രജസ്തമസീ ദോഷൌ, ഉപപ്ലവാവവിദ്യാസമ്ഭവൌ| അത്ര ച പ്രാധാന്യാദാദൌ രജോ നിക്ഷിപ്തമ്| ചശബ്ദഃ പവനാദീനാമപ്യുപസങ്ഗ്രഹാര്ഥഃ| യസ്മാത്തേऽപി മനഃ സംശ്രിത്യ വികുര്വതേ| സങ്ഗ്രഹേ ഹ്യുക്തമ് (ഉ.അ.൯)- "ഷഡുന്മാദാ ഭവന്തി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാऽऽധിവിഷനിമിത്താഃ" ഇത്യാദി| ഉദാഹൃതൌ ഇത്യുദാഹരണമാത്രമുദ്ദേശമാത്രം വചനമാത്രമ്| അത്രായുര്വേദശാസ്ത്രേ, രജസ്തമസോര്ന സാകല്യേന വ്യാകരണമനിലാദീനാമിവ| തേ ഖല്വത്ര സ്വഭാവസ്ഥാനാദിഭിഃ പ്രകാരൈരശേഷമുക്താഃ, ന തു രജസ്തമസീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദുഷ്ടസ്യ മനസോ രോഗാധിഷ്ഠാനത്വാദ്ദുഷ്ടിഹേതുമാഹ-രജ ഇതി| സ ച ദ്വിധാ, രജസ്തമശ്ച| ദ്വൌ ദോഷൌ ദ്വേ ദുഷ്ടികാരണേ ഇത്യര്ഥഃ| ന ത്വനയോര്വാതാദിവദ്ദോഷത്വമ്, തതോऽനന്തരമനുക്തേര്ദോഷവിജ്ഞാനീയാദിഷു ചാഗ്രഹണാത്| കായോऽപി ദുഷ്ട ഏവ രോഗാധിഷ്ഠാനമ്| തസ്യ തു ദോഷാ ഏവ ദുഷ്ടികാരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- രോഗോऽസ്യാസ്തീതി രോഗീ വ്യാധിതഃ, തം ദര്ശനാദിഭിഃ പരീക്ഷേത| ദര്ശനേന ദൃഷ്ട്യാ, കാസമേഹാദ്യാര്തേഷു പീതശുക്ലവര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണോപചയച്ഛായാവിണ്മൂത്രച്ഛര്ദിതാദികമ്| സ്പര്ശനേന ഹസ്തകായസ്പര്ശേന, ജ്വരഗുല്മവിദ്രധ്യാദ്യാര്തമ്, തഥാ ശീതോഷ്ണസ്തബ്ധസ്പന്ദശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശാദികം ച| പ്രശ്നേന പൃച്ഛയാ, ശൂലാരോചകച്ഛര്ദിഹൃദര്ദത്വം സുച്ഛന്ദദുശ്ഛന്ദത്വം മൃദുക്രൂരകോഷ്ഠതാം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ജന്മാമയപ്രവൃത്തിനക്ഷത്രദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ച, ഇത്യാതുരമുഖാത്പരീക്ഷേത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗിത്വജ്ഞാനോപായമാഹ-ദര്ശനേതി| സ ച ത്രിധാ, ദര്ശനം സ്പര്ശനം പ്രശ്നശ്ചേതി| തത്ര ദര്ശനേന വൈവര്ണ്യാദികം, സ്പര്ശനേന ശൈത്യാദികം, പ്രശ്നേന ശൂലാദികം, നിര്ധാര്യ രോഗ്യയമിതി നിശ്ചയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- രോഗം നിദാനാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ പരീക്ഷേത| നിദാനം കാരണം ഹേതുരിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തച്ചാസന്നവിപ്രകൃഷ്ടഭേദേന ദ്വിധാ| ആസന്നമപി ദ്വിവിധമ്, ആസന്നാത്യാസന്നഭേദേന| ആസന്നം രൂക്ഷലഘുശീതാദിദ്രവ്യോപയോഗഃ| അത്യാസന്നം തു യതഃ സമനന്തരമേവ രോഗോത്പത്തിഃ| യഥാ വാതാദയോ ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാഃ| വിപ്രകൃഷ്ടം യത് ആദികാലേ രുദ്രകോപാദി ജ്വരാദീനാമ്| തഥാ ഹവിഃപ്രാശാദി മേഹകുഷ്ഠാദീനാമ്| തേനൈവംവിധമര്ഥജാതമേവംവിധസ്യ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേനോപദിഷ്ടമ്, ഏവംവിധശ്ചോത്പന്നോऽതോ നിദാനാജ്ഞ്ജ്ഞായതേ രോഗഃ| പ്രാഗ്രൂപം പൂര്വരൂപം ഭവിഷ്യതോ വ്യാധേരപ്രകാശിതദോഷവിശേഷാധിഷ്ഠിതസ്യ ലക്ഷണമ്, ഉദ്ബുഭൂഷുര്ജ്വരാദിരാമയോ വാതാദിദോഷവിശേഷേണാലിങ്ഗിതരൂപാഭാസോ യേനാവഭാസ്യതേ, യഥായഥമല്പത്വാദ്യദവ്യക്തമസ്ഫുടം ലിങ്ഗം തത്പ്രാഗ്രൂപമ്| ലക്ഷണം പുനസ്തദേവ പ്രാഗ്രൂപാദ്വിലക്ഷണമ്, യേന സകലദോഷവിശേഷാലിങ്ഗിതഃ സ്ഫുടലിങ്ഗോ വ്യാധിര്ദൃശ്യതേ ലക്ഷ്യതേ| ഉപശയഃ സുഖാനുബന്ധ്യാഹാരാദ്യുപയോഗഃ| ഏവംവിധേനാഹാരാദികേന ഹി തസ്യ പീഡാ നാഭൂത്, ഏവംവിധേന ചാഭൂത്, അത ഉപശയാജ്ഞ്ജ്ഞായതേऽയം രോഗ ഇതി| സ വ്യാധിസാത്മ്യഃ സ്വാസ്ഥ്യഹേതുഃ സുഖാവഹഃ| ആപ്തിര്നിര്വൃത്തിഃ സമ്പ്രാപ്തിരാഗതിര്ജാതിരിത്യനര്ഥാന്തരമ്| ഏവം ദുഷ്ടേനൈവം സ്ഥാനസ്ഥിതേനൈവമനുഗതേനാനയാ കല്പനയൈവംമാര്ഗേണ ദോഷേണേതി പരികല്പനമ്, അത ആപ്ത്യാ ജ്ഞായതേऽയം രോഗ ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗിത്വേ ഹി ജ്ഞാതേ കോऽസൌ രോഗ ഇതി വിശേഷജ്ഞാനോപായമാഹ-രോഗമിതി| സ ച പഞ്ചധാ, നിദാനം പ്രാഗ്രൂപം ലക്ഷണമ് ഉപശയഃ ആപ്തിശ്ച| ആപ്തിഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ| നിദാനം ബഹിരങ്ഗോ ഹേതുഃ| പ്രാഗ്രൂപം പൂര്വജോ രോഗഃ| രോഗസ്യ ഹി രാജവത് പ്രകാശമാനസ്യ പരിവാരഭൂതാ രോഗാഃ കേചിത്പൂര്വം പ്രകാശന്തേ, കേചിത്സഹ, കേചിത്പശ്ചാത്| തത്ര യേ പൂര്വം, തേ പൂര്വരൂപമ്| യേ സഹ, തേ രൂപമ്| യേ പശ്ചാത്തേ ഉപദ്രവാഃ| തേ ചോഭയേऽപി ലക്ഷണപദേന സങ്ഗൃഹീതാഃ| ഉപശയഃ വ്യാധിസാത്മ്യമ്| ആപ്തിരന്തരങ്ഗോ ഹേതുഃ| ഇതി രോഗലക്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ഇഹാസ്മിന്നായുര്വേദശാസ്ത്രേ, ആചാര്യാ ദ്വിധാ ദ്വിപ്രകാരം, ദേശമാഹുഃ കഥയന്തി| ഭൂമിഭേദേന ദേഹഭേദേന ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥൌഷധം വ്യാചഷ്ടേ| തച്ച ദേശകാലാവപേക്ഷതേ ഇതി പ്രഥമം താവദ്ദേശഃ| തത്ര ദേശേ ഭേദദ്വയമാഹ-ഭൂമിദേഹേതി| തച്ച ഭൂമിര്ദേഹശ്ച| ഇഹേത്യായുര്വേദശാസ്ത്രേ| ശാസ്ത്രാന്തരേഷു ദേഹസ്യ ദേശവ്യവഹാരാഭാവാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ഭൂദേശം പുനസ്ത്രിധാ ത്രിപ്രകാരമ്, ആദിശേത് വദേത്| തത്ര ജാങ്ഗലോ ദേശോऽല്പോദകതരുപര്വതത്വേന വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ, വാതഭൂയിഷ്ഠോ വാതപ്രചുരഃ| തത്ര ജാതാ ഓഷധിഖഗപുരുഷമൃഗാദയോ വാതപ്രധാനാ ഭവന്തി| പ്രചുരോദകവൃക്ഷോ യോ നിര്വാതോ ദുര്ലഭാതപഃ സോऽനൂപ ഇതി| സ ച കഫപ്രധാനഃ| തജ്ജാശ്ചൌഷധ്യാദയഃ സ്നിഗ്ധാ ഭവന്തി| സാധാരണഃ പുനരുഭയലക്ഷണോ മധ്യപതിതോ വ്യാമിശ്രരൂപഃ| സ ച സമമലോ വാതാദിസമദോഷഃ| അത്ര ദോഷാ ഏവ മലശബ്ദേനോക്താഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൨൦)| "ദേഹസ്യ മലിനീകരണാദാഹാരമലത്വാച്ച മലാഃ|"

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഭൂദേശഭേദാനാഹ-ജാങ്ഗലമിതി| തേ ച ത്രയഃ, ജാങ്ഗലോऽനൂപഃ സാധാരണശ്ച| തത്ര യോ വാതഭൂയിഷ്ഠോ വാതരോഗബഹുലസ്തം ജാങ്ഗലം, യഃ കഫോല്ബണഃ കഫരോഗബഹുലസ്തമനൂപം, യഃ സമമലഃ സമദോഷത്വാദാരോഗ്യബഹുലസ്തം സാധാരണമാദിശേത്| ദേഹഭേദാസ്തു പ്രകൃതിഭേദൈരുക്താഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- കാലോ ദ്വിവിധഃ, ക്ഷണാദിലക്ഷണോ വ്യാധ്യവസ്ഥാലക്ഷണശ്ച| ഭേഷജസ്യൌഷധസ്യ, യോഗം കരോതി| തദര്ഥസമ്പാദനസാമര്ഥ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഭേഷജസ്യ യോഗോ ഭേഷജയോഗഃ, തം കരോതി| ക്ഷണാദിഃ പ്രസിദ്ധഃ| ആദിഗ്രഹണാല്ലവത്രുടിമുഹൂര്തയാമാഹോരാത്രപക്ഷമാസര്ത്വയനസംവത്സരാണാം പരിഗ്രഹഃ| ക്ഷണാദികാലസ്യോദാഹരണമ്| യഥാ- "പൂര്വാഹ്ണേ വമനം ദേയം മധ്യാഹ്നേ തു വിരേചനമ്| മധ്യാഹ്നേ കിഞ്ചിദാവൃത്തേ ബസ്തിം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||" വ്യാധ്യവസ്ഥാ സാമനിരാമമൃദുമധ്യതീക്ഷ്ണത്വാത്തത്തദ്യോഗ്യൌഷധവിസൃഷ്ടിഃ| യഥാ (ച,ചി.അ.൩/൧൪൦ , ഹൃ.ചി.അ.൧/൨൧)- "ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| മലാനാം പാചനാനി സ്യുര്യഥാവസ്ഥം ക്രമേണ വാ||" യഥാ (ച.ചി.അ.൩൦/൨൮൭)- "ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച സര്പിഃ ക്ഷീരം വിരേചനമ്| ത്ര്യഹം വാ ഷഡഹം യുംജ്യാദ്വീക്ഷ്യ ദോഷബലാബലമ്||" യഥാ (ഹൃ.ചി.അ.൧/൪൪)- "മൃദുര്ജ്വരോ ലഘുര്ദേഹശ്ചലിതാശ്ച മലാ യദാ| അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജം യോജയേത്തദാ||" അസ്യാമവസ്ഥായാം ദത്തമൌഷധമാരോഗ്യായ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കാലഭേദദ്വയമാഹ-ക്ഷണാദിരിതി| തച്ച ക്ഷണാദിരൂപോ വ്യാധ്യവസ്ഥാരൂപശ്ച| ക്ഷണോ മാത്രാ, ആദിശബ്ദാത്കാഷ്ഠാകലാനാഡികാമുഹൂര്തയാമാഹോരാത്രപക്ഷമാസര്ത്വയനവര്ഷാണി| തത്രാക്ഷിനിമേഷോ മാത്രാ, താഃ പഞ്ചദശ കാഷ്ഠാ, താസ്ത്രിംശത്കലാ, താഃ സദശഭാഗാ വിംശതിര്നാഡികാ, തേ ദ്വേ മൂഹൂര്തഃ, തേ തുല്യരാത്രിംദിവേ രാശിഭാഗേ ചത്വാരഃ പാദോനാ യാമഃ, തൈശ്ചതുര്ഭിരഹോ രാത്രിശ്ച, പഞ്ചദശാഹോരാത്രാഃ പക്ഷഃ, തൌ ദ്വൌ മാസഃ, തൌ ദ്വാവൃതുഃ, തേ ത്രയോऽയനം, തേ ദ്വേ വര്ഷമ്| വ്യാധ്യവസ്ഥാ ആമപച്യമാനപക്വനവപുരാണതീക്ഷ്ണമൃദുത്വാദയഃ| ദേശകാലയോരുപയോഗമാഹ-ഭേഷജയോഗകൃദിതി| ദേശകാലവാക്യയോഃ ശേഷഭൂതോऽയം ഗ്രന്ഥഃ| യോऽയമുക്തോ ദേശഃ കാലശ്ച| തദുഭയം ഭേഷജസ്യ യോഗം യോഗ്യതാം കരോതി| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൨൩)- "ഭേഷജമവചാരയന് പ്രാഗേവ താവദാതുരം പരീക്ഷേത| കസ്മിന്നയം ദേശേ ജാത ഇത്യാദി| തസ്മിംശ്ച ദേശേ മനുഷ്യാണാമിദമാഹാരജാതമിദം വിഹാരജാതമേതാവദ്ബലമേവംവിധം സത്വമേവംവിധം സാത്മ്യമിയം ഭക്തിരിമേ വ്യാധയോ ഹിതമിദമഹിതമിദമിതി| തഥാ, അതിസ്ഥൂലോऽതികൃശോ ദുര്ബലോ ദുഷ്ടമാംസശേണിതാസ്ഥ്യങ്ഗാവയവോऽല്പാഗ്നിരല്പാഹാരോऽസാത്മ്യാഹാരോऽപചിതഃ സാരരഹിതോ വാ വ്യാധിബലമേവ താവദസമര്ഥഃ സോഢുമ്| കിം പുനസ്തഥാവിധോ ഭേഷജവേഗമിതി| തഥാ, കാലശ്ച ഭേഷജസ്യ യോഗ്യതാമാപാദയതീത്യുപക്രമ്യ, ശീതോഷ്ണവര്ഷാലക്ഷണാ ഋതവ ഇത്യാദ്യുപക്രമ്യ, ഔഷധഗ്രാമസ്ത്വിത്യാദി| തഥാ, തസ്മാത്സാധാരണേഷ്വേവ തദന്തരാലേഷു വമനാദീനി യോജയേദിതി| തഥാ, ആതുരാവസ്ഥാസു തു കാലാകാലസംജ്ഞാ| യഥാऽസ്യാമവസ്ഥായാമസ്യൌഷധസ്യ കാലോऽകാലോ വാ| ന ഹ്യപ്രാപ്താതീതകാലമൌഷധം യൌഗികം ഭവതി" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- സമാസാത്സംക്ഷേപതഃ, യത്കിഞ്ചിജ്ജഗത്യൌഷധം സമ്ഭവതി, തദനേകപ്രകാരം സമ്ഭവദപി ദ്വൈരൂപ്യാനതിക്രമാച്ഛോധനശമനലക്ഷണാത് ദ്വിധേത്യുക്തമ്| ഏകം ശോധനരൂപമപരം ശമനരൂപമിതി| ശോധനം യത് കുപിതാന് ദോഷാന് ബഹിര്നിഃസാര്യ രോഗോപശമനം കരോതി| ശമനം യത്സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതാനാമേവ സാമ്യഹേതുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധഭേദദ്വയമാഹ-ശോധനമിതി| തച്ച ശോധനം ശമനം ച| സമാസത ഇത്യനുവര്തമാനേऽപി പുനഃ സമാസഗ്രഹണമതിസംക്ഷേപായ| സാമാന്യോക്ത്യാ വിശേഷസങ്ഗ്രഹഃ സംക്ഷേപഃ| ലങ്ഘനബൃംഹണേ സാമാന്യേ വിഹായ ലങ്ഘനവിശേഷയോഃ ശോധനശമനയോരുക്തിരിത്യതിസംക്ഷേപഃ| സ ച ബൃംഹണസ്യ ശമനേऽന്തര്ഭാവം മത്വാ കൃതഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (സൂ.അ. ൧൪/൭)- "ബൃംഹണം ശമനം ത്വേവ വായോഃ പിത്താനിലസ്യ ച|" ഇതി| ശോധനം അധികബഹിര്നിരസനേന ദോഷസാമ്യകരമ്| ശമനം ത്വധികക്ഷീണക്ഷപണവര്ധനാഭ്യാമ്| അതഏവാത്യധികേ ദോഷേ ശോധനമ്, അധികക്ഷീണയോഃ ശമനമിതി വിഭാഗഃ സിദ്ധഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ശരീരജാനാം വാതാദീനാം, ക്രമേണ യഥാസംഖ്യേന പരിപാഠ്യോദ്ദേശനിര്ദേശേന, പരമൌഷധം പ്രധാനൌഷധം, ബസ്ത്യാദിവമനാന്തം ശോധനരൂപം, തൈലാദിമധ്വന്തം ശമനരൂപമ്| തേന വാതസ്യ ബസ്തിര്ഗുദപ്രണിധേയസ്നേഹക്വാഥാദി പരമൌഷധമ്| പിത്തസ്യ വിരേകോ മുഖപീതം ഗുദമാര്ഗേണാന്തഃസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യ നിഃസാരണം പരമൌഷധമ്| കഫസ്യ വമനം മുഖേന പീതം തേനൈവ ദോഷസ്യ നിഃസാരണം പരമൌഷധമ്| ഇതി ശോധനരൂപേണ ദോഷാണാമൌഷധമ്| തൈലാദി തു ശമനസ്വരൂപേണൌഷധമ്| തഥേതി ക്രമേണൈവ| വാതസ്യ തൈലം, പിത്തസ്യ ഘൃതം, കഫസ്യ മാക്ഷികം പരമൌഷധമ്| പ്രധാനമൌഷധമിതി യാവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശോധനശമനവിശേഷാണാം വിഷയവിഭാഗമാഹ-ശരീരജാനാമിതി| തത്ര ശോധനവിശേഷാ ബസ്ത്യാദയഃ ക്രമേണ ദോഷാണാമൌഷധമ്| വാതസ്യ ബസ്തിഃ, പിത്തസ്യ വിരേകഃ, കഫസ്യ വമനമ്| തഥാ ശമനവിശേഷാസ്തൈലാദയഃ| വാതസ്യ തൈലം, പിത്തസ്യ ഘൃതം, കഫസ്യ മധു| കിം സര്വേഷാം, നേത്യാഹ-ശരീരജാനാം, ശരീരേ ജാതാഃ ദ്വിതീയം രോഗാഖ്യം ജന്മ പ്രാപ്താഃ ശരീരജാഃ ശരീരാശ്രിതാസ്തേഷാമ്| കഥം, പരമതിശയേന| ഏതദുക്തം ഭവതി| സര്വേഷാം ദോഷാണാം ബസ്തിരൌഷധം വിശേഷാദ്വാതസ്യ| സര്വാണി ശോധനാനി വാതസ്യൌഷധം വിശേഷാദ്ബസ്തിഃ| തഥാ മനഃശരീരാശ്രയാണാം ദോഷാണാം ബസ്തിരൌഷധം വിശേഷാച്ഛരീരാശ്രയാണാമ്| ഏവം വിരേകാദിഷു വാച്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- മനോദോഷയോ രജസ്തമസോഃ, രോഗവിഘ്നകാരി ധീധൈര്യാദികം, പരമൌഷധമ്| ധീശ്ച ധൈര്യം ചാത്മാദിവിജ്ഞാനം ച തത്തഥാവിധമ്| തത്ര ധീര്ബുദ്ധിര്ബാഹ്യാധ്യാത്മികാനാം ഭാവാനാം ഹിതാഹിതപരിച്ഛേദവിഭാഗകാരിണീ| ധൈര്യം ധൃതിശ്ചേതസഃ സ്ഥിരത്വമചാപലമ്, യേന പ്രതിഷിദ്ധേഷു ന പ്രവര്തതേ, ഹിതേഷു ച ന സീദതി| ആത്മവിജ്ഞാനം യോഗാഭ്യാസസമാധിനാ പരമാത്മസ്വരൂപവിജ്ഞാനമ്| ആദിഗ്രഹണാജ്ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസ്മൃതിദേശകാലാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| മനോദോഷസമുത്ഥകാമാദിജരോഗാര്ഥഃ പരശബ്ദോ വിശേഷണത്വേന നിര്ദിഷ്ടഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അമൂര്തസ്യ ശമനസ്യ വിഷയമാഹ-ധീതി| തച്ച ധീപ്രഭൃതി| ധീര്ബുദ്ധിഃ, യയാ ഹിതാഹിതവിവേകഃ| ധൈര്യം ദുഃഖസഹത്വം, യേന ഹിതസേവനമഹിതത്യാഗഃ| ആത്മാദിവിജ്ഞാനം ആത്മാദയഃ ആത്മദേശകാലാസ്തേഷാം വിജ്ഞാനമീദൃശോऽഹമീദൃശേ ദേശേ ഈദൃശേ കാലേ വ്യവഹരാമീതി ജ്ഞാനം, യേന ഹിതസേവനസ്യാവിച്ഛേദഃ| ഏതത്സര്വം മനോദോഷൌഷധം ഹൃദയാശ്രയാണാം വാതാദീനാമൌഷധം പരം, സര്വമേവ മനോദോഷാണാമൌഷധം വിശേഷാദ്ധീപ്രഭൃതി| തഥാ മനഃശരീരാധിഷ്ഠിതാനാം ദോഷാണാം ധീപ്രഭൃത്യൌഷധം വിശേഷാന്മനോധിഷ്ഠിതാനാമിത്യര്ഥഃ| ഇതി രോഗൌഷധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ചികിത്സിതസ്യ രോഗോപശമലക്ഷണസ്യ, പാദചതുഷ്ടയമങ്ഗചതുഷ്ടയമുക്തമ്| പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമേവം ഷോഡശഗുണം ചികിത്സിതം ഭേഷജം ഭിഷജോ ഭാഷന്തേ| ഭിഷഗ്വൈദ്യഃ, തസ്യ പ്രാധാന്യാദഗ്രേ നിര്ദേശഃ| തഥാ ചാഗമഃ (ചരകേ സൂ.അ.൯/൧൦)- "യോക്താ പ്രയോക്താ ശാസ്താ ച പ്രധാനോ ഭിഷഗത്ര തു||" തഥാ സങ്ഗ്രഹേऽപി (സൂ.അ.൨)- "യദ്വൈദ്യേ വിഗുണേ പാദാ ഗുണവന്തോऽപ്യനര്ഥകാഃ| സ പാദഹീനാനപ്യാര്താന് ഗുണവാന് യച്ച യാപയേത്|| ചികിത്സായാസ്തമേവാതഃ പ്രധാനം കാരണം വിദുഃ|" ദ്രവ്യാണ്യൌഷധാനി| ഉപസ്ഥാതാ പരിചാരകഃ| രോഗീ ആതുരഃ| ഏതത്പാദചതുഷ്ടയം നിര്ദിഷ്ടമാചാര്യേണ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധപാദാനാഹ-ഭിഷഗിതി| തേ ച ചത്വാരഃ, ഭിഷഗ്ദ്രവ്യമുപസ്ഥാതാ രോഗീ ചേതി| ഉപസ്ഥാതാ പരിചാരകഃ| ചികിത്സിതസ്യൌഷധസ്യ| പാദത്വം ചൈഷാം ക്രിയാനിഷ്പാദകാവയവത്വാത്| പാദാന്വിശിനിഷ്ടി-പ്രത്യേകമിതി| തത്പാദചതുഷ്ടയം, പ്രത്യേകം ച തുര്ഗുണം ജ്ഞേയമ്| തത്തദ്ഗുണവതാമേവൈഷാം പാദത്വമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ദക്ഷഃ- കര്മണി ചതുരഃ| തീര്ഥാദുപാധ്യായാദ്വിദിതാഗമാദാത്തോ ഗൃഹീതഃ ശാസ്ത്രാര്ഥോ യേന സ തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥഃ, "അനേകമന്യപദാര്ഥേ" ഇതി തൃതീയാര്ഥേ ബഹുവ്രീഹിഃ, ആഗമപ്രാപ്തശാസ്ത്രസ്വരൂപഃ| ബഹുശോ ദൃഷ്ടം കര്മ യേന ചികിത്സാലക്ഷണം സ ദൃഷ്ടകര്മാ-അഭ്യസ്തകര്മാ ശതശശ്ചികിത്സിതരോഗഃ| ശുചിഃ- കായവാങ്മനോവ്യാപാരൈര്മലീമസൈരപരാമൃഷ്ടഃ, അലിപ്സാവാന് അര്ഥോപജീവികാഹേതോര്ന കരോതി പരം ധര്മോപാര്ജനേനേതി ശുചിഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്ര ഭിഷഗ്ഗുണാനാഹ-ദക്ഷ ഇതി| ദക്ഷഃ-ശീഘ്രകാരീ| തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥോ-ഗുരോര്ഗൃഹീതായുര്വേദാര്ഥഃ| തീര്ഥം-ഗുരുഃ| ദൃഷ്ടകര്മാ-ബഹുധാऽനുഷ്ഠിതശാസ്ത്രാര്ഥഃ| ശുചിര്മനോവാക്കായൈഃ ശുദ്ധഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨)- "അഭേദ്യോऽനുദ്ധതോऽസ്തമ്ബ്ധഃ സൂരതഃ പ്രിയദര്ശനഃ| സൂരതഃ-കാരുണികഃ| ബഹുശ്രുതഃ കാലവേദീ ജ്ഞാതഗ്രന്ഥോऽര്ഥകര്മവിത്|| അനാഥാന് രോഗിണോ യശ്ച പുത്രവത്സമുപാചരേത്| ഗുരുണാ സമനുജ്ഞാതഃ സ ഭിഷക്ശബ്ദമശ്നുതേ|| യസ്തു കേവലശാസ്ത്രജ്ഞഃ കര്മസ്വപരിഷ്ഠിതഃ| സ മുഹ്യത്യാതുരം പ്രാപ്യ പ്രാപ്യ ഭീരുരിവാഹവമ്|| യഃ പുനഃ കുരുതേ കര്മ ധാര്ഷ്ട്യാച്ഛാസ്രാര്ഥവര്ജിതഃ| സ സത്സു ഗര്ഹാമാപ്നോതി വധം ചേച്ഛതി രാജതഃ|| ഹേതൌ ലിങ്ഗേ പ്രശമനേ രോഗാണാമപുനര്ഭവേ| ജ്ഞാനം ചതുര്വിധം യസ്യ സ രാജാര്ഹോ ഭിഷഗ്വരഃ|| ശാസ്ത്രം ശസ്ത്രാണി സലിലം ഗുണദോഷപ്രവൃത്തയേ| പാത്രാപേക്ഷീണ്യതഃ പ്രജ്ഞാം ബാഹുശ്രുത്യേന ബൃംഹയേത്|| പ്രദീപഭൂതം ശാസ്ത്രം ഹി ദര്ശനം വിപുലാ മതിഃ| താഭ്യാമതഃ സുയുക്താഭ്യാം ചികിത്സന്നാപരാധ്യതി|| ആഹൂത ഏവ യോ യാതി സുവേഷഃ സുനിമിത്തതഃ| ഗത്വാऽऽതുരാര്ഥാദന്യത്ര ന നിധത്തേ മനഃ ക്വചിത്|| വ്യാധിം പരീക്ഷതേ സമ്യങ്നിദാനാദിവിശേഷതഃ| ഹ്നേപണീയാം ച തദ്വാര്താം ന പ്രകാശയതേ ബഹിഃ|| സഹസാ ന ച തസ്യാപി ക്രിയാകാലമഹാപയന്| ജാനാതി ചോപചരിതും സ വൈദ്യഃ സിദ്ധിമശ്ര്നുതേ|| നാദദീതാമിഷം സ്ത്രീഭ്യസ്തദധ്യക്ഷേ പരാങ്മുഖേ| താഭിശ്ച രഹസി സ്ഥാനം പരിഹാസാം ച വര്ജയേത്|| ജിജീവിഷുര്വ്യാധിതോऽപി പൂര്വോക്തഗുണവര്ജിതാന്| ക്രിയാവിക്രയിണോ വൈദ്യാന് മൃത്യോരഗ്രേസരാ ഹി തേ|| യദ്വൈദ്യേ വിഗുണേ പാദാ ഗുണവന്തോऽപ്യനര്ഥകാഃ| സ പാദഹീനാനപ്യാര്താന് ഗുണവാന് യച്ച യാപയേത്|| ചികിത്സായാസ്തമേവാതഃ പ്രധാനം കാരണം വിദുഃ| വ്യാധിം പുരാ പരീക്ഷ്യൈവമാരഭേത തതഃ ക്രിയാമ്|| സ്വാര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമന്യഥാ ധ്രുവമാപ്നുയാത്| സാധ്യയോരപി സംയോഗോ ബലിനോര്യാത്യസാധ്യതമ്|| വിദ്യാദസാധ്യമേവാതഃ സാധ്യാസാധ്യസമാഗമമ്| നാസാധ്യഃ സാധ്യതാം യാതി, സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്|| പാദാപചാരാദ്ദൈവാദ്വാ യാത്യവസ്ഥാന്തരം ഗദഃ| വരമാശീവിഷവിഷം ദീപ്തമഗ്നിമയോऽപി വാ|| ഉപയുഞ്ജീത ന ത്വാര്താദാമിഷം കൃപണാജ്ജനാത്| പരോ ഭൂതദയാ ധര്മ ഇത്യാര്തേഷു ഭിഷഗ്വരഃ|| വര്തതേ യഃ സുസിദ്ധാര്ഥഃ സ സര്വമതിവര്തതേ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ബഹവഃ കല്പാഃ യസ്മിന് സമ്ഭവന്തി സ്വരസക്വാഥചൂര്ണാദ്യാസ്തദ്ബഹുകല്പം-വ്യാധീനാം നിവാരണക്ഷമം ന തു ലവണവദേകകല്പമ്| തദ്ധി സുഖമുപയുജ്യതേ| നാനാശക്തയോ ഹി സത്ത്വാഃ| ബഹവോ ഗുണാ യസ്യ ഗുരുമന്ദാദയസ്തദ്ബഹുഗുണമ്, അഥവാ യദനേകരോഗവിനാശനസമര്ഥമ്| സമ്പന്നം-സമ്പത്തിയുക്തം, ന വിപന്നമ്, പ്രശസ്തഭൂമിദേശജാതാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (ഹൃദയേ ക.അ.൧/൧)- "ധന്വേ സാധാരണേ ദേശേ സമേ സന്മൃത്തികേ ശുചൌ| ശ്മശാനചൈത്യായതനശ്വഭ്രവല്മീകവര്ജിതേ|" ഇതി| അഥവാ പാകസംസ്കാരാദിയുക്തമ്| യോഗ്യം-ദാതും യദ്യത്രാര്ഹതി തച്ച തത്ര യോഗ്യമ്| വ്യാധിദേശകാലദോഷദൂഷ്യദേഹവയോബലാദീന് ജ്ഞാത്വാ, യുജ്യതേ ദീയത ഇതി തദ്യോഗ്യം, രോഗസ്യ രോഗിണശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദ്രവ്യഗുണാനാഹ-ബഹുകല്പമിതി| ബഹവഃ കല്പാഃ സ്വരസാദയോ യസ്യ തദ്ബഹുകല്പമ്| ബഹവോ ഗുണാഃ ഗുരുമന്ദാദയോ യസ്യ തദ്ബഹുഗുണമ്| രസാദിസമ്പത്ത്യാ യദ്യുക്തം തത്സമ്പന്നമ്| ദേശകാലാദ്യുചിതം യോഗ്യമ്| ഔഷധമത്ര ദ്രവ്യം, ചികിത്സിതരൂപസ്യൌഷധസ്യാങ്ഗത്വായോഗാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അനുരക്തോ-ദൃഢഭക്ത ആതുരസ്യ| ശുചിഃ- കായവാങ്മനോവ്യാപാരൈര്ദുഷ്ടൈരപരാമൃഷ്ടഃ| ദക്ഷഃ- സര്വചേഷ്ടാസു ചതുരഃ| ബുദ്ധിമാന്- വിശിഷ്ടയാ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ, പ്രവീണ ഇതി യാവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പരിചാരകഗുണാനാഹ-അനുരക്ത ഇതി| അനുരക്തഃസ്നേഹലഃ| ശുചിദക്ഷൌ വൈദ്യവത്| ബുദ്ധിമാന്-പ്രാജ്ഞഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ആഢ്യോ-ധനവാന്| ഭിഷഗ്വശ്യോ-വൈദ്യായത്തഃ, തദുക്തകാരീ| ജ്ഞാപകോ-നിദാനാവസ്ഥാദീനാമാവേദകഃ, വൈദ്യം രോഗാഹാരവിഹാരാദീനാമന്വയവ്യതിരേകം ബോധയിതും സമര്ഥഃ| സത്ത്വവാന്-ധൈര്യയുതോ മോഹവര്ജിതഃ, ധൈര്യേണ പ്രായശ്ചിത്തവച്ചികിത്സാം കരോതി| അപി സമുച്ചയേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രോഗിഗുണാനാഹ-ആഢ്യ ഇതി| ആഢ്യോ-ധനവാന്| ഭിഷഗ്വശ്യോ-വൈദ്യാധീനഃ| ജ്ഞാപകഃ-സ്വാനുഭൂയമാനരോഗാവസ്ഥാനിരൂപണസമര്ഥഃ| സത്ത്വവാന്-രോഗൌഷധക്ലേശസഹഃ| ഇതി ഭിഷഗാദിപാദചതുഷ്ടയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹ ഉത്പന്നോ വ്യാധിഃ സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ, തഥാ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ| സര്വാണ്യൌഷധാനി യഃ ക്ഷമതേ സഹതേ തീക്ഷ്ണ്മധ്യമൃദുരൂപാണി നാനാദേശജാനി ശമനാനി തഥാ ശോധനരൂപാണി തഥാ വിഷക്ഷാരാദീനി| യൂനഃ- വയസ്യസ്യ, തരുണസ്യേത്യര്ഥഃ| പുംസോ- ന സ്ത്രിയാഃ| പുംഗ്രഹണം സ്ത്രീനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| യതസ്തസ്യാഃ സര്വദാ ഭീരുത്വമബുദ്ധിമത്ത്വം ച, അതോ യഥോക്താനുരൂപഗുണാഭാവഃ| സാ തു യസ്മാത്തീക്ഷ്ണോഷ്ണൌഷധാനി ന സഹതേ, സൌകുമാര്യാദിയോഗാത്| ജിതാത്മനോऽലോലുപസ്യ, ജിത ആത്മാ യേന, വിഷയാഭിലാഷം പരിഹരതഃ| അമര്മഗോ- ന മര്മസ്ഥഃ, മര്മാണി- ശിരോഹൃദയബസ്തിപ്രഭൃതീനി, തേഷു ഗച്ഛതീതി മര്മഗഃ, ന മര്മഗോऽമര്മഗഃ, ഹൃത്കണ്ഠാദിപീഡാകരണാസമര്ഥഃ| അല്പഹേത്വഗ്രരൂപരൂപ ഇതി| ഹേതുശ്ചാഗ്രരൂപം ച രൂപം ച താനി ഹേത്വഗ്രരൂപരൂപാണി, അല്പാനി ഹേത്വഗ്രരൂപരൂപാണി യസ്യ സ തഥാവിധഃ| ഹേതുര്നിദാനമ്, അഗ്രരൂപം- പൂര്വരൂപമ്, രൂപം- ലക്ഷണമ്, ഏതാന്യല്പാനി യസ്യ| അനുപദ്രവ ഇതി| ന വിദ്യതേ ഉപദ്രവോ യസ്യ, ഉത്പന്നസ്യ വ്യാധേരനന്തരം ജായതേ യോऽന്യോ വ്യാധിഃ, ന തല്ലക്ഷണഭൂതോऽപ്രധാനഃ, ന യഥാസ്വലക്ഷണഃ, തദുപക്രമനിരോധകഃ, സ ഉപദ്രവഃ| തഥാ ചാഗമഃ- "വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമവിഘാതീ ച സ ഹ്യുപദ്രവ ഉച്യതേ||" ഇതി| അതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിരിതി| ദൂഷ്യശ്ച ദേശശ്ച ഋതുശ്ച പ്രകൃതിശ്ച താ ദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതയഃ, അതുല്യാ ദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതയോ യസ്യ| അതുല്യാഃ- ന സദൃശാഃ| യഥാ- ദൂഷ്യേ മേദോമജ്ജാദൌ, അനൂപദേശേ, ശീതര്തൌ, ആതുരോ വാതപ്രകൃതിഃ, തസ്യ കുപിതം പിത്തം സുഖസാധ്യമിതി| അതുല്യദൂഷ്യോ യഥാ- ശ്ലേഷ്മണാ ശീതേന രക്തമുഷ്ണം ദൂഷിതമ്| അതുല്യദേശോ വ്യാധിര്യഥാ- അനൂപദേശേ പിത്തസമ്ഭൂതഃ| അതുല്യര്തുര്യഥാ- ശരദി കഫോദ്ഭവഃ| അതുല്യപ്രകൃതിര്യഥാ- പിത്തപ്രകൃതേഃ ശ്ലേഷ്മോദ്ഭവോ വ്യാധിഃ| നന്വതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിത്വാദസൌ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ യാപ്യോ വാ പ്രാപ്തഃ, ന സുഖസാധ്യഃ, അനേകസുഖോപക്രമസാധ്യത്വാത്| യതോ ദൂഷ്യാദീനാമതുല്യത്വാത്പരസ്പരമന്യ ഏവോപക്രമഃ| ഏകസുഖോപക്രമഃ സുഖസാധ്യോ വ്യാധിഃ| അത ഏവ സാധ്യയാപ്യപരിത്യാജ്യാ മേഹാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തവാതോത്ഥാഃ (ഹൃംഇ.അ.൧൦/൬)- "സമാസമക്രിയതയാ മഹാത്യയതയാപി ച" ഇത്യേവം നിര്ദിശതി| അത്രോച്യതേ| തഥാപ്രഭാവത്വാത്പ്രമേഹാഖ്യസ്യ വ്യാധേഃ, യദുത ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹഃ സമക്രിയത്വാത്സാധ്യഃ, പിത്തപ്രമേഹോ വിഷമക്രിയത്വാദ്യാപ്യഃ, മഹാത്യയത്വാച്ച വാതപ്രമേഹഃ പ്രത്യാഖ്യേയഃ| കിഞ്ച തുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിത്വാന്മഹാരമ്ഭോ നിഷ്പ്രത്യനീകോ വ്യാധിര്ജായതേ, അതോऽസൌ ന സുഖസാധ്യഃ| കുത്രചിദ്വ്യാധൌ തുല്യദൂഷ്യാദിരപി സുഖസാധ്യത്വേന ജ്യായാന്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ- "ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യത്വഹേതവഃ||" പാദസമ്പദീതി| ഭിഷഗാദീനാം ചതുര്ണാം പാദാനാം സമ്പത്സമൃദ്ധിഃ, തസ്യാം സത്യാം, അങ്ഗചതുഷ്ടയേ പരിപൂര്ണേ സതി| ഗ്രഹേഷ്വനുഗുണേഷ്വിതി| ഗ്രഹാഃ- സൂര്യാദയഃ, തേഷ്വനുഗുണേഷ്വനുകൂലരാശിസ്ഥിതേഷു ശോഭനസ്ഥാനഗതേഷു സത്സു| ഏകദോഷമാര്ഗ ഇതി| ദോഷശ്ച മാര്ഗശ്ച ദോഷമാര്ഗമ്, ഏകം ദോഷമാര്ഗം യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ദോഷോ- വാതാദിഃ| മാര്ഗസ്ത്രിവിധഃ ശാഖാദിര്വക്ഷ്യമാണോ ബാഹ്യാഭ്യന്തരമധ്യഭേദേന| തേനൈകേന വാതാദീനാമന്യതമേന ദോഷേണ യോ ജാതോ ന ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിര്വാ, തഥൈകേനാപി മാര്ഗേണ ബാഹ്യേന മധ്യേനാഭ്യന്തരേണ വാ ജാതഃ| നവോ- ന ജരഠഃ, അചിരോത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ| യസ്മാദ്വത്സരാതീതാ വ്യാധയോऽസാധ്യാഃ| സ തഥാവിധോ വ്യാധിഃ സുഖഃ- സുഖേന സാധ്യതേ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨, ചംഇ.അ.൮)- "സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്തമൌഷധമസാധ്യേ വ്യാധൌ നിഷേദ്ധും സാധ്യയാപ്യാസാധ്യവിവേകം കരോതി| തത്ര സാധ്യോ ദ്വിവിധഃ, സുഖഃ കൃച്ഛ്രശ്ച| തത്ര സുഖസാധ്യം ലക്ഷയതി-സര്വൌഷധേതി| സര്വൌഷധക്ഷമദേഹത്വാദ്യേകോനവിംശതിലക്ഷണോ രോഗഃ സുഖഃ-സുഖസാധ്യഃ| താനി ച ലക്ഷണാനി വിപര്യയാത്യന്താവിപര്യയാഭ്യാം സഹ ലിഖ്യന്തേ, കൃച്ഛ്രാദിഷൂപയോഗാത്| സവൌഷധക്ഷമദേഹജത്വം, കതിപയൌഷധക്ഷമദേഹജത്വം, ഔഷധമാത്രാക്ഷമദേഹജത്വമ്| ൧| യുവജത്വം, ബാലവൃദ്ധജത്വം, അതിബാലതിവൃദ്ധജത്വമ്| ൨| പുംജത്വം, സ്ത്രീനപുംസകജത്വം, ഗര്ഭിണീസൂതികാസ്ത്രീലക്ഷണനപുംസകജത്വമ്| ൩| വിഷയാനാസക്തേന്ദ്രിയജത്വം, വിഷയാസക്തേന്ദ്രിയജത്വം, അസദ്വിഷയാസക്തേന്ദ്രിയജത്വമ്| ൪| അമര്മഗത്വം, മര്മഗത്വം, പ്രാണഹരമര്മഗത്വമ്| ൫| അല്പനിദാനത്വം, ബഹുനിദാനത്വം, യാവദുക്തനിദാനത്വമ്| ൬| അല്പസമ്പ്രാപ്തിത്വം, ബഹുസമ്പ്രാപ്തിത്വം, യാവദുക്തസമ്പ്രാപ്തിത്വമ്| ൭| ഹേതുര്നിദാനം സമ്പ്രാപ്തിശ്ച| അല്പപൂര്വരൂപത്വം, ബഹുപൂര്വരൂപത്വം, യാവദുക്തപൂര്വരൂപത്വമ്| ൮| അല്പരൂപത്വം, ബഹുരൂപത്വം, യാവദുക്തരൂപത്വമ്| ൯| അനുപദ്ഗവത്വം, സോപദ്രവത്വം, യാവദുക്തോപദ്രവത്വമ്| ൧൦| ഉത്പാദകദോഷാപേക്ഷ്യാ വിപരീതദൂഷ്യത്വം, യഥാ-പിത്തജേ രസഗത്വമ്| തുല്യദൂഷ്യത്വം, യഥാ-പിത്തജേ രക്തഗത്വമ്| തുല്യാനേകദൂഷ്യത്വം, യഥാ-പിത്തജേ രക്തസ്വേദഗത്വമ്| ൧൧| വിപരീതദേശത്വം, യഥാ-കഫജേ ജാംഗലത്വമ്| തുല്യദേശത്വം, യഥാ-കഫജേऽനൂപഗത്വമ്| തുല്യദേശജന്മഗത്വം, യഥാ-കഫജേ ജന്മപ്രഭൃതിസേവിതാനൂപഗത്വമ്| ൧൨| അതുല്യര്തുത്വം, യഥാ-വാതജേ ശാരദത്വമ്| തുല്യര്തുത്വം, യഥാ-വാതജേ ഗ്രീഷ്മത്വമ്| തുല്യപ്രകോപര്തുത്വം, യഥാ-വാതജേ വാര്ഷികത്വമ്| ൧൩| വിപരീതപ്രകൃതിത്വം, യഥാ-പിത്തജേ കഫപ്രകൃതിത്വമ്| തുല്യപ്രകൃതിത്വം, യഥാ-പിത്തജേ പിത്തപ്രകൃതിത്വമ്| തുല്യനിന്ദ്യപ്രകൃതിത്വം, യഥാ-പിത്തജേ വാതപിത്തപ്രകൃതിത്വമ്| വാതസ്യ യോഗവാഹിത്വാത്| ൧൪| പാദസമ്പദ്ഭാവത്വം, പാദവികൃതത്വം, സര്വപാദവികൃതത്വമ്| ൧൫| അനുകൂലഗ്രഹത്വം, പ്രതികൂലഗ്രഹത്വം, പ്രതികൂലസര്വഗ്രഹത്വമ്| ൧൬| ഏകദോഷത്വം, ദ്വിദോഷത്വം, സര്വദോഷത്വമ്| ൧൭| ഏകമാര്ഗത്വം, അനേകമാര്ഗത്വം, സര്വമാര്ഗത്വമ്| ൧൮| അനതിക്രാന്തവത്സരത്വം, അതിക്രാന്തവത്സരത്വം, ബഹ്വതിക്രാന്തവത്സരത്വമ്| ൧൯|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- യോ ഗദോ രോഗഃ, ശസ്ത്രാദിസാധനഃ ശസ്ത്രാദിഭിഃ സാധ്യതേ, സ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രപ്രതീകാരോ മഹദ്ഭിരുപായൈഃ സാധ്യതേ തഥാ ചിരേണ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "കൃച്ഛ്രൈരുപായൈഃ കൃച്ഛ്രസ്തു മഹദ്ഭിശ്ച ചിരേണ ച||" ആദിഗ്രഹണേന ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിഷലേപാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| തഥാ, സങ്കരേ ച- തതഃ പൂര്വോക്താത്സാധ്യലിങ്ഗാത്സങ്കീര്ണത്വേ സതി- യോ ഗദ ഉപ്തന്നഃ, സോऽപി കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| തതസ്തസ്മാദുക്തസാധ്യലക്ഷണാദ്യഃ സങ്കരേ ദ്വിത്രിവിപര്യയേ സതി സ്ഥിതഃ| തഥാ ച- യുവാ ആതുരഃ കിന്തു ന വിജിതാത്മാ| വിജിതാത്മാ വാ കിന്തു രോഗോ മര്മസ്ഥാനഗഃ| സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹേ ജാതഃ കിന്തു വൃദ്ധഃ| കദാചിദ്യുവാ ന സര്വൌഷധക്ഷമോ ദേഹഃ| ഏവമനയാ ദിശാ സര്വമപ്യൂഹ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കൃച്ഛ്രസാധ്യം ലക്ഷയതി-ശസ്ത്രാദീതി| യോ ഗദഃ ശസ്ത്രാദിസാധനഃ, സ കൃച്ഛ്രഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| യശ്ച ഗദസ്തതസ്തേഭ്യഃ സുഖസാധ്യലക്ഷണേഭ്യോ ജാതേ സങ്കരേ സ്ഥിതഃ, സോऽപി കൃച്ഛ്രഃ| സുഖസാധ്യലക്ഷണസ്യ തദ്വിപര്യയേണ സഹൈകത്രാവസ്ഥാനം സങ്കരഃ| യഥാ-യുവജത്വസ്യ സ്ത്രീജത്വേന| ബാലജത്വസ്യ വൃദ്ധജത്വേന തു സഹാനവസ്ഥാനാന്ന സങ്കരഃ| ഏവം സര്വത്ര| അസ്യ ച സങ്കരത്രൈവിധ്യാത്ത്രൈവിധ്യമ്| അല്പവിപര്യയേ സങ്കരേ കൃച്ഛ്രഃ, തുല്യവിപര്യയേ കൃച്ഛ്രതരഃ, ബഹുവിപര്യയേ കൃച്ഛ്രതമഃ| തഥാ, ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധനത്വാത്ത്രൈവിധ്യമ്| ഏതേഷാം ഷണ്ണാം സങ്കരേ താരതമ്യം സ്വയമൂഹ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ബാഹുല്യേന വിപര്യയേ സാധ്യലക്ഷണവിപരീതത്വേ സത്യായുഷോ ജീവിതസ്യ ശേഷത്വാദക്ഷീണത്വാന്മാരയിതുമസമര്ഥഃ, പഥ്യൈരാഹാരവിഹാരൈര്യാപ്യോ യാപനീയഃ, നാസൌ പ്രത്യാഖ്യേയഃ| ഏതാവാനേവാസ്യ പ്രത്യാഖ്യേയാദ്വ്യാധേര്വിശേഷോ യദായുഃശേഷത്വം, യാപ്യസ്യ വ്യാധേരായുഃശേഷമാത്രം വര്ജയിത്വാ യദന്യത്തത്സര്വം സമാനം പ്രായേണാസ്യ ച പ്രത്യാഖ്യേയസ്യ വ്യാധേഃ| കസ്യ വിപര്യയേ സതി ? പ്രകൃതത്വാത്സുഖസാധ്യസ്യ| പഥ്യൈരാഹാരവിഹാരൈരഭ്യസനമഭ്യാസഃ പുനഃ പുനഃ കരണമ്, തസ്മാദ്ധിതാഹാരവിഹാരസേവനാദ്യാപ്യഃ| സ ച ചികിത്സായാമല്പം സുഖം ദത്ത്വാ പുനഃ സോऽല്പേനൈവ ഹേതുനാ പ്രതന്യതേ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "ദത്ത്വാല്പം സുഖമല്പേന ഹേതുനാ സ പ്രതന്യതേ| യാതി നാശേഷതാം രോഗഃ കര്മജോ നിയതായുഷഃ| പ്രപതന്നിവ വിഷ്കമ്ഭൈര്ധാര്യതേऽത്രാതുരോ ഹിതൈഃ"|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- യാപ്യം ലക്ഷത്വാദിതി| തത ഇത്യനുവര്തതേ| യോ ഗദഃ സുഖസാധ്യലക്ഷണവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ, സ യാപ്യഃ| നന്വൌഷധൈര്നിവര്തതേ ചേത്സാധ്യത്വം, നോ ചേദസാധ്യത്വം, കിമിദം തൃതീയം യാപ്യത്വം നാമേത്യത ആഹ-പഥ്യാഭ്യാസാത് ശേഷത്വാത്, പഥ്യസ്യൌഷധസ്യാഭ്യാസോ നിത്യസേവനം, തസ്മാദ്യച്ഛേഷത്വം തതോ യാപ്യഃ| ശിഷ്യതേ നിവര്തമാനോऽപി കാത്സ്ന്ര്യേന ന നിവര്തത ഇതി ശേഷഃ| സ ച നിഃശേഷാനിവര്തനാന്ന സാധ്യ ഏവ, കിഞ്ചിന്നിവര്തനാന്നാസാധ്യ ഏവ, കിന്തു സാധ്യാസാധ്യോ യാപ്യാഖ്യഃ| സ ച കിയന്തം കാലം യാപ്യ ഇത്യാഹ-ആ ആയുഷഃ, യാവദായുരസ്തി താവദ്യാപ്യഃ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨)- "ദത്ത്വാല്പം സുഖമല്പേന ഹേതുനാ സ പ്രതന്യതേ| യാതി നാശേഷതാം രോഗഃ കര്മജോ നിയതായുഷഃ|| പ്രപതന്നിവ വിഷ്കമ്ഭൈര്ധാര്യതേऽത്രാതുരോ ഹിതൈഃ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ന വിദ്യത ഉപക്രമഃ പ്രതീകാരോ യസ്യ സോऽനുപക്രമോऽചികിത്സ്യഃ, പ്രത്യാഖ്യേയ ഇതി യാവത്| കോऽസാവനുപക്രമഃ ? യോऽത്യന്തവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ| യോ ഗദോऽര്ഥാദ്യാപ്യലക്ഷണാദവശിഷ്ടായുഃ ശേഷരൂപാദത്യന്തവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ, സര്വക്രിയാപഥാതിക്രാന്തഃ, മജ്ജശുക്രാദിഗമ്ഭീരധാതുഗതഃ, മര്മസന്ധിസമാശ്രിതഃ, സോऽനുപക്രമ ഏവാചികിത്സ്യഃ, സാധയിതുമശക്യത്വാത്| തഥൌത്സുക്യാദികൃദിതി| ഔത്സുക്യം ച മോഹശ്ചാരതിശ്ച താഃ കരോതീത്യൌത്സുക്യമോഹാരതികൃത്| ഔത്സുക്യം വിഷയോത്കണ്ഠാ, മോഹോ- വൈചിത്യം ചിത്തനാശോऽജ്ഞാനമ്, അരതിരസുഖം ന കുത്രചിദവസ്ഥിതിഃ സ്ഥാനാസനാദിഷ്വനിര്വൃതിശ്ചേതസഃ, ഏതാവതോ യഃ കരോതി സോऽനുപക്രമഃ| തഥാ ദൃഷ്ടരിഷ്ട ഇതി| ദൃഷ്ടം രിഷ്ടം മരണഖ്യാപകം ചിഹ്നം യസ്മിന് സ ദൃഷ്ടരിഷ്ടഃ, ദൃഷ്ടമരണഖ്യാപകലക്ഷണോऽനുപക്രമ ഏവ| തഥാऽക്ഷനാശന ഇതി| അക്ഷാണീന്ദ്രിയാണ്യുച്യന്തേ| ചക്ഷുരാദീന്യപി നാശയതി സോऽക്ഷനാശനഃ, ഇന്ദ്രിയോപരോധീ രോഗോऽനുപക്രമോ യഃ ശീഘ്രമിന്ദ്രിയവിഘാതകൃത്| ഏവം പുരാ പരീക്ഷ്യ വ്യാധിചികിത്സാമാരഭേത| അന്യഥാऽവശ്യം സ്വാര്ഥാദിഹാനിമവാപ്നുയാദ്വൈദ്യഃ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "വ്യാധിം പുരാ പരീക്ഷ്യൈവമാരഭേത തതഃ ക്രിയാമ്| സ്വാര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമന്യഥാ ധ്രുവമാപ്നുയാത്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അസാധ്യം ലക്ഷയതി-അനുപക്രമ ഇതി| യോ ഗദഃ സുഖസാധ്യലക്ഷണാത്യന്തവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ, യശ്ച ഔത്സുക്യമോഹാരതികൃത്, യശ്ച ദൃഷ്ടരിഷ്ടഃ-ദൃഷ്ടമരണചിഹ്നഃ, യശ്ച അക്ഷനാശനഃ- സര്വേന്ദ്രിയവിഘാതീ, സ ചതുര്വിധോऽനുപക്രമ ഏവ സ്യാത്| നാസ്ത്യുപക്രമഃ പ്രതീകാരോ യസ്യേത്യനുപക്രമഃ| ഏവശബ്ദോ യാപ്യവ്യുദാസാര്ഥഃ| യാപ്യോऽപി നിഃശേഷാനിവര്തനാദനുപക്രമഃ, കിന്തു കിഞ്ചിന്നിവര്തനാത്സോപക്രമോऽപി| അയം ത്വനുപക്രമ ഏവ|| തസ്മാത്തത്രൌഷധം കുര്യാദിത്യര്ഥാദുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ഏവംവിധമാര്തമാതുരമുപക്രമ്യമപി ത്യജേത്പരിഹരേത്| ഭിഷഗ്ഭൂപൈര്ദ്വിഷ്ടം- ഭിഷഗ്ഭിസ്തഥാ ഭൂപൈ രാജഭിര്ദ്വിഷ്ടമ്, വൈദ്യാ രാജാനശ്ച യം ദ്വിഷന്തി| തഥാ, തേഷാം ദ്വിഷം-ശത്രും, ഭിഷഗ്ഭൂപാന്യോ ദ്വേഷ്ടി, തമപി ത്യജേത്| ദ്വിഷ്ടം-ശത്രും ചാത്മനഃ| ഹീനോപകരണമിതി ഉപകരണവികലം ഹീനചികിത്സാങ്ഗമ്| വ്യഗ്രം- കാര്യബഹുലമന്യകാര്യാപേക്ഷിണം കാര്യാന്തരാസക്തചേതസമ്| അവിധേയം- ഭിഷജഃ, തദാജ്ഞാം യോ ന കരോതി, തമപി ത്യജേത്| ഗതായുഷം- പരിക്ഷീണജീവിതമ്| ചണ്ഡം- സഹസാപകാരകരണബുദ്ധിം ക്രൂരകര്മാണമ്| ശോകാതുരം- സ്ത്ര്യാദിവിരഹോത്ഥേന ശോകേന ശുചാര്തമ്| ഭീരും- സഭയമ്| കൃതഘ്നം- യഃ കൃതോപകാരോऽപ്യപകാരം കരോതി| വൈദ്യമാനിനം- അവൈദ്യോऽപി യോ വൈദ്യമിവാത്മാനം മന്യതേ സ്വമതേനൈവൌഷധം കരോതി മൂഢഃ, തമപി ത്യജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആതുരവിശേഷേऽപ്യൌഷധം നിഷേധതി-ത്യജേദിതി| ഭിഷത്ഭൂപൈര്ദ്വിഷ്ടമാര്തം രോഗിണം ത്യജേത്| ഭിഷജശ്ച ഭൂപാശ്ച ഭിഷഗ്ഭൂപാഃ, തൈര്ദ്വിഷ്ടമ്-തേ യം ദ്വിഷന്തി| തേഷാം ദ്വിഷം-ഭിഷഗ്ഭൂപാന് യോ ദ്വേഷ്ടി| ദ്വിഷമാത്മാനം യോ ദ്വേഷ്ടി| ഹീനോപകരണം-ഔഷധസാമഗ്രീരഹിതമ്| വ്യഗ്രം-കാര്യാന്തരവ്യാകുലമ്| അവിധേയം-വൈദ്യസ്യാനധീനമ്| ഗതായുഷമുത്പന്നസ്ഥായിരിഷ്ടമ്| ഭീരും-വ്യാപദ്ഭയാത് ത്യക്തൌഷധമ്| കൃതഘ്നമുപകാരേऽപ്യപകാരിണമ്| വൈദ്യമാനിനം-അവൈദ്യോऽപി യ ആത്മാനം വൈദ്യം മന്യതേ| ഏഷാം സാധ്യാനാമപ്യൌഷധം ന കാര്യമിത്യര്ഥഃ| ഇതി സുഖസാധ്യാദിലക്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അസ്യ- അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയാഖ്യസ്യ, തന്ത്രസ്യ- തന്ത്ര്യന്തേ ധാര്യന്തേऽനേനായുര്വേദാര്ഥാ ഇതി തന്ത്രമ് തസ്യ, അധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ- അധ്യായാനാം സങ്ഗ്രഹഃ സംക്ഷേപ ഏകത്ര രാശീകരണമ്, അതഃ പരം- അസ്മാദൂര്ധ്വമ്, സുഖസ്മരണായ മയാ വക്ഷ്യതേ| സ൦-ഇമേ പൂര്വോക്താസ്ത്രിംശദധ്യായാഃ, സൂത്രസ്ഥാനമുക്തമ്| ആയുഷ്കാമശ്ച ദിനര്ത്വീഹേ ച രോഗാനുത്പാദനം ച ദ്രവശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഈഹാ ചര്യാ ചേഷ്ടേത്യേകോऽര്ഥഃ| തേന ആയുഷ്കാമീയോ ദിനചര്യാ ഋതുചര്യാ രോഗാനുത്പാദനീയോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോऽന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയോऽന്നസംരക്ഷാ മാത്രാശിതീയോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ രസഭേദീയോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോ ദോഷഭേദീയോ ദോഷോപക്രമണീയോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹഃ സ്നേഹവിധിഃ സ്വേദവിധിര്വമനവിരേചനവിധിര്ബസ്തിവിധിര്നസ്യവിധിര്ധൂമവിധിര്ഗണ്ഡൂഷാദിവിധി രാശ്ചോതനാഞ്ജനവിധിസ്തര്പണപുടപാകവിധിര്യന്ത്രവിധിഃ ശസ്ത്രവിധിഃ ശിരാവ്യധവിധിഃ ശല്യാഹരണവിധിഃ ശസ്ത്രകര്മവിധിഃ ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിധിഃ| സൂചനാത്സൂത്രമ്, സൂച്യതേऽനേന സകലതന്ത്രാര്ഥ ഇതി സൂത്രസ്ഥാനമ്, സകലസ്യ തന്ത്രസ്യ ശിരഃസ്ഥാനീയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഇത്യേഷ വ്യാധിപ്രതീകാരഃ സാമാന്യസംക്ഷേപാഭ്യാം വ്യാഖ്യാതഃ, ഏതാവാനേവാര്ഥോऽസ്മിന് ശാസ്ത്രേ വ്യാഖ്യേയ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഏവം ഹി ജ്ഞാതേ ശാസ്ത്രതാത്പര്യം ജ്ഞായതേ| ശാസ്ത്രേ ഹി കേചിദര്ഥാ വിധീയന്തേ, കേചിദനൂദ്യന്തേ, കേചിത്പ്രസ്തുതസിധ്യര്ഥം അപ്രസ്തുതാ അപ്യുച്യന്തേ| ശാസ്ത്രതാത്പര്യജ്ഞസ്തു വിധേയാദീന്വിവിച്യ ശാസ്ത്രാര്ഥം സുഖേന ഗൃഹ്ണാതി| അധ്യായസങ്ഗ്രഹോऽപി സുഖഗ്രഹണോപായഃ| തേനാധ്യായസങ്ഗ്രഹം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-തന്ത്രസ്യേതി| അതഃപരം-സങ്ഗ്രഹാനന്തരമ്| ആ൦ ര൦- അധ്യായാന് സങ്ഗൃഹ്ണാതി-ആയുഷ്കാമേതി| തത്ര ആയുഷ്കാമാദയസ്ത്രിംശദധ്യായാഃ, സൂത്രസ്ഥാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ശാരീരം ശാരീരസ്ഥാനമുച്യതേ| കിംസ്ഥാനമധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ| കേ പുനസ്തേ ? താനാഹ| തത്ര ഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരമ്| തസ്യ വ്യാപത് തദ്വ്യാപത് , തസ്യേതി ഗര്ഭപരാമര്ശഃ, ഗര്ഭവ്യാപച്ഛാരീരമ്| അങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരമ്| മര്മവിഭാഗം ശാരീരമ്| വികൃതിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരമ്| ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരമ്| ഏവമേതേ ഷഡധ്യായാഃ, ശാരീരസ്ഥാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗര്ഭാവക്രാന്ത്യാദയഃ ഷട്, ശാരീരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- സര്വരോഗനിദാനമ്| ജ്വരനിദാനമ്| രക്തപിത്തകാസനിദാനമ്| ശ്വാസഹിക്കാനിദാനമ്| രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനമ്| മദാത്യയാദിനിദാനമ്| അര്ശോനിദാനമ്| അതീസാരഗ്രഹണീദോഷനിദാനമ്| മൂത്രാഘാതനിദാനമ്| പ്രമേഹനിദാനമ്| വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനമ്| ഉദരനിദാനമ്| പാണ്ഡുശോഫവിസര്പനിദാനമ്| കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനമ്| വാതവ്യാധിനിദാനമ്| വാതശോണിതനിദാനമ്| ഇത്യേവം ഷോഡശാധ്യായാഃ, നിദാനസ്ഥാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സര്വരോഗനിദാനാദയഃ ഷോഡശ, നിദാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ചികിത്സിതസ്ഥാനം ദ്വാവിംശതിരധ്യായാഃ| ജ്വരചികിത്സിതമ്| രക്തപിത്തചികിത്സിതമ്| കാസചികിത്സിതമ്| ശ്വാസഹിക്കാചികിത്സിതമ്| രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതമ്| ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതമ്| മദാത്യയചികിത്സിതമ്| അര്ശശ്ചികിത്സിതമ്| അതീസാരചികിത്സിതമ്| ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമ്| മൂത്രാഘാതചികിത്സിതമ്| പ്രമേഹചികിത്സിതമ്| വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതമ്| ഗുല്മചികിത്സിതമ്| ഉദരചികിത്സിതമ്| പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതമ്| ശ്വയഥുചികിത്സിതമ്| വിസര്പചികിത്സിതമ്| കുഷ്ഠചികിത്സിതമ്| ശ്വിത്രകൃമിചികിത്സിതമ്| വാതവ്യാധിചികിത്സിതമ്| വാതശോണിതചികിത്സിതമ്| ഇമേ ദ്വാവിംശതിരധ്യായാശ്ചികിത്സിതസ്ഥാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ജ്വരചികിത്സാദയോ ദ്വാവിംശതിശ്ചികിത്സിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അത ഊര്ധ്വം കല്പസ്ഥാനമ്| അത്ര കല്പേ വമനകല്പഃ| വിരേചനകല്പഃ| വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിഃ| ബസ്തികല്പഃ| ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിഃ| ഷഷ്ഠോ ഭേഷജകല്പഃ| ഇത്യേവം ഷഡധ്യായാഃ, കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ - വമനകല്പാദയഃ ഷട്, കല്പസ്ഥാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അത ഉത്തരം, അതോऽസ്മാത്കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനാദൂര്ധ്വമുത്തരതന്ത്രമ്| ബാലോപചരണീയഃ| ബാലാമയപ്രതിഷേധഃ| ബാലഗ്രഹപ്രതിഷേധഃ| ഭൂതവിജ്ഞാനീയഃ| ഭൂതപ്രതിഷേധഃ| ഉന്മാദപ്രതിഷേധഃ| അപസ്മാരപ്രതിഷേധഃ| വര്ത്മരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| വര്ത്മരോഗപ്രതിഷേധഃ| സന്ധിസിതാസിതരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| തിമിരപ്രതിഷേധഃ| ലിങ്ഗനാശപ്രതിഷേധഃ| സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധഃ| കര്ണരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| കര്ണരോഗപ്രതിഷേധഃ| നാസാരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| നാസാരോഗപ്രതിഷേധഃ| മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| മുഖരോഗപ്രതിഷേധഃ| ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ശിരോരോഗപ്രതിഷേധഃ| വ്രണവിജ്ഞാനീയപ്രതിഷേധഃ| സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധഃ| ഭങ്ഗപ്രതിഷേധഃ| ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധഃ| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദശ്ലീപദാദിവിജ്ഞാനീയഃ| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിപ്രതിഷേധഃ| ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധഃ| ഗുഹ്യരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ഗുഹ്യരോഗപ്രതിഷേധഃ| വിഷപ്രതിഷേധഃ| സര്വവിഷപ്രതിഷേധഃ| കീടലൂതാദിവിഷപ്രതിഷേധഃ| മൂഷികാലര്കവിഷപ്രതിഷേധഃ| രസായനാധ്യായഃ| വാജീകരണാധ്യായ ഇതി| ഏവമേതേ ചത്വാരിംശദധ്യായാ ഉത്തരതന്ത്രമ്| തദിതി ബാലസ്യ പരാമര്ശഃ| ദ്വൌ ദ്വാവിതി വര്ത്മനി ദ്വൌ, സന്ധൌ ദ്വൌ, യഥാസംഖ്യേന| ത്രയ ഇതി ദൃക്തമോലിങ്ഗനാശേഷു പ്രത്യേകമേകൈകഃ| ഗ്രന്ഥ്യാദിക്ഷുദ്രരോഗഗുഹ്യരോഗേഷു പൃഥഗ്ദ്വയം പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വൌ| അനപത്യാനാമപ്രജാനാം പുംസാം ചത്വാരിംശോऽധ്യായോ ബീജപോഷണഃ ശുക്രവൃദ്ധിഹേതുരിതി| ഇത്യേവമനേന പ്രകാരേണ, സവിംശമധ്യായശതം ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈഃ സൂത്രശാരീരനിദാനചികിത്സാകല്പസിദ്ധ്യുത്തരതന്ത്രൈരുദീരിതമിതി ഭദ്രമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാന ആയുഷ്കാമീയോऽധ്യായഃ പ്രഥമഃ|| ൧||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ബാലോപചരണീയാദയശ്ചത്വാരിംശത്, ഉത്തരമ്| ആ൦ ര൦- ഇതി ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈര്വിംശമധ്യായശതമസ്മിന് ശാസ്ത്രേ ഉക്തമ്| അത്രായുഷ്കാമരോഗാനുത്പാദനദ്രവാദിശബ്ദാഃ ആയുഷ്കാമീയരോഗാനുത്പാദനീയദ്ഗവദ്ഗവ്യവിജ്ഞാനീയാദിസംജ്ഞാനാം ലക്ഷകാഃ| ദിനര്ത്വീഹാദിശബ്ദാഃ ദിനചര്യര്തുചര്യാദിസംജ്ഞാനാം വാചകാഃ| ശുദ്ധ്യാദയഃ-ശോധനാദിദ്രവ്യഗണാഃ| ദൃക്സേകഃ-ആശ്ചോതനമ്| ക്ഷാരാഗ്നികര്മിക ഏകോऽധ്യായഃ| മദാദയോ-മദാത്യയാദയഃ| വിശി-വിഡ്രോഗയോരതീസാരഗ്രഹണ്യോഃ| മൂത്രിതേ-മൂത്രരോഗയോഃ മൂത്രകൃച്ഛ്ര (മൂത്രാഘാത) പ്രമേഹയോഃ| ഭൂതഗേ-ഭൂതവിജ്ഞാനീയതത്പ്രതിഷേധയോഃ| വര്ത്മസു-വര്ത്മരോഗവിജ്ഞാനപ്രതിഷേധയോഃ| സന്ധിഷു-സന്ധിഗതരോഗവിജ്ഞാനപ്രതിഷേധയോഃ| ദൃഗാദിഷു ത്രയഃ, ന തു പ്രത്യേകമ്| സര്വഗാദിഷു ഷട്സു പ്രത്യേകം ദ്വൌ, വിജ്ഞാനപ്രതിഷേധഭേദാത്, വ്രണേ തു വ്രണസദ്യോവ്രണഭേദാത്| സര്വഗേ-സര്വാക്ഷിരോഗേ| ഭങ്ഗേ-അസ്ഥിഭങ്ഗേ| ഗ്രന്ഥ്യാദിപ്രഭൃതിഷു ത്രിഷു പൃഥക് ദ്വയം, വിജ്ഞാനപ്രതിഷേധഭേദാത്| അനപത്യാനാം ബീജപോഷണോ-വാജീകരണമ്| വിംശംവിംശത്യുത്തരമ്| ഇത്യധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| അധ്യായ ആയുഷ്കാമീയഃ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതഃ|| ൧||