1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0 - śrī mahāgaṇapatayē kurutē namaḥ| śrīānandinīmaṭhāya namaḥ| dīptyā yasyēndranīlōpalaśakalarajōnīlayā nīlitābhāṁ lakṣmīmuttaptabhāsvatkanakarucimapi sparśarōmāñcitāṅgīm| kālītyāśaṅkamānaḥ sphuradadharapuṭaścakrapāṇiḥ kilābhūdbhartā lōkasya śaśvatsa bhavatu bhavatāṁ bhūtayē padmanābhaḥ|| 1|| kō matsariṇi lōkē'sminvidvānkiñciccikīrṣati| kintu kaścidbhavētsādhustatō'yaṁ matpariśramaḥ|| 2|| śrīmanmr̥gāṅkatanayaṣṭīkāmaṣṭāṅgahr̥dayasya| śrīmānaruṇaḥ kē samyagdraṣṭuḥ padārthabōdhāya|| 3|| iha hi śāstrārambhē śāstraparisamāptayē sarva ēva sabhābhūṣaṇabhūtā nikhilajanajanitapramōdasaṁdōhā ruciraruciracitavacanacaṁdanacarcitaprabaṁdhāḥ prabaṁdhaviracanapravarā iṣṭadēvatānamaskāraṁ tantrakārā vidadhuḥ| tadayamapi tantrakārō'bhīṣṭadēvatānamaskārapuraḥsaraṁ tantramāriripsuridamāha-

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0 - rāga ādiryēṣāṁ tē rāgādayaḥ| ādiśabdēna dvēṣalōbhādiparigrahaḥ| rujantīti rōgāḥ| dēhamanasī santāpayantītyarthaḥ| nanu manaḥsthitatvānmana ēva tē rujantīti vaktuṁ yuktam| maivam| dēhamanōlakṣaṇayōrvastunōrādhārādhēyabhāvēna sthitatvāddvayōrapi santāpō yuktaḥ| yathā ādhēyēnāyōgōlakēna santaptēna tadādhārasya kaṭāhādēḥ santāpaḥ| ādhārēṇa ca kaṭāhādinā santaptēnādhēyasya ghr̥tādēḥ santāpaḥ| tadēvaṁ rāgādayō dvayaṁ rujantīti nyāyyamētat| tathā satatānuṣaktāḥ sarvakālaṁ prasr̥tāḥ, sahajā ityarthaḥ| aśēṣakāyaprasr̥tā aśēṣaścāsau kāyaścāśēṣakāyaḥ| tatra prasr̥tā anugatāḥ| yadvā'śēṣāśca tē kāyāścāśēṣakāyāḥ| sarvāṇi śarīrāṇi gajaturagōragādisambamdhīni tāni prakarṣēṇa sr̥tā gatāḥ| tathā aśēṣāḥ na vidyatē śēṣō yēṣāṁ tē'śēṣāḥ sarvē samūlāḥ| sabījā ityarthaḥ| tathautsukyamōhāratidāḥ| autsukyaṁ viṣayōtkaṇṭhā gatō'bhilāṣaḥ| mōhaḥ kāryākāryānabhijñatvam| aratiranavasthitiḥ| sthānāsanādiṣu| autsukyaṁ ca mōhaścāratiśca tā dadati yē rāgādayasta ēvam| tānēvaṁvidhān yō bhagavān jaghāna tasmai tathābhūtāyāpūrvavaidyāya namō'stu| taṁ pūjayāmītyarthaḥ| ata ēvāsāvapūrva āścaryabhūtō vaidyaḥ| anyō hi yō vaidyaḥ sa jvarādīnapyacirōtthitān rōgānētadviśēṣaṇaiuraparāmr̥ṣṭānna tathā hartuṁ samarthaḥ| kimuta rāgādīnasādhyalakṣaṇalakṣitān| tathā cāsādhyalakṣaṇam|(asminnēvādhyāyē ślō. 32)"anupakrama ēva syāt sthitō'tyantaviparyayē| autsukyamōhāratikr̥d" iti| yadvā na vidyatē pūrvō yasmādasāvapūrvaḥ| pūrvēbhyaḥ prathama ityarthaḥ| apūrvaścāsau vaidyō'pūrvavaidya ityarthaḥ| ēvaṁvidhaṁ cābhimatanamaskāraślōkaṁ viracayan granthakr̥dgranthasya rōgōpaśāṁtiḥ prayōjanamiti pratipādayati| tathā cāha carakamuniḥ (sū. a. 1|52)"dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam" iti| ēvaṁ ca dhātusāmyēna prayōjanēna prayōjanavadidaṁ tantram| tathā tatpāṭhāttadarthāvabōdhāttadvidhyanuṣṭhānācca ārōgyākhyasyōpēyasya tathābhimatasyāyuṣaḥ parasya puruṣārthasya mōkṣākhyasya ca paramārthata idamēva tantramupāyaḥ| asmāccōpāyōpēyalakṣaṇasambadhāt sambandhavadidaṁ tantram| tathā hētuliṅgauṣadhyākhyaskandhatrayamasyābhidhēyaṁ tēnābhidhēyēnābhidhēyavattantram| ēvaṁ ca granthakr̥tātra prayōjanasanbandhābhidhēyā yuktyaivōktāḥ| indravajrōpēndravajrāviracitatvādupajātivr̥ttam| yathā, "anantarāpāditalakṣmaśōbhau pādau bhavētāṁ vividhairvikalpaiḥ| yāsāmimāvanyayatiprapañcau smr̥tāḥ smr̥tijñairupajātayastāḥ||" iti| sarvatraiva cātra tantrē'nuṣṭubhā samānīpramāṇīvitānādibhēdabhinnatayā viracanam| yatpunaravasarāntarē vr̥ttāntaraviracanamiha tatsalakṣaṇaṁ vyañjayiṣyāmaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śrīgaṇēśāya namaḥ| pr̥ṣṭhē kūrmatayā caturbhujatayā dōrmaṇḍalē mandaraṁ ruddhvā kṣīrasamudramōṣadhibhr̥taṁ nirmathya niṣpāditaiḥ| ānītairamr̥tairbhiṣaktamatayā yōṣittayā pāyitairdēvānāmajarāmaratvamakarōttasmai namō viṣṇavē||1|| hēmādriṇā caturvagacintāmaṇividhāyinā| taduktavratadānādisiddhyāṅgārōgyasiddhayē||2|| kriyatē'ṣṭāṅgahr̥dayasyāyurvēdasya sugrahā| ṭīkā carakahārītasuśrutādimatānugā|| 3|| carakē haricandrādyaiḥ suśrutē jaijjaṭādibhiḥ| ṭīkākārairna nirṇātamiha hēmādgiṇōditam|| 4|| dēśabhraṁśabhayādvicālya layinaḥ snēhaiḥ pratāpaiḥ paraṁ pradrāvya prasr̥tān pravēśya paritō durgōdaraṁ drāktataḥ| ūrdhvādhōgati nirgamayya madanairdantyādibhirvidviṣō dōṣānadraḍhi rāmarājyamagadaṅkārēṇa hēmādriṇā|| 5|| hēmādrirnāma rāmasya rājñaḥ śrīkaraṇēṣvadhi| nanūbhau bhagavanniṣṭhaṣāṅguṇyakaraṇēṣvadhi|| 6|| sarvēṣāṁ dvīpavarṇāṇāṁ mēruruttarataḥ sthitaḥ| tadastu sarvōttaratā hēmādrau dr̥śyatē yataḥ|| 7|| sēvyā hēmādriṭīkēyamāyurvēdarasāyanam| āyurvēdātmanāṁ puṁsāṁ nirdōṣatvam hi nānyathā||8|| aṣṭāṅgahr̥dayaṁ mukhyamanuktē'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ| tantrāntarāṇi cōktāni vaiṣamyē vivr̥tāni ca||9|| āyurvēdaṁ vyācikhyāsuḥ śrīvāgbhaṭācāryaḥ prathamaślōkēnēṣṭadēvatāṁ namaskarōti-rāgādirōgāniti| sa cāpūrvavaidyaḥ| apūrvatvaṁ ca adbhutaśaktitvam| tacca jvarādivilakṣaṇānāṁ rōgāṇāṁ ghātēna| tē ca rāgādayaḥ| śuddhasya cētasō rajastamōbhyāṁ rañjanaṁ rāgaḥ| tadādayastanmūlāḥ kāmakrōdhādayaḥ| jvarādivilakṣaṇatvamēvāha-satatānuṣaktān, sarvakālamātmanā sambaddhān| nanu, jvarādayō'pi kulōdbhavāḥ ēvamityata āha-aśōṣakāyaprasr̥tān, yāvantyātmanaḥ śarīrāṇi tāni sarvāṇyabhivyāpya sthitān| nanu, kulōdbhavā api kuṣṭhārśōmēhādyā anantavyaktibhēdēnaivamityata āha-aśēṣān, sarvānēva yugapatpratidēhaṁ sthitān| nanu, satkāryavādināṁ matē jvarādayō'pi sūkṣmarūpēṇaivamityata āha-autsukyamōhāratidān, autsukyam avicāryakāryapravr̥ttiḥ, mōhō vicārāśaktiḥ, aratiḥ asantōṣaḥ tā dadatyātmanaḥ samarpayantīti tathā| autsukyādīni svakāryaṇyadbhutāni samarpayantaḥ sarvē sarvadēhēṣu sarvadā ātmānaṁ klēśayantīti jvarādivilakṣaṇā ēva rāgādirōgāḥ| jaghānēti mōkṣaśāstrapraṇayanēna vadhōpāyaṁ darśitavān| na tu svayaṁ hatavan| tathā hyadhunā kāmādyadarśanaṁ syāt||

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- athēti| athaśabdō'sminmaṅgalādhikārānantaryēṣu draṣṭavyaḥ| maṅgalādīnāṁ hi śāstrāṇāṁ tadadhyētr̥̄ṇāṁ niṣpratibandhā pravr̥ttirabhiprētārthasādhanāya jāyatē| athaśabdaścāyaṁ maṅgalārthaḥ| tathā cōktam-"ōṅkāraścāthaśabdaśca dvāvētau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṁ bhitvā viniryātau tēnēmau maṅgalau smr̥tau||"iti| atō'dhikārē| āyuṣkāmīyaṁ śāstramadhikriyatē yāvadata ūrdhvaṁ pratanyatē ātantraparisamāptēstatsarvamāyuṣkāmīyaṁ vēditavyam| ata ānantaryē ca| namaskārādanantaramāyuṣkāmahitaṁ vyākhyāsyāma iti| kathaṁ punarēkasyaiva tantrakārasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanaṁ yujyatē| brūmaḥ| "asmadō dvayōśca" ityēkatvē'pi bahuvacanavidhānādabhilaṣantīti| yuktamēvātraikasminnapi bahuvacanam| āyuḥ śarīrēndriyasatvātmasaṁyōgaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 1|41)-| "śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam| nityagaṁ cānubaddhaṁ ca paryāyairāyurucyatē||" iti| ētītyāyuḥ| santataṁ yātītyarthaḥ| ēvaṁvidhaṁ gatvarasvabhāvamapi hitāhāravihārasēvādibhirahitavarjanēna ca kathamētat sthirībhavēdityēvaṁ kāmayantē yē tē āyuṣkāmāḥ| tēbhyō hita āyuṣkāmīyaḥ| sa punarāyurvēdāgamādiprakaraṇasamudāya āyuṣkāmayamānēnētyādikaḥ| āyuṣkāmīya iti isusōḥ sāmarthyē iti ṣādēśaḥ| tasmai hitamiti chaḥ| āyuṣkāmīyaśabdō'dhyāyaviśēṣaṇārthō nīlōtpaladalavat| bahuṣvadhyāyēṣu satsu katamamadhyāyaṁ vyākhyāsyāma āyuṣkāmīyamiti| adhikr̥tō'dhyāyanāyētyadhyāyastaṁ vyākhyāsyāmaḥ vividhaprakārēṇa viśēṣēṇa vā kathayiṣyāmaḥ| āyuṣkāmaiḥ pūrvaṁ dr̥ṣṭatvādasyādhyāyasyāyuṣkāma iti saṁjñā| arthagatimadhikr̥tyādhyāya iti nāma| tathā cōktam| (ca. sū. a. 30|65)- "adhikr̥tyēyamadhyāyanāmasaṁjñā pratiṣṭhitā" iti| tatra padasamudāyō vākyaṁ vākyasamudāyaḥ prakaraṇaṁ, prakaraṇasamudāyō yaḥ, sō'dhyāyaḥ, adhyāyasamudāyaḥ sthānaṁ, sthānasamudāyastantramiti| viśabdō nānārthaḥ| āṅabhividhau| uttarākhyaścāyamalaṅkāraḥ| tasya hi lakṣaṇam| (kāvyālaṅkārē a, 7|93)- "uttaravacanaśravaṇādunnayanaṁ yatra pūrvavacanānāṁ kriyatē taduttaraṁ syāt" ityādi| tatō'nēna vākyēna śiṣyavacanamīdr̥śamunnīyatē| saṁsārē'sminnamī prāṇinō nānārōgānīkābhibhūtāstrātāramalabhamānāścaturvargād bhraśyantē| tatkō nu bhagavannatrōpāyaḥ syāditi kr̥tapraśnō guruḥ pratijajñē, athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāma iti| atha śiṣyavacanānantaram| atō hētōryasmādayaṁ śiṣyaḥ śrutakulaśīlādisaṁpannō dhīmēdhāguṇabhūṣaṇabhūtaśca| vi vividhaiḥ prakāraiḥ ā śiṣyabōdhōtpattēḥ| āyuṣkāmīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmō varṇayiṣyāmaḥ| nanu kīdr̥śaṁ tadvividhaprakāramākhyānam| brūmaḥ| padataḥ, tadarthataḥ, prayōjanataḥ, cōdyataḥ, parihārataḥ, sambandhābhidhēyataśca| padatō yathā, āyuritīdaṁ padam| tadarthatō yathā ētītyāyuḥ| prayōjanatō yathā, atraiva dharmārthasukhasādhanam| cōdyatō yathā, nanu kathamētatkēvalaṁ dharmārthasukhasādhanamiti vaktuṁ pāryatē| yatō'syāyuṣaḥ karmaiva kēvalaṁ dharmasādhanamiti vaktuṁ nō pāryatē| yatō'syāyuṣaḥ paripālanārthaṁ viśastāḥ kākagr̥dhrabhāsādayō rājayakṣmacikitsitē bhōjyā ityuktam| abhakṣyāścaitē| śrutismr̥tyōrabhakṣyatvēnōktatvāt| ēvamabhakṣyabhakṣaṇāddhiṁsayā ca pāpayōgaḥ| tadyōgāccādharmasādhanaṁ na dharmasādhanamiti| parihāratō yathā, atraivaṁ parihārō yajñādhikāriśarīranimittaṁ kākādīnāṁ viśasanaṁ bhakṣaṇaṁ vidhīyamānaṁ nādharmāya| itarathā krīḍārthaṁ kriyamāṇamadharmāyaiva| tathā ca kākādayō'pi tatsādhanōpayōgāddharmēṇa tatphalēna sambadhyantē yajñiyā iva paśavaḥ| tadēvamāyuṣō dharmasādhanatvaṁ sthitam| sambandhābhidhēyau tūktāvēva| nanu santyēvānyānyapi maharṣipraṇītānyāyurvēdatantrāṇi, kimanēna tantrēṇa kr̥tēnēti| atra brūmaḥ| aparatantrāṇāṁ sāvadyatvādidamucyatē| anyāni hi tantrāṇi sadōṣāṇi| tathā hi| yadētattāvadbhagavatā carakamuninā praṇītaṁ tantraṁ ratnākara iva ganbhīryātiśayayōgāddurbōdham| tasyāpi sadōṣatāṁ prakaṭayanti vācāṭāḥ| tathā hyādau tatsūtram| athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāma iti| atra dīrghañjīvitīya iti śāstrādāvayuktam| yatō (ca. sū. a. 1 ślō. 3) dīrghaṁ jīvitamanvicchannityasyānukaraṇaṁ dīrghañjīvitamiti| sō'sminnadhyāyē'stīti chaḥ| tasyādhyāyānuvākayōrluki sati dīrghañjīvitamiti prāpnōti| tadidamaviditaparamārthaśabdasvarūpāṇāṁ vacanam| tathāhi| adhyāyānuvākayōrityādau sūtrē vikalpēna cāyaṁ lugiṣyata iti jagāda jayādityaḥ| tēna lukaḥ pākṣikatvādatra luk na bhavatītyēvaṁ yuktamuktamidam| dīrghaśabdēna guṇō'bhidhīyatē jīvitaśabdēnāpi guṇa ēva| tasmāddvayōrapi guṇatvādādhārādhēyabhāvō na yuktaḥ, yatō guṇāśrayō nōkta iti| tathā ca vaiśēṣikāḥ| nirguṇā guṇā iti| atha kālaśabdaṁ luptasvarūpaṁ nirdiśya dīrghajīvitīyaśabdō nirdiśyatē tadā yuktamēvaitat| tathā indriyōpakramaṇīyē'dhyāyē chapratyayōtpattiḥ kathamēvaṁ vidhīyatāṁ yatō'sminnadhyāya indriyōpakramaṇaśabdō nāstyēva| ēvamapāmārgataṇḍulīyē'pāmārgataṇḍulaśabdasyābhāvācca pratyayōtpattirdurlabhā| tathā divyāmbhasō gāṅgasamudrabhēdaḥ parīkṣā ca nōktā| pratyuta tatra paṭhyatē| (ca. sū. a. 27|191)- "jalamēkavidhaṁ sarvaṁ patatyaindraṁ nabhastalāt| tatpatatpatitaṁ caiva dēśakālāvapēkṣatē" iti| tathā nālikērōdakasya guṇā nōktāḥ| tathā, apakvakvathitakṣīrasya svarūpaviśēṣō nōktaḥ| tathā kaṣāyē kiyadauṣadhaṁ kimavaśēṣaṁ kvathanīyamityādi ca nōktam| miśrakē snēha ēvamabhyadhādasau| "trivr̥ttāṁ triphalāṁ dantīṁ daśamūlaṁ palōnmitam| caturguṇaṁ jalaṁ dattvā" ityādi| tadēṣāmauṣadhānāṁ kiyanmānamapi salilēnaitāvatā kīdr̥śaṁ kimuta kvāthaniryāsāviti| tathā kvathitaśītatōyamapi kiyatā pākēna pathyaṁ bhavatīti nōktam| mudgō grāhīti ca nōktam| tathā ca tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|22)-"kaṣāyamadhurō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ ślēṣmapittaghnō mudgāḥ sūpyōttamō mataḥ||" iti| tathā vāstukādīnāṁ laghutvaṁ nōktam| tathāca tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|85)- "pāṭhāsuṣāsaṭhīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇakam| vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam||" iti| tathēkṣuvargē, (ca. sū. a. 27|234)- " śaityātmasādānmādhuryātpauṇḍrakādvāṁśikō varaḥ" ityasāvabhyadhāt| pauṇḍrakaśca vāṁśikādvara iti suprasiddhamētat| atra mativaibhavādbhaṭṭārakahariścandrau vyākhyāviśēṣamavōcatām| yathā pauṇḍrakādvāṁśikō'vara iti| ēvaṁ caitadupapannamēva| tadēvamātrēyasyāpi tantrē yatō bahavō dōṣā udbhāvyantē, tataḥ kā gaṇanā tantrāntarāṇām| tathā vēdōtpattiriti saṁjñā tantrē'sminsadōṣatvānna kr̥tā| tathā hi| āyuṣō vēda āyurvēdaḥ, tasyōtpattirāyurvēdōtpattiriti bhavitavyam| atra kēcidāhuḥ| āyuḥśabdalōpaṁ kr̥tvēha nirdēśaḥ kr̥taḥ| ēvamapi sati lōpastāvadamaṅgalaḥ| sō'pyāyuṣaḥ sa ca śāstrādau| ityanyāyyaivaiṣā saṁjñā| kiṁca vēdōtpattirityētadapi tāvadvaktuṁ na yujyatē, nityatvādasya vēdasya| nityō hyayamāyurvēdaḥ| āyuḥsantānādinityatvāt| tathā hyāyuḥsaṁtānaḥ| sarvaprāṇisaṁvēdyaśarīrāparaśarīragō manaḥprabandhanityatayā nityaḥ| asya nityatvādāyurvēdō'pi nityaḥ| nityatvāccāsyōtpattimattvaṁ vaktumayuktam| nanvavabōdhōpadēśābhyāmutpattirasyōpalabhyatē| yataḥ prāgupadēśānnāsāvupalabhyatē| ata upadēśānantaramupadēśadvārēṇōpalabhyatē| tasmādavabōdhōpadēśāvasyōtpattikāraṇatvēna kalpayitvōtpattimattvamasyōcyata iti kaiścidūcē| naitadyuktam| yataḥ satō bōdhōpadēśau stō nāsataḥ| tathā cācaṣṭē lōkaḥ| amunā guruṇā chātrāyōpadiṣṭaṁ śāstramidamiti| sata ēvōpadēśāvabōdhau staḥ| tasmānnāvabōdhōpadēśāvasyōtpattikāraṇamityatō'pi hētōrvēdōtpattisaṁjñētyayuktā| iti saṁjñānāṁ sāvadyatvaṁ nirūpya niravadyāyuṣkāmīyasaṁjñā hi tantrē kr̥tā| yayōccāritamātrayaivā'śēṣastantrārthaḥ prakāśyatē| pratisthānaṁ ca yō'dhyāyaḥ prathamastatsaṁjñayā sthānārthaḥ| anyē ca yē'dhyāyāstantrē'smiṁstatsaṁjñābhiryathāsvatantramarthajātaṁ prakāśayanta iti| idamidānīṁ pr̥chyatē tantrakāraḥ| yadasmiṁstantrē kiṁciducyatē sma bhavadbhistatsvabuddhiparikalpitamuta nētyāha| sa0 - itiśabda ēvamarthē| yathā iti ha sma, tānāha| haśabdō'nukampāyām| brūdhātōḥ sma upapadē bhūtānadyatanaparōkṣē 'laṭ smē' iti laṭa āhādēśaḥ| atrērapatyamātrēyaḥ| 'itaścāniñaḥ' iti ḍhak| ātrēya ādiryēṣāṁ dhanvantariprabhr̥tīnāṁ ta ēvam| mahāntaśca tē r̥ṣayaśca maharṣayaḥ| mahatvaṁ tajjñānātiśayayōgāt| tēnāyamarthō'nēna kāraṇēnānukampayā, na tu phalākāṅkṣayā, bhagavanta ātrēyādayō maharṣayō'bruvan| nāsmābhiḥ svamatiparikalpitaṁ kiñcidapyatrōktam| kēvalaṁ dūtasandēśavacananyāyēna yugānurūpaḥ kramamātrō'nyathā kr̥ta ityarthaḥ| tathā cāsyaivasaṅgrahē- (sū. a. 1) "na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam| tē'rthāḥ sa granthasandarbhaḥ saṁkṣēpāya kramō'nyathā" iti| tadēvamāgamaprāmāṇyamasya tantrasyētyuktaṁ bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āyuṣkāmīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē athēti| atha svēṣṭadēvatānamaskārānantaram| atō hētōrvyākhyēyaḥ| yatō'yamāyurvēdō vyādhipratīkāravyākhyānam| āyurvairiṇō hi vyādhayaḥ| vyākhyā ca sāmānyaviśēṣābhyāṁ saṁkṣēpavistarābhyāṁ ca kr̥tā sugrahā bhavati| tatrādau vyādhipratīkārasya sāmānyasaṁkṣēpavyākhyārthamayamadhyāyaḥ, āyuṣkāmahitatvācca āyuṣkāmīyaḥ| nanvēvaṁ cētsarvē'pi āyuṣkāmīyāḥ| satyaṁ, kintu prathamō'yamadhyāyō maṅgalārthā cēyaṁ saṁjñā| maṅgalādīni ca śāstrāṇi prathanta ityasyēyaṁ saṁjñā kr̥tā| anyēṣāṁ tu vyākhyēyārthānurūpā dinacaryādisaṁjñāḥ kariṣyati| ā0 ra0- ātmakr̥tiṁ pramāṇayati-iti hēti| prāmāṇyaṁ cāptavākyatvāt| āptāścātrēyādayō maharṣayaḥ| tē ca, iti ha ēvamēva, āhuḥ sma uktavantaḥ, yathā vayaṁ vakṣyāmaḥ| tēna vayamapyāptāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- āyurvēdayati jñāpayati prakr̥tijñānarasāyanadūtāriṣṭādyupadēśādityāyurvēdaḥ| tasyōpadēśā āyurvēdōpadēśāḥ| upadiśyanta āyurvēdārthā upapattibhirityupadēśā āyurvēdatantrāṇi| tēṣu paramādaraḥ pāṭhāvabōdhānuṣṭhānarūpa utkr̥ṣṭō yatnaḥ kāryaḥ| āyurvēdōpadēśēṣviti bahuvacananirdēśādayamarthō bōdhyatē| bahuṣvāyurvēdatantrēṣu yatnaḥ kāryaḥ| anēkāyurvēdāvalōkanāddhi cikitsāyāṁ vaidyasya na manāgapi sandēhō jāyatē| kiṁ kurvatā puruṣēṇa-āyuḥ kāmayamānēna jīvitamabhilaṣatā| kimbhūtamāyuḥ, dharmārthasukhasādhanam| dhriyatē lōkō'nēnēti dharmaḥ| arthyatē yācyata ityarthaḥ| sukhaṁ dvividham, tādāttvikamātyantikaṁ ca| tādātvikaṁ kiyatkālāntarāsthāyitvātsukhāvabhāsaṁ, na paramārthataḥ sukham| tathā cōktam- (ca. sū. a. 28/37) 'tādātvasukhasaṁjñēṣu bhāvēṣvajñō'nurajyatē'| iti| tadētatsaṁjñāmātrēṇa sukhaṁ na tvatyantamiti pradarśayituṁ sukhasaṁjñēṣviti muninōktam| ātyantikaṁ sukhaṁ mōkṣākhyaṁ, yatra na duḥkhānāṁ ślēṣaḥ| tēṣāṁ sādhanamupāyō dharmārthasukhasādhanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prēkṣāvatpravr̥ttyarthaṁ prayōjanādhikāriṇau darśayati-āyuriti| prayōjanaṁ cāyuḥ| tasya ca prayōjanatvaṁ dharmārthasukhasādhanatvāt| sukhaṁ kāmō mōkṣaśca| ata ēva yaḥ āyuḥ kāmayatē sō'tra adhikārī| tēna ca, āyurvēdōpadēśēṣvasmadvākyēṣu, paramatyartham, ādarō vidhēyaḥ pāṭhāvabōdhānuṣṭhānairyatitavyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- brahmētyādi| brahmā āyuṣō vēdaṁ smr̥tvā prajāpatiṁ dakṣamajigrahad avābōdhayat| smr̥tvētyanēnaitadgamayati brahmaṇaḥ smartr̥tvamēvātra na kartr̥tvam| nityatvādāyurvēdasya| nityatvaṁ cāsya prāk pratyapādi| grahērṇyantasyātra buddhyarthatvāt prajāpatiśabdasya gatibuddhītyādinā karmasaṁjñā| sa prajāpatiraśvināvajigrahat| tau sahasrākṣamindramajigrahatāmiti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ| sa śakrō'triputrādikān munīn bōdhayāmāsa| atriputra ātrēya ādiryēṣāṁ dhanvantarinimikāśyapādīnāṁ ta ēvam| tē cātrēyādayō'gnivēśādikānajigrahan| tē tvagnivēśādayaḥ ṣaṭ pr̥thak pratyēkaṁ tantrāṇi śāstrāṇyagnivēśabhēḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇināmābhidhēyāni tantrāṇi tēnirē vistāritavantaścakruḥ| tantryantē dhāryanta āyurvēdārthā ēbhiriti tantrāṇi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- āyurvēdasya śabdāntarānabhidhēyatvaśaṅkāṁ nirākartuṁ purāvr̥ttaṁ darśayati-brahmā smr̥tvēti| brahmā ayurvēdaṁ sbhr̥tvā prajāpatiṁ dakṣamajigrahat grāhitavān, adhyāpitavānityarthaḥ| āyuṣō vēdamityasamāsakaraṇamāyurvēdalakṣaṇapratipādanārtham| āyuṣaḥ sambandhī vēda āyurvēda iti| sambandhaśca pālyapālakalakṣaṇaḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sūṁ aṁ 1)-"āyuṣaḥ pālakaṁ vēdamupavēdamatharvaṇaḥ" iti| sa prajāpatiraśvināvāyurvēdamajigrahat| tāvaśvinau sahasrākṣamajigrahatām| sa indrō'triputrādikān munīnajigrahat| tē'triputrādayō'gnivēśādikān munīnajigrahan| tē punaragnivēśādayaḥ, pr̥thak pratyēkaṁ, tantrāṇi śāstrāṇi, tēnirē viracayāñcakruḥ| saṁkṣēpārthamāyurvēdaṁ śabdāntarairabhidadhurityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tēbhya iti| tēbhyō granthēbhyō'tiviprakīrṇēbhyō vikṣiptēbhya uccāvacōktārthatayaivētaścētaśca gatēbhyaḥ| ata ēva kaścidēvārthaḥ kasmādēva tantrāntarājjñāyatē| yathā śalyacikitsā suśrutapraṇītāttantrādēvāvagamyatē na tathāgnivēśādikāt| ūrdhvāṅgacikitsā ca janakapraṇītāttantrādyathāvagamyatē na tathā suśrutapraṇītāt| ataḥ prāyō bāhulyēna sāratarōccayaḥ kriyatē| uccīyantē saṅgr̥hyantē vikṣiptāḥ padārthā anēnētyuccayaḥ| yathā vā yavādīnāṁ bahukṣētrajātānāmēkasmin sthānē uccayō rāśīkr̥tya sthāpanaṁ vidhīyatē tathēha sāratarāṇāmuccayaḥ| sārataragrahaṇēnaitaddyōtayati, saṅgrahēṇaiva sārāṇāmuccayaḥ kr̥taḥ| anēna tathā sāratarāṇāṁ pradēśānāmuccayaḥ kriyata iti| kiṁ nāma aṣṭāṅgahr̥dayam| ētacca sānvayārthamasya nāma| yathā śarīrasya sarvāvayavēbhyaḥ pradhānadēśō hi hr̥dayam, tathēdamaṣṭāṅgāyurvēdasya pradhānabhūtatvād hr̥dayamiva hr̥dayam| tathā ca tantrāntē vakṣyati (u. a. 40|88)- hr̥dayamiva hr̥dayamētadityādi| aṣṭau ca tānyaṅgānyaṣṭāṅgāni, tēṣāṁ pratyēkaṁ hr̥dayaṁ, sāratarasaṅgrahaṇāt| kīdr̥śamaṣṭāṅgahr̥dayam| nātisaṁkṣēpavistaram| saṁkṣēpaśca vistaraśca saṁkṣēpavistarau, atiśayēna saṁkṣēpavistarau yatra na, tannātisaṁkṣēpavistaram| atiśabdasyātra pratyēkaṁ sambandhaḥ| atisaṁkṣēpaṁ kiñcittantraṁ yathā siddhasārādi, kiñciccātivistaraṁ yathā saṅgrahādi| idaṁ tu tantraṁ nātisaṁkṣēpavistaram| atisaṁkṣēpōktaṁ svalpadhiyāṁ nōpakr̥tayē| tēṣāṁ hi yathōktāgamamātraṁ śrēyaḥ, na tu vākyārthaparyālōcanādadhikaḥ parāmarśaḥ| ativistīrṇaṁ tu pāṭhāvabōdhānuṣṭhānaistēṣāṁ duḥśakyaṁ syāt| tasmādalpamadhyōttkr̥ṣṭabuddhiśiṣyahitārthaṁ tantramētaduddiṣṭam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- agnivēśādiśāstrēṣu satsvapi svaśāstrasyōpayōgaṁ darśayati-tēbhya iti| sāratarōccayaḥ kriyatē, mayēti śēṣaḥ| sāratarāṇāṁ bahūpayōgānāmarthānāmuccayaḥ| uccīyantē ēkatra kriyantē vyastā arthā asminnityuccayaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi mahākaṣāyasaṅgrahādiṣu pradēśēṣvēvamityata āha-aṣṭāṅgahr̥dayam| aṣṭāṅgasyāyurvēdasya hr̥dayaṁ sarvārthādhiṣṭhānam| saṁjñācēyamasya śāstrasya| vakṣyati hi (u. aṁ. 40/88)-"hr̥dayamiva hr̥dayamētatsarvāyurvēdavāṅmayapayōdhēḥ" iti| sarvēṣu pradēśēṣu sāratarōccaya ityarthaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi kvacillēśēna kvacitkārtsnyēnēti sarvatra sāratarōccayarūpāṇītyata āha-nātisaṁkṣiptavistr̥tam, atisaṁkṣēpātivistararahitaṁ sarvatra saṁpūrṇam| nanu nyūnapūraṇasya nirmūlatvādaprāmāṇyamityata āha-tēbhyaḥ,agnivēśādiśāstrēbhya ēvōccayaḥ kriyatē| nanvēvaṁ cētkimanēnētyata āha-ativiprakīrṇēbhyaḥ, yatra prakaraṇārthāḥ vicchidya vicchidya sarvatra kīryantē tāni viprakīrṇāni, yatra vākyārthāśca tānyativiprakīrṇāni iti| ētaduktaṁ bhavati| santi paraṁ pūrvaśāstrēṣu sarva ēvārthāḥ, kintu ativiprakīrṇatvāt durgrahāḥ| iha tu racanāviśēṣēṇa sugrahā ityasyōpayōgaḥ| uktaṁ ca saṅgrahē (su. a. 1)-"na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam| tē'rthāḥ sa granthabandhaśca saṁkṣēpāya kramō'nyathā||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- kāyēti| kāyaśca bālaśca grahaścōrdhvāṅgaṁ ca śalyaṁ ca daṁṣṭrā ca jarā ca vr̥ṣaścētītarētaradvandvaḥ| nanu sarvasyāścikitsāyāḥ kāyāśritatvāt kāyaśabdō'rthādākṣipta ēva| tatkimarthaṁ kāyaśabda upādīyatē| brūmaḥ| prakarṣārtham| yathā puruṣāya abhirūpāya kanyā dēyētyatrābhirūpagrahaṇādabhirūpatamāyēti pratipādyatē, tathēhāpi prakr̥ṣṭō yaḥ kāyaḥ sampūrṇadhātuḥ prakr̥ṣṭā ca yāvasthā, tathā yuktaḥ| tatsaṅgrahārthaḥ kāyaśabda upāttaḥ| tathā 'ciñ cayanē' ityasmāddhātōrvyutpāditaḥ kāyaśabdaḥ| cīyatē praśastadōṣadhātumalairiti kāyaḥ| tadēvaṁ sarvaśarīrōpatāpakānāmāmapakvāśayasthanōdbhavānāṁ jvararaktapittātisārādīnāṁ rōgāṇāṁ yatrōpaśamayōgō nigadyatē, tatkāyacikitsānāmāṅgam| balasattvasampūrṇadhātutvād yauvanāvasthakāyasya prathamanirdēśaḥ| bāladēhē'sampūrṇabaladhātutvādaprakr̥ṣṭavayōvasthāprabhāvāt taccikitsāṅgaṁ pr̥thaṅnirdiṣṭam| tathā bālaupayikabhēṣajaṁ dhātrīdugdhalakṣaṇaṁ dugdhōdbhavavyādhipraśamādinirdēśācca| nanvēvaṁ vr̥ddhasya prakr̥ṣṭavayōvasthāyā abhāvāttaddēhē kāyacikitsēti kathaṁ vyapadēśaḥ syāt| atra brūmaḥ| bhūtapūrvagatyā vr̥ddhadēhēna hi prakr̥ṣṭavayōvasthā pūrvamanubhūtā| atō bhūtapūrvagatyā tatra kāyacikitsōpadēśō yuktaḥ| ēvaṁ grahacikitsā nāma, yatra dēvādigrahagr̥hītānāṁ prāṇināṁ śāntikarma vidhīyatē| yatrōrdhvajatrugatānāṁ rōgāṇāṁnētrakarṇaghrāṇādisaṁśritānāmāścōtanaśalākādinōpaśamō varṇyatē tadūrdhvāṅgacikitsānāmāṅgam| atra ca janmanaḥ prabhr̥ti vicārōpadēśādbālacikitsaiva prāgvaktuṁ yuktā| kintu kāyacikitsā prādhānyātprāgupanyastā| tatō'nantaraṁ bālacikitsā| bālasya ca grahasambandhād grahacikitsā| tataḥ śarīrasya mūlarakṣārthamūrdhvāṅgacikitsā śālākyaṁ nāma| tataḥ śastrasādhanasāmānyēna śalyacikitsā| pīḍākaraṇasamānatvāt daṁṣṭrācikitsā| daṁṣṭrā viṣātmikā| viṣēṇāśu ca maraṇē sambhāvyamānē rasāyanōpayōgō yukta iti rasāyanacikitsā| athavā viṣasya rasāyanajēyatvādrasāyanakathanaprastāvaḥ| tatō'nantaraṁ vājīkaraṇasya bharaṇēna prastāvaḥ| tathā cādhītē granthakr̥t (u.a.40|1)- "vājīkaraṇamanvicchētsatataṁ viṣayī pumān " iti| rasāyanasya paścādityarthaḥ| yatrālpaduṣṭarētasāṁ tadāpyāyanaprasādōpajananarūpā cikitsā kriyatē tadvājīkaraṇam| ēvamētāni kāyādīni, tasyāyurvēdasya, aṣṭāvaṅgānyāhurvadanti| brahmā''trēyādaya iti śēṣaḥ| yēṣu kāyādiṣu cikitsā saṁśritā vyavasthitā| (ca.sū.a.9|5)- " caturṇāṁ bhiṣagādīnāṁ śastānāṁ dhātuvaikr̥tē| pravr̥ttirdhātusāmyārthā cikitsētyabhidhīyatē|" iti muniprōktalakṣaṇaṁ nēha tantrakr̥dvyadhatta| cikitsāśabdādēvāsyārthasya labdhatvāt| tathā ca nirdēṣṭumāha| nindākṣamāvyādhipratīkāravicāraṇāsu sā niṣpadyata iti| kitērdhātōrvyādhipratīkāra ēvāsya vyutpāditatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- āyurvēdāṅgānyāha-kāyēti| tani ca kāyādīni aṣṭāvāhuḥ| tatra kāyaśabdēna sarvāvasthaṁ sarvāvayavaṁ ca śarīraṁ gr̥hyatē, bālādiśabdaistasyaivāvasthāviśēṣā lakṣyantē| ūrdhvāṅgaṁ tvavayavaviśēṣaḥ| bālaḥ prathamaṁ vayaḥ, grahō grahārtatvam, ūrdhvāṅgaṁ śiraḥ, śalyaṁ vraṇārtatvam, daṁṣṭrā viṣārtavaṁ, śalyadaṁṣṭrāśabdau vraṇaviṣamātrōpalakṣaṇau| jarā paścimaṁ vayaḥ, vr̥ṣaḥ strīprasaṅgitvam| ēṣāṁ ca kāyādīnāṁ cikitsāśritānāmēvāṅgatvamityata āha-cikitsā yēṣu saṁśritā iti| cikitsā vyādhipratīkāraḥ| ata ēva kāyacikitsā, bālacikitsētyādayō'ṅgānāṁ saṁjñāḥ| vivakṣitavivēkācca cikitsāyā ēva hyaṅgatvam| aṅgānyavayavāḥ| tatrāvasthāmātrāśrayāṇāṁ bālādivyatiriktāvasthāviśēṣāśrayāṇāmavayavamātrāśrayāṇāmūrdhvāṅgavyatiriktāvayavaviśēṣāśrayāṇāṁ ca vyādhīnāṁ kāyacikitsitē pratīkāraḥ| bālacikitsādiṣu tu tattadviśēṣaikaniṣṭhānām| iti śāstrārthētikartavyatā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- vāyuriti| ca samuccayē| kaphō dōṣamadhyē samuccīyatē| ityanēna prakārēṇa, samāsataḥ saṁkṣēpāt, trayō dōṣāḥ| nanu prastutatvādiha dhātusaṁjñayā vātādayō nirdēṣṭuṁ nyāyyāḥ, na dōṣasaṁjñayā| astyēvaitat| kintu rasādidūṣaṇapūrvakamēṣāṁ vikārakaraṇē sāmarthyamiti pradarśanārthaṁ dōṣasaṁjñayā tē nirdiṣṭāḥ , na dhātusaṁjñayā| na hyētē dhāturūpā jātu viruddhatvaṁ kurvatē dēhadhāraṇavardhakatvāt| ētē munināpi carakēṇa pūrvaṁ dōṣasaṁjñayaiva nirdiṣṭāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (sū.a.1/56)- "vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ " iti| 'vātapittakaphā dōṣāstraya ēva samāsataḥ ' ityēvaṁ nirdēśē kartavyē yadēṣāṁ pr̥thagvibhaktyā nirdēśaḥ kr̥taḥ , sa pradhānatvakhyāpanārthaḥ| bahuvacanādēva tritvē labdhē trigrahaṇaṁ niyamārtham| traya ēva dōṣāḥ , na caturthō'stīti| tantrāntarīyā hi caturthaṁ dōṣamīhantē| tēṣāṁ hyayamabhiprāyaḥ| yathā dōṣāṇāṁ sthānalakṣaṇakāryavikāracikitsādyupadēśastathā raktasyāpi| tatra sthānaṁ , sarvadēhavyāpitvē'pi plīhayakr̥tī| lakṣaṇaṁ ca, padmēndragōpahēmādītyādi| kāryaṁ, dēhasyōtpattisthitī| vikāraḥ, visarpaplīhādi| cikitsā, sirāvyadhādikaṁ karmēti| tadētadasāram| vātādayō hyasya dūṣyasya sataḥ kathaṁ dōṣatvaṁ kartuṁ pārayanti| yataḥ prādhānyādanvarthanāmatvācca vātādīnāmēva dōṣatvaṁ, na rasādīnām| vātādayō hi svātantryātpradhānāḥ| dūṣayantīti dōṣā iti tēṣāmēva cānugatārthā saṁjñā pravr̥ttā| rasādyāstu pāratantryādapradhānāḥ| tē ca vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| tasmādraktasya dūṣyatvam, na dōṣatvam| yadyēvaṁ vātādīnāmanyōnyadūṣaṇād dūṣyatvaṁ syāt| pittēna hi ślēṣmā dūṣyata iti dr̥śyatē| yathā pāṇḍurōganidānē (ni.a.13) pittapradhānā ityārabhya yāvat ślēṣmatvagraktamāṁsāni pradūṣyētyādi| tadatra ślēṣmā pittēna dūṣyatē| tathā ślēṣmavadraktasyāpi dōṣatvaprasaṅga iti yō manyēta, taṁ prati brūmaḥ| viṣama upanyāsaḥ| vātādayō hi sarvadaiva rasādīn dūṣayanti, na tu rasādayaḥ kadācidapi vātādīn dūṣyanti| vātādīnāṁ tu madhyādyadi kaściddūṣyatē, sa tēṣāmanyatamēna| tathā ca prakr̥tilakṣaṇē vātaprakr̥tēḥ pittaprakr̥tēḥ, ślēṣmaprakr̥tēśca yathā lakṣaṇaṁ dr̥śyatē, naivaṁ raktaprakr̥tēḥ| tathā ca tantrakārēṇa jvarādayō vātādiviśēṣaṇaviśiṣṭā ēvōktāḥ| yathā vātajvarō'yaṁ pittajvarō'yaṁ ślēṣmajvarō'yam, na tu raktajvarō'yamiti nirdiṣṭaḥ| yē'pi raktajā vikārā visarpādayastēṣvapi ghr̥tadagdhanyāyēna vyapadēśō bōdhyaḥ| yathā ghr̥tasyāntarhitēnāgninā dagdhō ghr̥tadagdha ityucyatē, tadvadraktasthairvātādibhirdōṣairjātō raktajō'yamityucyatē| yatra kvacidraktasya dōṣasaṁjñā kuṣṭhacikitsitādau dr̥śyatē, sā saṁjñāmātrēṇaiva, nāsāvanugatārthā| tasya dūṣyatvēnaiva pravr̥ttēḥ| tathā caivaṁ purīṣādīnāmapi saṁjñāmātrēṇa vyavahārō dr̥śyatē| yathā (hr̥.ci.a.18|38)- "na ghr̥taṁ bahudōṣāya dēyaṁ yanna virēcanam| tēna dōṣō hyupastabdhaḥ" ityādi| atra purīṣasya dōṣatvamuktam| tathōdaracikitsitē carakasya, jvaracikitsitē vā asya, (hr̥.ci.a.1|10)- "dōṣēṇa bhasmanēvāgnau channē'nnaṁ na vipacyatē| tasmādādōṣapacanājjvaritānupavāsayēt||" iti| atra āmasyāpi dōṣatvamuktam| tadēvaṁ vātādayastraya ēva dōṣāḥ, na raktamiti sthitamētat samāsataḥ| vistaratastu saṁsargasannipātakṣayasamatābhēdabhinnāstāratamyaparikalpanayā ca kalpyamānā ānantyaṁ yānti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha pratijñātaṁ vyādhipratīkāraṁ vyācaṣṭē| sa tu trēdhā, hēturlakṣaṇamauṣadhaṁ cēti| hēturdvidhā, antaraṅgō bahiraṅgaścēti| antaraṅgō dvidhā, dōṣā dūṣyāścēti| tatra dōṣānāha-vāyuriti| tē ca trayaḥ, vāyuḥ pittaṁ kaphaścēti| ēṣāṁ tritvaṁ ca samāsataḥ saṁkṣēpēṇa| vistaratastu prāṇādipācakādyavalambakādyavāntarabhēdaprabhēdairānantyam| samāsata iti adhyāyaparisamāptēḥ prativākyaṁ sambandhanīyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vikr̥tāḥ svabhāvapracyutāḥ, dēhaṁ ghnanti| dēhapadamatra jīvitōpalakṣaṇārtham| jīvitēna vinā kurvantītyarthaḥ| avikr̥tāḥ punardēhaṁ vartayanti yāpayanti| vikr̥tānāṁ dōṣāṇāṁ prāgupanyāsaḥ, tēṣāṁ prakr̥tyavasthānē nityaṁ bhiṣajā yatnavatā bhāvyamiti sūcanārtham| anyathā mahānpratyavāyaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dōṣāvasthādvayamāha-vikr̥tāvikr̥tā iti| tacca vikr̥tatvamavikr̥tatvaṁ cēti| tatra vikr̥tā dēhaṁ ghnanti| avikr̥tā dēhaṁ vartayanti| kramāditi vakṣyamāṇaṁ padaṁ vākyatrayaśēṣatvēna vyākhyānādiha sambandhanīyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- adhaśca madhyaścōrdhvaṁ cādhōmadhyōrdhvāni, tāni saṁśraya āśrayō yēṣāṁ tē'dhōmadhyōrdhvasaṁśrayāḥ| hr̥cca nābhiśca hr̥nnābhī, tayōrhr̥nnābhyōḥ| tē vātādayō yāpinō'pi sarvaśarīracarā api hr̥nnābhyōradhōmadhyōrdhvasaṁśrayāḥ| viśēṣēṇēti vākyaśēṣaḥ| nanu kimidaṁ vākyaśēṣatvaṁ nāma| ucyatē| yasmin khalu padē'nuccāryamāṇē'rthagatiṁ paśyantyācāryāḥ, tacchēṣamiti| uccāraṇakālē tēna vinā'bhidhēyasiddhēḥ| vyākhyākālē tu mandabuddhivyutpattayē vyācakṣatē| tatra nābhēradhō vāyōḥ sthānam| hr̥nnābhyōrmadhyē pittasya| hr̥dayādūrdhvaṁ kaphasya| nanu hr̥nnābhyōriti kathaṁ nirdēśō yāvatā prāṇyaṅgatvādēkavadbhāvē sanapuṁsakamiti napuṁsakatvē hr̥nnābhi iti prāpnōti| atra brūmaḥ| prāṇyaṅgānāṁ samāhāra ēva dvandva ityasya prāyikatvānnaikavadbhāvaḥ| tadabhāvācca tadāśrayaṁ napuṁsakatvaṁ na bhavati| tathā cōktam| sarvō'pi dvandvō vibhāṣaikavadbhavatīti| dr̥śyatē cānyatrāpi| tathā ca rudrabhaṭṭaḥ (rudraṭaḥ kāvyālaṅkārē a.7/81)- - "kauṭilyaṁ kacanicayē karacaraṇādharadalēṣu rāgastē" ityādi| tathā, asyaiva granthakr̥taḥ (ni.a.7/19) "śiraḥpr̥ṣṭhōrasāṁ śūlaṁ" iti| tathā, (ni.a.16|6) "jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu" iti| tathā, "vāyuḥ sandhyasthimajjasu" ityādi| tasmāddhr̥nnābhyōriti prayōgō nyāyya ēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dōṣasthānānyāha-tē vyāpina iti| tāni ca trīṇi| hr̥nnābhyōradhō vāyōḥ sthānaṁ, madhyē pittasya, ūrdhvaṁ kaphasya| sarvadēhavyāpitvē'pi yō yasminnādhikyēna vartatē tattasya sthānam| hr̥nnābhiśabdābhyāṁ tadubhayāvadhipradēśō lakṣyatē| anyathā hr̥dō'pyadhō vāyurnābhērapyūrdhvaṁ kaphastiṣṭhēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vayaśca ahaśca rātriśca bhuktaṁ ca vayōhōrātribhuktāni tēṣāṁ, kramādyathāsaṁkhyaṁ, tē vātādayaḥ, antamadhyādigā bhavanti| antaśca madhyaścādiścāntamadhyādayastēṣu gacchantītyantamadhyādigāḥ| anyatrāpi dr̥śyata iti ḍaḥ| tēnāyamarthaḥ, vayasaḥ manuṣyāyuṣaḥ, antaḥ paścimō bhāgaḥ, vāyōḥ kōpakālaḥ| madhyō bhāgaḥ pittasya| ādyō bhāgaḥ kaphasya| ēvamahnō rātrēśca yōjyam| bhuktamāhāraḥ, tasyāntē jaṭharāgnisaṁyōgavaśādrasānāṁ jīrṇaprāyāvasthā, vāyōḥ kōpakālaḥ| madhyō vidāhāvasthā, pittasya| ādyāvasthā tu yasyāṁ madhurībhāva āhārasya, tatra kaphasya kōpakālaḥ| yadyapi cāhārasya jaṭharāgnisaṁyōgavaśādbahvyō'pi sūkṣmā avasthāḥ sambhāvyantē, tathāpyētāsāmēva sutarāmupayōgitvādiha nirdēśaḥ| tathā ētā ēva tisrō'vasthāḥ svakarma darśayanti| vakṣyati hi (śā.a.3/57)- - "ādau ṣaḍrasamapyannaṁ madhurībhūtamīrayēt| phēnībhūtaṁ kaphaṁ, yātaṁ vidāhādamlatāṁ tataḥ| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṁ, cyutaṁ punaḥ| agninā śōṣitaṁ pakvaṁ piṇḍitaṁ kaṭu mārutam" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dōṣakālānāha-vaya iti| tatra vayaḥ śarīrapariṇāmaḥ, tasyāntaḥ vr̥ddhatvāvasthā vāyōḥ kālaḥ| madhyaḥ yauvanāvasthā pittasya| ādirbālyāvasthā kaphasya| ahnō'ntaḥ aparāhṇaḥ vāyōḥ| madhyō madhyāhnaḥ pittasya| ādiḥ pūrvāhṇaḥ kaphasya| rātrērantō'pararātrō vāyōḥ| madhyō madhyarātraḥ pittasya| ādiḥ pūrvarātraḥ kaphasya| bhuktaṁ nigīrṇamannam, tasyāntaḥ pakvāvasthā vāyōḥ| madhyō vidagdhāvasthā pittasya| ādirāmāvasthā kaphasya| vyāpinō'pītyanuvartatē|kālaviśēṣastu sthānaviśēṣavat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- taiśca vātādibhiḥ puṁsō yathākramēṇāgnirviṣamastīkṣṇō mandaśca bhavēt| vātādayaśca samuditā ēva śarīrajananē samarthāḥ, ityavaśyaṁ sarvairēva bhavitavyam| iha tu ya ēkasya vyapadēśastatrōtkarṣō draṣṭavyaḥ| vātōtkarṣēṇa viṣamaḥ, pittōtkarṣēṇa tīkṣṇaḥ, kaphōtkarṣēṇa manda iti| samairhānyutkarṣavarjitaiḥ samaḥ| lakṣaṇamēṣāmaṅgavibhāgē śārīrē vakṣyati (śā. a. 3/74)- yaḥ pacētsamyagēvānnamityārabhya yāvaccirātpacēditi| yatra tu dvayōrdōṣayōrutkarṣatvaṁ, tatra sadvaidyēna svadhiyā kalpyam| yathā, vātapittayōrutkarṣē vāyōryōgavāhitvāttīkṣṇaḥ| ēvaṁ vātakaphayōrutkarṣē mandaḥ| kaphapittayōstūtkarṣē āhāraviśēṣavaśātkadācittīkṣṇaḥ kadācinmanda iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- agnyavasthāviśēṣākhyaṁ dōṣakāryamāha-tairiti| tatra vātēnāgnirviṣamō bhavēt| tīkṣṇaḥ pittēna| mandaḥ kaphēna| kramādityanuvartatē| samaistribhiḥ samaḥ| pāriśēṣyādviṣamādayastrayō viṣamairdōṣaiḥ| vaiṣamyaṁ ca vr̥ddhirēva, kṣīṇānāmīddakkāryādarśanāt| aniyatapākō viṣamaḥ, āśupākastīkṣṇaḥ, cirapākō mandaḥ| śēṣaḥ samaḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 11)-"yāmaiścaturbhirdvābhyāṁ ca bhōjyabhaiṣajyayōḥ samē| pākō'gnau yuktayōrdrāktu tīkṣṇē mandē punaścirāt" iti| yuktayōrucitayōḥ| saṁsargasannipātajāstvavasthā nidarśanatantrayuktyā jvaravadavagantavyāḥ| yathā vātakaphajē jvarē śītaṁ, vātapittajē dāhaḥ, vāyōryōgavāhitvāt| pittakaphajē sannipātajē ca paryāyēṇa dāhaśītē| mithō viruddhatvēna yugapadasambhavānna cōbhayōrabhāvaḥ, viruddhakāryāṇāmapyārambhakatvadarśanāt| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 21)-"ārambhakaṁ virōdhē'pi mithō yadvadguṇatrayam| viśvasya dr̥ṣṭaṁ yugapavdyādhērdōṣatrayaṁ tathā||" iti| tadvadihāpi vātapittābhyāṁ tīkṣṇatvaṁ, vātakaphābhyāṁ mandatvaṁ, pittakaphābhyāṁ sannipātācca paryāyēṇa tīkṣṇatvamandatvē| na caivaṁ catuṣṭvahāniḥ, avyavasthitatīkṣṇamandatvasya vaiṣamyē antarbhāvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tairvātādibhiḥ, yathākramaṁ krūramr̥dumadhyalakṣaṇaḥ kōṣṭhō bhavati| vātōtkarṣēṇa krūraḥ| pittōtkarṣēṇa mr̥duḥ| kaphōtkarṣēṇa madhyaḥ| samaiḥ punarētairhānyutkarṣavarjitairmadhya ēva kōṣṭhaḥ| krūrādīnāṁ tu lakṣaṇaṁ vamanavirēcanavidhau (sū.a.18/34) vakṣyati| nanu samairvātādibhiḥ kathaṁ madhyakōṣṭhatā syāditi| brūmaḥ| samānāṁ vātādīnāṁ madhyē dvayōrvātapittayōḥ svaṁ svaṁ krūrakōṣṭhatvamr̥dukōṣṭhatvalakṣaṇākhyaṁ ca viruddhaṁ karma yugapatkartuṁ na ghaṭatē| tr̥tīyastu sama ēva kaphaḥ| sō'nayōrmadhyē madhyamāṁ vr̥ttimāśritya sthitō naikēnāpi saha virudhyatē| ata ēva tatkāryaṁ madhyakōṣṭhatālakṣaṇaṁ tē vātapittē niṣēddhuṁ naiva ghaṭētē| ēvaṁ ca tēnāvaśyamātmīyaṁ madhyakōṣṭhatālakṣaṇaṁ karma kartavyam, yatō vātakarmaṇaḥ krūrakōṣṭhatālakṣaṇasya pittakarmaṇō mr̥dukōṣṭhatālakṣaṇasya ca viruddhatvāt| atō madhyakōṣṭhataiva samairvātādibhirnyāyyā| ityāṁstu viśēṣaḥ| pūrvō yō madhyakōṣṭhaḥ sō'vaśyaṁ pramāṇādhikēna kaphēna janyatē| madhyaḥ syāttaiḥ samairapīti samagrahaṇaliṅgāt| itarastu madhyakōṣṭhaḥ samadōṣamadhyasthitēna samēnaiva svapramāṇasthitēna ślēṣmaṇā bhavatītyanayā rītyā hētubhēdādanyatvam| tathā madhyakōṣṭhayōrlakṣaṇabhēdō'pi dr̥śyatē| yathā (ca.si.a.1/8)- "ślēṣmādhikaśchardayatē hyaduḥkhaṁ viricyatē mandakaphastu samyak" iti| tadayamatrārthaḥ| ślēṣmādhikē madhyakōṣṭhē na samyag virēcitvaṁ, samakaphē tu madhyakōṣṭhē suvirēcitvamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kōṣṭāvasthāviśēṣākhyaṁ dōṣakāryamāha-kōṣṭha iti| tatra vātēna krūraḥ kōṣṭhaḥ syāt, pittēna mr̥duḥ, kaphēna madhyaḥ, tribhiḥ samairapi madhyaḥ| atrāpi pāriśēṣyaṁ pūrvavavdyākhyēyam| madhyamēna śōdhanēna hīnayōgī krūraḥ, atiyōgī mr̥duḥ samyagyōgī madhyaḥ| saṁsargasannipātajāstvavasthāḥ pūrvavat| yōgavāhitvaṁ tvatra kaphasya| yadāha khāraṇādiḥ- "vātōlbaṇā syādgrahaṇī krūrakōṣṭasya dēhinaḥ| pittalā mr̥dukōṣṭhasya yōgavāhī tayōḥ kaphaḥ||" iti| tēna vātakaphābhyāṁ krūraḥ, vātapittābhyāṁ kaphapittābhyāṁ sannipātācca mr̥duḥ| nanu "bahuvātaślēṣmabhyāṁ krūraḥ" iti suśrutēna (ci.a,33) bahukaphasya krūratvamuktam, iha tu madhyatvam, iti virōdhaḥ|maivam, suśrutavākyasya saṁsargaparatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-taiśca vātādibhistisraḥ prakr̥tayaḥ pr̥thagbhavēyurhīnamadhyōttamāḥ| prakr̥tiḥ śarīrasvarūpam| śukrārtavasthairiti, śukraṁ piturdvitribindukāvasthaṁ rētaḥ| r̥tau bhavamārtavam, māturdvitribindukāvasthaṁ śōṇitam| śukraṁ cārtavaṁ ca śukrārtavē, tatra tiṣṭhantīti śukrārtavasthāḥ, taistathāvidhairjanmādau garbhādhānakālē janmaprārambhē garbhādāvityarthaḥ| nanu ca yadā vātādayō'dhikāḥ śukrārtavē tiṣṭhanti, tadā kutaḥ śarīrasya niṣpattirbhavatīti| yataśca yō dōṣāṇāmadhikō bhāvaḥ saiva vikr̥tiḥ| tatkathaṁ dōṣā ādhikyaṁ prāptāḥ prakr̥tēḥ kāraṇatāmutsahantē, vikr̥tatvāt| na hi vikr̥tiḥ kadācitprakr̥tēḥ kāraṇamiti vaktuṁ yujyatē| kāraṇasadr̥śēna ca kāryēṇa bhavitavyamityāśaṁkya saparihāraṁ dr̥ṣṭāntamāha| viṣēṇēva viṣakrimēriti| yathā viṣēṇa jīvitanāśahētunāsya viṣakrimērjanma prakr̥tēḥ sambhavō dr̥śyatē| tathā ētairdūṣaṇasvabhāvairapi pramāṇādhikairdōṣaiḥ śukrārtavasthairēva janmādau śarīrasya niṣpattirbhavatīti| vātōtkarṣēṇa hīnā| pittōtkarṣēṇa madhyamā| kaphōtkarṣēṇōttamā| sarvāsu prakr̥tiṣu madhyē yā samadhātuḥ prakr̥tiḥ, sā samā śrēṣṭhōttamā caturthī| samā dhātavō yasyāḥ| dhātuśabdō'tra dōṣaparyāyaḥ, "dhāraṇāddhātavaḥ" iti (saṁ.sū.a.20) vacanāt| yā vātapittajā vātaślēṣmajā pittaślēṣmajā iti miśradōṣajāstisraḥ prakr̥tayastā nindyā garhaṇīyāḥ, anārōgyāspadatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dēhajanmākhyaṁ dōṣakāryamāha-śukrārtavasthairiti| tacca janma śukrārtavasthairdōṣairbhavēt| śukrēṇa yuktamārtavaṁ śukrārtavaṁ, tatra tiṣṭhantīti tatsthāḥ| śukraṁ puṁrētaḥ, strīrētasō janmāhētutvāt| (uktaṁ hi saṅgrahē (śā. a. 1)-"yōṣitō'pi sravantyēva śukraṁ puṁsaḥ samāgamē| garbhasya tu na tatkiñcitkarōtīti na cintyatē||" iti| ārtavaṁ strīrajaḥ|kadā, ādau jīvasaṅkramaṇasamayē| uttarakālajaistu dōṣairavikr̥taiḥ sthitiḥ, vikr̥tairnāśaḥ| taduktaṁ "vikr̥tā dēhaṁ ghnanti tē vartayanti ca" iti| yē tvādau śukrārtavasthāḥ,tairvikr̥tairapi janma bhavati| kintvavikr̥tairavikr̥taśarīratvaṁ, vikr̥tairvikr̥taśarīratvamiti viśēṣaḥ| vakṣyati hi (śā. a. 1/6)-"viyōnivikr̥tākārā jāyantē vikr̥tairmalaiḥ" iti| nanu vikr̥tairnāśahētubhiḥ kathaṁ janmētyata āha-viṣēṇēva viṣakrimēriti| viṣātmakasya krimērnāśahētunāpi viṣēṇa janma yathā, tathā dōṣātmakasya śarīrasya nāśahētubhirapi dōṣairityavirōdhaḥ| prakr̥tiviśēṣākhyaṁ dōṣakāryamāha-taiścēti| tairjanmahētubhirdōṣaiḥ, prakr̥tayaśca syuḥ| tāśca sapta| tatra pr̥thagbhūtairdōṣaistisraḥ| vātēna hīnā, pittēna madhyā, kaphēnōttamā| samadhātuścaturthī| sā samastāsu śrēṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā sattvaguṇapradhānā uttamāyā apyuttamā| dhātavō dōṣāḥ| dvidōṣajāstisraḥ, samastāsu nindyāḥ, hīnāyā api hīnāḥ| tatrāpi pittakaphajā hīnā, tatō vātakaphajā, tatō'pi vātapittajētyūhyam| yadyapi vātakaphayōḥ parasparayōgavāhitvaṁ, tathāpi vātakāryaṁ bhavatīti vacanāt| taduktam (hr̥.śā.a.3/84)- "balitvādāśukāritvādvibhutvādanyakōpanāt| svātatryādbahurōgatvāddōṣāṇāṁ prabalō'nilaḥ||" iti| tā dvidōṣajā nindyāḥ, viruddhōpakramatvādupadēśācca| upadēśastvatidēśasya bādhakō bhavati| nanu, vāyōryōgavāhitvāt vātapittajavātaślēṣmajaprakr̥tyōrmadhyōttamatvē prāptē kathaṁ nindyatvam| ucyatē| yōgavāhitvē'pi prakr̥tau svakāryakāritvamupadēśabalādbhavati| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)- "saptaprakr̥tayō bhavanti dōṣaiḥ pr̥thag dviśaḥsamastaiśca|" tathā, "dvayōrvā tisr̥ṇāṁ vāpi prakr̥tīnāṁ svalakṣaṇaiḥ| jñātvā saṁsargajā vaidyaḥ prakr̥tīriti nirdiśēt" iti| tathā ca vakṣyatyagrē (hr̥.śā.a. 3/104)- "prakr̥tīrdvayasarvōtthā dvandvasarvaguṇōdayē| śaucāstikyādibhiścaivaṁ guṇairguṇamayīrvadēt" atra pāriśēṣyāt ēkaikasyādhikatvēnārambhakatvaṁ, trayāṇāṁ sāmyēna, taccādhikatvēnōpakramāt| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)-"śukraśōṇitasaṁyōgē yō bhavēddōṣa utkaṭaḥ| prakr̥tirjāyatē tēna tasyā mē lakṣaṇaṁ śr̥ṇū"| tathā ca vakṣyati (hr̥.śā.a. 3/83)-"śukrāsr̥ggarbhiṇībhōjyacēṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddōṣō'dhikastēna prakr̥tiḥ saptadhōditā" iti| yadvā, samairvā jāyatē tribhiḥ samadhāturiti| tatō vātapittajē tūhyē| tatra śrēṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā| uttamādayastu kramāt nyūnāḥ, dōṣavaiṣamyātpāriśēṣyācca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatrēti nirdhāraṇē| tatra tēṣu dōṣēṣu madhyē, anilō vāyuḥ, rūkṣō, laghuḥ, śītaḥ, kharō'mr̥duḥ, sūkṣmaḥ srōtaḥpracāritvāt, calō gamanaśīlō naikatra tiṣṭhatīti| nanvanuṣṇāśītō vāyuḥ kāṇādaiḥ paṭhitaḥ| ihāpi yōgavāhyanujñānādanuṣṇāśīta ēvēṣyata iti| tathā cōktam (ca.ci.a.3/38)- "yōgavāhī paraṁ vāyuḥ saṁyōgādubhayārthakr̥t| dāhakr̥ttējasā yuktaḥ śītakr̥tsōmasaṁśrayā" iti| tathā (hr̥.ni.a.2/48)- "pavanē yōgavāhitvācchītaṁ ślēṣmayutē bhavēt| dāhaḥ pittayutē" iti| ucyatē| satyamētadanuṣṇāśīta ēva vāyuḥ| tasya yōgavāhitvē'pi tāvanmātrāddāhōdayācchaityaṁ svābhāvikaṁ na vinaśyati| śītaguṇavyāvarṇanē cēdaṁ prayōjanamuṣṇēnāyamupaśāmyatīti pratipattyartham| sa0-sasnēhamīṣatsnigdham| saśabda īṣadarthē| yathā (ca.sū.a.27/237)- "satiktā yā saśarkarā"| ēvamīṣatsnēhō yasya tatsasnēham| tīkṣṇaṁ śīghrakāri mandaviparītaṁ sūcīva bhinatti| uṣṇam| laghu| visraṁ durgandhi matsyāmagandhi| saraṁ vyāptiśīlaṁ saraṇaśīlamūrdhvādhaḥ pravartatē na sthiramāstē, śakr̥dvisraṁsi vā| dravaṁ ca| sa0-snigdhaguṇayōgātsnigdhaḥ| śītō'nuṣṇaḥ| gururlaghurna bhavati| mandaścirakārī, tīkṣṇaviparītaḥ| ślakṣṇō'paruṣaḥ| mr̥tsnō mr̥dyamānō'ṅguligrāhī picchilaguṇayuktaḥ cakacakāyamānaḥ| sthirō'vyāptiśīlaḥ| ēvaṁ tadguṇayōgāt guṇaguṇinōrabhēdōpacārādvātādayō guṇatō nirdiṣṭāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vāyōrguṇānāha-tatra rūkṣa iti| tē ca rūkṣādayaḥ ṣaṭ| ā0 ra0- pittaguṇānāha-pittamiti| tē ca sasnēhādayaḥ sapta| sasnēhamīṣatsnigdham| saśabda īṣadarthē| visraṁ durgandhi| ā0 ra0-kaphaguṇānāha- snigdha iti| tē ca snigdhādayaḥ sapta| mr̥tsnaḥ picchilaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ētaduktaṁ bhavati| dvayōḥ svapramāṇādhikayōḥ kṣīṇayōrvā saṁyōgaḥ saṁsargaḥ| trayāṇāṁ dōṣāṇāṁ vr̥ddhānāṁ kṣīṇānāṁ vā saṁyōgaḥ sannipātaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- avasthāviśiṣṭasaṁyōganimittaṁ dōṣasaṁjñādvayamāha-saṁsarga iti| tacca dōṣasaṁjñādvayaṁ saṁsargaḥ sannipātaścēti| tatra dvayōrdōṣayōḥ kṣīṇayōḥ kupitayōrvā yaḥ saṁyōgaḥ, sa saṁsargaḥ| trayāṇāṁ sannipātaḥ| iti dvitvatritvayōḥ saṁsargasannipātābhyāṁ yathāsaṁkhyaṁ sambandhaḥ, na tu kṣayakōpābhyām| yatō dōṣabhēdīyē saṁsargasyāpi vr̥ddhibhēdān sannipātasyāpi kṣayabhēdān vakṣyati| iti dōṣavyākhyā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasādayaḥ sapta dhātusaṁjñāḥ śarīradhāraṇāddhātavaḥ| tē ca dūṣyāḥ, vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| yasmādvātādīnāṁ dūṣaṇasvabhāvatvādyā dōṣasaṁjñā, sānvarthasaṁjñā| dūṣayantīti dōṣāḥ| atō'vaśyaṁ tē dūṣyamapēkṣantē| karma vinā kartuḥ kriyāyā asambhavāt| kartāraṁ vinā karmaṇō na karmatvam| ēvaṁ dōṣairvinā rasādīnāṁ dūṣyanāma na ghaṭatē| tairvinā'pi vātādīnāṁ dōṣanāma| tasmātparasparāpēkṣatvādanayōrdūṣyadōṣayōrdūṣyatvēna dōṣatvēna ca saṁjñālābhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dūṣyāparanāmadhēyān dhātūn malāṁścāha-rasāsr̥giti| rasādayō yē sapta dhātavaḥ, tē dūṣyāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- mūtraśakr̥dādayō malā ucyantē| apicētiśabdād dūṣyāścēti| na kēvalaṁ rasādaya ēva dūṣyāḥ, yāvanmalāstē'pi vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| ēvaṁ ca rasādīnāṁ dūṣyasaṁjñā dhātusaṁjñā ca| tathā viṇmūtrādīnāṁ malasaṁjñā dūṣyasaṁjñā ca| iti dōṣadhātumalanirdēśēna dēhō vyākhyātaḥ| tathā cōttaragranthē (sū.a.11/1)- "dōṣadhātumalā mūlaṁ sadā dēhasya" iti| tasya ca dēhasya yathā santataṁ kēnacidupāyēna paripālanaṁ niṣpadyatē, tamupāyaṁ darśayitumāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mūtrādayō yē sapta malāstē'pi ca dūṣyāḥ| mūtraśakr̥tī annamalau, svēdō mēdōmalaḥ, ādiśabdāt māṁsāsthimajjaśukramalāḥ| vakṣyati hi (śā.a. 3/63)- "kaphaḥ pittaṁ malāḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||" iti| kaphapittayōrdōṣatvānna dūṣyatvam| saṅgrahē tu (sū.a. 1)-"rasādisthēṣu dōṣēṣu vyādhayaḥ sambhavanti yē| tajjā ityupacārēṇa tānāhurghr̥tadāhavat||" iti| iti dūṣyavyākhyā| ityantaraṅgō hētuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- sarvēṣāṁ dōṣadhātumalādīnāṁ śarīrāśritānāṁ, samānaistulyasadbhāvaiḥ, vr̥ddhiḥ svapramāṇādhikyam| viparītairviśiṣṭatayā vyavasthitaiḥ, viparyayaḥ kṣayaḥ| ayanaṁ ayaḥ gatiḥ, viparītā gatirviparyayō'pacayaḥ| sāmānyaviśēṣairdravyaguṇakarmabhēdēna triprakārō'dhigacchati| tathā cāhuḥ- "sarvēṣāṁ sarvadā vr̥ddhistulyadravyaguṇakriyaiḥ| bhāvairbhavati bhāvānāṁ viparītairviparyayaḥ"| dravyatō yathōktam (saṁ.sū.a.19)- "raktamāpyāyyatē raktēna, māṁsaṁ māṁsēna, mēdō mēdasā, asthi taruṇāsthnā, majjā majnā, śukraṁ śukrēṇa, tathā garbhaścāmagarbhēṇa"| tatra raktēna raktamityubhayamapyaudakam| māṁsēna māṁsamiti pārthivam| tathā, salilātmakaṁ payastadātmakamēva ślēṣmāṇamabhivardhayati| tadvatkṣīrajātaṁ ghr̥taṁ śukram| tathā jīvantīkākōlyādayaḥ sōmātmānō dravyaviśēṣāḥ saumyadhātvēkakāraṇāni snēhabalapuṁstvaujāṁsi| marīcapañcakōlabhallātakādayō buddhimēdhāgnyādīn saṁvardhayanti| guṇataḥ- cōcamōcakharjūrāṇi pārthivāni dravyatō nirdiṣṭānyapi ślēṣmāṇamudakātmakamabhivardhayanti, snigdhaguruśītādiguṇasāmānyāt| karmāpi trividhaṁ kāyavāṅmanōvyāpārātmakam| tatra kāyikāni- dhāvanalaṅghanaplavanādīni calatvasāmānyādvāyōrvr̥ddhayē| vācikāni--bhāṣyādhyayanagēyādīni, mānasāni-manōvyāpārāścintākāmaśōkabhayāni, tānyapi manasaḥ kṣōbhaṇahētutvādvāyōrvr̥ddhikarāṇi| tathā santāpakr̥ttvasāmānyātkrōdhērṣyādi pittasya| svapnālasyaśayyāsukhādīni sthairyasāmānyātkaphasyēti| viparyayastu kṣayāya| yathāha| dravyataḥ (saṁ.sū.a.14, ca.sū.a.25)- "gavēdhukānnaṁ karśanīyānām"| tatra vātātmikayā gavēdhukayā pārthivānāṁ māṁsādīnāṁ kraśimā kriyatē| tathā taijasēna kṣārēṇa ślēṣmaṇaḥ| guṇatō yathā- āranālamaudakaṁ ślēṣmāṇaṁ tadviparītairlaghurūkṣōṣṇatīkṣṇaviśadaguṇaiḥ kṣapayati| karmataḥ- nidrālasyasaumanasyāni saparispandaṁ vātamaparispandasvabhāvatayā'pacinvanti| tathā parispandarūpāścintāvyavāyavyāyāmā mandaparispandavaiparītyātkaphamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha bahiraṅgaṁ vyācaṣṭē-dōṣadūṣyavikr̥tyutpādanadvārēṇa yō vyādhīnāṁ kāraṇaṁ, sa bahiraṅgaḥ| sa ca dvēdhā, vr̥ddhihētuḥ kṣayahētuśca| tatra vr̥ddhihētumāha-vr̥ddhiriti| sarvēṣāṁ dōṣadūṣyāṇāṁ samānaistulyadharmakairdravyairvr̥ddhirbhavēt| yathā rūkṣādiguṇasya vāyōḥ, tatsamānaguṇaṁ śyāmāmākādi varddhanam| sasnēhādiguṇasya pittasya tailādi| snigdhādiguṇasya kaphasya kṣīrādi| dūṣyēśu svēdaraktayōḥ pittavat vr̥ddhihētuḥ| śēṣāṇāṁ ślēṣmavat| vakṣyati hi (sū.a. 11/26)-"tatrāsthani sthitō vāyuḥ pittaṁ tu svēdaraktayōḥ| śēlṣmā śēṣēṣu tēnaiṣāmāśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ|| yadēkasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayōrnaivam|" iti| kṣayahētumāha- viparītairiti| sarvēṣāṁ dōṣadūṣyāṇāṁ viparītairviruddhadharmakairdravyairvr̥ddhērviparyayaḥ kṣayō bhavēt|yathā- vāyōrgōdhūmadi kṣapaṇam| pittasya yavādi| kaphasya kulatthādi| dūṣyēṣu pūrvavat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- svādvādayaḥ ṣaḍrasāḥ, rasanēndriyagrāhyatvādrasāḥ| tē ca rasā dravyaṁ pañcabhūtātmakamāśritāḥ, yathāpūrvaṁ ca balāvahāḥ| yō yaḥ pūrvō yathāpūrvaṁ, balāvahā balaprāpakāḥ| balamāvahanti prāpayantīti yāvat| tasmātsarvēbhyō rasēbhyō madhurō rasaḥ prakarṣēṇa dēhināṁ balakaraḥ| kaṣāyastu sarvēbhyō jaghanyabalāvahaḥ| tatra svādurmadhurō ghr̥taguḍādiḥ| amlō'mlikāmātuluṅgādiḥ| lavaṇaḥ saindhavādiḥ| tiktō bhūnimbādiḥ| ūṣaṇaḥ kaṭukō marīcādiḥ| kaṣāyō harītakyādiḥ| svādurmadhuraparyāyaḥ| ūṣaṇaḥ kaṭukaparyāyaḥ| yathā tryūṣaṇaṁ trikaṭukamucyatē| kaṣāya ēva kaṣāyakaḥ, yathā kaṭurēva kaṭukaḥ| ṣaḍiti ṣaḍēva, na nyūnā adhikā vā| yadyapi tē rasā guṇāḥ svādvādibhēdatastathā saṁsargatastathā'nurasatastāratamyaparikalpanāvaśatō'pi bhidyamānarūpā api ṣaṭtvaṁ nātivartantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha sādharmyavaidharmyajñānārthaṁ dravyadharmānāha-tē ca rasaprabhāvavīryavipākaguṇabhēdātpañca| tatra rasanāgrāhyō rasaḥ| śēṣō guṇaḥ| kāyāgnipākajō viśiṣṭō rasō vipākaḥ| tathaivōtpannō guṇō vīryam| dravyasyātmā prabhāvaḥ| tatra rasabhēdānāha-rasā iti| tē ca svādvādayaḥ ṣaṭ| svādurmadhuraḥ, ūṣaṇaḥ kaṭukaḥ| tē ca dravyamāśritāḥ, dravyadharmā ityarthaḥ| kṣārasya dravyaviśēṣavācitvādrasaviśēṣavācitvē'pi lavaṇaviśēṣavācitvānna saptamarasatvam| balāvahākhyaṁ rasakarmāha-tē cēti| tē ca rasā yathāpūrvaṁ balāvahāḥ| yō yasmātpūrvaḥ sa tasmādadhikaṁ balamāvahati| yō yasmātpūrvaḥ sa tasmādadhikaṁ balamāvahati| kaṣāyō balyastata ūṣaṇastatastikta ityādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tatra tēṣu rasēṣu madhyē, ādyāstrayaḥ svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṁ ghnanti śamayanti| anyē tu tiktōṣaṇakaṣāyāstamēva cānilaṁ kurvatē kōpayanti| tiktādayastrayastiktōṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṁ ghnanti praśamayanti| anyē tu madhurāmlalavaṇāstamēva kaphaṁ kurvatē| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṁ ghnanti| anyē tvamlalavaṇakaṭukāstadēva pittaṁ kurvatē| ētēnēdamuktaṁ bhavati| madhurō vātapittaghnaḥ ślēṣmakaraḥ| amlō vātaṁ hanti, kaphapittē tu janayati| lavaṇō mārutaṁ hanti, kaphapittē tu kurutē| tiktaḥ kaphapittē nāśayati, vātaṁ tu janayati| ūṣaṇaḥ kaphaṁ nāśayati, vātapittē tu janayati| kaṣāyaḥ kaphapittē hanti, vātaṁ tu karōtīti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vātādīnāṁ sākṣādrasākathanādaspaṣṭē dōṣadravyayōḥ sādharmyavaidharmyē spaṣṭayati-tatrādyā iti| tatra tēṣu rasēṣu madhyē, ādyāsrayō rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṁ ghnanti| tiktādayastiktōṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṁ ghnanti| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṁ ghnanti| anyē tu kurvata iti triṣvapi yōjyam| tēna tiktōṣaṇakaṣāyā vāyuṁ kurvanti| svādvamla lavaṇāḥ kapham| amlalavaṇakaṭukāḥ pittam| ata ēva tē tē rasāstatra tatra santītyanumēyam| uktaṁ ca kapilēna-"kaṭvamlalavaṇaṁ pittaṁ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭukō vāyurdr̥ṣṭō'numānataḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- iti anēna prakārēṇa śamanādibhēdēna, tridhā triprakāraṁ, dravyam| anyēna prakārēṇa dvidhā athavā anēkadhā| itiśabdaḥ prakārārthē'bhihitaḥ| yat kupitān vātādīn dōṣān śamayati, tacchamanam| yathā- tailaṁ ghr̥taṁ mākṣikam| tatra tailaṁ snēhauṣṇyagauravayōgādvātaṁ tadviparītaguṇaṁ śamayati| sarpirmādhuryaśaityamāndyaguṇayōgāttadviparītaguṇaṁ pittam| madhu ca raukṣyataikṣṇyakaṣāyayōgāttadviparītaguṇaṁ kapham| yadvātādīn dōṣān rasādīndhātūn mūtrādīnmalāṁśca kōpayati, tatkōpanam| yathā- yavakapāṭalabhāṣamatsyāmamūlakasārṣapamandakadadhikilāṭaviruddhamatsyapayaḥ prabhr̥ti| dōṣādīnāṁ malaparyantānāṁ svapramāṇasthitānāṁ sāmyānuvr̥ttihēturyaddravyaṁ tat svasthēbhyō hitam| yacca svāsthyānuvr̥ttiṁ karōti, r̥tucaryādhyāyē sēvyatvēnōktam| tathā mātrāśitīyādhyāyē raktaśāliṣaṣṭikayavagōdhūmajāṅgalamāṁsajīvantīśākadivyōdakakṣīrādi| tathā yadūrjaskaraṁ rasāyanavājīkaraṇaṁ sarvadā śīlanīyatvēna nirdiṣṭam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prabhāvabhēdānāha- śamanamiti| prabhāvō rasādiṣvantaraṅga iti dyōtayituṁ dravyaśabdēnōktaḥ, dravyamiti tridhēti| śamanaṁ kōpanaṁ svasthahitaṁ cēti traividhyam| yad dravyaṁ samaiḥ samaviparītairvā rasādibhiryuktamapi vātādīn śamayati tacchamanam| tadyathā-madhuraśītāpi jīvantī kaphaṁ śamayati| kaṭupākarasō guruḥ snigdhō'pi rasōnaḥ kaphavātau| yad dravyaṁ viparītaiḥ samaviparītairvā rasādibhiryuktamapi vātādīn kōpayati tatkōpanam| yathā-gurūṣṇasnigdhamadhuramapi phāṇitaṁ vātaṁ kōpayati| tairēva guṇairmāṣaḥ pittakaphau| yad dravyaṁ vātādīnāṁ kṣayavr̥ddhyōrhēturapi svasthasya na tathā, tatsvasthahitam| yathā-gurumadhurarūkṣaśītō'pi yavaḥ svasthasya pittaṁ na kṣapayati| gurumadhurasnigdhaśītamapi kṣīraṁ svasthasya kaphaṁ na kōpayati| ēvaṁ sarvatrāpi prabhāva udāharaṇīyaḥ| vakṣyati ca (sū.a. 9/26)-"rasādisāmyē yatkarma viśiṣṭaṁ tatprabhāvajam|" iti| anyē tu śamanādīn dravyabhēdānāhuḥ| tattu na samyak| dravyabhēdatvē yadēva śamanaṁ, tadēva kōpanaṁ tadēva svasthahitamiti saṅkarō na yuktaḥ| dharmabhēdatvē tu rasādisaṅkaravadyuktaḥ| kiñca dravyabhēdāśvēdamī tadā rasādidharmabhēdānāṁ prākpaścādvā abhidhēyāḥ syuḥ, na madhyē| tasmātprabhāvabhēdā ēva śamanādayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tatra tasmin dravyē, vīryaṁ dvividham| viṁśatērguṇānāṁ madhyāddvāvuṣṇaśītau, tadutkarṣādvīryamiti sarvāyurvēdaprasiddhau, dvāvēva guṇau śītōṣṇau vīryakaraṇahētū| vīryaṁ śaktiḥ| uṣṇaguṇōtkarṣa uṣṇaguṇātiśaya ēva kaściduṣṇavīryākhyāṁ labhatē| tathā śītaguṇōtkarṣaḥ śītaguṇātiśaya ēva śītavīryākhyām| yadyapi nānātmakamapi dravyaṁ, tathāpyagnīṣōmātmakatvājjagatō dvidhaiva vīryam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vīryadvaividhyamāha-uṣṇēti| tacca uṣṇaṁ śītaṁ ca| nanu gurulaghusnigdharūkṣamandatīkṣṇānāmapi vīryatvātkathaṁ dvē ēvētyata āha- uṣṇaśītaguṇōtkarṣāt| yadyapi kāyāgnipākādaṣṭau guṇā jāyantē, tathāpyuṣṇaśītayōrguṇayōrutkarṣāt dvaividhyam| guṇāntaratiraskārē śaktirutkarṣaḥ| śaktyutkarṣē vīryaśabdō lōkē'pi prasiddhaḥ| tatra dravyē| vīryamapi dravyāśrayamityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- vipākastrividhaḥ, sarvadravyāṇāṁ pariṇāmakālabhāvī kāryānumēyō jāṭharāgnisambandhādrasasya svarūpāntaraprādurbhāvaḥ| sa tridhaiva, rasaṣaṭtvē'pi na ṣōḍhā| tēna kiñcitsvādupākaṁ, kiñcidamlavipākaṁ, kiñcitkaṭuvipākaṁ, dravyam| tatra madhuralavaṇayōrmadhurō vipākaḥ| amlasyāmlaḥ| tiktakaṭukaṣāyāṇāṁ kaṭukaḥ| sa ca kāryānumēyaḥ| tathā ca vakṣyati (sū.a.9/20)- 'jāṭharēṇāgninā yōgādyadudēti rasāntaram| rasānāṁ pariṇāmāntē sa vipāka iti smr̥taḥ' iti| ata ēva sōpasargaḥ pākaśabda upāttaḥ| viśiṣṭaḥ pākō vipākaḥ, na pākamātrasvarūpaḥ| tathā ca bhaṭṭārakacarakamunī (ca.sū.a.26/68)-'rasō nipātē dravyāṇāṁ vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṁ yāvadadhīvāsānnipātāccōpalabhyatē' iti| ēvaṁ karmaniṣṭhānumita ēkarūpāvasthō jāṭharāgnisaṁyōgādyō rasānāṁ rasāntarōdbhavaḥ, sa ēva vipākaḥ| na tu yō jāṭharāgnisaṁyōgamātrādrasānāmanēkāvasthaḥ, prāṅmadhurō'nantaraṁ sa ēva pacyamānō'mlastatō vipacyamānaḥ sa ēva kaṭurvipākaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vipākabhēdānāha-tridhēti| tē ca trayaḥ, svāduramlaḥ kaṭukaścēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tatra dravyē gurvādayō daśa guṇāḥ saviparyayā viṁśatirvējñēyāḥ| ēṣāṁ kramādviparītā laghutīkṣṇōṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ| gurustadviparyayō laghuḥ| mandastadviparyayastīkṣṇaḥ| himastadviparyaya uṣṇaḥ| snigdhastadviparyayō rūkṣaḥ| ślakṣṇastadviparyayaḥ kharaḥ| sāndrastadviparyayō dravaḥ| mr̥dustadviparyayaḥ kaṭhinaḥ| sthirastadviparyayaḥ saraḥ| sūkṣmastadviparyayaḥ sthūlaḥ| viśadastadviparyayaḥ picchilaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- guṇabhēdānāha-gurumandēti| tē ca viṁśatiḥ| tatra gurvādayō daśa, tadviparyayāśca laghutīkṣṇōṣṇarūkṣakharadravakaṭhinacalasthūlapicchilā daśa| dravyasya br̥ṁhaṇē karmaṇi śaktirguruḥ, laṅghanē laghuḥ, śamanē mandaḥ, śōdhanē tīkṣṇaḥ, stambhanē himaḥ, svēdanē uṣṇaḥ, klēdanē snigdhaḥ, śōṣaṇē rūkṣaḥ, rōpaṇē ślakṣṇaḥ, lēkhanē kharaḥ, prasādanē sāndraḥ, vilōḍanē dravaḥ, ślathanē mr̥duḥ, dr̥ḍhanē kaṭhinaḥ, dhāraṇē sthiraḥ, prēraṇē calaḥ, vivaraṇē sūkṣmaḥ, saṁvaraṇē sthūlaḥ, kṣālanē viśadaḥ, lēpanē picchila iti| nanu vyavāyivikāśyāśukāriprasannasugandhādayaḥ saviparyayāścānyē'pi guṇā dr̥śyantē| tadyathā svayamēvāha (ni.a. 6/1)-"tīkṣṇōṣṇarūkṣasūkṣmāmlavyavāyyāśukaraṁ laghu| vikāśi viśadaṁ madyamōjasō'smādviparyayaḥ||" carakaḥ (sū.a.27/213)- "svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ|| tadēvaṅguṇamēvaujaḥ sāmanyādabhivardhayēt||" suśrutaḥ (sū.a. 46/189)- "kaṣāyaṁ kaphapittaghnaṁ kiñcittiktaṁ rucipradam| hr̥dyaṁ sugandhi viśadaṁ lavalīphalamucyatē||" ayamēva (sū.a. 1/11)-"pittaṁ sasnēhatīkṣṇōṣṇaṁ laghu visraṁ saraṁ dravam||" carakaḥ (sū.a. 27/193)- "śītaṁ śuci śivaṁ mr̥ṣṭaṁ vimalaṁ laghu ṣaḍguṇam| prakr̥tyā divyamudakaṁ bhraṣṭaṁ pātramapēkṣatē||" ityādi| tatkathaṁ viṁśatirguṇā iti| atrōcyatē| ya ētē'tiriktā guṇā darśitāḥ, tē viṁśatāvēvāntarbhūtāḥ| tathāhi-vyavāyivikāśyāśukāriṇastāvanmadyē paṭhyantē| prasannaḥ kṣīrē| madyaguṇaviparītā ōjasi| ya ēvaujasi ta ēva kṣīrē| tataśca tadguṇaparasparaviparyayaparyālōcanayā vyavāYī-dravē'ntarbhūtaḥ| vikāśī-kharē| āśukārī-calē| prasannaḥ-sthūlē| tē hi pāriśēṣyāt bahalaślakṣṇasthirasūkṣmāṇāṁ viparyayāḥ| svaduśītamandasnigdhapicchilagurūṇāṁ hyamlōṣṇatīkṣṇarūkṣaviśadalaghavō viparyayāḥ prasiddhā ēva| vyavāyyādilakṣaṇaṁ ca dravādiṣvēva sambhavati| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/521)- "vyavāyī dēhamakhilaṁ vyāpya pākāya kalpatē| vikāśī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati|| āśukārī tathāśutvāddhāvatyambhasi tailavāt" iti| prasannatvaṁ sphuṭatvam| tacca sthūla ēva, tasya sphuṭapratyakṣatvāt| sugandhadurgandhau tu mandatīkṣṇaviśēṣau, indriyaprasādanōdvējanadvārā śamanaśōdhanarūpatvāt| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/520)- "sugandhō rōcanō mr̥duḥ| durgandhō viparītō'smāt" iti| śucivimalau tu viśadaviśēṣau| adr̥ṣṭānāṁ hi malānāṁ kṣālanē śaktiḥ śucitvam| dr̥ṣṭānāṁ vimalatvam| śivaṁ pariṇāmē hitam| mr̥ṣṭaṁ jihvāpriyam| tē ca guṇakāryē| guṇaśabdastūpacārāt| yathā- "kṣudbōdhanō bastiviśōdhanaśca prāṇāpradaḥ śōṇitavardhanaśca| jvarāpahārī kaphapittahantā vāyuṁ jayēdaṣṭaguṇō hi maṇḍaḥ||" ityādau| yattu vyavāyivikāśinau prastutyōktaṁ saṅgrahē (sū.a. 1)- "saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikalpitau" iti| tadēkīyamatatvādanādaraṇīyam| tadādaraṇē yattailē vyavāyibaddhaviṭkayōrabhidhānaṁ tadviruddhaṁ syāt| yacca madyē tīkṣṇavikāśinōstatpunaruktaṁ syāt| yattu pittē tīkṣṇavisrayōrabhidhānaṁ, tadindriyōdvējakatvē satyapi ghrāṇēndriyasyōdvējanātiśayārtham| saṅgrahē tu (sū.a. 1)- "indriyārthā vyavāyī ca vikāśī cāparē guṇāḥ| sattvaṁ rajastamaścēti trayaḥ prōktā mahāguṇāḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- kālaḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ| arthāḥ śabdasparśarūparasagandhā mahābhūtaguṇāḥ| tathā cāgamaḥ (ca.śā.a.1/29)- "arthāḥ śabdādayō jñēyā gōcarā viṣayā guṇāḥ" iti| karma kriyā, kāyavāṅmanaścēṣṭā| kālaścārthaśca karma ca tāni kālārthakarmāṇi, tēṣāṁ yōgaḥ sambandhaḥ, kālārthakarmaṇāṁ yōgaḥ| kimbhūtaḥ, hīnamithyātimātrakastathā samyagyōgaścēti| yē kālādīnāṁ yōgā hīnamithyātimātrakāḥ, tē rōgaikakāraṇam| tēṣāmēva yaḥ samyagyōgaḥ, sa ārōgyaikakāraṇaṁ pradhānakāraṇamiti| ēkaśabdaḥ pradhānavacanaḥ| yathā- 'ēkaḥ pārthō dhanurdharaḥ' iti| kālasya hīnayōgaḥ svarūpahāniḥ| mithyāyōgaḥ svarūpādvaiparītyam| atiyōgaḥ svarūpātiśayaḥ| yathā- hīnaśītatā hīnōṣṇatā hīnavarṣatā hīnayōgē| śītakālāvasarē'tyauṣṇyamuṣṇakālāvasarē śītaṁ varṣākālē'vr̥ṣṭirmithyāyōgē| atiśaityamatyauṣṇyamativarṣaṇamatiyōgē| ētadyōgatrayaṁ rōgakāraṇam| samyagyōgō yathāsvarūpasthitirārōgyakāraṇam| arthānāṁ punaḥ svēna svēnārthēnēndriyasya hīnaḥ saṁyōgō hīnayōgaḥ| puruṣānabhimatādinārthajātēnēndriyasya yōgō mithyāyōgaḥ| atyantasaṁyōgō'tiyōgaḥ| ētē trayō rōgakāraṇam| yathāsvaṁ samyagyōga ārōgyakāraṇam| kāyādikarmaṇō hīnapravr̥ttirhīnayōgaḥ| vēgōdīraṇādikaṁ sāmibhuktabhāṣaṇādikaṁ rāgadvēṣādikaṁ ca yathāsvamuttaratra (sū.a.12/40) vakṣyamāṇaṁ mithyāyōgaḥ| atipravr̥ttiratiyōgaḥ| sarvēṣāṁ samā pravr̥ttiḥ samayōgaḥ| tēna hīnādayō yōgāstrayō rōgakāraṇam| samyagyōgastvārōgyakāraṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktadharmakāṇāṁ dravyāṇām sadōpayōgātsadaiva dōṣavaiṣamyē prāptē viśēṣamāha-kālārthēti| dravyāṇi carakōktāni (sū. a. 1/47)- "khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti| tatra kālaḥ sākṣādupayujyatē| mahābhūtāni tvarthadvārēṇa| digātmamanāṁsi karmadvārēṇa| kālō varṣāśītōṣṇabhēdāt tridhā| śabdasparśarūparasagandhabhēdādarthaḥ pañcadhā| kāyikavācikamānasikabhēdātkarma tridhā| tēṣāmasamyagyōgō rāgakāraṇaṁ, samyagyōgastvārōgyakāraṇam| tatrāsamyagyōgastridhā, hīnayōgō mithyāyōgō'tiyōgaścēti| śītādīnāṁ kālalakṣaṇānāmalpatvaṁ kālasya hīnayōgaḥ, viparītasvalakṣaṇō mithyāyōgaḥ, ādhikyamatiyōgaḥ| indriyairindriyārthānāṁ yō'lpaḥ sambandhaḥ, sō'rthasya hīnayōgaḥ, anucitō mithyāyōgaḥ, adhikō'tiyōgaḥ| alpā cēṣṭā karmaṇāṁ hīnayōgaḥ, anucitō mithyāyōgaḥ, adhikō'tiyōgaḥ| asamyagyōgādviparītaḥ sarvēṣāṁ samyagyōgaḥ| ētaduktaṁ bhavati| yadyapi sarvadā dravyairyōgastathāpyasamyagyōgō yadā, tadā dōṣavaiṣamyam| yadā samyagyōgastadā dōṣasāmyam| iti bahiraṅgō hētuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- dōṣāṇāṁ vātādīnāṁ, vaiṣamyaṁ svapramāṇādēkasya dvayōstrayāṇāṁ vā vr̥ddhiḥ kṣayō vā, rujākaratvādrōga ēva| vaiṣamyaṁ viṣamatā svarūpāccyāvaḥ| tataḥ kāryakāraṇayōrabhēdēna paṭhitō rōga iti| dōṣāṇāṁ sāmyaṁ svarūpādapracyutiḥ samabhāvō'rōgatā ārōgyaṁ, svāsthyamiti yāvat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha lakṣaṇaṁ vyācaṣṭē| rōgaṁ lakṣayati-rōgastviti| dōṣadūṣyāṇāṁ yadvaiṣamyaṁ vikr̥tatvaṁ tadrōgaḥ| dōṣaśabdō'ntaraṅgahētumātrōpalakṣaṇaḥ| prasaṅgādārōgyaṁ lakṣayati-dōṣasāmyamiti| dōṣadūṣyāṇāṁ yatsāmyamavikr̥tatvaṁ tadārōgyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tatra tayō rōgārōgyayōḥ, rōgā dvidhā nijāgantubhēdēna| nijā vātādidōṣajanmānaḥ| āgantavō bāhyahētavaḥ| tathā cācāryavacanam (saṁ.sū.a.22)- "nijāstridōṣōtthāḥ| bāhyahētujāstvāgantavaḥ"| anayōriyānviśēṣaḥ| nijē rōgē vātādayaḥ pūrvaṁ vaiṣamyaṁ gatvā paścādvyathāmabhinirvartayanti| āgantavaḥ punaḥ vyathāpūrvamēvōtpadyantē, anantaraṁ tatra vātādayaḥ kupyantīti| anēnōbhayasya nijāgantubhēdabhinnasya vyādhēścētaḥ santāpakatvaṁ bōddhavyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rōgabhēdānāha-nijēti| dvividhō rōgaḥ, nija āgantuścēti| tatra yaddōṣavaiṣamyaṁ svayamutpādya vyathāṁ nirvartayati, sa nijō rōgaḥ| yastu śastrādinā hētvantarēṇōtpannaḥ, sa āgantuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- tēṣāṁ nijāgantukānāṁ vikārāṇāṁ rōgāṇāṁ, kāyamanōbhēdēna dvividhamadhiṣṭhānaṁ sthānam| jvarāsrapittakāsādīnāṁ kāyaḥ| madamūrchāsannyāsagrahabhūtōnmādāpasmārarāgadvēṣādīnāṁ manaḥ| adhitiṣṭhantyasminnityadhiṣṭhānam| kāyaḥ śarīram| manaścētaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rōgādhiṣṭhānamāha-tēṣāmiti| tacca dvidhā, śarīraṁ manaśca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- manaścētaḥ, tasya rajastamasī dōṣau, upaplavāvavidyāsambhavau| atra ca prādhānyādādau rajō nikṣiptam| caśabdaḥ pavanādīnāmapyupasaṅgrahārthaḥ| yasmāttē'pi manaḥ saṁśritya vikurvatē| saṅgrahē hyuktam (u.a.9)- "ṣaḍunmādā bhavanti vātapittakaphasannipātā''dhiviṣanimittāḥ" ityādi| udāhr̥tau ityudāharaṇamātramuddēśamātraṁ vacanamātram| atrāyurvēdaśāstrē, rajastamasōrna sākalyēna vyākaraṇamanilādīnāmiva| tē khalvatra svabhāvasthānādibhiḥ prakārairaśēṣamuktāḥ, na tu rajastamasī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- duṣṭasya manasō rōgādhiṣṭhānatvādduṣṭihētumāha-raja iti| sa ca dvidhā, rajastamaśca| dvau dōṣau dvē duṣṭikāraṇē ityarthaḥ| na tvanayōrvātādivaddōṣatvam, tatō'nantaramanuktērdōṣavijñānīyādiṣu cāgrahaṇāt| kāyō'pi duṣṭa ēva rōgādhiṣṭhānam| tasya tu dōṣā ēva duṣṭikāraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- rōgō'syāstīti rōgī vyādhitaḥ, taṁ darśanādibhiḥ parīkṣēta| darśanēna dr̥ṣṭyā, kāsamēhādyārtēṣu pītaśuklavarṇasaṁsthānapramāṇōpacayacchāyāviṇmūtraccharditādikam| sparśanēna hastakāyasparśēna, jvaragulmavidradhyādyārtam, tathā śītōṣṇastabdhaspandaślakṣṇakharasparśādikaṁ ca| praśnēna pr̥cchayā, śūlārōcakacchardihr̥dardatvaṁ succhandaduśchandatvaṁ mr̥dukrūrakōṣṭhatāṁ svapnadarśanamabhiprāyaṁ janmāmayapravr̥ttinakṣatradviṣṭēṣṭasukhaduḥkhāni ca, ityāturamukhātparīkṣēta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rōgitvajñānōpāyamāha-darśanēti| sa ca tridhā, darśanaṁ sparśanaṁ praśnaścēti| tatra darśanēna vaivarṇyādikaṁ, sparśanēna śaityādikaṁ, praśnēna śūlādikaṁ, nirdhārya rōgyayamiti niścayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- rōgaṁ nidānādibhiḥ pañcabhiḥ parīkṣēta| nidānaṁ kāraṇaṁ hēturityanarthāntaram| taccāsannaviprakr̥ṣṭabhēdēna dvidhā| āsannamapi dvividham, āsannātyāsannabhēdēna| āsannaṁ rūkṣalaghuśītādidravyōpayōgaḥ| atyāsannaṁ tu yataḥ samanantaramēva rōgōtpattiḥ| yathā vātādayō dōṣāḥ kruddhāḥ| viprakr̥ṣṭaṁ yat ādikālē rudrakōpādi jvarādīnām| tathā haviḥprāśādi mēhakuṣṭhādīnām| tēnaivaṁvidhamarthajātamēvaṁvidhasya rōgasya hētutvēnōpadiṣṭam, ēvaṁvidhaścōtpannō'tō nidānājñjñāyatē rōgaḥ| prāgrūpaṁ pūrvarūpaṁ bhaviṣyatō vyādhēraprakāśitadōṣaviśēṣādhiṣṭhitasya lakṣaṇam, udbubhūṣurjvarādirāmayō vātādidōṣaviśēṣēṇāliṅgitarūpābhāsō yēnāvabhāsyatē, yathāyathamalpatvādyadavyaktamasphuṭaṁ liṅgaṁ tatprāgrūpam| lakṣaṇaṁ punastadēva prāgrūpādvilakṣaṇam, yēna sakaladōṣaviśēṣāliṅgitaḥ sphuṭaliṅgō vyādhirdr̥śyatē lakṣyatē| upaśayaḥ sukhānubandhyāhārādyupayōgaḥ| ēvaṁvidhēnāhārādikēna hi tasya pīḍā nābhūt, ēvaṁvidhēna cābhūt, ata upaśayājñjñāyatē'yaṁ rōga iti| sa vyādhisātmyaḥ svāsthyahētuḥ sukhāvahaḥ| āptirnirvr̥ttiḥ samprāptirāgatirjātirityanarthāntaram| ēvaṁ duṣṭēnaivaṁ sthānasthitēnaivamanugatēnānayā kalpanayaivaṁmārgēṇa dōṣēṇēti parikalpanam, ata āptyā jñāyatē'yaṁ rōga iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rōgitvē hi jñātē kō'sau rōga iti viśēṣajñānōpāyamāha-rōgamiti| sa ca pañcadhā, nidānaṁ prāgrūpaṁ lakṣaṇam upaśayaḥ āptiśca| āptiḥ samprāptiḥ| nidānaṁ bahiraṅgō hētuḥ| prāgrūpaṁ pūrvajō rōgaḥ| rōgasya hi rājavat prakāśamānasya parivārabhūtā rōgāḥ kēcitpūrvaṁ prakāśantē, kēcitsaha, kēcitpaścāt| tatra yē pūrvaṁ, tē pūrvarūpam| yē saha, tē rūpam| yē paścāttē upadravāḥ| tē cōbhayē'pi lakṣaṇapadēna saṅgr̥hītāḥ| upaśayaḥ vyādhisātmyam| āptirantaraṅgō hētuḥ| iti rōgalakṣaṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- ihāsminnāyurvēdaśāstrē, ācāryā dvidhā dviprakāraṁ, dēśamāhuḥ kathayanti| bhūmibhēdēna dēhabhēdēna ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- athauṣadhaṁ vyācaṣṭē| tacca dēśakālāvapēkṣatē iti prathamaṁ tāvaddēśaḥ| tatra dēśē bhēdadvayamāha-bhūmidēhēti| tacca bhūmirdēhaśca| ihētyāyurvēdaśāstrē| śāstrāntarēṣu dēhasya dēśavyavahārābhāvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- bhūdēśaṁ punastridhā triprakāram, ādiśēt vadēt| tatra jāṅgalō dēśō'lpōdakataruparvatatvēna vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, vātabhūyiṣṭhō vātapracuraḥ| tatra jātā ōṣadhikhagapuruṣamr̥gādayō vātapradhānā bhavanti| pracurōdakavr̥kṣō yō nirvātō durlabhātapaḥ sō'nūpa iti| sa ca kaphapradhānaḥ| tajjāścauṣadhyādayaḥ snigdhā bhavanti| sādhāraṇaḥ punarubhayalakṣaṇō madhyapatitō vyāmiśrarūpaḥ| sa ca samamalō vātādisamadōṣaḥ| atra dōṣā ēva malaśabdēnōktāḥ| vakṣyati hi (saṅgrahē sū.a.20)| "dēhasya malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ|"

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- bhūdēśabhēdānāha-jāṅgalamiti| tē ca trayaḥ, jāṅgalō'nūpaḥ sādhāraṇaśca| tatra yō vātabhūyiṣṭhō vātarōgabahulastaṁ jāṅgalaṁ, yaḥ kaphōlbaṇaḥ kapharōgabahulastamanūpaṁ, yaḥ samamalaḥ samadōṣatvādārōgyabahulastaṁ sādhāraṇamādiśēt| dēhabhēdāstu prakr̥tibhēdairuktāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- kālō dvividhaḥ, kṣaṇādilakṣaṇō vyādhyavasthālakṣaṇaśca| bhēṣajasyauṣadhasya, yōgaṁ karōti| tadarthasampādanasāmarthyaṁ karōtītyarthaḥ| bhēṣajasya yōgō bhēṣajayōgaḥ, taṁ karōti| kṣaṇādiḥ prasiddhaḥ| ādigrahaṇāllavatruṭimuhūrtayāmāhōrātrapakṣamāsartvayanasaṁvatsarāṇāṁ parigrahaḥ| kṣaṇādikālasyōdāharaṇam| yathā- "pūrvāhṇē vamanaṁ dēyaṁ madhyāhnē tu virēcanam| madhyāhnē kiñcidāvr̥ttē bastiṁ dadyādvicakṣaṇaḥ||" vyādhyavasthā sāmanirāmamr̥dumadhyatīkṣṇatvāttattadyōgyauṣadhavisr̥ṣṭiḥ| yathā (ca,ci.a.3/140 , hr̥.ci.a.1/21)- "laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ| malānāṁ pācanāni syuryathāvasthaṁ kramēṇa vā||" yathā (ca.ci.a.30/287)- "jvarē pēyāḥ kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṁ virēcanam| tryahaṁ vā ṣaḍahaṁ yuṁjyādvīkṣya dōṣabalābalam||" yathā (hr̥.ci.a.1/44)- "mr̥durjvarō laghurdēhaścalitāśca malā yadā| acirajvaritasyāpi bhēṣajaṁ yōjayēttadā||" asyāmavasthāyāṁ dattamauṣadhamārōgyāya bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kālabhēdadvayamāha-kṣaṇādiriti| tacca kṣaṇādirūpō vyādhyavasthārūpaśca| kṣaṇō mātrā, ādiśabdātkāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhōrātrapakṣamāsartvayanavarṣāṇi| tatrākṣinimēṣō mātrā, tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā, tāstriṁśatkalā, tāḥ sadaśabhāgā viṁśatirnāḍikā, tē dvē mūhūrtaḥ, tē tulyarātriṁdivē rāśibhāgē catvāraḥ pādōnā yāmaḥ, taiścaturbhirahō rātriśca, pañcadaśāhōrātrāḥ pakṣaḥ, tau dvau māsaḥ, tau dvāvr̥tuḥ, tē trayō'yanaṁ, tē dvē varṣam| vyādhyavasthā āmapacyamānapakvanavapurāṇatīkṣṇamr̥dutvādayaḥ| dēśakālayōrupayōgamāha-bhēṣajayōgakr̥diti| dēśakālavākyayōḥ śēṣabhūtō'yaṁ granthaḥ| yō'yamuktō dēśaḥ kālaśca| tadubhayaṁ bhēṣajasya yōgaṁ yōgyatāṁ karōti| uktaṁ hi saṅgrahē (sū.a. 23)- "bhēṣajamavacārayan prāgēva tāvadāturaṁ parīkṣēta| kasminnayaṁ dēśē jāta ityādi| tasmiṁśca dēśē manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṁ vihārajātamētāvadbalamēvaṁvidhaṁ satvamēvaṁvidhaṁ sātmyamiyaṁ bhaktirimē vyādhayō hitamidamahitamidamiti| tathā, atisthūlō'tikr̥śō durbalō duṣṭamāṁsaśēṇitāsthyaṅgāvayavō'lpāgniralpāhārō'sātmyāhārō'pacitaḥ sārarahitō vā vyādhibalamēva tāvadasamarthaḥ sōḍhum| kiṁ punastathāvidhō bhēṣajavēgamiti| tathā, kālaśca bhēṣajasya yōgyatāmāpādayatītyupakramya, śītōṣṇavarṣālakṣaṇā r̥tava ityādyupakramya, auṣadhagrāmastvityādi| tathā, tasmātsādhāraṇēṣvēva tadantarālēṣu vamanādīni yōjayēditi| tathā, āturāvasthāsu tu kālākālasaṁjñā| yathā'syāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālō'kālō vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṁ yaugikaṁ bhavati" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- samāsātsaṁkṣēpataḥ, yatkiñcijjagatyauṣadhaṁ sambhavati, tadanēkaprakāraṁ sambhavadapi dvairūpyānatikramācchōdhanaśamanalakṣaṇāt dvidhētyuktam| ēkaṁ śōdhanarūpamaparaṁ śamanarūpamiti| śōdhanaṁ yat kupitān dōṣān bahirniḥsārya rōgōpaśamanaṁ karōti| śamanaṁ yatsvasthānasthitānāmēva sāmyahētuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhabhēdadvayamāha-śōdhanamiti| tacca śōdhanaṁ śamanaṁ ca| samāsata ityanuvartamānē'pi punaḥ samāsagrahaṇamatisaṁkṣēpāya| sāmānyōktyā viśēṣasaṅgrahaḥ saṁkṣēpaḥ| laṅghanabr̥ṁhaṇē sāmānyē vihāya laṅghanaviśēṣayōḥ śōdhanaśamanayōruktirityatisaṁkṣēpaḥ| sa ca br̥ṁhaṇasya śamanē'ntarbhāvaṁ matvā kr̥taḥ| vakṣyati hi (sū.a. 14/7)- "br̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tvēva vāyōḥ pittānilasya ca|" iti| śōdhanaṁ adhikabahirnirasanēna dōṣasāmyakaram| śamanaṁ tvadhikakṣīṇakṣapaṇavardhanābhyām| ataēvātyadhikē dōṣē śōdhanam, adhikakṣīṇayōḥ śamanamiti vibhāgaḥ siddhaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- śarīrajānāṁ vātādīnāṁ, kramēṇa yathāsaṁkhyēna paripāṭhyōddēśanirdēśēna, paramauṣadhaṁ pradhānauṣadhaṁ, bastyādivamanāntaṁ śōdhanarūpaṁ, tailādimadhvantaṁ śamanarūpam| tēna vātasya bastirgudapraṇidhēyasnēhakvāthādi paramauṣadham| pittasya virēkō mukhapītaṁ gudamārgēṇāntaḥsthitasya dōṣasya niḥsāraṇaṁ paramauṣadham| kaphasya vamanaṁ mukhēna pītaṁ tēnaiva dōṣasya niḥsāraṇaṁ paramauṣadham| iti śōdhanarūpēṇa dōṣāṇāmauṣadham| tailādi tu śamanasvarūpēṇauṣadham| tathēti kramēṇaiva| vātasya tailaṁ, pittasya ghr̥taṁ, kaphasya mākṣikaṁ paramauṣadham| pradhānamauṣadhamiti yāvat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śōdhanaśamanaviśēṣāṇāṁ viṣayavibhāgamāha-śarīrajānāmiti| tatra śōdhanaviśēṣā bastyādayaḥ kramēṇa dōṣāṇāmauṣadham| vātasya bastiḥ, pittasya virēkaḥ, kaphasya vamanam| tathā śamanaviśēṣāstailādayaḥ| vātasya tailaṁ, pittasya ghr̥taṁ, kaphasya madhu| kiṁ sarvēṣāṁ, nētyāha-śarīrajānāṁ, śarīrē jātāḥ dvitīyaṁ rōgākhyaṁ janma prāptāḥ śarīrajāḥ śarīrāśritāstēṣām| kathaṁ, paramatiśayēna| ētaduktaṁ bhavati| sarvēṣāṁ dōṣāṇāṁ bastirauṣadhaṁ viśēṣādvātasya| sarvāṇi śōdhanāni vātasyauṣadhaṁ viśēṣādbastiḥ| tathā manaḥśarīrāśrayāṇāṁ dōṣāṇāṁ bastirauṣadhaṁ viśēṣāccharīrāśrayāṇām| ēvaṁ virēkādiṣu vācyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- manōdōṣayō rajastamasōḥ, rōgavighnakāri dhīdhairyādikaṁ, paramauṣadham| dhīśca dhairyaṁ cātmādivijñānaṁ ca tattathāvidham| tatra dhīrbuddhirbāhyādhyātmikānāṁ bhāvānāṁ hitāhitaparicchēdavibhāgakāriṇī| dhairyaṁ dhr̥tiścētasaḥ sthiratvamacāpalam, yēna pratiṣiddhēṣu na pravartatē, hitēṣu ca na sīdati| ātmavijñānaṁ yōgābhyāsasamādhinā paramātmasvarūpavijñānam| ādigrahaṇājjñānavijñānasmr̥tidēśakālādīnāṁ parigrahaḥ| manōdōṣasamutthakāmādijarōgārthaḥ paraśabdō viśēṣaṇatvēna nirdiṣṭaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- amūrtasya śamanasya viṣayamāha-dhīti| tacca dhīprabhr̥ti| dhīrbuddhiḥ, yayā hitāhitavivēkaḥ| dhairyaṁ duḥkhasahatvaṁ, yēna hitasēvanamahitatyāgaḥ| ātmādivijñānaṁ ātmādayaḥ ātmadēśakālāstēṣāṁ vijñānamīdr̥śō'hamīdr̥śē dēśē īdr̥śē kālē vyavaharāmīti jñānaṁ, yēna hitasēvanasyāvicchēdaḥ| ētatsarvaṁ manōdōṣauṣadhaṁ hr̥dayāśrayāṇāṁ vātādīnāmauṣadhaṁ paraṁ, sarvamēva manōdōṣāṇāmauṣadhaṁ viśēṣāddhīprabhr̥ti| tathā manaḥśarīrādhiṣṭhitānāṁ dōṣāṇāṁ dhīprabhr̥tyauṣadhaṁ viśēṣānmanōdhiṣṭhitānāmityarthaḥ| iti rōgauṣadham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- cikitsitasya rōgōpaśamalakṣaṇasya, pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam| pratyēkaṁ taccaturguṇamēvaṁ ṣōḍaśaguṇaṁ cikitsitaṁ bhēṣajaṁ bhiṣajō bhāṣantē| bhiṣagvaidyaḥ, tasya prādhānyādagrē nirdēśaḥ| tathā cāgamaḥ (carakē sū.a.9/10)- "yōktā prayōktā śāstā ca pradhānō bhiṣagatra tu||" tathā saṅgrahē'pi (sū.a.2)- "yadvaidyē viguṇē pādā guṇavantō'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayēt|| cikitsāyāstamēvātaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ viduḥ|" dravyāṇyauṣadhāni| upasthātā paricārakaḥ| rōgī āturaḥ| ētatpādacatuṣṭayaṁ nirdiṣṭamācāryēṇa|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhapādānāha-bhiṣagiti| tē ca catvāraḥ, bhiṣagdravyamupasthātā rōgī cēti| upasthātā paricārakaḥ| cikitsitasyauṣadhasya| pādatvaṁ caiṣāṁ kriyāniṣpādakāvayavatvāt| pādānviśiniṣṭi-pratyēkamiti| tatpādacatuṣṭayaṁ, pratyēkaṁ ca turguṇaṁ jñēyam| tattadguṇavatāmēvaiṣāṁ pādatvamityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- dakṣaḥ- karmaṇi caturaḥ| tīrthādupādhyāyādviditāgamādāttō gr̥hītaḥ śāstrārthō yēna sa tīrthāttaśāstrārthaḥ, "anēkamanyapadārthē" iti tr̥tīyārthē bahuvrīhiḥ, āgamaprāptaśāstrasvarūpaḥ| bahuśō dr̥ṣṭaṁ karma yēna cikitsālakṣaṇaṁ sa dr̥ṣṭakarmā-abhyastakarmā śataśaścikitsitarōgaḥ| śuciḥ- kāyavāṅmanōvyāpārairmalīmasairaparāmr̥ṣṭaḥ, alipsāvān arthōpajīvikāhētōrna karōti paraṁ dharmōpārjanēnēti śuciḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatra bhiṣagguṇānāha-dakṣa iti| dakṣaḥ-śīghrakārī| tīrthāttaśāstrārthō-gurōrgr̥hītāyurvēdārthaḥ| tīrthaṁ-guruḥ| dr̥ṣṭakarmā-bahudhā'nuṣṭhitaśāstrārthaḥ| śucirmanōvākkāyaiḥ śuddhaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 2)- "abhēdyō'nuddhatō'stambdhaḥ sūrataḥ priyadarśanaḥ| sūrataḥ-kāruṇikaḥ| bahuśrutaḥ kālavēdī jñātagranthō'rthakarmavit|| anāthān rōgiṇō yaśca putravatsamupācarēt| guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakśabdamaśnutē|| yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariṣṭhitaḥ| sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam|| yaḥ punaḥ kurutē karma dhārṣṭyācchāsrārthavarjitaḥ| sa satsu garhāmāpnōti vadhaṁ cēcchati rājataḥ|| hētau liṅgē praśamanē rōgāṇāmapunarbhavē| jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārhō bhiṣagvaraḥ|| śāstraṁ śastrāṇi salilaṁ guṇadōṣapravr̥ttayē| pātrāpēkṣīṇyataḥ prajñāṁ bāhuśrutyēna br̥ṁhayēt|| pradīpabhūtaṁ śāstraṁ hi darśanaṁ vipulā matiḥ| tābhyāmataḥ suyuktābhyāṁ cikitsannāparādhyati|| āhūta ēva yō yāti suvēṣaḥ sunimittataḥ| gatvā''turārthādanyatra na nidhattē manaḥ kvacit|| vyādhiṁ parīkṣatē samyaṅnidānādiviśēṣataḥ| hnēpaṇīyāṁ ca tadvārtāṁ na prakāśayatē bahiḥ|| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan| jānāti cōpacarituṁ sa vaidyaḥ siddhimaśrnutē|| nādadītāmiṣaṁ strībhyastadadhyakṣē parāṅmukhē| tābhiśca rahasi sthānaṁ parihāsāṁ ca varjayēt|| jijīviṣurvyādhitō'pi pūrvōktaguṇavarjitān| kriyāvikrayiṇō vaidyān mr̥tyōragrēsarā hi tē|| yadvaidyē viguṇē pādā guṇavantō'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayēt|| cikitsāyāstamēvātaḥ pradhānaṁ kāraṇaṁ viduḥ| vyādhiṁ purā parīkṣyaivamārabhēta tataḥ kriyām|| svārthavidyāyaśōhānimanyathā dhruvamāpnuyāt| sādhyayōrapi saṁyōgō balinōryātyasādhyatam|| vidyādasādhyamēvātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyaḥ sādhyatāṁ yāti, sādhyō yāti tvasādhyatām|| pādāpacārāddaivādvā yātyavasthāntaraṁ gadaḥ| varamāśīviṣaviṣaṁ dīptamagnimayō'pi vā|| upayuñjīta na tvārtādāmiṣaṁ kr̥paṇājjanāt| parō bhūtadayā dharma ityārtēṣu bhiṣagvaraḥ|| vartatē yaḥ susiddhārthaḥ sa sarvamativartatē" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- bahavaḥ kalpāḥ yasmin sambhavanti svarasakvāthacūrṇādyāstadbahukalpaṁ-vyādhīnāṁ nivāraṇakṣamaṁ na tu lavaṇavadēkakalpam| taddhi sukhamupayujyatē| nānāśaktayō hi sattvāḥ| bahavō guṇā yasya gurumandādayastadbahuguṇam, athavā yadanēkarōgavināśanasamartham| sampannaṁ-sampattiyuktaṁ, na vipannam, praśastabhūmidēśajātādiguṇayuktam| tathā ca granthaḥ (hr̥dayē ka.a.1/1)- "dhanvē sādhāraṇē dēśē samē sanmr̥ttikē śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjitē|" iti| athavā pākasaṁskārādiyuktam| yōgyaṁ-dātuṁ yadyatrārhati tacca tatra yōgyam| vyādhidēśakāladōṣadūṣyadēhavayōbalādīn jñātvā, yujyatē dīyata iti tadyōgyaṁ, rōgasya rōgiṇaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dravyaguṇānāha-bahukalpamiti| bahavaḥ kalpāḥ svarasādayō yasya tadbahukalpam| bahavō guṇāḥ gurumandādayō yasya tadbahuguṇam| rasādisampattyā yadyuktaṁ tatsampannam| dēśakālādyucitaṁ yōgyam| auṣadhamatra dravyaṁ, cikitsitarūpasyauṣadhasyāṅgatvāyōgāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- anuraktō-dr̥ḍhabhakta āturasya| śuciḥ- kāyavāṅmanōvyāpārairduṣṭairaparāmr̥ṣṭaḥ| dakṣaḥ- sarvacēṣṭāsu caturaḥ| buddhimān- viśiṣṭayā buddhyā yuktaḥ, pravīṇa iti yāvat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- paricārakaguṇānāha-anurakta iti| anuraktaḥsnēhalaḥ| śucidakṣau vaidyavat| buddhimān-prājñaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- āḍhyō-dhanavān| bhiṣagvaśyō-vaidyāyattaḥ, taduktakārī| jñāpakō-nidānāvasthādīnāmāvēdakaḥ, vaidyaṁ rōgāhāravihārādīnāmanvayavyatirēkaṁ bōdhayituṁ samarthaḥ| sattvavān-dhairyayutō mōhavarjitaḥ, dhairyēṇa prāyaścittavaccikitsāṁ karōti| api samuccayē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rōgiguṇānāha-āḍhya iti| āḍhyō-dhanavān| bhiṣagvaśyō-vaidyādhīnaḥ| jñāpakaḥ-svānubhūyamānarōgāvasthānirūpaṇasamarthaḥ| sattvavān-rōgauṣadhaklēśasahaḥ| iti bhiṣagādipādacatuṣṭayam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- sarvauṣadhakṣamē dēha utpannō vyādhiḥ sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ, tathā kālēnālpēna sādhyatē| sarvāṇyauṣadhāni yaḥ kṣamatē sahatē tīkṣṇmadhyamr̥durūpāṇi nānādēśajāni śamanāni tathā śōdhanarūpāṇi tathā viṣakṣārādīni| yūnaḥ- vayasyasya, taruṇasyētyarthaḥ| puṁsō- na striyāḥ| puṁgrahaṇaṁ strīnivr̥ttyartham| yatastasyāḥ sarvadā bhīrutvamabuddhimattvaṁ ca, atō yathōktānurūpaguṇābhāvaḥ| sā tu yasmāttīkṣṇōṣṇauṣadhāni na sahatē, saukumāryādiyōgāt| jitātmanō'lōlupasya, jita ātmā yēna, viṣayābhilāṣaṁ pariharataḥ| amarmagō- na marmasthaḥ, marmāṇi- śirōhr̥dayabastiprabhr̥tīni, tēṣu gacchatīti marmagaḥ, na marmagō'marmagaḥ, hr̥tkaṇṭhādipīḍākaraṇāsamarthaḥ| alpahētvagrarūparūpa iti| hētuścāgrarūpaṁ ca rūpaṁ ca tāni hētvagrarūparūpāṇi, alpāni hētvagrarūparūpāṇi yasya sa tathāvidhaḥ| hēturnidānam, agrarūpaṁ- pūrvarūpam, rūpaṁ- lakṣaṇam, ētānyalpāni yasya| anupadrava iti| na vidyatē upadravō yasya, utpannasya vyādhēranantaraṁ jāyatē yō'nyō vyādhiḥ, na tallakṣaṇabhūtō'pradhānaḥ, na yathāsvalakṣaṇaḥ, tadupakramanirōdhakaḥ, sa upadravaḥ| tathā cāgamaḥ- "vyādhērupari yō vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyatē||" iti| atulyadūṣyadēśartuprakr̥tiriti| dūṣyaśca dēśaśca r̥tuśca prakr̥tiśca tā dūṣyadēśartuprakr̥tayaḥ, atulyā dūṣyadēśartuprakr̥tayō yasya| atulyāḥ- na sadr̥śāḥ| yathā- dūṣyē mēdōmajjādau, anūpadēśē, śītartau, āturō vātaprakr̥tiḥ, tasya kupitaṁ pittaṁ sukhasādhyamiti| atulyadūṣyō yathā- ślēṣmaṇā śītēna raktamuṣṇaṁ dūṣitam| atulyadēśō vyādhiryathā- anūpadēśē pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā- śaradi kaphōdbhavaḥ| atulyaprakr̥tiryathā- pittaprakr̥tēḥ ślēṣmōdbhavō vyādhiḥ| nanvatulyadūṣyadēśartuprakr̥titvādasau kr̥cchrasādhyō yāpyō vā prāptaḥ, na sukhasādhyaḥ, anēkasukhōpakramasādhyatvāt| yatō dūṣyādīnāmatulyatvātparasparamanya ēvōpakramaḥ| ēkasukhōpakramaḥ sukhasādhyō vyādhiḥ| ata ēva sādhyayāpyaparityājyā mēhāḥ ślēṣmapittavātōtthāḥ (hr̥.ni.a.10/6)- "samāsamakriyatayā mahātyayatayāpi ca" ityēvaṁ nirdiśati| atrōcyatē| tathāprabhāvatvātpramēhākhyasya vyādhēḥ, yaduta ślēṣmapramēhaḥ samakriyatvātsādhyaḥ, pittapramēhō viṣamakriyatvādyāpyaḥ, mahātyayatvācca vātapramēhaḥ pratyākhyēyaḥ| kiñca tulyadūṣyadēśartuprakr̥titvānmahārambhō niṣpratyanīkō vyādhirjāyatē, atō'sau na sukhasādhyaḥ| kutracidvyādhau tulyadūṣyādirapi sukhasādhyatvēna jyāyān| tathā ca granthaḥ- "jvarē tulyartudōṣatvaṁ pramēhē tulyadūṣyatā| raktagulmē purāṇatvaṁ sukhasādhyatvahētavaḥ||" pādasampadīti| bhiṣagādīnāṁ caturṇāṁ pādānāṁ sampatsamr̥ddhiḥ, tasyāṁ satyāṁ, aṅgacatuṣṭayē paripūrṇē sati| grahēṣvanuguṇēṣviti| grahāḥ- sūryādayaḥ, tēṣvanuguṇēṣvanukūlarāśisthitēṣu śōbhanasthānagatēṣu satsu| ēkadōṣamārga iti| dōṣaśca mārgaśca dōṣamārgam, ēkaṁ dōṣamārgaṁ yasya sa tathōktaḥ| dōṣō- vātādiḥ| mārgastrividhaḥ śākhādirvakṣyamāṇō bāhyābhyantaramadhyabhēdēna| tēnaikēna vātādīnāmanyatamēna dōṣēṇa yō jātō na dvābhyāṁ tribhirvā, tathaikēnāpi mārgēṇa bāhyēna madhyēnābhyantarēṇa vā jātaḥ| navō- na jaraṭhaḥ, acirōtpanna ityarthaḥ| yasmādvatsarātītā vyādhayō'sādhyāḥ| sa tathāvidhō vyādhiḥ sukhaḥ- sukhēna sādhyatē| tathā ca granthaḥ (saṁ.sū.a.2, ca.ni.a.8)- "sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ kālēnālpēna sādhyatē" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktamauṣadhamasādhyē vyādhau niṣēddhuṁ sādhyayāpyāsādhyavivēkaṁ karōti| tatra sādhyō dvividhaḥ, sukhaḥ kr̥cchraśca| tatra sukhasādhyaṁ lakṣayati-sarvauṣadhēti| sarvauṣadhakṣamadēhatvādyēkōnaviṁśatilakṣaṇō rōgaḥ sukhaḥ-sukhasādhyaḥ| tāni ca lakṣaṇāni viparyayātyantāviparyayābhyāṁ saha likhyantē, kr̥cchrādiṣūpayōgāt| savauṣadhakṣamadēhajatvaṁ, katipayauṣadhakṣamadēhajatvaṁ, auṣadhamātrākṣamadēhajatvam| 1| yuvajatvaṁ, bālavr̥ddhajatvaṁ, atibālativr̥ddhajatvam| 2| puṁjatvaṁ, strīnapuṁsakajatvaṁ, garbhiṇīsūtikāstrīlakṣaṇanapuṁsakajatvam| 3| viṣayānāsaktēndriyajatvaṁ, viṣayāsaktēndriyajatvaṁ, asadviṣayāsaktēndriyajatvam| 4| amarmagatvaṁ, marmagatvaṁ, prāṇaharamarmagatvam| 5| alpanidānatvaṁ, bahunidānatvaṁ, yāvaduktanidānatvam| 6| alpasamprāptitvaṁ, bahusamprāptitvaṁ, yāvaduktasamprāptitvam| 7| hēturnidānaṁ samprāptiśca| alpapūrvarūpatvaṁ, bahupūrvarūpatvaṁ, yāvaduktapūrvarūpatvam| 8| alparūpatvaṁ, bahurūpatvaṁ, yāvaduktarūpatvam| 9| anupadgavatvaṁ, sōpadravatvaṁ, yāvaduktōpadravatvam| 10| utpādakadōṣāpēkṣyā viparītadūṣyatvaṁ, yathā-pittajē rasagatvam| tulyadūṣyatvaṁ, yathā-pittajē raktagatvam| tulyānēkadūṣyatvaṁ, yathā-pittajē raktasvēdagatvam| 11| viparītadēśatvaṁ, yathā-kaphajē jāṁgalatvam| tulyadēśatvaṁ, yathā-kaphajē'nūpagatvam| tulyadēśajanmagatvaṁ, yathā-kaphajē janmaprabhr̥tisēvitānūpagatvam| 12| atulyartutvaṁ, yathā-vātajē śāradatvam| tulyartutvaṁ, yathā-vātajē grīṣmatvam| tulyaprakōpartutvaṁ, yathā-vātajē vārṣikatvam| 13| viparītaprakr̥titvaṁ, yathā-pittajē kaphaprakr̥titvam| tulyaprakr̥titvaṁ, yathā-pittajē pittaprakr̥titvam| tulyanindyaprakr̥titvaṁ, yathā-pittajē vātapittaprakr̥titvam| vātasya yōgavāhitvāt| 14| pādasampadbhāvatvaṁ, pādavikr̥tatvaṁ, sarvapādavikr̥tatvam| 15| anukūlagrahatvaṁ, pratikūlagrahatvaṁ, pratikūlasarvagrahatvam| 16| ēkadōṣatvaṁ, dvidōṣatvaṁ, sarvadōṣatvam| 17| ēkamārgatvaṁ, anēkamārgatvaṁ, sarvamārgatvam| 18| anatikrāntavatsaratvaṁ, atikrāntavatsaratvaṁ, bahvatikrāntavatsaratvam| 19|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- yō gadō rōgaḥ, śastrādisādhanaḥ śastrādibhiḥ sādhyatē, sa kr̥cchrasādhyaḥ kr̥cchrapratīkārō mahadbhirupāyaiḥ sādhyatē tathā cirēṇa| tathā ca granthaḥ (saṁ.sū.a.2)- "kr̥cchrairupāyaiḥ kr̥cchrastu mahadbhiśca cirēṇa ca||" ādigrahaṇēna kṣārāgnikarmaviṣalēpādayō gr̥hyantē| tathā, saṅkarē ca- tataḥ pūrvōktātsādhyaliṅgātsaṅkīrṇatvē sati- yō gada uptannaḥ, sō'pi kr̥cchrasādhyaḥ| caśabdaḥ samuccayē| tatastasmāduktasādhyalakṣaṇādyaḥ saṅkarē dvitriviparyayē sati sthitaḥ| tathā ca- yuvā āturaḥ kintu na vijitātmā| vijitātmā vā kintu rōgō marmasthānagaḥ| sarvauṣadhakṣamē dēhē jātaḥ kintu vr̥ddhaḥ| kadācidyuvā na sarvauṣadhakṣamō dēhaḥ| ēvamanayā diśā sarvamapyūhyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kr̥cchrasādhyaṁ lakṣayati-śastrādīti| yō gadaḥ śastrādisādhanaḥ, sa kr̥cchraḥ-kr̥cchrasādhyaḥ| yaśca gadastatastēbhyaḥ sukhasādhyalakṣaṇēbhyō jātē saṅkarē sthitaḥ, sō'pi kr̥cchraḥ| sukhasādhyalakṣaṇasya tadviparyayēṇa sahaikatrāvasthānaṁ saṅkaraḥ| yathā-yuvajatvasya strījatvēna| bālajatvasya vr̥ddhajatvēna tu sahānavasthānānna saṅkaraḥ| ēvaṁ sarvatra| asya ca saṅkaratraividhyāttraividhyam| alpaviparyayē saṅkarē kr̥cchraḥ, tulyaviparyayē kr̥cchrataraḥ, bahuviparyayē kr̥cchratamaḥ| tathā, śastrakṣārāgnisādhanatvāttraividhyam| ētēṣāṁ ṣaṇṇāṁ saṅkarē tāratamyaṁ svayamūhyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- bāhulyēna viparyayē sādhyalakṣaṇaviparītatvē satyāyuṣō jīvitasya śēṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ, pathyairāhāravihārairyāpyō yāpanīyaḥ, nāsau pratyākhyēyaḥ| ētāvānēvāsya pratyākhyēyādvyādhērviśēṣō yadāyuḥśēṣatvaṁ, yāpyasya vyādhērāyuḥśēṣamātraṁ varjayitvā yadanyattatsarvaṁ samānaṁ prāyēṇāsya ca pratyākhyēyasya vyādhēḥ| kasya viparyayē sati ? prakr̥tatvātsukhasādhyasya| pathyairāhāravihārairabhyasanamabhyāsaḥ punaḥ punaḥ karaṇam, tasmāddhitāhāravihārasēvanādyāpyaḥ| sa ca cikitsāyāmalpaṁ sukhaṁ dattvā punaḥ sō'lpēnaiva hētunā pratanyatē| tathā ca granthaḥ (saṁ.sū.a.2)- "dattvālpaṁ sukhamalpēna hētunā sa pratanyatē| yāti nāśēṣatāṁ rōgaḥ karmajō niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryatē'trāturō hitaiḥ"|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yāpyaṁ lakṣatvāditi| tata ityanuvartatē| yō gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇaviparyayē sthitaḥ, sa yāpyaḥ| nanvauṣadhairnivartatē cētsādhyatvaṁ, nō cēdasādhyatvaṁ, kimidaṁ tr̥tīyaṁ yāpyatvaṁ nāmētyata āha-pathyābhyāsāt śēṣatvāt, pathyasyauṣadhasyābhyāsō nityasēvanaṁ, tasmādyacchēṣatvaṁ tatō yāpyaḥ| śiṣyatē nivartamānō'pi kātsnryēna na nivartata iti śēṣaḥ| sa ca niḥśēṣānivartanānna sādhya ēva, kiñcinnivartanānnāsādhya ēva, kintu sādhyāsādhyō yāpyākhyaḥ| sa ca kiyantaṁ kālaṁ yāpya ityāha-ā āyuṣaḥ, yāvadāyurasti tāvadyāpyaḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 2)- "dattvālpaṁ sukhamalpēna hētunā sa pratanyatē| yāti nāśēṣatāṁ rōgaḥ karmajō niyatāyuṣaḥ|| prapatanniva viṣkambhairdhāryatē'trāturō hitaiḥ" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- na vidyata upakramaḥ pratīkārō yasya sō'nupakramō'cikitsyaḥ, pratyākhyēya iti yāvat| kō'sāvanupakramaḥ ? yō'tyantaviparyayē sthitaḥ| yō gadō'rthādyāpyalakṣaṇādavaśiṣṭāyuḥ śēṣarūpādatyantaviparyayē sthitaḥ, sarvakriyāpathātikrāntaḥ, majjaśukrādigambhīradhātugataḥ, marmasandhisamāśritaḥ, sō'nupakrama ēvācikitsyaḥ, sādhayitumaśakyatvāt| tathautsukyādikr̥diti| autsukyaṁ ca mōhaścāratiśca tāḥ karōtītyautsukyamōhāratikr̥t| autsukyaṁ viṣayōtkaṇṭhā, mōhō- vaicityaṁ cittanāśō'jñānam, aratirasukhaṁ na kutracidavasthitiḥ sthānāsanādiṣvanirvr̥tiścētasaḥ, ētāvatō yaḥ karōti sō'nupakramaḥ| tathā dr̥ṣṭariṣṭa iti| dr̥ṣṭaṁ riṣṭaṁ maraṇakhyāpakaṁ cihnaṁ yasmin sa dr̥ṣṭariṣṭaḥ, dr̥ṣṭamaraṇakhyāpakalakṣaṇō'nupakrama ēva| tathā'kṣanāśana iti| akṣāṇīndriyāṇyucyantē| cakṣurādīnyapi nāśayati sō'kṣanāśanaḥ, indriyōparōdhī rōgō'nupakramō yaḥ śīghramindriyavighātakr̥t| ēvaṁ purā parīkṣya vyādhicikitsāmārabhēta| anyathā'vaśyaṁ svārthādihānimavāpnuyādvaidyaḥ| tathā ca granthaḥ (saṁ.sū.a.2)- "vyādhiṁ purā parīkṣyaivamārabhēta tataḥ kriyām| svārthavidyāyaśōhānimanyathā dhruvamāpnuyāt" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- asādhyaṁ lakṣayati-anupakrama iti| yō gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇātyantaviparyayē sthitaḥ, yaśca autsukyamōhāratikr̥t, yaśca dr̥ṣṭariṣṭaḥ-dr̥ṣṭamaraṇacihnaḥ, yaśca akṣanāśanaḥ- sarvēndriyavighātī, sa caturvidhō'nupakrama ēva syāt| nāstyupakramaḥ pratīkārō yasyētyanupakramaḥ| ēvaśabdō yāpyavyudāsārthaḥ| yāpyō'pi niḥśēṣānivartanādanupakramaḥ, kintu kiñcinnivartanātsōpakramō'pi| ayaṁ tvanupakrama ēva|| tasmāttatrauṣadhaṁ kuryādityarthāduktam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- ēvaṁvidhamārtamāturamupakramyamapi tyajētpariharēt| bhiṣagbhūpairdviṣṭaṁ- bhiṣagbhistathā bhūpai rājabhirdviṣṭam, vaidyā rājānaśca yaṁ dviṣanti| tathā, tēṣāṁ dviṣaṁ-śatruṁ, bhiṣagbhūpānyō dvēṣṭi, tamapi tyajēt| dviṣṭaṁ-śatruṁ cātmanaḥ| hīnōpakaraṇamiti upakaraṇavikalaṁ hīnacikitsāṅgam| vyagraṁ- kāryabahulamanyakāryāpēkṣiṇaṁ kāryāntarāsaktacētasam| avidhēyaṁ- bhiṣajaḥ, tadājñāṁ yō na karōti, tamapi tyajēt| gatāyuṣaṁ- parikṣīṇajīvitam| caṇḍaṁ- sahasāpakārakaraṇabuddhiṁ krūrakarmāṇam| śōkāturaṁ- stryādivirahōtthēna śōkēna śucārtam| bhīruṁ- sabhayam| kr̥taghnaṁ- yaḥ kr̥tōpakārō'pyapakāraṁ karōti| vaidyamāninaṁ- avaidyō'pi yō vaidyamivātmānaṁ manyatē svamatēnaivauṣadhaṁ karōti mūḍhaḥ, tamapi tyajēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- āturaviśēṣē'pyauṣadhaṁ niṣēdhati-tyajēditi| bhiṣatbhūpairdviṣṭamārtaṁ rōgiṇaṁ tyajēt| bhiṣajaśca bhūpāśca bhiṣagbhūpāḥ, tairdviṣṭam-tē yaṁ dviṣanti| tēṣāṁ dviṣaṁ-bhiṣagbhūpān yō dvēṣṭi| dviṣamātmānaṁ yō dvēṣṭi| hīnōpakaraṇaṁ-auṣadhasāmagrīrahitam| vyagraṁ-kāryāntaravyākulam| avidhēyaṁ-vaidyasyānadhīnam| gatāyuṣamutpannasthāyiriṣṭam| bhīruṁ-vyāpadbhayāt tyaktauṣadham| kr̥taghnamupakārē'pyapakāriṇam| vaidyamāninaṁ-avaidyō'pi ya ātmānaṁ vaidyaṁ manyatē| ēṣāṁ sādhyānāmapyauṣadhaṁ na kāryamityarthaḥ| iti sukhasādhyādilakṣaṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- asya- aṣṭāṅgahr̥dayākhyasya, tantrasya- tantryantē dhāryantē'nēnāyurvēdārthā iti tantram tasya, adhyāyasaṅgrahaḥ- adhyāyānāṁ saṅgrahaḥ saṁkṣēpa ēkatra rāśīkaraṇam, ataḥ paraṁ- asmādūrdhvam, sukhasmaraṇāya mayā vakṣyatē| sa0-imē pūrvōktāstriṁśadadhyāyāḥ, sūtrasthānamuktam| āyuṣkāmaśca dinartvīhē ca rōgānutpādanaṁ ca dravaścēti dvandvaḥ| īhā caryā cēṣṭētyēkō'rthaḥ| tēna āyuṣkāmīyō dinacaryā r̥tucaryā rōgānutpādanīyō dravadravyavijñānīyō'nnasvarūpavijñānīyō'nnasaṁrakṣā mātrāśitīyō dravyādivijñānīyō rasabhēdīyō dōṣādivijñānīyō dōṣabhēdīyō dōṣōpakramaṇīyō dvividhōpakramaṇīyaḥ śōdhanādigaṇasaṅgrahaḥ snēhavidhiḥ svēdavidhirvamanavirēcanavidhirbastividhirnasyavidhirdhūmavidhirgaṇḍūṣādividhi rāścōtanāñjanavidhistarpaṇapuṭapākavidhiryantravidhiḥ śastravidhiḥ śirāvyadhavidhiḥ śalyāharaṇavidhiḥ śastrakarmavidhiḥ kṣārāgnikarmavidhiḥ| sūcanātsūtram, sūcyatē'nēna sakalatantrārtha iti sūtrasthānam, sakalasya tantrasya śiraḥsthānīyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ityēṣa vyādhipratīkāraḥ sāmānyasaṁkṣēpābhyāṁ vyākhyātaḥ, ētāvānēvārthō'smin śāstrē vyākhyēya iti jñāpanārtham| ēvaṁ hi jñātē śāstratātparyaṁ jñāyatē| śāstrē hi kēcidarthā vidhīyantē, kēcidanūdyantē, kēcitprastutasidhyarthaṁ aprastutā apyucyantē| śāstratātparyajñastu vidhēyādīnvivicya śāstrārthaṁ sukhēna gr̥hṇāti| adhyāyasaṅgrahō'pi sukhagrahaṇōpāyaḥ| tēnādhyāyasaṅgrahaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-tantrasyēti| ataḥparaṁ-saṅgrahānantaram| ā0 ra0- adhyāyān saṅgr̥hṇāti-āyuṣkāmēti| tatra āyuṣkāmādayastriṁśadadhyāyāḥ, sūtrasthānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- śārīraṁ śārīrasthānamucyatē| kiṁsthānamadhyāyasaṅgrahaḥ| kē punastē ? tānāha| tatra garbhāvakrāntiśārīram| tasya vyāpat tadvyāpat , tasyēti garbhaparāmarśaḥ, garbhavyāpacchārīram| aṅgavibhāgaṁ śārīram| marmavibhāgaṁ śārīram| vikr̥tivijñānīyaṁ śārīram| dūtādivijñānīyaṁ śārīram| ēvamētē ṣaḍadhyāyāḥ, śārīrasthānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- garbhāvakrāntyādayaḥ ṣaṭ, śārīram|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- sarvarōganidānam| jvaranidānam| raktapittakāsanidānam| śvāsahikkānidānam| rājayakṣmādinidānam| madātyayādinidānam| arśōnidānam| atīsāragrahaṇīdōṣanidānam| mūtrāghātanidānam| pramēhanidānam| vidradhivr̥ddhigulmanidānam| udaranidānam| pāṇḍuśōphavisarpanidānam| kuṣṭhaśvitrakr̥minidānam| vātavyādhinidānam| vātaśōṇitanidānam| ityēvaṁ ṣōḍaśādhyāyāḥ, nidānasthānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sarvarōganidānādayaḥ ṣōḍaśa, nidānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- cikitsitasthānaṁ dvāviṁśatiradhyāyāḥ| jvaracikitsitam| raktapittacikitsitam| kāsacikitsitam| śvāsahikkācikitsitam| rājayakṣmacikitsitam| chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitam| madātyayacikitsitam| arśaścikitsitam| atīsāracikitsitam| grahaṇīdōṣacikitsitam| mūtrāghātacikitsitam| pramēhacikitsitam| vidradhivr̥ddhicikitsitam| gulmacikitsitam| udaracikitsitam| pāṇḍurōgacikitsitam| śvayathucikitsitam| visarpacikitsitam| kuṣṭhacikitsitam| śvitrakr̥micikitsitam| vātavyādhicikitsitam| vātaśōṇitacikitsitam| imē dvāviṁśatiradhyāyāścikitsitasthānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- jvaracikitsādayō dvāviṁśatiścikitsitam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- ata ūrdhvaṁ kalpasthānam| atra kalpē vamanakalpaḥ| virēcanakalpaḥ| vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ| bastikalpaḥ| bastivyāpatsiddhiḥ| ṣaṣṭhō bhēṣajakalpaḥ| ityēvaṁ ṣaḍadhyāyāḥ, kalpasiddhisthānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 - vamanakalpādayaḥ ṣaṭ, kalpasthānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- ata uttaraṁ, atō'smātkalpasiddhisthānādūrdhvamuttaratantram| bālōpacaraṇīyaḥ| bālāmayapratiṣēdhaḥ| bālagrahapratiṣēdhaḥ| bhūtavijñānīyaḥ| bhūtapratiṣēdhaḥ| unmādapratiṣēdhaḥ| apasmārapratiṣēdhaḥ| vartmarōgavijñānīyaḥ| vartmarōgapratiṣēdhaḥ| sandhisitāsitarōgavijñānīyaḥ| timirapratiṣēdhaḥ| liṅganāśapratiṣēdhaḥ| sarvākṣirōgavijñānīyaḥ| sarvākṣirōgapratiṣēdhaḥ| karṇarōgavijñānīyaḥ| karṇarōgapratiṣēdhaḥ| nāsārōgavijñānīyaḥ| nāsārōgapratiṣēdhaḥ| mukharōgavijñānīyaḥ| mukharōgapratiṣēdhaḥ| śirōrōgavijñānīyaḥ| śirōrōgapratiṣēdhaḥ| vraṇavijñānīyapratiṣēdhaḥ| sadyōvraṇapratiṣēdhaḥ| bhaṅgapratiṣēdhaḥ| bhagandarapratiṣēdhaḥ| granthyarbudaślīpadādivijñānīyaḥ| granthyarbudādipratiṣēdhaḥ| kṣudrarōgavijñānīyaḥ| kṣudrarōgapratiṣēdhaḥ| guhyarōgavijñānīyaḥ| guhyarōgapratiṣēdhaḥ| viṣapratiṣēdhaḥ| sarvaviṣapratiṣēdhaḥ| kīṭalūtādiviṣapratiṣēdhaḥ| mūṣikālarkaviṣapratiṣēdhaḥ| rasāyanādhyāyaḥ| vājīkaraṇādhyāya iti| ēvamētē catvāriṁśadadhyāyā uttaratantram| taditi bālasya parāmarśaḥ| dvau dvāviti vartmani dvau, sandhau dvau, yathāsaṁkhyēna| traya iti dr̥ktamōliṅganāśēṣu pratyēkamēkaikaḥ| granthyādikṣudrarōgaguhyarōgēṣu pr̥thagdvayaṁ pratyēkaṁ dvau dvau| anapatyānāmaprajānāṁ puṁsāṁ catvāriṁśō'dhyāyō bījapōṣaṇaḥ śukravr̥ddhihēturiti| ityēvamanēna prakārēṇa, saviṁśamadhyāyaśataṁ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sūtraśārīranidānacikitsākalpasiddhyuttaratantrairudīritamiti bhadram| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthāna āyuṣkāmīyō'dhyāyaḥ prathamaḥ|| 1||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- bālōpacaraṇīyādayaścatvāriṁśat, uttaram| ā0 ra0- iti ṣaḍbhiḥ sthānairviṁśamadhyāyaśatamasmin śāstrē uktam| atrāyuṣkāmarōgānutpādanadravādiśabdāḥ āyuṣkāmīyarōgānutpādanīyadgavadgavyavijñānīyādisaṁjñānāṁ lakṣakāḥ| dinartvīhādiśabdāḥ dinacaryartucaryādisaṁjñānāṁ vācakāḥ| śuddhyādayaḥ-śōdhanādidravyagaṇāḥ| dr̥ksēkaḥ-āścōtanam| kṣārāgnikarmika ēkō'dhyāyaḥ| madādayō-madātyayādayaḥ| viśi-viḍrōgayōratīsāragrahaṇyōḥ| mūtritē-mūtrarōgayōḥ mūtrakr̥cchra (mūtrāghāta) pramēhayōḥ| bhūtagē-bhūtavijñānīyatatpratiṣēdhayōḥ| vartmasu-vartmarōgavijñānapratiṣēdhayōḥ| sandhiṣu-sandhigatarōgavijñānapratiṣēdhayōḥ| dr̥gādiṣu trayaḥ, na tu pratyēkam| sarvagādiṣu ṣaṭsu pratyēkaṁ dvau, vijñānapratiṣēdhabhēdāt, vraṇē tu vraṇasadyōvraṇabhēdāt| sarvagē-sarvākṣirōgē| bhaṅgē-asthibhaṅgē| granthyādiprabhr̥tiṣu triṣu pr̥thak dvayaṁ, vijñānapratiṣēdhabhēdāt| anapatyānāṁ bījapōṣaṇō-vājīkaraṇam| viṁśaṁviṁśatyuttaram| ityadhyāyasaṅgrahaḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| adhyāya āyuṣkāmīyaḥ sāmastyēna nirūpitaḥ|| 1||