Adhikarana ಅಧ್ಯಾಯೋಪಕ್ರಮಃ · Śloka
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦ - ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ಕುರುತೇ ನಮಃ| ಶ್ರೀಆನನ್ದಿನೀಮಠಾಯ ನಮಃ| ದೀಪ್ತ್ಯಾ ಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರನೀಲೋಪಲಶಕಲರಜೋನೀಲಯಾ ನೀಲಿತಾಭಾಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಮುತ್ತಪ್ತಭಾಸ್ವತ್ಕನಕರುಚಿಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶರೋಮಾಞ್ಚಿತಾಙ್ಗೀಮ್| ಕಾಲೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಮಾನಃ ಸ್ಫುರದಧರಪುಟಶ್ಚಕ್ರಪಾಣಿಃ ಕಿಲಾಭೂದ್ಭರ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಶಶ್ವತ್ಸ ಭವತು ಭವತಾಂ ಭೂತಯೇ ಪದ್ಮನಾಭಃ|| ೧|| ಕೋ ಮತ್ಸರಿಣಿ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ವಿದ್ವಾನ್ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿಕೀರ್ಷತಿ| ಕಿನ್ತು ಕಶ್ಚಿದ್ಭವೇತ್ಸಾಧುಸ್ತತೋಽಯಂ ಮತ್ಪರಿಶ್ರಮಃ|| ೨|| ಶ್ರೀಮನ್ಮೃಗಾಙ್ಕತನಯಷ್ಟೀಕಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸ್ಯ| ಶ್ರೀಮಾನರುಣಃ ಕೇ ಸಮ್ಯಗ್ದ್ರಷ್ಟುಃ ಪದಾರ್ಥಬೋಧಾಯ|| ೩|| ಇಹ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರಮ್ಭೇ ಶಾಸ್ತ್ರಪರಿಸಮಾಪ್ತಯೇ ಸರ್ವ ಏವ ಸಭಾಭೂಷಣಭೂತಾ ನಿಖಿಲಜನಜನಿತಪ್ರಮೋದಸಂದೋಹಾ ರುಚಿರರುಚಿರಚಿತವಚನಚಂದನಚರ್ಚಿತಪ್ರಬಂಧಾಃ ಪ್ರಬಂಧವಿರಚನಪ್ರವರಾ ಇಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಂ ತನ್ತ್ರಕಾರಾ ವಿದಧುಃ| ತದಯಮಪಿ ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽಭೀಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಪುರಃಸರಂ ತನ್ತ್ರಮಾರಿರಿಪ್ಸುರಿದಮಾಹ-
Adhikarana ಮಙ್ಗಲಾಚರಣಮ್ (೧) · Śloka ೧
ರಾಗಾದಿರೋಗಾನ್ ಸತತಾನುಷಕ್ತಾನಶೇಷಕಾಯಪ್ರಸೃತಾನಶೇಷಾನ್|
ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿದಾಞ್ಜಘಾನ ಯೋಽಪೂರ್ವವೈದ್ಯಾಯ ನಮೋಸ್ತು ತಸ್ಮೈ|೧|
View original
रागादिरोगान् सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतानशेषान्|
औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोस्तु तस्मै|१|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦ - ರಾಗ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ರಾಗಾದಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದ್ವೇಷಲೋಭಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ರುಜನ್ತೀತಿ ರೋಗಾಃ| ದೇಹಮನಸೀ ಸನ್ತಾಪಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಮನಃಸ್ಥಿತತ್ವಾನ್ಮನ ಏವ ತೇ ರುಜನ್ತೀತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಮೈವಮ್| ದೇಹಮನೋಲಕ್ಷಣಯೋರ್ವಸ್ತುನೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನ ಸ್ಥಿತತ್ವಾದ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಸನ್ತಾಪೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯಥಾ ಆಧೇಯೇನಾಯೋಗೋಲಕೇನ ಸನ್ತಪ್ತೇನ ತದಾಧಾರಸ್ಯ ಕಟಾಹಾದೇಃ ಸನ್ತಾಪಃ| ಆಧಾರೇಣ ಚ ಕಟಾಹಾದಿನಾ ಸನ್ತಪ್ತೇನಾಧೇಯಸ್ಯ ಘೃತಾದೇಃ ಸನ್ತಾಪಃ| ತದೇವಂ ರಾಗಾದಯೋ ದ್ವಯಂ ರುಜನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇತತ್| ತಥಾ ಸತತಾನುಷಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಪ್ರಸೃತಾಃ, ಸಹಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶೇಷಕಾಯಪ್ರಸೃತಾ ಅಶೇಷಶ್ಚಾಸೌ ಕಾಯಶ್ಚಾಶೇಷಕಾಯಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಸೃತಾ ಅನುಗತಾಃ| ಯದ್ವಾಽಶೇಷಾಶ್ಚ ತೇ ಕಾಯಾಶ್ಚಾಶೇಷಕಾಯಾಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಶರೀರಾಣಿ ಗಜತುರಗೋರಗಾದಿಸಮ್ಬಮ್ಧೀನಿ ತಾನಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸೃತಾ ಗತಾಃ| ತಥಾ ಅಶೇಷಾಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಶೇಷೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽಶೇಷಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಮೂಲಾಃ| ಸಬೀಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೌತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿದಾಃ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ವಿಷಯೋತ್ಕಣ್ಠಾ ಗತೋಽಭಿಲಾಷಃ| ಮೋಹಃ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಾನಭಿಜ್ಞತ್ವಮ್| ಅರತಿರನವಸ್ಥಿತಿಃ| ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷು| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ಚ ಮೋಹಶ್ಚಾರತಿಶ್ಚ ತಾ ದದತಿ ಯೇ ರಾಗಾದಯಸ್ತ ಏವಮ್| ತಾನೇವಂವಿಧಾನ್ ಯೋ ಭಗವಾನ್ ಜಘಾನ ತಸ್ಮೈ ತಥಾಭೂತಾಯಾಪೂರ್ವವೈದ್ಯಾಯ ನಮೋಽಸ್ತು| ತಂ ಪೂಜಯಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವಾಸಾವಪೂರ್ವ ಆಶ್ಚರ್ಯಭೂತೋ ವೈದ್ಯಃ| ಅನ್ಯೋ ಹಿ ಯೋ ವೈದ್ಯಃ ಸ ಜ್ವರಾದೀನಪ್ಯಚಿರೋತ್ಥಿತಾನ್ ರೋಗಾನೇತದ್ವಿಶೇಷಣೈಉರಪರಾಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ತಥಾ ಹರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಕಿಮುತ ರಾಗಾದೀನಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಾನ್| ತಥಾ ಚಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್|(ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ. ೩೨)"ಅನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಿತೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃದ್" ಇತಿ| ಯದ್ವಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಪೂರ್ವೋ ಯಸ್ಮಾದಸಾವಪೂರ್ವಃ| ಪೂರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಥಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪೂರ್ವಶ್ಚಾಸೌ ವೈದ್ಯೋಽಪೂರ್ವವೈದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಚಾಭಿಮತನಮಸ್ಕಾರಶ್ಲೋಕಂ ವಿರಚಯನ್ ಗ್ರನ್ಥಕೃದ್ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ರೋಗೋಪಶಾಂತಿಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತಥಾ ಚಾಹ ಚರಕಮುನಿಃ (ಸೂ. ಅ. ೧|೫೨)"ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್" ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇನ ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಪ್ರಯೋಜನವದಿದಂ ತನ್ತ್ರಮ್| ತಥಾ ತತ್ಪಾಠಾತ್ತದರ್ಥಾವಬೋಧಾತ್ತದ್ವಿಧ್ಯನುಷ್ಠಾನಾಚ್ಚ ಆರೋಗ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯೋಪೇಯಸ್ಯ ತಥಾಭಿಮತಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪರಸ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪರಮಾರ್ಥತ ಇದಮೇವ ತನ್ತ್ರಮುಪಾಯಃ| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚೋಪಾಯೋಪೇಯಲಕ್ಷಣಸಮ್ಬಧಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧವದಿದಂ ತನ್ತ್ರಮ್| ತಥಾ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಕನ್ಧತ್ರಯಮಸ್ಯಾಭಿಧೇಯಂ ತೇನಾಭಿಧೇಯೇನಾಭಿಧೇಯವತ್ತನ್ತ್ರಮ್| ಏವಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಜನಸನ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯೈವೋಕ್ತಾಃ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರೋಪೇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವಿರಚಿತತ್ವಾದುಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಯಥಾ, "ಅನನ್ತರಾಪಾದಿತಲಕ್ಷ್ಮಶೋಭೌ ಪಾದೌ ಭವೇತಾಂ ವಿವಿಧೈರ್ವಿಕಲ್ಪೈಃ| ಯಾಸಾಮಿಮಾವನ್ಯಯತಿಪ್ರಪಞ್ಚೌ ಸ್ಮೃತಾಃ ಸ್ಮೃತಿಜ್ಞೈರುಪಜಾತಯಸ್ತಾಃ||" ಇತಿ| ಸರ್ವತ್ರೈವ ಚಾತ್ರ ತನ್ತ್ರೇಽನುಷ್ಟುಭಾ ಸಮಾನೀಪ್ರಮಾಣೀವಿತಾನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಯಾ ವಿರಚನಮ್| ಯತ್ಪುನರವಸರಾನ್ತರೇ ವೃತ್ತಾನ್ತರವಿರಚನಮಿಹ ತತ್ಸಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಞ್ಜಯಿಷ್ಯಾಮಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ| ಪೃಷ್ಠೇ ಕೂರ್ಮತಯಾ ಚತುರ್ಭುಜತಯಾ ದೋರ್ಮಣ್ಡಲೇ ಮನ್ದರಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಮೋಷಧಿಭೃತಂ ನಿರ್ಮಥ್ಯ ನಿಷ್ಪಾದಿತೈಃ| ಆನೀತೈರಮೃತೈರ್ಭಿಷಕ್ತಮತಯಾ ಯೋಷಿತ್ತಯಾ ಪಾಯಿತೈರ್ದೇವಾನಾಮಜರಾಮರತ್ವಮಕರೋತ್ತಸ್ಮೈ ನಮೋ ವಿಷ್ಣವೇ||೧|| ಹೇಮಾದ್ರಿಣಾ ಚತುರ್ವಗಚಿನ್ತಾಮಣಿವಿಧಾಯಿನಾ| ತದುಕ್ತವ್ರತದಾನಾದಿಸಿದ್ಧ್ಯಾಙ್ಗಾರೋಗ್ಯಸಿದ್ಧಯೇ||೨|| ಕ್ರಿಯತೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಸುಗ್ರಹಾ| ಟೀಕಾ ಚರಕಹಾರೀತಸುಶ್ರುತಾದಿಮತಾನುಗಾ|| ೩|| ಚರಕೇ ಹರಿಚನ್ದ್ರಾದ್ಯೈಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಜೈಜ್ಜಟಾದಿಭಿಃ| ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ನ ನಿರ್ಣಾತಮಿಹ ಹೇಮಾದ್ಗಿಣೋದಿತಮ್|| ೪|| ದೇಶಭ್ರಂಶಭಯಾದ್ವಿಚಾಲ್ಯ ಲಯಿನಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಪ್ರತಾಪೈಃ ಪರಂ ಪ್ರದ್ರಾವ್ಯ ಪ್ರಸೃತಾನ್ ಪ್ರವೇಶ್ಯ ಪರಿತೋ ದುರ್ಗೋದರಂ ದ್ರಾಕ್ತತಃ| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಗತಿ ನಿರ್ಗಮಯ್ಯ ಮದನೈರ್ದನ್ತ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಿದ್ವಿಷೋ ದೋಷಾನದ್ರಢಿ ರಾಮರಾಜ್ಯಮಗದಙ್ಕಾರೇಣ ಹೇಮಾದ್ರಿಣಾ|| ೫|| ಹೇಮಾದ್ರಿರ್ನಾಮ ರಾಮಸ್ಯ ರಾಜ್ಞಃ ಶ್ರೀಕರಣೇಷ್ವಧಿ| ನನೂಭೌ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠಷಾಙ್ಗುಣ್ಯಕರಣೇಷ್ವಧಿ|| ೬|| ಸರ್ವೇಷಾಂ ದ್ವೀಪವರ್ಣಾಣಾಂ ಮೇರುರುತ್ತರತಃ ಸ್ಥಿತಃ| ತದಸ್ತು ಸರ್ವೋತ್ತರತಾ ಹೇಮಾದ್ರೌ ದೃಶ್ಯತೇ ಯತಃ|| ೭|| ಸೇವ್ಯಾ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕೇಯಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್| ಆಯುರ್ವೇದಾತ್ಮನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಮ್ ಹಿ ನಾನ್ಯಥಾ||೮|| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಂ ಮುಖ್ಯಮನುಕ್ತೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಣಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ವೈಷಮ್ಯೇ ವಿವೃತಾನಿ ಚ||೯|| ಆಯುರ್ವೇದಂ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸುಃ ಶ್ರೀವಾಗ್ಭಟಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರಥಮಶ್ಲೋಕೇನೇಷ್ಟದೇವತಾಂ ನಮಸ್ಕರೋತಿ-ರಾಗಾದಿರೋಗಾನಿತಿ| ಸ ಚಾಪೂರ್ವವೈದ್ಯಃ| ಅಪೂರ್ವತ್ವಂ ಚ ಅದ್ಭುತಶಕ್ತಿತ್ವಮ್| ತಚ್ಚ ಜ್ವರಾದಿವಿಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಘಾತೇನ| ತೇ ಚ ರಾಗಾದಯಃ| ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚೇತಸೋ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ರಞ್ಜನಂ ರಾಗಃ| ತದಾದಯಸ್ತನ್ಮೂಲಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಯಃ| ಜ್ವರಾದಿವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಮೇವಾಹ-ಸತತಾನುಷಕ್ತಾನ್, ಸರ್ವಕಾಲಮಾತ್ಮನಾ ಸಮ್ಬದ್ಧಾನ್| ನನು, ಜ್ವರಾದಯೋಽಪಿ ಕುಲೋದ್ಭವಾಃ ಏವಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ಅಶೋಷಕಾಯಪ್ರಸೃತಾನ್, ಯಾವನ್ತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶರೀರಾಣಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಭಿವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತಾನ್| ನನು, ಕುಲೋದ್ಭವಾ ಅಪಿ ಕುಷ್ಠಾರ್ಶೋಮೇಹಾದ್ಯಾ ಅನನ್ತವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇನೈವಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ಅಶೇಷಾನ್, ಸರ್ವಾನೇವ ಯುಗಪತ್ಪ್ರತಿದೇಹಂ ಸ್ಥಿತಾನ್| ನನು, ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾದಿನಾಂ ಮತೇ ಜ್ವರಾದಯೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪೇಣೈವಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿದಾನ್, ಔತ್ಸುಕ್ಯಮ್ ಅವಿಚಾರ್ಯಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಮೋಹೋ ವಿಚಾರಾಶಕ್ತಿಃ, ಅರತಿಃ ಅಸನ್ತೋಷಃ ತಾ ದದತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಸಮರ್ಪಯನ್ತೀತಿ ತಥಾ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಾದೀನಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಣ್ಯದ್ಭುತಾನಿ ಸಮರ್ಪಯನ್ತಃ ಸರ್ವೇ ಸರ್ವದೇಹೇಷು ಸರ್ವದಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತೀತಿ ಜ್ವರಾದಿವಿಲಕ್ಷಣಾ ಏವ ರಾಗಾದಿರೋಗಾಃ| ಜಘಾನೇತಿ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನೇನ ವಧೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಿತವಾನ್| ನ ತು ಸ್ವಯಂ ಹತವನ್| ತಥಾ ಹ್ಯಧುನಾ ಕಾಮಾದ್ಯದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾತ್||
Adhikarana ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಥಮಃ (೧-೨) · Śloka ೨
ಇದಾನೀಮಿಷ್ಟದೇವತಾಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಸ್ತನ್ತ್ರಮಾರಿರಿಪ್ಸುರಿದಮಾಹ ಅಥಾತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
(ಗದ್ಯಸೂತ್ರಮ್)||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ|
(ಗದ್ಯಸೂತ್ರಮ್)|೨|
View original
इदानीमिष्टदेवतां नमस्कृत्य शास्त्रकारस्तन्त्रमारिरिप्सुरिदमाह अथात आयुष्कामीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
(गद्यसूत्रम्)||१||
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रम्)|२|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅಥೇತಿ| ಅಥಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ಮಙ್ಗಲಾಧಿಕಾರಾನನ್ತರ್ಯೇಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಮಙ್ಗಲಾದೀನಾಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ತದಧ್ಯೇತೄಣಾಂ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಸಾಧನಾಯ ಜಾಯತೇ| ಅಥಶಬ್ದಶ್ಚಾಯಂ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಓಙ್ಕಾರಶ್ಚಾಥಶಬ್ದಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುರಾ| ಕಣ್ಠಂ ಭಿತ್ವಾ ವಿನಿರ್ಯಾತೌ ತೇನೇಮೌ ಮಙ್ಗಲೌ ಸ್ಮೃತೌ||"ಇತಿ| ಅತೋಽಧಿಕಾರೇ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಯಾವದತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತನ್ಯತೇ ಆತನ್ತ್ರಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಸ್ತತ್ಸರ್ವಮಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಂ ವೇದಿತವ್ಯಮ್| ಅತ ಆನನ್ತರ್ಯೇ ಚ| ನಮಸ್ಕಾರಾದನನ್ತರಮಾಯುಷ್ಕಾಮಹಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಕಥಂ ಪುನರೇಕಸ್ಯೈವ ತನ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಬ್ರೂಮಃ| "ಅಸ್ಮದೋ ದ್ವಯೋಶ್ಚ" ಇತ್ಯೇಕತ್ವೇಽಪಿ ಬಹುವಚನವಿಧಾನಾದಭಿಲಷನ್ತೀತಿ| ಯುಕ್ತಮೇವಾತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಬಹುವಚನಮ್| ಆಯುಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೪೧)-| "ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗೋ ಧಾರಿ ಜೀವಿತಮ್| ನಿತ್ಯಗಂ ಚಾನುಬದ್ಧಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೈರಾಯುರುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಏತೀತ್ಯಾಯುಃ| ಸನ್ತತಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಗತ್ವರಸ್ವಭಾವಮಪಿ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವಾದಿಭಿರಹಿತವರ್ಜನೇನ ಚ ಕಥಮೇತತ್ ಸ್ಥಿರೀಭವೇದಿತ್ಯೇವಂ ಕಾಮಯನ್ತೇ ಯೇ ತೇ ಆಯುಷ್ಕಾಮಾಃ| ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ| ಸ ಪುನರಾಯುರ್ವೇದಾಗಮಾದಿಪ್ರಕರಣಸಮುದಾಯ ಆಯುಷ್ಕಾಮಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿಕಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯ ಇತಿ ಇಸುಸೋಃ ಸಾಮರ್ಥ್ಯೇ ಇತಿ ಷಾದೇಶಃ| ತಸ್ಮೈ ಹಿತಮಿತಿ ಛಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಶಬ್ದೋಽಧ್ಯಾಯವಿಶೇಷಣಾರ್ಥೋ ನೀಲೋತ್ಪಲದಲವತ್| ಬಹುಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಸತ್ಸು ಕತಮಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಿತಿ| ಅಧಿಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯನಾಯೇತ್ಯಧ್ಯಾಯಸ್ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೈಃ ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟತ್ವಾದಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯಾಯುಷ್ಕಾಮ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ| ಅರ್ಥಗತಿಮಧಿಕೃತ್ಯಾಧ್ಯಾಯ ಇತಿ ನಾಮ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೩೦|೬೫)- "ಅಧಿಕೃತ್ಯೇಯಮಧ್ಯಾಯನಾಮಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ" ಇತಿ| ತತ್ರ ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯಃ ಪ್ರಕರಣಂ, ಪ್ರಕರಣಸಮುದಾಯೋ ಯಃ, ಸೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಅಧ್ಯಾಯಸಮುದಾಯಃ ಸ್ಥಾನಂ, ಸ್ಥಾನಸಮುದಾಯಸ್ತನ್ತ್ರಮಿತಿ| ವಿಶಬ್ದೋ ನಾನಾರ್ಥಃ| ಆಙಭಿವಿಧೌ| ಉತ್ತರಾಖ್ಯಶ್ಚಾಯಮಲಙ್ಕಾರಃ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ, ೭|೯೩)- "ಉತ್ತರವಚನಶ್ರವಣಾದುನ್ನಯನಂ ಯತ್ರ ಪೂರ್ವವಚನಾನಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದುತ್ತರಂ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತೋಽನೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಶಿಷ್ಯವಚನಮೀದೃಶಮುನ್ನೀಯತೇ| ಸಂಸಾರೇಽಸ್ಮಿನ್ನಮೀ ಪ್ರಾಣಿನೋ ನಾನಾರೋಗಾನೀಕಾಭಿಭೂತಾಸ್ತ್ರಾತಾರಮಲಭಮಾನಾಶ್ಚತುರ್ವರ್ಗಾದ್ ಭ್ರಶ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ಕೋ ನು ಭಗವನ್ನತ್ರೋಪಾಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃತಪ್ರಶ್ನೋ ಗುರುಃ ಪ್ರತಿಜಜ್ಞೇ, ಅಥಾತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಅಥ ಶಿಷ್ಯವಚನಾನನ್ತರಮ್| ಅತೋ ಹೇತೋರ್ಯಸ್ಮಾದಯಂ ಶಿಷ್ಯಃ ಶ್ರುತಕುಲಶೀಲಾದಿಸಂಪನ್ನೋ ಧೀಮೇಧಾಗುಣಭೂಷಣಭೂತಶ್ಚ| ವಿ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಆ ಶಿಷ್ಯಬೋಧೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ನನು ಕೀದೃಶಂ ತದ್ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಮಾಖ್ಯಾನಮ್| ಬ್ರೂಮಃ| ಪದತಃ, ತದರ್ಥತಃ, ಪ್ರಯೋಜನತಃ, ಚೋದ್ಯತಃ, ಪರಿಹಾರತಃ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯತಶ್ಚ| ಪದತೋ ಯಥಾ, ಆಯುರಿತೀದಂ ಪದಮ್| ತದರ್ಥತೋ ಯಥಾ ಏತೀತ್ಯಾಯುಃ| ಪ್ರಯೋಜನತೋ ಯಥಾ, ಅತ್ರೈವ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್| ಚೋದ್ಯತೋ ಯಥಾ, ನನು ಕಥಮೇತತ್ಕೇವಲಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ| ಯತೋಽಸ್ಯಾಯುಷಃ ಕರ್ಮೈವ ಕೇವಲಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ನೋ ಪಾರ್ಯತೇ| ಯತೋಽಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಂ ವಿಶಸ್ತಾಃ ಕಾಕಗೃಧ್ರಭಾಸಾದಯೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಭೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚೈತೇ| ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯೋರಭಕ್ಷ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಏವಮಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣಾದ್ಧಿಂಸಯಾ ಚ ಪಾಪಯೋಗಃ| ತದ್ಯೋಗಾಚ್ಚಾಧರ್ಮಸಾಧನಂ ನ ಧರ್ಮಸಾಧನಮಿತಿ| ಪರಿಹಾರತೋ ಯಥಾ, ಅತ್ರೈವಂ ಪರಿಹಾರೋ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರಿಶರೀರನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಕಾದೀನಾಂ ವಿಶಸನಂ ಭಕ್ಷಣಂ ವಿಧೀಯಮಾನಂ ನಾಧರ್ಮಾಯ| ಇತರಥಾ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮಧರ್ಮಾಯೈವ| ತಥಾ ಚ ಕಾಕಾದಯೋಽಪಿ ತತ್ಸಾಧನೋಪಯೋಗಾದ್ಧರ್ಮೇಣ ತತ್ಫಲೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಯಜ್ಞಿಯಾ ಇವ ಪಶವಃ| ತದೇವಮಾಯುಷೋ ಧರ್ಮಸಾಧನತ್ವಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯೌ ತೂಕ್ತಾವೇವ| ನನು ಸನ್ತ್ಯೇವಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಮಹರ್ಷಿಪ್ರಣೀತಾನ್ಯಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಾಣಿ, ಕಿಮನೇನ ತನ್ತ್ರೇಣ ಕೃತೇನೇತಿ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಅಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಾವದ್ಯತ್ವಾದಿದಮುಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಾನಿ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಸದೋಷಾಣಿ| ತಥಾ ಹಿ| ಯದೇತತ್ತಾವದ್ಭಗವತಾ ಚರಕಮುನಿನಾ ಪ್ರಣೀತಂ ತನ್ತ್ರಂ ರತ್ನಾಕರ ಇವ ಗನ್ಭೀರ್ಯಾತಿಶಯಯೋಗಾದ್ದುರ್ಬೋಧಮ್| ತಸ್ಯಾಪಿ ಸದೋಷತಾಂ ಪ್ರಕಟಯನ್ತಿ ವಾಚಾಟಾಃ| ತಥಾ ಹ್ಯಾದೌ ತತ್ಸೂತ್ರಮ್| ಅಥಾತೋ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಅತ್ರ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಾವಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧ ಶ್ಲೋ. ೩) ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯಸ್ಯಾನುಕರಣಂ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮಿತಿ| ಸೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ಛಃ| ತಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರ್ಲುಕಿ ಸತಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತದಿದಮವಿದಿತಪರಮಾರ್ಥಶಬ್ದಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ವಚನಮ್| ತಥಾಹಿ| ಅಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರಿತ್ಯಾದೌ ಸೂತ್ರೇ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಚಾಯಂ ಲುಗಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಜಗಾದ ಜಯಾದಿತ್ಯಃ| ತೇನ ಲುಕಃ ಪಾಕ್ಷಿಕತ್ವಾದತ್ರ ಲುಕ್ ನ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮಿದಮ್| ದೀರ್ಘಶಬ್ದೇನ ಗುಣೋಽಭಿಧೀಯತೇ ಜೀವಿತಶಬ್ದೇನಾಪಿ ಗುಣ ಏವ| ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಗುಣತ್ವಾದಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಯತೋ ಗುಣಾಶ್ರಯೋ ನೋಕ್ತ ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ವೈಶೇಷಿಕಾಃ| ನಿರ್ಗುಣಾ ಗುಣಾ ಇತಿ| ಅಥ ಕಾಲಶಬ್ದಂ ಲುಪ್ತಸ್ವರೂಪಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ದೀರ್ಘಜೀವಿತೀಯಶಬ್ದೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ತದಾ ಯುಕ್ತಮೇವೈತತ್| ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಛಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಥಮೇವಂ ವಿಧೀಯತಾಂ ಯತೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣಶಬ್ದೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಏವಮಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲಶಬ್ದಸ್ಯಾಭಾವಾಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದುರ್ಲಭಾ| ತಥಾ ದಿವ್ಯಾಮ್ಭಸೋ ಗಾಙ್ಗಸಮುದ್ರಭೇದಃ ಪರೀಕ್ಷಾ ಚ ನೋಕ್ತಾ| ಪ್ರತ್ಯುತ ತತ್ರ ಪಠ್ಯತೇ| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೧೯೧)- "ಜಲಮೇಕವಿಧಂ ಸರ್ವಂ ಪತತ್ಯೈನ್ದ್ರಂ ನಭಸ್ತಲಾತ್| ತತ್ಪತತ್ಪತಿತಂ ಚೈವ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ ನಾಲಿಕೇರೋದಕಸ್ಯ ಗುಣಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಅಪಕ್ವಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷೋ ನೋಕ್ತಃ| ತಥಾ ಕಷಾಯೇ ಕಿಯದೌಷಧಂ ಕಿಮವಶೇಷಂ ಕ್ವಥನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಚ ನೋಕ್ತಮ್| ಮಿಶ್ರಕೇ ಸ್ನೇಹ ಏವಮಭ್ಯಧಾದಸೌ| "ತ್ರಿವೃತ್ತಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ದನ್ತೀಂ ದಶಮೂಲಂ ಪಲೋನ್ಮಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ದತ್ತ್ವಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇಷಾಮೌಷಧಾನಾಂ ಕಿಯನ್ಮಾನಮಪಿ ಸಲಿಲೇನೈತಾವತಾ ಕೀದೃಶಂ ಕಿಮುತ ಕ್ವಾಥನಿರ್ಯಾಸಾವಿತಿ| ತಥಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತತೋಯಮಪಿ ಕಿಯತಾ ಪಾಕೇನ ಪಥ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ನೋಕ್ತಮ್| ಮುದ್ಗೋ ಗ್ರಾಹೀತಿ ಚ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ತತ್ಪಾಠಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೨)-"ಕಷಾಯಮಧುರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಃ ಪಾಕೇ ಕಟುರ್ಲಘುಃ| ವಿಶದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗಾಃ ಸೂಪ್ಯೋತ್ತಮೋ ಮತಃ||" ಇತಿ| ತಥಾ ವಾಸ್ತುಕಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವಂ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾಚ ತತ್ಪಾಠಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೮೫)- "ಪಾಠಾಸುಷಾಸಠೀಶಾಕಂ ವಾಸ್ತುಕಂ ಸುನಿಷಣ್ಣಕಮ್| ವಿದ್ಯಾದ್ಗ್ರಾಹಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತು ವಾಸ್ತುಕಮ್||" ಇತಿ| ತಥೇಕ್ಷುವರ್ಗೇ, (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೩೪)- " ಶೈತ್ಯಾತ್ಮಸಾದಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ವಾಂಶಿಕೋ ವರಃ" ಇತ್ಯಸಾವಭ್ಯಧಾತ್| ಪೌಣ್ಡ್ರಕಶ್ಚ ವಾಂಶಿಕಾದ್ವರ ಇತಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮೇತತ್| ಅತ್ರ ಮತಿವೈಭವಾದ್ಭಟ್ಟಾರಕಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಮವೋಚತಾಮ್| ಯಥಾ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ವಾಂಶಿಕೋಽವರ ಇತಿ| ಏವಂ ಚೈತದುಪಪನ್ನಮೇವ| ತದೇವಮಾತ್ರೇಯಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ತ್ರೇ ಯತೋ ಬಹವೋ ದೋಷಾ ಉದ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ, ತತಃ ಕಾ ಗಣನಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಣಾಮ್| ತಥಾ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಸಂಜ್ಞಾ ತನ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ಸದೋಷತ್ವಾನ್ನ ಕೃತಾ| ತಥಾ ಹಿ| ಆಯುಷೋ ವೇದ ಆಯುರ್ವೇದಃ, ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರಾಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಆಯುಃಶಬ್ದಲೋಪಂ ಕೃತ್ವೇಹ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ| ಏವಮಪಿ ಸತಿ ಲೋಪಸ್ತಾವದಮಙ್ಗಲಃ| ಸೋಽಪ್ಯಾಯುಷಃ ಸ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ| ಇತ್ಯನ್ಯಾಯ್ಯೈವೈಷಾ ಸಂಜ್ಞಾ| ಕಿಂಚ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯೇತದಪಿ ತಾವದ್ವಕ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ, ನಿತ್ಯತ್ವಾದಸ್ಯ ವೇದಸ್ಯ| ನಿತ್ಯೋ ಹ್ಯಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ| ಆಯುಃಸನ್ತಾನಾದಿನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹ್ಯಾಯುಃಸಂತಾನಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಸಂವೇದ್ಯಶರೀರಾಪರಶರೀರಗೋ ಮನಃಪ್ರಬನ್ಧನಿತ್ಯತಯಾ ನಿತ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದೋಽಪಿ ನಿತ್ಯಃ| ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಾಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮತ್ತ್ವಂ ವಕ್ತುಮಯುಕ್ತಮ್| ನನ್ವವಬೋಧೋಪದೇಶಾಭ್ಯಾಮುತ್ಪತ್ತಿರಸ್ಯೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಯತಃ ಪ್ರಾಗುಪದೇಶಾನ್ನಾಸಾವುಪಲಭ್ಯತೇ| ಅತ ಉಪದೇಶಾನನ್ತರಮುಪದೇಶದ್ವಾರೇಣೋಪಲಭ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದವಬೋಧೋಪದೇಶಾವಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ವೇನ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಮತ್ತ್ವಮಸ್ಯೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಕೈಶ್ಚಿದೂಚೇ| ನೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತಃ ಸತೋ ಬೋಧೋಪದೇಶೌ ಸ್ತೋ ನಾಸತಃ| ತಥಾ ಚಾಚಷ್ಟೇ ಲೋಕಃ| ಅಮುನಾ ಗುರುಣಾ ಛಾತ್ರಾಯೋಪದಿಷ್ಟಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮಿತಿ| ಸತ ಏವೋಪದೇಶಾವಬೋಧೌ ಸ್ತಃ| ತಸ್ಮಾನ್ನಾವಬೋಧೋಪದೇಶಾವಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಮಿತ್ಯತೋಽಪಿ ಹೇತೋರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಸಂಜ್ಞೇತ್ಯಯುಕ್ತಾ| ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ಸಾವದ್ಯತ್ವಂ ನಿರೂಪ್ಯ ನಿರವದ್ಯಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಸಂಜ್ಞಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರೇ ಕೃತಾ| ಯಯೋಚ್ಚಾರಿತಮಾತ್ರಯೈವಾಽಶೇಷಸ್ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಃ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಸ್ಥಾನಂ ಚ ಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಥಮಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಯಾ ಸ್ಥಾನಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಚ ಯೇಽಧ್ಯಾಯಾಸ್ತನ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿಂಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಾಭಿರ್ಯಥಾಸ್ವತನ್ತ್ರಮರ್ಥಜಾತಂ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತ ಇತಿ| ಇದಮಿದಾನೀಂ ಪೃಛ್ಯತೇ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ| ಯದಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಕಿಂಚಿದುಚ್ಯತೇ ಸ್ಮ ಭವದ್ಭಿಸ್ತತ್ಸ್ವಬುದ್ಧಿಪರಿಕಲ್ಪಿತಮುತ ನೇತ್ಯಾಹ| ಸ೦ - ಇತಿಶಬ್ದ ಏವಮರ್ಥೇ| ಯಥಾ ಇತಿ ಹ ಸ್ಮ, ತಾನಾಹ| ಹಶಬ್ದೋಽನುಕಮ್ಪಾಯಾಮ್| ಬ್ರೂಧಾತೋಃ ಸ್ಮ ಉಪಪದೇ ಭೂತಾನದ್ಯತನಪರೋಕ್ಷೇ 'ಲಟ್ ಸ್ಮೇ' ಇತಿ ಲಟ ಆಹಾದೇಶಃ| ಅತ್ರೇರಪತ್ಯಮಾತ್ರೇಯಃ| 'ಇತಶ್ಚಾನಿಞಃ' ಇತಿ ಢಕ್| ಆತ್ರೇಯ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಋಷಯಶ್ಚ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಮಹತ್ವಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯಯೋಗಾತ್| ತೇನಾಯಮರ್ಥೋಽನೇನ ಕಾರಣೇನಾನುಕಮ್ಪಯಾ, ನ ತು ಫಲಾಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ, ಭಗವನ್ತ ಆತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯೋಽಬ್ರುವನ್| ನಾಸ್ಮಾಭಿಃ ಸ್ವಮತಿಪರಿಕಲ್ಪಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ಯತ್ರೋಕ್ತಮ್| ಕೇವಲಂ ದೂತಸನ್ದೇಶವಚನನ್ಯಾಯೇನ ಯುಗಾನುರೂಪಃ ಕ್ರಮಮಾತ್ರೋಽನ್ಯಥಾ ಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚಾಸ್ಯೈವಸಙ್ಗ್ರಹೇ- (ಸೂ. ಅ. ೧) "ನ ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಮಪ್ಯತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗಮವರ್ಜಿತಮ್| ತೇಽರ್ಥಾಃ ಸ ಗ್ರನ್ಥಸನ್ದರ್ಭಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಾಯ ಕ್ರಮೋಽನ್ಯಥಾ" ಇತಿ| ತದೇವಮಾಗಮಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ ಅಥೇತಿ| ಅಥ ಸ್ವೇಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಾನನ್ತರಮ್| ಅತೋ ಹೇತೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಯತೋಽಯಮಾಯುರ್ವೇದೋ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್| ಆಯುರ್ವೈರಿಣೋ ಹಿ ವ್ಯಾಧಯಃ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಕೃತಾ ಸುಗ್ರಹಾ ಭವತಿ| ತತ್ರಾದೌ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಸಂಕ್ಷೇಪವ್ಯಾಖ್ಯಾರ್ಥಮಯಮಧ್ಯಾಯಃ, ಆಯುಷ್ಕಾಮಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ| ನನ್ವೇವಂ ಚೇತ್ಸರ್ವೇಽಪಿ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾಃ| ಸತ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಥಮೋಽಯಮಧ್ಯಾಯೋ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಾ ಚೇಯಂ ಸಂಜ್ಞಾ| ಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಪ್ರಥನ್ತ ಇತ್ಯಸ್ಯೇಯಂ ಸಂಜ್ಞಾ ಕೃತಾ| ಅನ್ಯೇಷಾಂ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾರ್ಥಾನುರೂಪಾ ದಿನಚರ್ಯಾದಿಸಂಜ್ಞಾಃ ಕರಿಷ್ಯತಿ| ಆ೦ ರ೦- ಆತ್ಮಕೃತಿಂ ಪ್ರಮಾಣಯತಿ-ಇತಿ ಹೇತಿ| ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಚಾಪ್ತವಾಕ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಪ್ತಾಶ್ಚಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ತೇ ಚ, ಇತಿ ಹ ಏವಮೇವ, ಆಹುಃ ಸ್ಮ ಉಕ್ತವನ್ತಃ, ಯಥಾ ವಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ತೇನ ವಯಮಪ್ಯಾಪ್ತಾಃ|
Adhikarana ಆಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ (೨) · Śloka ೨
ಆಯುಃಕಾಮಾಯಮಾನೇನ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷು ವಿಧೇಯಃ ಪರಮಾದರಃ||೨||
View original
आयुःकामायमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्|
आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಆಯುರ್ವೇದಯತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನರಸಾಯನದೂತಾರಿಷ್ಟಾದ್ಯುಪದೇಶಾದಿತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ| ತಸ್ಯೋಪದೇಶಾ ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ| ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಆಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಉಪಪತ್ತಿಭಿರಿತ್ಯುಪದೇಶಾ ಆಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಾಣಿ| ತೇಷು ಪರಮಾದರಃ ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನರೂಪ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋ ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದಯಮರ್ಥೋ ಬೋಧ್ಯತೇ| ಬಹುಷ್ವಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರೇಷು ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಅನೇಕಾಯುರ್ವೇದಾವಲೋಕನಾದ್ಧಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ನ ಮನಾಗಪಿ ಸನ್ದೇಹೋ ಜಾಯತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವತಾ ಪುರುಷೇಣ-ಆಯುಃ ಕಾಮಯಮಾನೇನ ಜೀವಿತಮಭಿಲಷತಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಮಾಯುಃ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್| ಧ್ರಿಯತೇ ಲೋಕೋಽನೇನೇತಿ ಧರ್ಮಃ| ಅರ್ಥ್ಯತೇ ಯಾಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಖಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್, ತಾದಾತ್ತ್ವಿಕಮಾತ್ಯನ್ತಿಕಂ ಚ| ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಕಿಯತ್ಕಾಲಾನ್ತರಾಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್ಸುಖಾವಭಾಸಂ, ನ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸುಖಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೮/೩೭) 'ತಾದಾತ್ವಸುಖಸಂಜ್ಞೇಷು ಭಾವೇಷ್ವಜ್ಞೋಽನುರಜ್ಯತೇ'| ಇತಿ| ತದೇತತ್ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣ ಸುಖಂ ನ ತ್ವತ್ಯನ್ತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಸುಖಸಂಜ್ಞೇಷ್ವಿತಿ ಮುನಿನೋಕ್ತಮ್| ಆತ್ಯನ್ತಿಕಂ ಸುಖಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಂ, ಯತ್ರ ನ ದುಃಖಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷಃ| ತೇಷಾಂ ಸಾಧನಮುಪಾಯೋ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರೇಕ್ಷಾವತ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಧಿಕಾರಿಣೌ ದರ್ಶಯತಿ-ಆಯುರಿತಿ| ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಯುಃ| ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನತ್ವಾತ್| ಸುಖಂ ಕಾಮೋ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚ| ಅತ ಏವ ಯಃ ಆಯುಃ ಕಾಮಯತೇ ಸೋಽತ್ರ ಅಧಿಕಾರೀ| ತೇನ ಚ, ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷ್ವಸ್ಮದ್ವಾಕ್ಯೇಷು, ಪರಮತ್ಯರ್ಥಮ್, ಆದರೋ ವಿಧೇಯಃ ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನೈರ್ಯತಿತವ್ಯಮ್|
Adhikarana ಆಗಮಶುದ್ಧಿಃ (೩-೪) · Śloka ೪
ಅಥಾಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಗೌರವೋತ್ಪಾದನಾಯಾಗಮಶುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ಮೃತ್ವಾಽಽಯುಷೋ ವೇದಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಜಿಗ್ರಹತ್|
ಸೋಽಶ್ವಿನೌ ತೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಸೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ಮುನೀನ್||೩||
ತೇಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾಂಸ್ತೇ ತು ಪೃಥಕ್ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತೇನಿರೇ|
|೪|
View original
अथास्यायुर्वेदस्य गौरवोत्पादनायागमशुद्धिं दर्शयति ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्|
सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन्||३||
तेऽग्निवेशादिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे|
|४|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಯುಷೋ ವೇದಂ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ದಕ್ಷಮಜಿಗ್ರಹದ್ ಅವಾಬೋಧಯತ್| ಸ್ಮೃತ್ವೇತ್ಯನೇನೈತದ್ಗಮಯತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ಮರ್ತೃತ್ವಮೇವಾತ್ರ ನ ಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ| ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಗ್ರಹೇರ್ಣ್ಯನ್ತಸ್ಯಾತ್ರ ಬುದ್ಧ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಗತಿಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಾ| ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿರಶ್ವಿನಾವಜಿಗ್ರಹತ್| ತೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಮಿನ್ದ್ರಮಜಿಗ್ರಹತಾಮಿತಿ ವಚನವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ ಶಕ್ರೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ ಮುನೀನ್ ಬೋಧಯಾಮಾಸ| ಅತ್ರಿಪುತ್ರ ಆತ್ರೇಯ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ಧನ್ವನ್ತರಿನಿಮಿಕಾಶ್ಯಪಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೇ ಚಾತ್ರೇಯಾದಯೋಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾನಜಿಗ್ರಹನ್| ತೇ ತ್ವಗ್ನಿವೇಶಾದಯಃ ಷಟ್ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಗ್ನಿವೇಶಭೇಡಜಾತೂಕರ್ಣಪರಾಶರಹಾರೀತಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಮಾಭಿಧೇಯಾನಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತೇನಿರೇ ವಿಸ್ತಾರಿತವನ್ತಶ್ಚಕ್ರುಃ| ತನ್ತ್ರ್ಯನ್ತೇ ಧಾರ್ಯನ್ತ ಆಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಏಭಿರಿತಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಆಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಶಬ್ದಾನ್ತರಾನಭಿಧೇಯತ್ವಶಙ್ಕಾಂ ನಿರಾಕರ್ತುಂ ಪುರಾವೃತ್ತಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ಮೃತ್ವೇತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಯುರ್ವೇದಂ ಸ್ಭೃತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ದಕ್ಷಮಜಿಗ್ರಹತ್ ಗ್ರಾಹಿತವಾನ್, ಅಧ್ಯಾಪಿತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಯುಷೋ ವೇದಮಿತ್ಯಸಮಾಸಕರಣಮಾಯುರ್ವೇದಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಆಯುಷಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವೇದ ಆಯುರ್ವೇದ ಇತಿ| ಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚ ಪಾಲ್ಯಪಾಲಕಲಕ್ಷಣಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂಂ ಅಂ ೧)-"ಆಯುಷಃ ಪಾಲಕಂ ವೇದಮುಪವೇದಮಥರ್ವಣಃ" ಇತಿ| ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿರಶ್ವಿನಾವಾಯುರ್ವೇದಮಜಿಗ್ರಹತ್| ತಾವಶ್ವಿನೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಮಜಿಗ್ರಹತಾಮ್| ಸ ಇನ್ದ್ರೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ ಮುನೀನಜಿಗ್ರಹತ್| ತೇಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಯೋಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾನ್ ಮುನೀನಜಿಗ್ರಹನ್| ತೇ ಪುನರಗ್ನಿವೇಶಾದಯಃ, ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ, ತೇನಿರೇ ವಿರಚಯಾಞ್ಚಕ್ರುಃ| ಸಂಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮಾಯುರ್ವೇದಂ ಶಬ್ದಾನ್ತರೈರಭಿದಧುರಿತ್ಯರ್ಥಃ|
Adhikarana ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯೋಪಯೋಗಃ (೪-೫) · Śloka ೫
ನನು ಯದಿ ತೈಸ್ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಪುನರ್ಯುಗಾನುರೂಪಸನ್ದರ್ಭೈಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾನಿ|
ತತ್ಕಿಮಿದಾನೀಮನೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಕೃತೇನೇತ್ಯಾಹ |
ತೇಭ್ಯೋಽತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸಾರತರೋಚ್ಚಯಃ||೪||
ಕ್ರಿಯತೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಂ ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್|
|೫|
View original
ननु यदि तैस्तन्त्राणि पुनर्युगानुरूपसन्दर्भैः सङ्गृहीतानि|
तत्किमिदानीमनेन शास्त्रेण कृतेनेत्याह |
तेभ्योऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः||४||
क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं नातिसंक्षेपविस्तरम्|
|५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತೇಭ್ಯ ಇತಿ| ತೇಭ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥೇಭ್ಯೋಽತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣೇಭ್ಯೋ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಭ್ಯ ಉಚ್ಚಾವಚೋಕ್ತಾರ್ಥತಯೈವೇತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಗತೇಭ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ಕಶ್ಚಿದೇವಾರ್ಥಃ ಕಸ್ಮಾದೇವ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಣೀತಾತ್ತನ್ತ್ರಾದೇವಾವಗಮ್ಯತೇ ನ ತಥಾಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾತ್| ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ಜನಕಪ್ರಣೀತಾತ್ತನ್ತ್ರಾದ್ಯಥಾವಗಮ್ಯತೇ ನ ತಥಾ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಣೀತಾತ್| ಅತಃ ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸಾರತರೋಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಉಚ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಪದಾರ್ಥಾ ಅನೇನೇತ್ಯುಚ್ಚಯಃ| ಯಥಾ ವಾ ಯವಾದೀನಾಂ ಬಹುಕ್ಷೇತ್ರಜಾತಾನಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಉಚ್ಚಯೋ ರಾಶೀಕೃತ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧೀಯತೇ ತಥೇಹ ಸಾರತರಾಣಾಮುಚ್ಚಯಃ| ಸಾರತರಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ, ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೈವ ಸಾರಾಣಾಮುಚ್ಚಯಃ ಕೃತಃ| ಅನೇನ ತಥಾ ಸಾರತರಾಣಾಂ ಪ್ರದೇಶಾನಾಮುಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ| ಕಿಂ ನಾಮ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಸಾನ್ವಯಾರ್ಥಮಸ್ಯ ನಾಮ| ಯಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಸರ್ವಾವಯವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನದೇಶೋ ಹಿ ಹೃದಯಮ್, ತಥೇದಮಷ್ಟಾಙ್ಗಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಭೂತತ್ವಾದ್ ಹೃದಯಮಿವ ಹೃದಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಉ. ಅ. ೪೦|೮೮)- ಹೃದಯಮಿವ ಹೃದಯಮೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟೌ ಚ ತಾನ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಹೃದಯಂ, ಸಾರತರಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್| ಕೀದೃಶಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮ್| ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಸಂಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ವಿಸ್ತರಶ್ಚ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೌ, ಅತಿಶಯೇನ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೌ ಯತ್ರ ನ, ತನ್ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ಯಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತನ್ತ್ರಂ ಯಥಾ ಸಿದ್ಧಸಾರಾದಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿವಿಸ್ತರಂ ಯಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿ| ಇದಂ ತು ತನ್ತ್ರಂ ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪೋಕ್ತಂ ಸ್ವಲ್ಪಧಿಯಾಂ ನೋಪಕೃತಯೇ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಯಥೋಕ್ತಾಗಮಮಾತ್ರಂ ಶ್ರೇಯಃ, ನ ತು ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪರ್ಯಾಲೋಚನಾದಧಿಕಃ ಪರಾಮರ್ಶಃ| ಅತಿವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ತು ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನೈಸ್ತೇಷಾಂ ದುಃಶಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದಲ್ಪಮಧ್ಯೋತ್ತ್ಕೃಷ್ಟಬುದ್ಧಿಶಿಷ್ಯಹಿತಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಮೇತದುದ್ದಿಷ್ಟಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಗ್ನಿವೇಶಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಸತ್ಸ್ವಪಿ ಸ್ವಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯೋಪಯೋಗಂ ದರ್ಶಯತಿ-ತೇಭ್ಯ ಇತಿ| ಸಾರತರೋಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಮಯೇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಾರತರಾಣಾಂ ಬಹೂಪಯೋಗಾನಾಮರ್ಥಾನಾಮುಚ್ಚಯಃ| ಉಚ್ಚೀಯನ್ತೇ ಏಕತ್ರ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ವ್ಯಸ್ತಾ ಅರ್ಥಾ ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯುಚ್ಚಯಃ| ನನು ಪೂರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಪಿ ಮಹಾಕಷಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿಷು ಪ್ರದೇಶೇಷ್ವೇವಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮ್| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸರ್ವಾರ್ಥಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಸಂಜ್ಞಾಚೇಯಮಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಉ. ಅಂ. ೪೦/೮೮)-"ಹೃದಯಮಿವ ಹೃದಯಮೇತತ್ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದವಾಙ್ಮಯಪಯೋಧೇಃ" ಇತಿ| ಸರ್ವೇಷು ಪ್ರದೇಶೇಷು ಸಾರತರೋಚ್ಚಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಪೂರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಪಿ ಕ್ವಚಿಲ್ಲೇಶೇನ ಕ್ವಚಿತ್ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನೇತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಾರತರೋಚ್ಚಯರೂಪಾಣೀತ್ಯತ ಆಹ-ನಾತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಿಸ್ತೃತಮ್, ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪಾತಿವಿಸ್ತರರಹಿತಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್| ನನು ನ್ಯೂನಪೂರಣಸ್ಯ ನಿರ್ಮೂಲತ್ವಾದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ತೇಭ್ಯಃ,ಅಗ್ನಿವೇಶಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೇಭ್ಯ ಏವೋಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ನನ್ವೇವಂ ಚೇತ್ಕಿಮನೇನೇತ್ಯತ ಆಹ-ಅತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣೇಭ್ಯಃ, ಯತ್ರ ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಾಃ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಕೀರ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿ ವಿಪ್ರಕೀರ್ಣಾನಿ, ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ ತಾನ್ಯತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣಾನಿ ಇತಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸನ್ತಿ ಪರಂ ಪೂರ್ವಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಸರ್ವ ಏವಾರ್ಥಾಃ, ಕಿನ್ತು ಅತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣತ್ವಾತ್ ದುರ್ಗ್ರಹಾಃ| ಇಹ ತು ರಚನಾವಿಶೇಷೇಣ ಸುಗ್ರಹಾ ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸು. ಅ. ೧)-"ನ ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಮಪ್ಯತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗಮವರ್ಜಿತಮ್| ತೇಽರ್ಥಾಃ ಸ ಗ್ರನ್ಥಬನ್ಧಶ್ಚ ಸಂಕ್ಷೇಪಾಯ ಕ್ರಮೋಽನ್ಯಥಾ||" ಇತಿ|
Adhikarana ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ (೫-೬) · Śloka ೬
ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾನೀತ್ಯಾಹ |
ಕಾಯಬಾಲಗ್ರಹೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಶಲ್ಯದಂಷ್ಟ್ರಾಜರಾವೃಷಾನ್||೫||
ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಯಾಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯೇಷು ಸಂಶ್ರಿತಾ|
|೬|
View original
कानि पुनस्तान्यष्टाङ्गानीत्याह |
कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषान्||५||
अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिता|
|६|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಕಾಯೇತಿ| ಕಾಯಶ್ಚ ಬಾಲಶ್ಚ ಗ್ರಹಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಂ ಚ ಶಲ್ಯಂ ಚ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಚ ಜರಾ ಚ ವೃಷಶ್ಚೇತೀತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ನನು ಸರ್ವಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕಾಯಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್ ಕಾಯಶಬ್ದೋಽರ್ಥಾದಾಕ್ಷಿಪ್ತ ಏವ| ತತ್ಕಿಮರ್ಥಂ ಕಾಯಶಬ್ದ ಉಪಾದೀಯತೇ| ಬ್ರೂಮಃ| ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ ಪುರುಷಾಯ ಅಭಿರೂಪಾಯ ಕನ್ಯಾ ದೇಯೇತ್ಯತ್ರಾಭಿರೂಪಗ್ರಹಣಾದಭಿರೂಪತಮಾಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ತಥೇಹಾಪಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಯಃ ಕಾಯಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾ ಚ ಯಾವಸ್ಥಾ, ತಥಾ ಯುಕ್ತಃ| ತತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಃ ಕಾಯಶಬ್ದ ಉಪಾತ್ತಃ| ತಥಾ 'ಚಿಞ್ ಚಯನೇ' ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋರ್ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಃ ಕಾಯಶಬ್ದಃ| ಚೀಯತೇ ಪ್ರಶಸ್ತದೋಷಧಾತುಮಲೈರಿತಿ ಕಾಯಃ| ತದೇವಂ ಸರ್ವಶರೀರೋಪತಾಪಕಾನಾಮಾಮಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥನೋದ್ಭವಾನಾಂ ಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಾದೀನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯತ್ರೋಪಶಮಯೋಗೋ ನಿಗದ್ಯತೇ, ತತ್ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾನಾಮಾಙ್ಗಮ್| ಬಲಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುತ್ವಾದ್ ಯೌವನಾವಸ್ಥಕಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಥಮನಿರ್ದೇಶಃ| ಬಾಲದೇಹೇಽಸಮ್ಪೂರ್ಣಬಲಧಾತುತ್ವಾದಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾಪ್ರಭಾವಾತ್ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಂ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಬಾಲೌಪಯಿಕಭೇಷಜಂ ಧಾತ್ರೀದುಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ದುಗ್ಧೋದ್ಭವವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಾದಿನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚ| ನನ್ವೇವಂ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್ತದ್ದೇಹೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ಕಥಂ ವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಭೂತಪೂರ್ವಗತ್ಯಾ ವೃದ್ಧದೇಹೇನ ಹಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾ ಪೂರ್ವಮನುಭೂತಾ| ಅತೋ ಭೂತಪೂರ್ವಗತ್ಯಾ ತತ್ರ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶೋ ಯುಕ್ತಃ| ಏವಂ ಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಾ ನಾಮ, ಯತ್ರ ದೇವಾದಿಗ್ರಹಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶಾನ್ತಿಕರ್ಮ ವಿಧೀಯತೇ| ಯತ್ರೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂನೇತ್ರಕರ್ಣಘ್ರಾಣಾದಿಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮಾಶ್ಚೋತನಶಲಾಕಾದಿನೋಪಶಮೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ ತದೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾನಾಮಾಙ್ಗಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ವಿಚಾರೋಪದೇಶಾದ್ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸೈವ ಪ್ರಾಗ್ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ| ಕಿನ್ತು ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಸ್ತಾ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಬಾಲಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಹಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ ಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತತಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಮೂಲರಕ್ಷಾರ್ಥಮೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಲಾಕ್ಯಂ ನಾಮ| ತತಃ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧನಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಪೀಡಾಕರಣಸಮಾನತ್ವಾತ್ ದಂಷ್ಟ್ರಾಚಿಕಿತ್ಸಾ| ದಂಷ್ಟ್ರಾ ವಿಷಾತ್ಮಿಕಾ| ವಿಷೇಣಾಶು ಚ ಮರಣೇ ಸಮ್ಭಾವ್ಯಮಾನೇ ರಸಾಯನೋಪಯೋಗೋ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ರಸಾಯನಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಅಥವಾ ವಿಷಸ್ಯ ರಸಾಯನಜೇಯತ್ವಾದ್ರಸಾಯನಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವಃ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ವಾಜೀಕರಣಸ್ಯ ಭರಣೇನ ಪ್ರಸ್ತಾವಃ| ತಥಾ ಚಾಧೀತೇ ಗ್ರನ್ಥಕೃತ್ (ಉ.ಅ.೪೦|೧)- "ವಾಜೀಕರಣಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್ಸತತಂ ವಿಷಯೀ ಪುಮಾನ್ " ಇತಿ| ರಸಾಯನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ರಾಲ್ಪದುಷ್ಟರೇತಸಾಂ ತದಾಪ್ಯಾಯನಪ್ರಸಾದೋಪಜನನರೂಪಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ವಾಜೀಕರಣಮ್| ಏವಮೇತಾನಿ ಕಾಯಾದೀನಿ, ತಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ, ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನ್ಯಾಹುರ್ವದನ್ತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾಽಽತ್ರೇಯಾದಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯೇಷು ಕಾಯಾದಿಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಂಶ್ರಿತಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ| (ಚ.ಸೂ.ಅ.೯|೫)- " ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತಾನಾಂ ಧಾತುವೈಕೃತೇ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|" ಇತಿ ಮುನಿಪ್ರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ನೇಹ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ವ್ಯಧತ್ತ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಬ್ದಾದೇವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ| ನಿನ್ದಾಕ್ಷಮಾವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರವಿಚಾರಣಾಸು ಸಾ ನಿಷ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ| ಕಿತೇರ್ಧಾತೋರ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರ ಏವಾಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಆಯುರ್ವೇದಾಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ-ಕಾಯೇತಿ| ತನಿ ಚ ಕಾಯಾದೀನಿ ಅಷ್ಟಾವಾಹುಃ| ತತ್ರ ಕಾಯಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಂ ಸರ್ವಾವಯವಂ ಚ ಶರೀರಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಬಾಲಾದಿಶಬ್ದೈಸ್ತಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಂ ತ್ವವಯವವಿಶೇಷಃ| ಬಾಲಃ ಪ್ರಥಮಂ ವಯಃ, ಗ್ರಹೋ ಗ್ರಹಾರ್ತತ್ವಮ್, ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಂ ಶಿರಃ, ಶಲ್ಯಂ ವ್ರಣಾರ್ತತ್ವಮ್, ದಂಷ್ಟ್ರಾ ವಿಷಾರ್ತವಂ, ಶಲ್ಯದಂಷ್ಟ್ರಾಶಬ್ದೌ ವ್ರಣವಿಷಮಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣೌ| ಜರಾ ಪಶ್ಚಿಮಂ ವಯಃ, ವೃಷಃ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಸಙ್ಗಿತ್ವಮ್| ಏಷಾಂ ಚ ಕಾಯಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶ್ರಿತಾನಾಮೇವಾಙ್ಗತ್ವಮಿತ್ಯತ ಆಹ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯೇಷು ಸಂಶ್ರಿತಾ ಇತಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಃ| ಅತ ಏವ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾದಯೋಽಙ್ಗಾನಾಂ ಸಂಜ್ಞಾಃ| ವಿವಕ್ಷಿತವಿವೇಕಾಚ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಏವ ಹ್ಯಙ್ಗತ್ವಮ್| ಅಙ್ಗಾನ್ಯವಯವಾಃ| ತತ್ರಾವಸ್ಥಾಮಾತ್ರಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಬಾಲಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಶ್ರಯಾಣಾಮವಯವಮಾತ್ರಾಶ್ರಯಾಣಾಮೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾವಯವವಿಶೇಷಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರತೀಕಾರಃ| ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸಾದಿಷು ತು ತತ್ತದ್ವಿಶೇಷೈಕನಿಷ್ಠಾನಾಮ್| ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾ|
Adhikarana ದೋಷಾಃ (೬) · Śloka ೬
ಕಾಯಸ್ಯ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಮುದಾಯತ್ವಾತ್ತಾನೇವ ದೋಷಾದೀನ್ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ |
ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಸಮಾಸತಃ||೬||
View original
कायस्य दोषधातुमलसमुदायत्वात्तानेव दोषादीन् निर्दिदिक्षुराह |
वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः||६||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ವಾಯುರಿತಿ| ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಕಫೋ ದೋಷಮಧ್ಯೇ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ| ನನು ಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾದಿಹ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಯಾ ವಾತಾದಯೋ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಾಃ, ನ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯಾ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ರಸಾದಿದೂಷಣಪೂರ್ವಕಮೇಷಾಂ ವಿಕಾರಕರಣೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯಾ ತೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ , ನ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಯಾ| ನ ಹ್ಯೇತೇ ಧಾತುರೂಪಾ ಜಾತು ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ಕುರ್ವತೇ ದೇಹಧಾರಣವರ್ಧಕತ್ವಾತ್| ಏತೇ ಮುನಿನಾಪಿ ಚರಕೇಣ ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯೈವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸೂ.ಅ.೧/೫೬)- "ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಶಾರೀರೋ ದೋಷಸಙ್ಗ್ರಹಃ " ಇತಿ| 'ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ಸಮಾಸತಃ ' ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದೇಶೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ವಿಭಕ್ತ್ಯಾ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ , ಸ ಪ್ರಧಾನತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಃ| ಬಹುವಚನಾದೇವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ , ನ ಚತುರ್ಥೋಽಸ್ತೀತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾ ಹಿ ಚತುರ್ಥಂ ದೋಷಮೀಹನ್ತೇ| ತೇಷಾಂ ಹ್ಯಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯಥಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯವಿಕಾರಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ಯುಪದೇಶಸ್ತಥಾ ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ| ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಂ , ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ಲೀಹಯಕೃತೀ| ಲಕ್ಷಣಂ ಚ, ಪದ್ಮೇನ್ದ್ರಗೋಪಹೇಮಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಂ, ದೇಹಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತೀ| ವಿಕಾರಃ, ವಿಸರ್ಪಪ್ಲೀಹಾದಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಕಂ ಕರ್ಮೇತಿ| ತದೇತದಸಾರಮ್| ವಾತಾದಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಸತಃ ಕಥಂ ದೋಷತ್ವಂ ಕರ್ತುಂ ಪಾರಯನ್ತಿ| ಯತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದನ್ವರ್ಥನಾಮತ್ವಾಚ್ಚ ವಾತಾದೀನಾಮೇವ ದೋಷತ್ವಂ, ನ ರಸಾದೀನಾಮ್| ವಾತಾದಯೋ ಹಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾತ್ಪ್ರಧಾನಾಃ| ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ಇತಿ ತೇಷಾಮೇವ ಚಾನುಗತಾರ್ಥಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರವೃತ್ತಾ| ರಸಾದ್ಯಾಸ್ತು ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದಪ್ರಧಾನಾಃ| ತೇ ಚ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ದೂಷ್ಯತ್ವಮ್, ನ ದೋಷತ್ವಮ್| ಯದ್ಯೇವಂ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಣಾದ್ ದೂಷ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಹಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದೂಷ್ಯತ ಇತಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನೇ (ನಿ.ಅ.೧೩) ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತದತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತೇನ ದೂಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವದ್ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತಿ ಯೋ ಮನ್ಯೇತ, ತಂ ಪ್ರತಿ ಬ್ರೂಮಃ| ವಿಷಮ ಉಪನ್ಯಾಸಃ| ವಾತಾದಯೋ ಹಿ ಸರ್ವದೈವ ರಸಾದೀನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ, ನ ತು ರಸಾದಯಃ ಕದಾಚಿದಪಿ ವಾತಾದೀನ್ ದೂಷ್ಯನ್ತಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತು ಮಧ್ಯಾದ್ಯದಿ ಕಶ್ಚಿದ್ದೂಷ್ಯತೇ, ಸ ತೇಷಾಮನ್ಯತಮೇನ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣೇ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚ ಯಥಾ ಲಕ್ಷಣಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ನೈವಂ ರಕ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಜ್ವರಾದಯೋ ವಾತಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಾ ಏವೋಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ ವಾತಜ್ವರೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಽಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೋಽಯಮ್, ನ ತು ರಕ್ತಜ್ವರೋಽಯಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯೇಽಪಿ ರಕ್ತಜಾ ವಿಕಾರಾ ವಿಸರ್ಪಾದಯಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ಘೃತದಗ್ಧನ್ಯಾಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಯಥಾ ಘೃತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಹಿತೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧೋ ಘೃತದಗ್ಧ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವದ್ರಕ್ತಸ್ಥೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಜಾತೋ ರಕ್ತಜೋಽಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯತ್ರ ಕ್ವಚಿದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದೌ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸಾ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣೈವ, ನಾಸಾವನುಗತಾರ್ಥಾ| ತಸ್ಯ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೈವ ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ತಥಾ ಚೈವಂ ಪುರೀಷಾದೀನಾಮಪಿ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣ ವ್ಯವಹಾರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧೮|೩೮)- "ನ ಘೃತಂ ಬಹುದೋಷಾಯ ದೇಯಂ ಯನ್ನ ವಿರೇಚನಮ್| ತೇನ ದೋಷೋ ಹ್ಯುಪಸ್ತಬ್ಧಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪುರೀಷಸ್ಯ ದೋಷತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಥೋದರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚರಕಸ್ಯ, ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವಾ ಅಸ್ಯ, (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧|೧೦)- "ದೋಷೇಣ ಭಸ್ಮನೇವಾಗ್ನೌ ಛನ್ನೇಽನ್ನಂ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದಾದೋಷಪಚನಾಜ್ಜ್ವರಿತಾನುಪವಾಸಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಆಮಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತದೇವಂ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ, ನ ರಕ್ತಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮೇತತ್ ಸಮಾಸತಃ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತು ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷಯಸಮತಾಭೇದಭಿನ್ನಾಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಯಾ ಚ ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಆನನ್ತ್ಯಂ ಯಾನ್ತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ಸ ತು ತ್ರೇಧಾ, ಹೇತುರ್ಲಕ್ಷಣಮೌಷಧಂ ಚೇತಿ| ಹೇತುರ್ದ್ವಿಧಾ, ಅನ್ತರಙ್ಗೋ ಬಹಿರಙ್ಗಶ್ಚೇತಿ| ಅನ್ತರಙ್ಗೋ ದ್ವಿಧಾ, ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ದೋಷಾನಾಹ-ವಾಯುರಿತಿ| ತೇ ಚ ತ್ರಯಃ, ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೇತಿ| ಏಷಾಂ ತ್ರಿತ್ವಂ ಚ ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತು ಪ್ರಾಣಾದಿಪಾಚಕಾದ್ಯವಲಮ್ಬಕಾದ್ಯವಾನ್ತರಭೇದಪ್ರಭೇದೈರಾನನ್ತ್ಯಮ್| ಸಮಾಸತ ಇತಿ ಅಧ್ಯಾಯಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಃ ಪ್ರತಿವಾಕ್ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್|
Adhikarana ದೋಷಾವಸ್ಥಾದ್ವಯಮ್ (೭) · Śloka ೭
ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ|
|೭|
View original
विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च|
|७|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ವಿಕೃತಾಃ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ, ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ದೇಹಪದಮತ್ರ ಜೀವಿತೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಜೀವಿತೇನ ವಿನಾ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿಕೃತಾಃ ಪುನರ್ದೇಹಂ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಯಾಪಯನ್ತಿ| ವಿಕೃತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸಃ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯವಸ್ಥಾನೇ ನಿತ್ಯಂ ಭಿಷಜಾ ಯತ್ನವತಾ ಭಾವ್ಯಮಿತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಮಹಾನ್ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ದೋಷಾವಸ್ಥಾದ್ವಯಮಾಹ-ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾ ಇತಿ| ತಚ್ಚ ವಿಕೃತತ್ವಮವಿಕೃತತ್ವಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಕ್ರಮಾದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯತ್ರಯಶೇಷತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದಿಹ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್|
Adhikarana ದೋಷಸ್ಥಾನಾನಿ (೭) · Śloka ೭
ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನಂ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ |
ತೇ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ||೭||
View original
इदानीमेषां व्यापिनामपि विशिष्टस्थानं विवक्षुराह |
ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||७||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅಧಶ್ಚ ಮಧ್ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಾನಿ, ತಾನಿ ಸಂಶ್ರಯ ಆಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ| ಹೃಚ್ಚ ನಾಭಿಶ್ಚ ಹೃನ್ನಾಭೀ, ತಯೋರ್ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋಃ| ತೇ ವಾತಾದಯೋ ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾ ಅಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ| ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ನನು ಕಿಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಶೇಷತ್ವಂ ನಾಮ| ಉಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಖಲು ಪದೇಽನುಚ್ಚಾರ್ಯಮಾಣೇಽರ್ಥಗತಿಂ ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ, ತಚ್ಛೇಷಮಿತಿ| ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲೇ ತೇನ ವಿನಾಽಭಿಧೇಯಸಿದ್ಧೇಃ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕಾಲೇ ತು ಮನ್ದಬುದ್ಧಿವ್ಯುತ್ಪತ್ತಯೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತತ್ರ ನಾಭೇರಧೋ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಹೃದಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸ್ಯ| ನನು ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಿತಿ ಕಥಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ಯಾವತಾ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವೇ ಸನಪುಂಸಕಮಿತಿ ನಪುಂಸಕತ್ವೇ ಹೃನ್ನಾಭಿ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರ ಏವ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾನ್ನೈಕವದ್ಭಾವಃ| ತದಭಾವಾಚ್ಚ ತದಾಶ್ರಯಂ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್| ಸರ್ವೋಽಪಿ ದ್ವನ್ದ್ವೋ ವಿಭಾಷೈಕವದ್ಭವತೀತಿ| ದೃಶ್ಯತೇ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ತಥಾ ಚ ರುದ್ರಭಟ್ಟಃ (ರುದ್ರಟಃ ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ.೭/೮೧)- - "ಕೌಟಿಲ್ಯಂ ಕಚನಿಚಯೇ ಕರಚರಣಾಧರದಲೇಷು ರಾಗಸ್ತೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸ್ಯೈವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಃ (ನಿ.ಅ.೭/೧೯) "ಶಿರಃಪೃಷ್ಠೋರಸಾಂ ಶೂಲಂ" ಇತಿ| ತಥಾ, (ನಿ.ಅ.೧೬|೬) "ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು" ಇತಿ| ತಥಾ, "ವಾಯುಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಿತಿ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದೋಷಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಹ-ತೇ ವ್ಯಾಪಿನ ಇತಿ| ತಾನಿ ಚ ತ್ರೀಣಿ| ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಂ, ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸ್ಯ| ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪಿ ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಧಿಕ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ ತತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್| ಹೃನ್ನಾಭಿಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ತದುಭಯಾವಧಿಪ್ರದೇಶೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಹೃದೋಽಪ್ಯಧೋ ವಾಯುರ್ನಾಭೇರಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸ್ತಿಷ್ಠೇತ್|
Adhikarana ದೋಷಕಾಲಾಃ (೮) · Śloka ೮
ಅಥೈಷಾಂ ಸಕಲಕಾಲವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ನಿಯತಕಾಲತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಽನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ ಕ್ರಮಾತ್|
|೮|
View original
अथैषां सकलकालव्यापिनामपि नियतकालत्वं दर्शयन्नाह वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्|
|८|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ವಯಶ್ಚ ಅಹಶ್ಚ ರಾತ್ರಿಶ್ಚ ಭುಕ್ತಂ ಚ ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಿ ತೇಷಾಂ, ಕ್ರಮಾದ್ಯಥಾಸಂಖ್ಯಂ, ತೇ ವಾತಾದಯಃ, ಅನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಶ್ಚಾದಿಶ್ಚಾನ್ತಮಧ್ಯಾದಯಸ್ತೇಷು ಗಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ, ವಯಸಃ ಮನುಷ್ಯಾಯುಷಃ, ಅನ್ತಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ಭಾಗಃ, ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯೋ ಭಾಗಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದ್ಯೋ ಭಾಗಃ ಕಫಸ್ಯ| ಏವಮಹ್ನೋ ರಾತ್ರೇಶ್ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭುಕ್ತಮಾಹಾರಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾದ್ರಸಾನಾಂ ಜೀರ್ಣಪ್ರಾಯಾವಸ್ಥಾ, ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯೋ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದ್ಯಾವಸ್ಥಾ ತು ಯಸ್ಯಾಂ ಮಧುರೀಭಾವ ಆಹಾರಸ್ಯ, ತತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾದ್ಬಹ್ವ್ಯೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಅವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಪ್ಯೇತಾಸಾಮೇವ ಸುತರಾಮುಪಯೋಗಿತ್ವಾದಿಹ ನಿರ್ದೇಶಃ| ತಥಾ ಏತಾ ಏವ ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶಾ.ಅ.೩/೫೭)- - "ಆದೌ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಂ ಮಧುರೀಭೂತಮೀರಯೇತ್| ಫೇನೀಭೂತಂ ಕಫಂ, ಯಾತಂ ವಿದಾಹಾದಮ್ಲತಾಂ ತತಃ| ಪಿತ್ತಮಾಮಾಶಯಾತ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ್ಯವಮಾನಂ, ಚ್ಯುತಂ ಪುನಃ| ಅಗ್ನಿನಾ ಶೋಷಿತಂ ಪಕ್ವಂ ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಕಟು ಮಾರುತಮ್" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ದೋಷಕಾಲಾನಾಹ-ವಯ ಇತಿ| ತತ್ರ ವಯಃ ಶರೀರಪರಿಣಾಮಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತಃ ವೃದ್ಧತ್ವಾವಸ್ಥಾ ವಾಯೋಃ ಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯಃ ಯೌವನಾವಸ್ಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದಿರ್ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಕಫಸ್ಯ| ಅಹ್ನೋಽನ್ತಃ ಅಪರಾಹ್ಣಃ ವಾಯೋಃ| ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದಿಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಃ ಕಫಸ್ಯ| ರಾತ್ರೇರನ್ತೋಽಪರರಾತ್ರೋ ವಾಯೋಃ| ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದಿಃ ಪೂರ್ವರಾತ್ರಃ ಕಫಸ್ಯ| ಭುಕ್ತಂ ನಿಗೀರ್ಣಮನ್ನಮ್, ತಸ್ಯಾನ್ತಃ ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾ ವಾಯೋಃ| ಮಧ್ಯೋ ವಿದಗ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದಿರಾಮಾವಸ್ಥಾ ಕಫಸ್ಯ| ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪೀತ್ಯನುವರ್ತತೇ|ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ತು ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವತ್|
Adhikarana ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಮ್ (೮) · Śloka ೮
ಅಧುನಾಽಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ |
ತೈರ್ಭವೇದ್ವಿಷಮಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದಶ್ಚಾಗ್ನಿಃ ಸಮೈಃ ಸಮಃ||೮||
View original
अधुनाऽग्निस्वरूपं प्रस्तौति |
तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||८||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪುಂಸೋ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾಗ್ನಿರ್ವಿಷಮಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದಶ್ಚ ಭವೇತ್| ವಾತಾದಯಶ್ಚ ಸಮುದಿತಾ ಏವ ಶರೀರಜನನೇ ಸಮರ್ಥಾಃ, ಇತ್ಯವಶ್ಯಂ ಸರ್ವೈರೇವ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಇಹ ತು ಯ ಏಕಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತತ್ರೋತ್ಕರ್ಷೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ವಿಷಮಃ, ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮನ್ದ ಇತಿ| ಸಮೈರ್ಹಾನ್ಯುತ್ಕರ್ಷವರ್ಜಿತೈಃ ಸಮಃ| ಲಕ್ಷಣಮೇಷಾಮಙ್ಗವಿಭಾಗೇ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶಾ. ಅ. ೩/೭೪)- ಯಃ ಪಚೇತ್ಸಮ್ಯಗೇವಾನ್ನಮಿತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವಚ್ಚಿರಾತ್ಪಚೇದಿತಿ| ಯತ್ರ ತು ದ್ವಯೋರ್ದೋಷಯೋರುತ್ಕರ್ಷತ್ವಂ, ತತ್ರ ಸದ್ವೈದ್ಯೇನ ಸ್ವಧಿಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಯಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಯೋರುತ್ಕರ್ಷೇ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಏವಂ ವಾತಕಫಯೋರುತ್ಕರ್ಷೇ ಮನ್ದಃ| ಕಫಪಿತ್ತಯೋಸ್ತೂತ್ಕರ್ಷೇ ಆಹಾರವಿಶೇಷವಶಾತ್ಕದಾಚಿತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕದಾಚಿನ್ಮನ್ದ ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಗ್ನ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಖ್ಯಂ ದೋಷಕಾರ್ಯಮಾಹ-ತೈರಿತಿ| ತತ್ರ ವಾತೇನಾಗ್ನಿರ್ವಿಷಮೋ ಭವೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನ| ಮನ್ದಃ ಕಫೇನ| ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸಮೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮಃ| ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವಿಷಮಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ವಿಷಮೈರ್ದೋಷೈಃ| ವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ವೃದ್ಧಿರೇವ, ಕ್ಷೀಣಾನಾಮೀದ್ದಕ್ಕಾರ್ಯಾದರ್ಶನಾತ್| ಅನಿಯತಪಾಕೋ ವಿಷಮಃ, ಆಶುಪಾಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಚಿರಪಾಕೋ ಮನ್ದಃ| ಶೇಷಃ ಸಮಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೧)-"ಯಾಮೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಭೈಷಜ್ಯಯೋಃ ಸಮೇ| ಪಾಕೋಽಗ್ನೌ ಯುಕ್ತಯೋರ್ದ್ರಾಕ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಮನ್ದೇ ಪುನಶ್ಚಿರಾತ್" ಇತಿ| ಯುಕ್ತಯೋರುಚಿತಯೋಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜಾಸ್ತ್ವವಸ್ಥಾ ನಿದರ್ಶನತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಜ್ವರವದವಗನ್ತವ್ಯಾಃ| ಯಥಾ ವಾತಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ ಶೀತಂ, ವಾತಪಿತ್ತಜೇ ದಾಹಃ, ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಕಫಜೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ದಾಹಶೀತೇ| ಮಿಥೋ ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ಯುಗಪದಸಮ್ಭವಾನ್ನ ಚೋಭಯೋರಭಾವಃ, ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯಾಣಾಮಪ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೧)-"ಆರಮ್ಭಕಂ ವಿರೋಧೇಽಪಿ ಮಿಥೋ ಯದ್ವದ್ಗುಣತ್ರಯಮ್| ವಿಶ್ವಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಂ ಯುಗಪವ್ದ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷತ್ರಯಂ ತಥಾ||" ಇತಿ| ತದ್ವದಿಹಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಂ, ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಮನ್ದತ್ವಂ, ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಮನ್ದತ್ವೇ| ನ ಚೈವಂ ಚತುಷ್ಟ್ವಹಾನಿಃ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತತೀಕ್ಷ್ಣಮನ್ದತ್ವಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯೇ ಅನ್ತರ್ಭಾವಾತ್|
Adhikarana ಕೋಷ್ಠಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಮ್ (೯) · Śloka ೯
ಅಗ್ನಿಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತದಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ ಕೋಷ್ಠಃ ಕ್ರೂರೋ ಮೃದುರ್ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತೈಃ ಸಮೈರಪಿ|
|೯|
View original
अग्निचातुर्विध्यमुक्त्वा तदाश्रयस्य कोष्ठस्य चातुर्विध्यं विवक्षुराह कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि|
|९|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕ್ರೂರಮೃದುಮಧ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಭವತಿ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಕ್ರೂರಃ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮೃದುಃ| ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಃ| ಸಮೈಃ ಪುನರೇತೈರ್ಹಾನ್ಯುತ್ಕರ್ಷವರ್ಜಿತೈರ್ಮಧ್ಯ ಏವ ಕೋಷ್ಠಃ| ಕ್ರೂರಾದೀನಾಂ ತು ಲಕ್ಷಣಂ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೌ (ಸೂ.ಅ.೧೮/೩೪) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ನನು ಸಮೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಕಥಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಬ್ರೂಮಃ| ಸಮಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಯೋರ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತ್ವಮೃದುಕೋಷ್ಠತ್ವಲಕ್ಷಣಾಖ್ಯಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಕರ್ಮ ಯುಗಪತ್ಕರ್ತುಂ ನ ಘಟತೇ| ತೃತೀಯಸ್ತು ಸಮ ಏವ ಕಫಃ| ಸೋಽನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯಮಾಂ ವೃತ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತೋ ನೈಕೇನಾಪಿ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಂ ತೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ ನಿಷೇದ್ಧುಂ ನೈವ ಘಟೇತೇ| ಏವಂ ಚ ತೇನಾವಶ್ಯಮಾತ್ಮೀಯಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್, ಯತೋ ವಾತಕರ್ಮಣಃ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಮೃದುಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ಅತೋ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತೈವ ಸಮೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ನ್ಯಾಯ್ಯಾ| ಇತ್ಯಾಂಸ್ತು ವಿಶೇಷಃ| ಪೂರ್ವೋ ಯೋ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಃ ಸೋಽವಶ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕೇನ ಕಫೇನ ಜನ್ಯತೇ| ಮಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತೈಃ ಸಮೈರಪೀತಿ ಸಮಗ್ರಹಣಲಿಙ್ಗಾತ್| ಇತರಸ್ತು ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಃ ಸಮದೋಷಮಧ್ಯಸ್ಥಿತೇನ ಸಮೇನೈವ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಿತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಭವತೀತ್ಯನಯಾ ರೀತ್ಯಾ ಹೇತುಭೇದಾದನ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಭೇದೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಚ.ಸಿ.ಅ.೧/೮)- "ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಶ್ಛರ್ದಯತೇ ಹ್ಯದುಃಖಂ ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಮನ್ದಕಫಸ್ತು ಸಮ್ಯಕ್" ಇತಿ| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠೇ ನ ಸಮ್ಯಗ್ ವಿರೇಚಿತ್ವಂ, ಸಮಕಫೇ ತು ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠೇ ಸುವಿರೇಚಿತ್ವಮಿತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕೋಷ್ಟಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾಖ್ಯಂ ದೋಷಕಾರ್ಯಮಾಹ-ಕೋಷ್ಠ ಇತಿ| ತತ್ರ ವಾತೇನ ಕ್ರೂರಃ ಕೋಷ್ಠಃ ಸ್ಯಾತ್, ಪಿತ್ತೇನ ಮೃದುಃ, ಕಫೇನ ಮಧ್ಯಃ, ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮೈರಪಿ ಮಧ್ಯಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಂ ಪೂರ್ವವವ್ದ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಮಧ್ಯಮೇನ ಶೋಧನೇನ ಹೀನಯೋಗೀ ಕ್ರೂರಃ, ಅತಿಯೋಗೀ ಮೃದುಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೀ ಮಧ್ಯಃ| ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜಾಸ್ತ್ವವಸ್ಥಾಃ ಪೂರ್ವವತ್| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ ತ್ವತ್ರ ಕಫಸ್ಯ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ- "ವಾತೋಲ್ಬಣಾ ಸ್ಯಾದ್ಗ್ರಹಣೀ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಟಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಪಿತ್ತಲಾ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹೀ ತಯೋಃ ಕಫಃ||" ಇತಿ| ತೇನ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರೂರಃ, ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚ ಮೃದುಃ| ನನು "ಬಹುವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಂ ಕ್ರೂರಃ" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಚಿ.ಅ,೩೩) ಬಹುಕಫಸ್ಯ ಕ್ರೂರತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ಮಧ್ಯತ್ವಮ್, ಇತಿ ವಿರೋಧಃ|ಮೈವಮ್, ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಪರತ್ವಾತ್|
Adhikarana ದೇಹಜನ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರೂಪಮ್ (೯-೧೦) · Śloka ೧೦
ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರ್ಜನ್ಮಾದೌ ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇಃ||೯||
ತೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಃ ಪೃಥಕ್|
ಸಮಧಾತುಃ ಸಮಸ್ತಾಸು ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ನಿನ್ದ್ಯಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾಃ||೧೦||
View original
इदानीं प्रकृतिस्वरूपं प्रस्तौति शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः||९||
तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्|
समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१०||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಪೃಥಗ್ಭವೇಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಶರೀರಸ್ವರೂಪಮ್| ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರಿತಿ, ಶುಕ್ರಂ ಪಿತುರ್ದ್ವಿತ್ರಿಬಿನ್ದುಕಾವಸ್ಥಂ ರೇತಃ| ಋತೌ ಭವಮಾರ್ತವಮ್, ಮಾತುರ್ದ್ವಿತ್ರಿಬಿನ್ದುಕಾವಸ್ಥಂ ಶೋಣಿತಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಚಾರ್ತವಂ ಚ ಶುಕ್ರಾರ್ತವೇ, ತತ್ರ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥಾಃ, ತೈಸ್ತಥಾವಿಧೈರ್ಜನ್ಮಾದೌ ಗರ್ಭಾಧಾನಕಾಲೇ ಜನ್ಮಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ಗರ್ಭಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಚ ಯದಾ ವಾತಾದಯೋಽಧಿಕಾಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವೇ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ತದಾ ಕುತಃ ಶರೀರಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ| ಯತಶ್ಚ ಯೋ ದೋಷಾಣಾಮಧಿಕೋ ಭಾವಃ ಸೈವ ವಿಕೃತಿಃ| ತತ್ಕಥಂ ದೋಷಾ ಆಧಿಕ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕಾರಣತಾಮುತ್ಸಹನ್ತೇ, ವಿಕೃತತ್ವಾತ್| ನ ಹಿ ವಿಕೃತಿಃ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕಾರಣಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕಾರಣಸದೃಶೇನ ಚ ಕಾರ್ಯೇಣ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಸಪರಿಹಾರಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ| ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇರಿತಿ| ಯಥಾ ವಿಷೇಣ ಜೀವಿತನಾಶಹೇತುನಾಸ್ಯ ವಿಷಕ್ರಿಮೇರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಸಮ್ಭವೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಏತೈರ್ದೂಷಣಸ್ವಭಾವೈರಪಿ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರೇವ ಜನ್ಮಾದೌ ಶರೀರಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಹೀನಾ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಮಾ| ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣೋತ್ತಮಾ| ಸರ್ವಾಸು ಪ್ರಕೃತಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಯಾ ಸಮಧಾತುಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ಸಾ ಸಮಾ ಶ್ರೇಷ್ಠೋತ್ತಮಾ ಚತುರ್ಥೀ| ಸಮಾ ಧಾತವೋ ಯಸ್ಯಾಃ| ಧಾತುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ದೋಷಪರ್ಯಾಯಃ, "ಧಾರಣಾದ್ಧಾತವಃ" ಇತಿ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨೦) ವಚನಾತ್| ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಜಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ಇತಿ ಮಿಶ್ರದೋಷಜಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತಾ ನಿನ್ದ್ಯಾ ಗರ್ಹಣೀಯಾಃ, ಅನಾರೋಗ್ಯಾಸ್ಪದತ್ವಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದೇಹಜನ್ಮಾಖ್ಯಂ ದೋಷಕಾರ್ಯಮಾಹ-ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರಿತಿ| ತಚ್ಚ ಜನ್ಮ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರ್ದೋಷೈರ್ಭವೇತ್| ಶುಕ್ರೇಣ ಯುಕ್ತಮಾರ್ತವಂ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಂ, ತತ್ರ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ತತ್ಸ್ಥಾಃ| ಶುಕ್ರಂ ಪುಂರೇತಃ, ಸ್ತ್ರೀರೇತಸೋ ಜನ್ಮಾಹೇತುತ್ವಾತ್| (ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಶಾ. ಅ. ೧)-"ಯೋಷಿತೋಽಪಿ ಸ್ರವನ್ತ್ಯೇವ ಶುಕ್ರಂ ಪುಂಸಃ ಸಮಾಗಮೇ| ಗರ್ಭಸ್ಯ ತು ನ ತತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋತೀತಿ ನ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಆರ್ತವಂ ಸ್ತ್ರೀರಜಃ|ಕದಾ, ಆದೌ ಜೀವಸಙ್ಕ್ರಮಣಸಮಯೇ| ಉತ್ತರಕಾಲಜೈಸ್ತು ದೋಷೈರವಿಕೃತೈಃ ಸ್ಥಿತಿಃ, ವಿಕೃತೈರ್ನಾಶಃ| ತದುಕ್ತಂ "ವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ" ಇತಿ| ಯೇ ತ್ವಾದೌ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥಾಃ,ತೈರ್ವಿಕೃತೈರಪಿ ಜನ್ಮ ಭವತಿ| ಕಿನ್ತ್ವವಿಕೃತೈರವಿಕೃತಶರೀರತ್ವಂ, ವಿಕೃತೈರ್ವಿಕೃತಶರೀರತ್ವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶಾ. ಅ. ೧/೬)-"ವಿಯೋನಿವಿಕೃತಾಕಾರಾ ಜಾಯನ್ತೇ ವಿಕೃತೈರ್ಮಲೈಃ" ಇತಿ| ನನು ವಿಕೃತೈರ್ನಾಶಹೇತುಭಿಃ ಕಥಂ ಜನ್ಮೇತ್ಯತ ಆಹ-ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇರಿತಿ| ವಿಷಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಕ್ರಿಮೇರ್ನಾಶಹೇತುನಾಪಿ ವಿಷೇಣ ಜನ್ಮ ಯಥಾ, ತಥಾ ದೋಷಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ನಾಶಹೇತುಭಿರಪಿ ದೋಷೈರಿತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಾಖ್ಯಂ ದೋಷಕಾರ್ಯಮಾಹ-ತೈಶ್ಚೇತಿ| ತೈರ್ಜನ್ಮಹೇತುಭಿರ್ದೋಷೈಃ, ಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ತಾಶ್ಚ ಸಪ್ತ| ತತ್ರ ಪೃಥಗ್ಭೂತೈರ್ದೋಷೈಸ್ತಿಸ್ರಃ| ವಾತೇನ ಹೀನಾ, ಪಿತ್ತೇನ ಮಧ್ಯಾ, ಕಫೇನೋತ್ತಮಾ| ಸಮಧಾತುಶ್ಚತುರ್ಥೀ| ಸಾ ಸಮಸ್ತಾಸು ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಗುಣೈಃ ಪೂರ್ಣಾ ಸತ್ತ್ವಗುಣಪ್ರಧಾನಾ ಉತ್ತಮಾಯಾ ಅಪ್ಯುತ್ತಮಾ| ಧಾತವೋ ದೋಷಾಃ| ದ್ವಿದೋಷಜಾಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಸಮಸ್ತಾಸು ನಿನ್ದ್ಯಾಃ, ಹೀನಾಯಾ ಅಪಿ ಹೀನಾಃ| ತತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಕಫಜಾ ಹೀನಾ, ತತೋ ವಾತಕಫಜಾ, ತತೋಽಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಜೇತ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಕಫಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ, ತಥಾಪಿ ವಾತಕಾರ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ವಚನಾತ್| ತದುಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ.೩/೮೪)- "ಬಲಿತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿಭುತ್ವಾದನ್ಯಕೋಪನಾತ್| ಸ್ವಾತತ್ರ್ಯಾದ್ಬಹುರೋಗತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಬಲೋಽನಿಲಃ||" ಇತಿ| ತಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾ ನಿನ್ದ್ಯಾಃ, ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದುಪದೇಶಾಚ್ಚ| ಉಪದೇಶಸ್ತ್ವತಿದೇಶಸ್ಯ ಬಾಧಕೋ ಭವತಿ| ನನು, ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ ವಾತಪಿತ್ತಜವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಪ್ರಕೃತ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೋತ್ತಮತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಥಂ ನಿನ್ದ್ಯತ್ವಮ್| ಉಚ್ಯತೇ| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ವಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವಮುಪದೇಶಬಲಾದ್ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಶಾ.ಅ. ೪)- "ಸಪ್ತಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತಿ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ ದ್ವಿಶಃಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ|" ತಥಾ, "ದ್ವಯೋರ್ವಾ ತಿಸೃಣಾಂ ವಾಪಿ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸಂಸರ್ಗಜಾ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಕೃತೀರಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತ್ಯಗ್ರೇ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ. ೩/೧೦೪)- "ಪ್ರಕೃತೀರ್ದ್ವಯಸರ್ವೋತ್ಥಾ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಗುಣೋದಯೇ| ಶೌಚಾಸ್ತಿಕ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚೈವಂ ಗುಣೈರ್ಗುಣಮಯೀರ್ವದೇತ್" ಅತ್ರ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ಏಕೈಕಸ್ಯಾಧಿಕತ್ವೇನಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ, ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಾಮ್ಯೇನ, ತಚ್ಚಾಧಿಕತ್ವೇನೋಪಕ್ರಮಾತ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಶಾ.ಅ. ೪)-"ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗೇ ಯೋ ಭವೇದ್ದೋಷ ಉತ್ಕಟಃ| ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜಾಯತೇ ತೇನ ತಸ್ಯಾ ಮೇ ಲಕ್ಷಣಂ ಶೃಣೂ"| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ. ೩/೮೩)-"ಶುಕ್ರಾಸೃಗ್ಗರ್ಭಿಣೀಭೋಜ್ಯಚೇಷ್ಟಾಗರ್ಭಾಶಯರ್ತುಷು| ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋಽಧಿಕಸ್ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಪ್ತಧೋದಿತಾ" ಇತಿ| ಯದ್ವಾ, ಸಮೈರ್ವಾ ಜಾಯತೇ ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮಧಾತುರಿತಿ| ತತೋ ವಾತಪಿತ್ತಜೇ ತೂಹ್ಯೇ| ತತ್ರ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಗುಣೈಃ ಪೂರ್ಣಾ| ಉತ್ತಮಾದಯಸ್ತು ಕ್ರಮಾತ್ ನ್ಯೂನಾಃ, ದೋಷವೈಷಮ್ಯಾತ್ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾಚ್ಚ|
Adhikarana ತ್ರಿದೋಷಗುಣಾಃ (೧೧-೧೨) · Śloka ೧೨
ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ|
ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್||೧೧||
ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಗುರುರ್ಮನ್ದಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಸ್ಥಿರಃ ಕಫಃ|೧೨|
View original
तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः|
पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्||११||
स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः|१२|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತತ್ರೇತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ| ತತ್ರ ತೇಷು ದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅನಿಲೋ ವಾಯುಃ, ರೂಕ್ಷೋ, ಲಘುಃ, ಶೀತಃ, ಖರೋಽಮೃದುಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ್ರೋತಃಪ್ರಚಾರಿತ್ವಾತ್, ಚಲೋ ಗಮನಶೀಲೋ ನೈಕತ್ರ ತಿಷ್ಠತೀತಿ| ನನ್ವನುಷ್ಣಾಶೀತೋ ವಾಯುಃ ಕಾಣಾದೈಃ ಪಠಿತಃ| ಇಹಾಪಿ ಯೋಗವಾಹ್ಯನುಜ್ಞಾನಾದನುಷ್ಣಾಶೀತ ಏವೇಷ್ಯತ ಇತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩/೩೮)- "ಯೋಗವಾಹೀ ಪರಂ ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಾದುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್| ದಾಹಕೃತ್ತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಕೃತ್ಸೋಮಸಂಶ್ರಯಾ" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃಂಇ.ಅ.೨/೪೮)- "ಪವನೇ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಭವೇತ್| ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಯುತೇ" ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ಸತ್ಯಮೇತದನುಷ್ಣಾಶೀತ ಏವ ವಾಯುಃ| ತಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇಽಪಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಾದ್ದಾಹೋದಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ನ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಶೀತಗುಣವ್ಯಾವರ್ಣನೇ ಚೇದಂ ಪ್ರಯೋಜನಮುಷ್ಣೇನಾಯಮುಪಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸ೦-ಸಸ್ನೇಹಮೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಸಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ಯಥಾ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭/೨೩೭)- "ಸತಿಕ್ತಾ ಯಾ ಸಶರ್ಕರಾ"| ಏವಮೀಷತ್ಸ್ನೇಹೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ಸಸ್ನೇಹಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ ಮನ್ದವಿಪರೀತಂ ಸೂಚೀವ ಭಿನತ್ತಿ| ಉಷ್ಣಮ್| ಲಘು| ವಿಸ್ರಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ ಮತ್ಸ್ಯಾಮಗನ್ಧಿ| ಸರಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಂ ಸರಣಶೀಲಮೂರ್ಧ್ವಾಧಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನ ಸ್ಥಿರಮಾಸ್ತೇ, ಶಕೃದ್ವಿಸ್ರಂಸಿ ವಾ| ದ್ರವಂ ಚ| ಸ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಗುಣಯೋಗಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಃ| ಶೀತೋಽನುಷ್ಣಃ| ಗುರುರ್ಲಘುರ್ನ ಭವತಿ| ಮನ್ದಶ್ಚಿರಕಾರೀ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಪರೀತಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋಽಪರುಷಃ| ಮೃತ್ಸ್ನೋ ಮೃದ್ಯಮಾನೋಽಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಗುಣಯುಕ್ತಃ ಚಕಚಕಾಯಮಾನಃ| ಸ್ಥಿರೋಽವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಃ| ಏವಂ ತದ್ಗುಣಯೋಗಾತ್ ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದ್ವಾತಾದಯೋ ಗುಣತೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ವಾಯೋರ್ಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ರ ರೂಕ್ಷ ಇತಿ| ತೇ ಚ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಷಟ್| ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಗುಣಾನಾಹ-ಪಿತ್ತಮಿತಿ| ತೇ ಚ ಸಸ್ನೇಹಾದಯಃ ಸಪ್ತ| ಸಸ್ನೇಹಮೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಸಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ವಿಸ್ರಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ| ಆ೦ ರ೦-ಕಫಗುಣಾನಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತಿ| ತೇ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಸಪ್ತ| ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ|
Adhikarana ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ (೧೨) · Śloka ೧೨
ಏಷಾಂ ಚ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಮಾಹ |
ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ ತದ್ದ್ವಿತ್ರಿಕ್ಷಯಕೋಪತಃ||೧೨||
View original
एषां च मिश्रीभूतानां तन्त्रव्यवहारार्थं संज्ञाद्वयमाह |
संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः||१२||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ದ್ವಯೋಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಯೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವಾ ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಸರ್ಗಃ| ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾ ಸಂಯೋಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅವಸ್ಥಾವಿಶಿಷ್ಟಸಂಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಮಾಹ-ಸಂಸರ್ಗ ಇತಿ| ತಚ್ಚ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಂ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ದ್ವಯೋರ್ದೋಷಯೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಕುಪಿತಯೋರ್ವಾ ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ, ಸ ಸಂಸರ್ಗಃ| ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ| ಇತಿ ದ್ವಿತ್ವತ್ರಿತ್ವಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಸಂಖ್ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ನ ತು ಕ್ಷಯಕೋಪಾಭ್ಯಾಮ್| ಯತೋ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾಪಿ ವೃದ್ಧಿಭೇದಾನ್ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ಷಯಭೇದಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಇತಿ ದೋಷವ್ಯಾಖ್ಯಾ|
Adhikarana ಧಾತವಃ (೧೩) · Śloka ೧೩
ದೋಷಾನುಕ್ತ್ವಾ ಧಾತವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾಣಿ ಧಾತವಃ|
ಸಪ್ತ ದೂಷ್ಯಾಃ|೧೩|
View original
दोषानुक्त्वा धातव उच्यन्ते रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः|
सप्त दूष्याः|१३|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ರಸಾದಯಃ ಸಪ್ತ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಃ ಶರೀರಧಾರಣಾದ್ಧಾತವಃ| ತೇ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ, ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ಯಾ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾ, ಸಾನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಾ| ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾಃ| ಅತೋಽವಶ್ಯಂ ತೇ ದೂಷ್ಯಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ| ಕರ್ಮ ವಿನಾ ಕರ್ತುಃ ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಅಸಮ್ಭವಾತ್| ಕರ್ತಾರಂ ವಿನಾ ಕರ್ಮಣೋ ನ ಕರ್ಮತ್ವಮ್| ಏವಂ ದೋಷೈರ್ವಿನಾ ರಸಾದೀನಾಂ ದೂಷ್ಯನಾಮ ನ ಘಟತೇ| ತೈರ್ವಿನಾಽಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ದೋಷನಾಮ| ತಸ್ಮಾತ್ಪರಸ್ಪರಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾದನಯೋರ್ದೂಷ್ಯದೋಷಯೋರ್ದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ದೋಷತ್ವೇನ ಚ ಸಂಜ್ಞಾಲಾಭಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ದೂಷ್ಯಾಪರನಾಮಧೇಯಾನ್ ಧಾತೂನ್ ಮಲಾಂಶ್ಚಾಹ-ರಸಾಸೃಗಿತಿ| ರಸಾದಯೋ ಯೇ ಸಪ್ತ ಧಾತವಃ, ತೇ ದೂಷ್ಯಾಃ|
Adhikarana ಮಲಾಃ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಮಲಾ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸ್ವೇದಾದಯೋಽಪಿ ಚ||೧೩||
View original
मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१३||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಮೂತ್ರಶಕೃದಾದಯೋ ಮಲಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅಪಿಚೇತಿಶಬ್ದಾದ್ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ರಸಾದಯ ಏವ ದೂಷ್ಯಾಃ, ಯಾವನ್ಮಲಾಸ್ತೇಽಪಿ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಚ ರಸಾದೀನಾಂ ದೂಷ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾ ಚ| ತಥಾ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಮಲಸಂಜ್ಞಾ ದೂಷ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಚ| ಇತಿ ದೋಷಧಾತುಮಲನಿರ್ದೇಶೇನ ದೇಹೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತಥಾ ಚೋತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ (ಸೂ.ಅ.೧೧/೧)- "ದೋಷಧಾತುಮಲಾ ಮೂಲಂ ಸದಾ ದೇಹಸ್ಯ" ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ದೇಹಸ್ಯ ಯಥಾ ಸನ್ತತಂ ಕೇನಚಿದುಪಾಯೇನ ಪರಿಪಾಲನಂ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ, ತಮುಪಾಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಮೂತ್ರಾದಯೋ ಯೇ ಸಪ್ತ ಮಲಾಸ್ತೇಽಪಿ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ| ಮೂತ್ರಶಕೃತೀ ಅನ್ನಮಲೌ, ಸ್ವೇದೋ ಮೇದೋಮಲಃ, ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಮಲಾಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶಾ.ಅ. ೩/೬೩)- "ಕಫಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಲಾಃ ಖೇಷು ಪ್ರಸ್ವೇದೋ ನಖರೋಮ ಚ| ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿತ್ವಗ್ವಿಶಾಮೋಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ರಮಶೋ ಮಲಾಃ||" ಇತಿ| ಕಫಪಿತ್ತಯೋರ್ದೋಷತ್ವಾನ್ನ ದೂಷ್ಯತ್ವಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೧)-"ರಸಾದಿಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷು ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೇ| ತಜ್ಜಾ ಇತ್ಯುಪಚಾರೇಣ ತಾನಾಹುರ್ಘೃತದಾಹವತ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ದೂಷ್ಯವ್ಯಾಖ್ಯಾ| ಇತ್ಯನ್ತರಙ್ಗೋ ಹೇತುಃ|
Adhikarana ಸರ್ವೇಷಾಂ ವೃದ್ದಿಕ್ಷಯೌ (೧೪) · Śloka ೧೪
ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ|
|೧೪|
View original
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः|
|१४|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಂ ಶರೀರಾಶ್ರಿತಾನಾಂ, ಸಮಾನೈಸ್ತುಲ್ಯಸದ್ಭಾವೈಃ, ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕ್ಯಮ್| ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟತಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೈಃ, ವಿಪರ್ಯಯಃ ಕ್ಷಯಃ| ಅಯನಂ ಅಯಃ ಗತಿಃ, ವಿಪರೀತಾ ಗತಿರ್ವಿಪರ್ಯಯೋಽಪಚಯಃ| ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷೈರ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ ಚಾಹುಃ- "ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ವೃದ್ಧಿಸ್ತುಲ್ಯದ್ರವ್ಯಗುಣಕ್ರಿಯೈಃ| ಭಾವೈರ್ಭವತಿ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ"| ದ್ರವ್ಯತೋ ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೯)- "ರಕ್ತಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ರಕ್ತೇನ, ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ, ಮೇದೋ ಮೇದಸಾ, ಅಸ್ಥಿ ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಾ, ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ನಾ, ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೇಣ, ತಥಾ ಗರ್ಭಶ್ಚಾಮಗರ್ಭೇಣ"| ತತ್ರ ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಭಯಮಪ್ಯೌದಕಮ್| ಮಾಂಸೇನ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| ತಥಾ, ಸಲಿಲಾತ್ಮಕಂ ಪಯಸ್ತದಾತ್ಮಕಮೇವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಭಿವರ್ಧಯತಿ| ತದ್ವತ್ಕ್ಷೀರಜಾತಂ ಘೃತಂ ಶುಕ್ರಮ್| ತಥಾ ಜೀವನ್ತೀಕಾಕೋಲ್ಯಾದಯಃ ಸೋಮಾತ್ಮಾನೋ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಾಃ ಸೌಮ್ಯಧಾತ್ವೇಕಕಾರಣಾನಿ ಸ್ನೇಹಬಲಪುಂಸ್ತ್ವೌಜಾಂಸಿ| ಮರೀಚಪಞ್ಚಕೋಲಭಲ್ಲಾತಕಾದಯೋ ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಸಂವರ್ಧಯನ್ತಿ| ಗುಣತಃ- ಚೋಚಮೋಚಖರ್ಜೂರಾಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಾನಿ ದ್ರವ್ಯತೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ಯಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುದಕಾತ್ಮಕಮಭಿವರ್ಧಯನ್ತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಕರ್ಮಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಾತ್ಮಕಮ್| ತತ್ರ ಕಾಯಿಕಾನಿ- ಧಾವನಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾದೀನಿ ಚಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೇ| ವಾಚಿಕಾನಿ--ಭಾಷ್ಯಾಧ್ಯಯನಗೇಯಾದೀನಿ, ಮಾನಸಾನಿ-ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಾಶ್ಚಿನ್ತಾಕಾಮಶೋಕಭಯಾನಿ, ತಾನ್ಯಪಿ ಮನಸಃ ಕ್ಷೋಭಣಹೇತುತ್ವಾದ್ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಾಣಿ| ತಥಾ ಸನ್ತಾಪಕೃತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕ್ರೋಧೇರ್ಷ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಸ್ವಪ್ನಾಲಸ್ಯಶಯ್ಯಾಸುಖಾದೀನಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕಫಸ್ಯೇತಿ| ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತು ಕ್ಷಯಾಯ| ಯಥಾಹ| ದ್ರವ್ಯತಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೪, ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫)- "ಗವೇಧುಕಾನ್ನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್"| ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಮಿಕಯಾ ಗವೇಧುಕಯಾ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಕ್ರಶಿಮಾ ಕ್ರಿಯತೇ| ತಥಾ ತೈಜಸೇನ ಕ್ಷಾರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಗುಣತೋ ಯಥಾ- ಆರನಾಲಮೌದಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ತದ್ವಿಪರೀತೈರ್ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣವಿಶದಗುಣೈಃ ಕ್ಷಪಯತಿ| ಕರ್ಮತಃ- ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಸೌಮನಸ್ಯಾನಿ ಸಪರಿಸ್ಪನ್ದಂ ವಾತಮಪರಿಸ್ಪನ್ದಸ್ವಭಾವತಯಾಽಪಚಿನ್ವನ್ತಿ| ತಥಾ ಪರಿಸ್ಪನ್ದರೂಪಾಶ್ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಾ ಮನ್ದಪರಿಸ್ಪನ್ದವೈಪರೀತ್ಯಾತ್ಕಫಮಿತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಬಹಿರಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಕೃತ್ಯುತ್ಪಾದನದ್ವಾರೇಣ ಯೋ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಾರಣಂ, ಸ ಬಹಿರಙ್ಗಃ| ಸ ಚ ದ್ವೇಧಾ, ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ ಕ್ಷಯಹೇತುಶ್ಚ| ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಮಾಹ-ವೃದ್ಧಿರಿತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಮಾನೈಸ್ತುಲ್ಯಧರ್ಮಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧಿರ್ಭವೇತ್| ಯಥಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಸ್ಯ ವಾಯೋಃ, ತತ್ಸಮಾನಗುಣಂ ಶ್ಯಾಮಾಮಾಕಾದಿ ವರ್ದ್ಧನಮ್| ಸಸ್ನೇಹಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತೈಲಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಾದಿ| ದೂಷ್ಯೇಶು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ ಪಿತ್ತವತ್ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಃ| ಶೇಷಾಣಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸೂ.ಅ. ೧೧/೨೬)-"ತತ್ರಾಸ್ಥನಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ತು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ| ಶೇಲ್ಷ್ಮಾ ಶೇಷೇಷು ತೇನೈಷಾಮಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ಮಿಥಃ|| ಯದೇಕಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ದ್ಧನಕ್ಷಪಣೌಷಧಮ್| ಅಸ್ಥಿಮಾರುತಯೋರ್ನೈವಮ್|" ಇತಿ| ಕ್ಷಯಹೇತುಮಾಹ- ವಿಪರೀತೈರಿತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವೃದ್ಧೇರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಕ್ಷಯೋ ಭವೇತ್|ಯಥಾ- ವಾಯೋರ್ಗೋಧೂಮದಿ ಕ್ಷಪಣಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯವಾದಿ| ಕಫಸ್ಯ ಕುಲತ್ಥಾದಿ| ದೂಷ್ಯೇಷು ಪೂರ್ವವತ್|
Adhikarana ರಸಾಃ (೧೪-೧೫) · Śloka ೧೫
ವರ್ಣಿತಮೇವ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ, ಕ್ಷಯೋ ವಿಪರೀತೈರಿತಿ|
ತೌ ತು ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಯತೋ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಭವತಃ, ತತ್ಪ್ರಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಾಹ ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕಾಃ||೧೪||
ಷಡ್ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಸ್ತೇ ಚ ಯಥಾಪೂರ್ವಂಬಲಾವಹಾಃ|
|೧೫|
View original
वर्णितमेव वृद्धिः समानैः, क्षयो विपरीतैरिति|
तौ तु वृद्धिक्षयौ यतो वाय्वादीनां भवतः, तत्प्रख्यापनार्थमाह रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः||१४||
षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वंबलावहाः|
|१५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಸ್ವಾದ್ವಾದಯಃ ಷಡ್ರಸಾಃ, ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾದ್ರಸಾಃ| ತೇ ಚ ರಸಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಮಾಶ್ರಿತಾಃ, ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಚ ಬಲಾವಹಾಃ| ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ, ಬಲಾವಹಾ ಬಲಪ್ರಾಪಕಾಃ| ಬಲಮಾವಹನ್ತಿ ಪ್ರಾಪಯನ್ತೀತಿ ಯಾವತ್| ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ರಸೇಭ್ಯೋ ಮಧುರೋ ರಸಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ದೇಹಿನಾಂ ಬಲಕರಃ| ಕಷಾಯಸ್ತು ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಜಘನ್ಯಬಲಾವಹಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರೋ ಘೃತಗುಡಾದಿಃ| ಅಮ್ಲೋಽಮ್ಲಿಕಾಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿಃ| ಲವಣಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಃ| ತಿಕ್ತೋ ಭೂನಿಮ್ಬಾದಿಃ| ಊಷಣಃ ಕಟುಕೋ ಮರೀಚಾದಿಃ| ಕಷಾಯೋ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಃ| ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರಪರ್ಯಾಯಃ| ಊಷಣಃ ಕಟುಕಪರ್ಯಾಯಃ| ಯಥಾ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯ ಏವ ಕಷಾಯಕಃ, ಯಥಾ ಕಟುರೇವ ಕಟುಕಃ| ಷಡಿತಿ ಷಡೇವ, ನ ನ್ಯೂನಾ ಅಧಿಕಾ ವಾ| ಯದ್ಯಪಿ ತೇ ರಸಾ ಗುಣಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಭೇದತಸ್ತಥಾ ಸಂಸರ್ಗತಸ್ತಥಾಽನುರಸತಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಾವಶತೋಽಪಿ ಭಿದ್ಯಮಾನರೂಪಾ ಅಪಿ ಷಟ್ತ್ವಂ ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮಾನಾಹ-ತೇ ಚ ರಸಪ್ರಭಾವವೀರ್ಯವಿಪಾಕಗುಣಭೇದಾತ್ಪಞ್ಚ| ತತ್ರ ರಸನಾಗ್ರಾಹ್ಯೋ ರಸಃ| ಶೇಷೋ ಗುಣಃ| ಕಾಯಾಗ್ನಿಪಾಕಜೋ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ರಸೋ ವಿಪಾಕಃ| ತಥೈವೋತ್ಪನ್ನೋ ಗುಣೋ ವೀರ್ಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಭಾವಃ| ತತ್ರ ರಸಭೇದಾನಾಹ-ರಸಾ ಇತಿ| ತೇ ಚ ಸ್ವಾದ್ವಾದಯಃ ಷಟ್| ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರಃ, ಊಷಣಃ ಕಟುಕಃ| ತೇ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಃ, ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷವಾಚಿತ್ವಾದ್ರಸವಿಶೇಷವಾಚಿತ್ವೇಽಪಿ ಲವಣವಿಶೇಷವಾಚಿತ್ವಾನ್ನ ಸಪ್ತಮರಸತ್ವಮ್| ಬಲಾವಹಾಖ್ಯಂ ರಸಕರ್ಮಾಹ-ತೇ ಚೇತಿ| ತೇ ಚ ರಸಾ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಾವಹಾಃ| ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಃ ಸ ತಸ್ಮಾದಧಿಕಂ ಬಲಮಾವಹತಿ| ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಃ ಸ ತಸ್ಮಾದಧಿಕಂ ಬಲಮಾವಹತಿ| ಕಷಾಯೋ ಬಲ್ಯಸ್ತತ ಊಷಣಸ್ತತಸ್ತಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ|
Adhikarana ರಸಾನಾಂ ಗುಣಾಃ (೧೫-೧೬) · Śloka ೧೬
|
ತತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತಾದಯಃ ಕಫಮ್||೧೫||
ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಮನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತೇ|
|೧೬|
View original
|
तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्||१५||
कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते|
|१६|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತತ್ರ ತೇಷು ರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಆದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ, ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಶಮಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಸ್ತಮೇವ ಚಾನಿಲಂ ಕುರ್ವತೇ ಕೋಪಯನ್ತಿ| ತಿಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಃ ಕಫಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಪ್ರಶಮಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಸ್ತಮೇವ ಕಫಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾಸ್ತದೇವ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವತೇ| ಏತೇನೇದಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಮಧುರೋ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಾತಂ ಹನ್ತಿ, ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಲವಣೋ ಮಾರುತಂ ಹನ್ತಿ, ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಕುರುತೇ| ತಿಕ್ತಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ನಾಶಯತಿ, ವಾತಂ ತು ಜನಯತಿ| ಊಷಣಃ ಕಫಂ ನಾಶಯತಿ, ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಕಷಾಯಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹನ್ತಿ, ವಾತಂ ತು ಕರೋತೀತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ರಸಾಕಥನಾದಸ್ಪಷ್ಟೇ ದೋಷದ್ರವ್ಯಯೋಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ-ತತ್ರಾದ್ಯಾ ಇತಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಆದ್ಯಾಸ್ರಯೋ ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ, ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ತಿಕ್ತಾದಯಸ್ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಃ ಕಫಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತ ಇತಿ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತೇನ ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾ ವಾಯುಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲ ಲವಣಾಃ ಕಫಮ್| ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾಃ ಪಿತ್ತಮ್| ಅತ ಏವ ತೇ ತೇ ರಸಾಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಸನ್ತೀತ್ಯನುಮೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಕಪಿಲೇನ-"ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಃ ಕಫಃ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೋ ವಾಯುರ್ದೃಷ್ಟೋಽನುಮಾನತಃ||" ಇತಿ|
Adhikarana ರಸಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರತ್ವಮ್ ಪ್ರಭಾವಭೇದಾಃ (೧೬) · Śloka ೧೬
ಏಷಾಂ ಚ ರಸಾನಾಮಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮಿತ್ಯಾಹ ಶಮನಂ ಕೋಪನಂ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ||೧೬||
View original
एषां च रसानामाश्रयो द्रव्यं, तच्च त्रिप्रकारमित्याह शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||१६||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಇತಿ ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಶಮನಾದಿಭೇದೇನ, ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದ್ವಿಧಾ ಅಥವಾ ಅನೇಕಧಾ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರಾರ್ಥೇಽಭಿಹಿತಃ| ಯತ್ ಕುಪಿತಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಶಮಯತಿ, ತಚ್ಛಮನಮ್| ಯಥಾ- ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತತ್ರ ತೈಲಂ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವಯೋಗಾದ್ವಾತಂ ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಶಮಯತಿ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಮಾನ್ದ್ಯಗುಣಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಮಧು ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಕಷಾಯಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಕಫಮ್| ಯದ್ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನ್ ರಸಾದೀನ್ಧಾತೂನ್ ಮೂತ್ರಾದೀನ್ಮಲಾಂಶ್ಚ ಕೋಪಯತಿ, ತತ್ಕೋಪನಮ್| ಯಥಾ- ಯವಕಪಾಟಲಭಾಷಮತ್ಸ್ಯಾಮಮೂಲಕಸಾರ್ಷಪಮನ್ದಕದಧಿಕಿಲಾಟವಿರುದ್ಧಮತ್ಸ್ಯಪಯಃ ಪ್ರಭೃತಿ| ದೋಷಾದೀನಾಂ ಮಲಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ ಸ್ವಸ್ಥೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಜೀವನ್ತೀಶಾಕದಿವ್ಯೋದಕಕ್ಷೀರಾದಿ| ತಥಾ ಯದೂರ್ಜಸ್ಕರಂ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಂ ಸರ್ವದಾ ಶೀಲನೀಯತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಭಾವಭೇದಾನಾಹ- ಶಮನಮಿತಿ| ಪ್ರಭಾವೋ ರಸಾದಿಷ್ವನ್ತರಙ್ಗ ಇತಿ ದ್ಯೋತಯಿತುಂ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಃ, ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧೇತಿ| ಶಮನಂ ಕೋಪನಂ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಂ ಚೇತಿ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್| ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮೈಃ ಸಮವಿಪರೀತೈರ್ವಾ ರಸಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮಪಿ ವಾತಾದೀನ್ ಶಮಯತಿ ತಚ್ಛಮನಮ್| ತದ್ಯಥಾ-ಮಧುರಶೀತಾಪಿ ಜೀವನ್ತೀ ಕಫಂ ಶಮಯತಿ| ಕಟುಪಾಕರಸೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಪಿ ರಸೋನಃ ಕಫವಾತೌ| ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಪರೀತೈಃ ಸಮವಿಪರೀತೈರ್ವಾ ರಸಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮಪಿ ವಾತಾದೀನ್ ಕೋಪಯತಿ ತತ್ಕೋಪನಮ್| ಯಥಾ-ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಮಪಿ ಫಾಣಿತಂ ವಾತಂ ಕೋಪಯತಿ| ತೈರೇವ ಗುಣೈರ್ಮಾಷಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ| ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧ್ಯೋರ್ಹೇತುರಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ನ ತಥಾ, ತತ್ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಮ್| ಯಥಾ-ಗುರುಮಧುರರೂಕ್ಷಶೀತೋಽಪಿ ಯವಃ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ನ ಕ್ಷಪಯತಿ| ಗುರುಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಮಪಿ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಕಫಂ ನ ಕೋಪಯತಿ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಭಾವ ಉದಾಹರಣೀಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ (ಸೂ.ಅ. ೯/೨೬)-"ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ಪ್ರಭಾವಜಮ್|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಶಮನಾದೀನ್ ದ್ರವ್ಯಭೇದಾನಾಹುಃ| ತತ್ತು ನ ಸಮ್ಯಕ್| ದ್ರವ್ಯಭೇದತ್ವೇ ಯದೇವ ಶಮನಂ, ತದೇವ ಕೋಪನಂ ತದೇವ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಮಿತಿ ಸಙ್ಕರೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಧರ್ಮಭೇದತ್ವೇ ತು ರಸಾದಿಸಙ್ಕರವದ್ಯುಕ್ತಃ| ಕಿಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಭೇದಾಶ್ವೇದಮೀ ತದಾ ರಸಾದಿಧರ್ಮಭೇದಾನಾಂ ಪ್ರಾಕ್ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಅಭಿಧೇಯಾಃ ಸ್ಯುಃ, ನ ಮಧ್ಯೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಭಾವಭೇದಾ ಏವ ಶಮನಾದಯಃ|
Adhikarana ವೀರ್ಯದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್ (೧೭) · Śloka ೧೭
ತಸ್ಯ ವೀರ್ಯಮಾಹ ಉಷ್ಣಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ತತ್ರ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್|
|೧೭|
View original
तस्य वीर्यमाह उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्|
|१७|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ, ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ವಿಂಶತೇರ್ಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ದ್ವಾವುಷ್ಣಶೀತೌ, ತದುತ್ಕರ್ಷಾದ್ವೀರ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಸಿದ್ಧೌ, ದ್ವಾವೇವ ಗುಣೌ ಶೀತೋಷ್ಣೌ ವೀರ್ಯಕರಣಹೇತೂ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ಉಷ್ಣಗುಣೋತ್ಕರ್ಷ ಉಷ್ಣಗುಣಾತಿಶಯ ಏವ ಕಶ್ಚಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ ಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಃ ಶೀತಗುಣಾತಿಶಯ ಏವ ಶೀತವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ, ತಥಾಪ್ಯಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾಜ್ಜಗತೋ ದ್ವಿಧೈವ ವೀರ್ಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ವೀರ್ಯದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ಉಷ್ಣೇತಿ| ತಚ್ಚ ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚ| ನನು ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಮಪಿ ವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ಕಥಂ ದ್ವೇ ಏವೇತ್ಯತ ಆಹ- ಉಷ್ಣಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಯಾಗ್ನಿಪಾಕಾದಷ್ಟೌ ಗುಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತಥಾಪ್ಯುಷ್ಣಶೀತಯೋರ್ಗುಣಯೋರುತ್ಕರ್ಷಾತ್ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್| ಗುಣಾನ್ತರತಿರಸ್ಕಾರೇ ಶಕ್ತಿರುತ್ಕರ್ಷಃ| ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷೇ ವೀರ್ಯಶಬ್ದೋ ಲೋಕೇಽಪಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ| ವೀರ್ಯಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|
Adhikarana ವಿಪಾಕತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್ (೧೭) · Śloka ೧೭
ದ್ರವ್ಯವಿಪಾಕಮಾಹ |
ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಾತ್ಮಕಃ||೧೭||
View original
द्रव्यविपाकमाह |
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||१७||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ವಿಪಾಕಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ, ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಿಣಾಮಕಾಲಭಾವೀ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ರಸಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಸ ತ್ರಿಧೈವ, ರಸಷಟ್ತ್ವೇಽಪಿ ನ ಷೋಢಾ| ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲವಿಪಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಟುವಿಪಾಕಂ, ದ್ರವ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಮಧುರಲವಣಯೋರ್ಮಧುರೋ ವಿಪಾಕಃ| ಅಮ್ಲಸ್ಯಾಮ್ಲಃ| ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುಕಃ| ಸ ಚ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸೂ.ಅ.೯/೨೦)- 'ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ' ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಸೋಪಸರ್ಗಃ ಪಾಕಶಬ್ದ ಉಪಾತ್ತಃ| ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಃ, ನ ಪಾಕಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪಃ| ತಥಾ ಚ ಭಟ್ಟಾರಕಚರಕಮುನೀ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೬/೬೮)-'ರಸೋ ನಿಪಾತೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯಾ| ವೀರ್ಯಂ ಯಾವದಧೀವಾಸಾನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ' ಇತಿ| ಏವಂ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಾನುಮಿತ ಏಕರೂಪಾವಸ್ಥೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯೋ ರಸಾನಾಂ ರಸಾನ್ತರೋದ್ಭವಃ, ಸ ಏವ ವಿಪಾಕಃ| ನ ತು ಯೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಮಾತ್ರಾದ್ರಸಾನಾಮನೇಕಾವಸ್ಥಃ, ಪ್ರಾಙ್ಮಧುರೋಽನನ್ತರಂ ಸ ಏವ ಪಚ್ಯಮಾನೋಽಮ್ಲಸ್ತತೋ ವಿಪಚ್ಯಮಾನಃ ಸ ಏವ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ವಿಪಾಕಭೇದಾನಾಹ-ತ್ರಿಧೇತಿ| ತೇ ಚ ತ್ರಯಃ, ಸ್ವಾದುರಮ್ಲಃ ಕಟುಕಶ್ಚೇತಿ|
Adhikarana ಗುಣಾಃ ವಿಂಶತಿಃ (೧೮) · Śloka ೧೮
ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ ಗುರುಮನ್ದಹಿಮಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸಾನ್ದ್ರಮೃದುಸ್ಥಿರಾಃ|
ಗುಣಾಃ ಸಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶದಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾಃ||೧೮||
View original
द्रव्यस्य गुणानाह गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः|
गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः||१८||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುರ್ವಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾ ವಿಂಶತಿರ್ವೇಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏಷಾಂ ಕ್ರಮಾದ್ವಿಪರೀತಾ ಲಘುತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಖರದ್ರವಕಠಿನಸರಸ್ಥೂಲಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಗುರುಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ಲಘುಃ| ಮನ್ದಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಹಿಮಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯ ಉಷ್ಣಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ರೂಕ್ಷಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಖರಃ| ಸಾನ್ದ್ರಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ದ್ರವಃ| ಮೃದುಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಕಠಿನಃ| ಸ್ಥಿರಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸರಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸ್ಥೂಲಃ| ವಿಶದಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಗುಣಭೇದಾನಾಹ-ಗುರುಮನ್ದೇತಿ| ತೇ ಚ ವಿಂಶತಿಃ| ತತ್ರ ಗುರ್ವಾದಯೋ ದಶ, ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಾಶ್ಚ ಲಘುತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಖರದ್ರವಕಠಿನಚಲಸ್ಥೂಲಪಿಚ್ಛಿಲಾ ದಶ| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಬೃಂಹಣೇ ಕರ್ಮಣಿ ಶಕ್ತಿರ್ಗುರುಃ, ಲಙ್ಘನೇ ಲಘುಃ, ಶಮನೇ ಮನ್ದಃ, ಶೋಧನೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಸ್ತಮ್ಭನೇ ಹಿಮಃ, ಸ್ವೇದನೇ ಉಷ್ಣಃ, ಕ್ಲೇದನೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ, ಶೋಷಣೇ ರೂಕ್ಷಃ, ರೋಪಣೇ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ, ಲೇಖನೇ ಖರಃ, ಪ್ರಸಾದನೇ ಸಾನ್ದ್ರಃ, ವಿಲೋಡನೇ ದ್ರವಃ, ಶ್ಲಥನೇ ಮೃದುಃ, ದೃಢನೇ ಕಠಿನಃ, ಧಾರಣೇ ಸ್ಥಿರಃ, ಪ್ರೇರಣೇ ಚಲಃ, ವಿವರಣೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ, ಸಂವರಣೇ ಸ್ಥೂಲಃ, ಕ್ಷಾಲನೇ ವಿಶದಃ, ಲೇಪನೇ ಪಿಚ್ಛಿಲ ಇತಿ| ನನು ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶ್ಯಾಶುಕಾರಿಪ್ರಸನ್ನಸುಗನ್ಧಾದಯಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾಶ್ಚಾನ್ಯೇಽಪಿ ಗುಣಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ ಸ್ವಯಮೇವಾಹ (ನಿ.ಅ. ೬/೧)-"ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಲವ್ಯವಾಯ್ಯಾಶುಕರಂ ಲಘು| ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಮೋಜಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ||" ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ.೨೭/೨೧೩)- "ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಮೃದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬಹಲಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಚ್ಛಿಲಮ್| ಗುರು ಮನ್ದಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚ ಗವ್ಯಂ ದಶಗುಣಂ ಪಯಃ|| ತದೇವಙ್ಗುಣಮೇವೌಜಃ ಸಾಮನ್ಯಾದಭಿವರ್ಧಯೇತ್||" ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೧೮೯)- "ಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್| ಹೃದ್ಯಂ ಸುಗನ್ಧಿ ವಿಶದಂ ಲವಲೀಫಲಮುಚ್ಯತೇ||" ಅಯಮೇವ (ಸೂ.ಅ. ೧/೧೧)-"ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್||" ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೧೯೩)- "ಶೀತಂ ಶುಚಿ ಶಿವಂ ಮೃಷ್ಟಂ ವಿಮಲಂ ಲಘು ಷಡ್ಗುಣಮ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ದಿವ್ಯಮುದಕಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಪಾತ್ರಮಪೇಕ್ಷತೇ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಕಥಂ ವಿಂಶತಿರ್ಗುಣಾ ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯ ಏತೇಽತಿರಿಕ್ತಾ ಗುಣಾ ದರ್ಶಿತಾಃ, ತೇ ವಿಂಶತಾವೇವಾನ್ತರ್ಭೂತಾಃ| ತಥಾಹಿ-ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶ್ಯಾಶುಕಾರಿಣಸ್ತಾವನ್ಮದ್ಯೇ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ಪ್ರಸನ್ನಃ ಕ್ಷೀರೇ| ಮದ್ಯಗುಣವಿಪರೀತಾ ಓಜಸಿ| ಯ ಏವೌಜಸಿ ತ ಏವ ಕ್ಷೀರೇ| ತತಶ್ಚ ತದ್ಗುಣಪರಸ್ಪರವಿಪರ್ಯಯಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ವ್ಯವಾಯೀ-ದ್ರವೇಽನ್ತರ್ಭೂತಃ| ವಿಕಾಶೀ-ಖರೇ| ಆಶುಕಾರೀ-ಚಲೇ| ಪ್ರಸನ್ನಃ-ಸ್ಥೂಲೇ| ತೇ ಹಿ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ಬಹಲಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಾಃ| ಸ್ವದುಶೀತಮನ್ದಸ್ನಿಗ್ಧಪಿಚ್ಛಿಲಗುರೂಣಾಂ ಹ್ಯಮ್ಲೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿಶದಲಘವೋ ವಿಪರ್ಯಯಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಏವ| ವ್ಯವಾಯ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಚ ದ್ರವಾದಿಷ್ವೇವ ಸಮ್ಭವತಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೫೨೧)- "ವ್ಯವಾಯೀ ದೇಹಮಖಿಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪಾಕಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ವಿಕಾಶೀ ವಿಕಷನ್ ಧಾತೂನ್ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮುಞ್ಚತಿ|| ಆಶುಕಾರೀ ತಥಾಶುತ್ವಾದ್ಧಾವತ್ಯಮ್ಭಸಿ ತೈಲವಾತ್" ಇತಿ| ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಂ ಸ್ಫುಟತ್ವಮ್| ತಚ್ಚ ಸ್ಥೂಲ ಏವ, ತಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾತ್| ಸುಗನ್ಧದುರ್ಗನ್ಧೌ ತು ಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣವಿಶೇಷೌ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದನೋದ್ವೇಜನದ್ವಾರಾ ಶಮನಶೋಧನರೂಪತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೫೨೦)- "ಸುಗನ್ಧೋ ರೋಚನೋ ಮೃದುಃ| ದುರ್ಗನ್ಧೋ ವಿಪರೀತೋಽಸ್ಮಾತ್" ಇತಿ| ಶುಚಿವಿಮಲೌ ತು ವಿಶದವಿಶೇಷೌ| ಅದೃಷ್ಟಾನಾಂ ಹಿ ಮಲಾನಾಂ ಕ್ಷಾಲನೇ ಶಕ್ತಿಃ ಶುಚಿತ್ವಮ್| ದೃಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಮಲತ್ವಮ್| ಶಿವಂ ಪರಿಣಾಮೇ ಹಿತಮ್| ಮೃಷ್ಟಂ ಜಿಹ್ವಾಪ್ರಿಯಮ್| ತೇ ಚ ಗುಣಕಾರ್ಯೇ| ಗುಣಶಬ್ದಸ್ತೂಪಚಾರಾತ್| ಯಥಾ- "ಕ್ಷುದ್ಬೋಧನೋ ಬಸ್ತಿವಿಶೋಧನಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಪ್ರದಃ ಶೋಣಿತವರ್ಧನಶ್ಚ| ಜ್ವರಾಪಹಾರೀ ಕಫಪಿತ್ತಹನ್ತಾ ವಾಯುಂ ಜಯೇದಷ್ಟಗುಣೋ ಹಿ ಮಣ್ಡಃ||" ಇತ್ಯಾದೌ| ಯತ್ತು ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶಿನೌ ಪ್ರಸ್ತುತ್ಯೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೧)- "ಸರತೀಕ್ಷ್ಣಪ್ರಕರ್ಷೌ ತು ಕೈಶ್ಚಿತ್ತೌ ಪರಿಕಲ್ಪಿತೌ" ಇತಿ| ತದೇಕೀಯಮತತ್ವಾದನಾದರಣೀಯಮ್| ತದಾದರಣೇ ಯತ್ತೈಲೇ ವ್ಯವಾಯಿಬದ್ಧವಿಟ್ಕಯೋರಭಿಧಾನಂ ತದ್ವಿರುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯಚ್ಚ ಮದ್ಯೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಕಾಶಿನೋಸ್ತತ್ಪುನರುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ತು ಪಿತ್ತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಸ್ರಯೋರಭಿಧಾನಂ, ತದಿನ್ದ್ರಿಯೋದ್ವೇಜಕತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯೋದ್ವೇಜನಾತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೧)- "ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾ ವ್ಯವಾಯೀ ಚ ವಿಕಾಶೀ ಚಾಪರೇ ಗುಣಾಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಹಾಗುಣಾಃ||" ಇತಿ|
Adhikarana ರೋಗಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್ (೧೯) · Śloka ೧೯
ರೋಗಕಾರಣಮಾಹ ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗೋ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಃ|
ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್||೧೯||
View original
रोगकारणमाह कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः|
सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||१९||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಕಾಲಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ| ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ (ಚ.ಶಾ.ಅ.೧/೨೯)- "ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಗೋಚರಾ ವಿಷಯಾ ಗುಣಾಃ" ಇತಿ| ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯಾ, ಕಾಯವಾಙ್ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾ| ಕಾಲಶ್ಚಾರ್ಥಶ್ಚ ಕರ್ಮ ಚ ತಾನಿ ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಯೋಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ, ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಸ್ತಥಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚೇತಿ| ಯೇ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಯೋಗಾ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಾಃ, ತೇ ರೋಗೈಕಕಾರಣಮ್| ತೇಷಾಮೇವ ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ, ಸ ಆರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಮಿತಿ| ಏಕಶಬ್ದಃ ಪ್ರಧಾನವಚನಃ| ಯಥಾ- 'ಏಕಃ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ' ಇತಿ| ಕಾಲಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಹಾನಿಃ| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅತಿಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಾತಿಶಯಃ| ಯಥಾ- ಹೀನಶೀತತಾ ಹೀನೋಷ್ಣತಾ ಹೀನವರ್ಷತಾ ಹೀನಯೋಗೇ| ಶೀತಕಾಲಾವಸರೇಽತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮುಷ್ಣಕಾಲಾವಸರೇ ಶೀತಂ ವರ್ಷಾಕಾಲೇಽವೃಷ್ಟಿರ್ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇ| ಅತಿಶೈತ್ಯಮತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮತಿವರ್ಷಣಮತಿಯೋಗೇ| ಏತದ್ಯೋಗತ್ರಯಂ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಯಥಾಸ್ವರೂಪಸ್ಥಿತಿರಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್| ಅರ್ಥಾನಾಂ ಪುನಃ ಸ್ವೇನ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಹೀನಃ ಸಂಯೋಗೋ ಹೀನಯೋಗಃ| ಪುರುಷಾನಭಿಮತಾದಿನಾರ್ಥಜಾತೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೋಽತಿಯೋಗಃ| ಏತೇ ತ್ರಯೋ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗ ಆರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೀನಯೋಗಃ| ವೇಗೋದೀರಣಾದಿಕಂ ಸಾಮಿಭುಕ್ತಭಾಷಣಾದಿಕಂ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಕಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವಮುತ್ತರತ್ರ (ಸೂ.ಅ.೧೨/೪೦) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರತಿಯೋಗಃ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಮಯೋಗಃ| ತೇನ ಹೀನಾದಯೋ ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತ್ವಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಧರ್ಮಕಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್ ಸದೋಪಯೋಗಾತ್ಸದೈವ ದೋಷವೈಷಮ್ಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಕಾಲಾರ್ಥೇತಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚರಕೋಕ್ತಾನಿ (ಸೂ. ಅ. ೧/೪೭)- "ಖಾದೀನ್ಯಾತ್ಮಾ ಮನಃ ಕಾಲೋ ದಿಶಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ|" ಇತಿ| ತತ್ರ ಕಾಲಃ ಸಾಕ್ಷಾದುಪಯುಜ್ಯತೇ| ಮಹಾಭೂತಾನಿ ತ್ವರ್ಥದ್ವಾರೇಣ| ದಿಗಾತ್ಮಮನಾಂಸಿ ಕರ್ಮದ್ವಾರೇಣ| ಕಾಲೋ ವರ್ಷಾಶೀತೋಷ್ಣಭೇದಾತ್ ತ್ರಿಧಾ| ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಭೇದಾದರ್ಥಃ ಪಞ್ಚಧಾ| ಕಾಯಿಕವಾಚಿಕಮಾನಸಿಕಭೇದಾತ್ಕರ್ಮ ತ್ರಿಧಾ| ತೇಷಾಮಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ರಾಗಕಾರಣಂ, ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತ್ವಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್| ತತ್ರಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತ್ರಿಧಾ, ಹೀನಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋಽತಿಯೋಗಶ್ಚೇತಿ| ಶೀತಾದೀನಾಂ ಕಾಲಲಕ್ಷಣಾನಾಮಲ್ಪತ್ವಂ ಕಾಲಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಃ, ವಿಪರೀತಸ್ವಲಕ್ಷಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಆಧಿಕ್ಯಮತಿಯೋಗಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಯೋಽಲ್ಪಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಸೋಽರ್ಥಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಃ, ಅನುಚಿತೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅಧಿಕೋಽತಿಯೋಗಃ| ಅಲ್ಪಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಕರ್ಮಣಾಂ ಹೀನಯೋಗಃ, ಅನುಚಿತೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅಧಿಕೋಽತಿಯೋಗಃ| ಅಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದ್ವಿಪರೀತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವದಾ ದ್ರವ್ಯೈರ್ಯೋಗಸ್ತಥಾಪ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಯದಾ, ತದಾ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಮ್| ಯದಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತದಾ ದೋಷಸಾಮ್ಯಮ್| ಇತಿ ಬಹಿರಙ್ಗೋ ಹೇತುಃ|
Adhikarana ರೋಗಾರೋಗ್ಯಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಮ್ (೨೦) · Śloka ೨೦
ರೋಗಾರೋಗ್ಯೇ ಕೇ ಉಚ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾಹ ರೋಗಾಸ್ತು ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ, ದೋಷಸಾಮ್ಯಮರೋಗತಾ|
|೨೦|
View original
रोगारोग्ये के उच्येते इत्याह रोगास्तु दोषवैषम्यं, दोषसाम्यमरोगता|
|२०|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ, ವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದೇಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ವಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯೋ ವಾ, ರುಜಾಕರತ್ವಾದ್ರೋಗ ಏವ| ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿಷಮತಾ ಸ್ವರೂಪಾಚ್ಚ್ಯಾವಃ| ತತಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೇನ ಪಠಿತೋ ರೋಗ ಇತಿ| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಾದಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ ಸಮಭಾವೋಽರೋಗತಾ ಆರೋಗ್ಯಂ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ರೋಗಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ರೋಗಸ್ತ್ವಿತಿ| ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಯದ್ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿಕೃತತ್ವಂ ತದ್ರೋಗಃ| ದೋಷಶಬ್ದೋಽನ್ತರಙ್ಗಹೇತುಮಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗಾದಾರೋಗ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ದೋಷಸಾಮ್ಯಮಿತಿ| ದೋಷದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಯತ್ಸಾಮ್ಯಮವಿಕೃತತ್ವಂ ತದಾರೋಗ್ಯಮ್|
Adhikarana ರೋಗದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್ (೨೦) · Śloka ೨೦
|
ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಭಾಗೇನ ತತ್ರ ರೋಗಾ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾಃ||೨೦||
View original
|
निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः||२०||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತತ್ರ ತಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯಯೋಃ, ರೋಗಾ ದ್ವಿಧಾ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನ| ನಿಜಾ ವಾತಾದಿದೋಷಜನ್ಮಾನಃ| ಆಗನ್ತವೋ ಬಾಹ್ಯಹೇತವಃ| ತಥಾ ಚಾಚಾರ್ಯವಚನಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨೨)- "ನಿಜಾಸ್ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಥಾಃ| ಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಾಸ್ತ್ವಾಗನ್ತವಃ"| ಅನಯೋರಿಯಾನ್ವಿಶೇಷಃ| ನಿಜೇ ರೋಗೇ ವಾತಾದಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಗತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ವ್ಯಥಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಆಗನ್ತವಃ ಪುನಃ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮೇವೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಅನನ್ತರಂ ತತ್ರ ವಾತಾದಯಃ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ| ಅನೇನೋಭಯಸ್ಯ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚೇತಃ ಸನ್ತಾಪಕತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಭೇದಾನಾಹ-ನಿಜೇತಿ| ದ್ವಿವಿಧೋ ರೋಗಃ, ನಿಜ ಆಗನ್ತುಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಯದ್ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವಯಮುತ್ಪಾದ್ಯ ವ್ಯಥಾಂ ನಿರ್ವರ್ತಯತಿ, ಸ ನಿಜೋ ರೋಗಃ| ಯಸ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ಹೇತ್ವನ್ತರೇಣೋತ್ಪನ್ನಃ, ಸ ಆಗನ್ತುಃ|
Adhikarana ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್ (೨೧) · Śloka ೨೧
ಯತ ಏವಂ ದೇಹಮನಸೀ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತೇ, ನ ಕೇವಲೋ ದೇಹೋ ನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಮನಃ|
ತಸ್ಮಾದತೋಽನನ್ತರಮಿದಮಾಹ- ತೇಷಾಂ ಕಾಯಮನೋಭೇದಾದಧಿಷ್ಠಾನಮಪಿ ದ್ವಿಧಾ|
|೨೧|
View original
यत एवं देहमनसी रोगाधिष्ठानत्वेन स्थिते, न केवलो देहो नापि केवलं मनः|
तस्मादतोऽनन्तरमिदमाह- तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा|
|२१|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ತೇಷಾಂ ನಿಜಾಗನ್ತುಕಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ, ಕಾಯಮನೋಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಜ್ವರಾಸ್ರಪಿತ್ತಕಾಸಾದೀನಾಂ ಕಾಯಃ| ಮದಮೂರ್ಛಾಸನ್ನ್ಯಾಸಗ್ರಹಭೂತೋನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರರಾಗದ್ವೇಷಾದೀನಾಂ ಮನಃ| ಅಧಿತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಕಾಯಃ ಶರೀರಮ್| ಮನಶ್ಚೇತಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾಹ-ತೇಷಾಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ, ಶರೀರಂ ಮನಶ್ಚ|
Adhikarana ಮನಸೋ ದ್ವೌ ದೋಷೌ (೨೧) · Śloka ೨೧
ನನು ಕಾಯಿಕಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಹೇತವೋ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಉಕ್ತಾಃ|
ಮಾನಸಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಕೋ ಹೇತುಃ, ತದರ್ಥಮಾಹ |
ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮನಸೋ ದ್ವೌ ಚ ದೋಷಾವುದಾಹೃತೌ||೨೧||
View original
ननु कायिकानां रोगाणामुत्पत्तौ हेतवो वातादयो दोषाः प्रकुपिता उक्ताः|
मानसानां च रोगाणां को हेतुः, तदर्थमाह |
रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||२१||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಮನಶ್ಚೇತಃ, ತಸ್ಯ ರಜಸ್ತಮಸೀ ದೋಷೌ, ಉಪಪ್ಲವಾವವಿದ್ಯಾಸಮ್ಭವೌ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಾದೌ ರಜೋ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಚಶಬ್ದಃ ಪವನಾದೀನಾಮಪ್ಯುಪಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇಽಪಿ ಮನಃ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ವಿಕುರ್ವತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಉ.ಅ.೯)- "ಷಡುನ್ಮಾದಾ ಭವನ್ತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಽಽಧಿವಿಷನಿಮಿತ್ತಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾಹೃತೌ ಇತ್ಯುದಾಹರಣಮಾತ್ರಮುದ್ದೇಶಮಾತ್ರಂ ವಚನಮಾತ್ರಮ್| ಅತ್ರಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ, ರಜಸ್ತಮಸೋರ್ನ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ವ್ಯಾಕರಣಮನಿಲಾದೀನಾಮಿವ| ತೇ ಖಲ್ವತ್ರ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈರಶೇಷಮುಕ್ತಾಃ, ನ ತು ರಜಸ್ತಮಸೀ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ದುಷ್ಟಸ್ಯ ಮನಸೋ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾದ್ದುಷ್ಟಿಹೇತುಮಾಹ-ರಜ ಇತಿ| ಸ ಚ ದ್ವಿಧಾ, ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ| ದ್ವೌ ದೋಷೌ ದ್ವೇ ದುಷ್ಟಿಕಾರಣೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ತ್ವನಯೋರ್ವಾತಾದಿವದ್ದೋಷತ್ವಮ್, ತತೋಽನನ್ತರಮನುಕ್ತೇರ್ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದಿಷು ಚಾಗ್ರಹಣಾತ್| ಕಾಯೋಽಪಿ ದುಷ್ಟ ಏವ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತಸ್ಯ ತು ದೋಷಾ ಏವ ದುಷ್ಟಿಕಾರಣಮ್|
Adhikarana ರೋಗಿಪರೀಕ್ಷಣಮ್ (೨೨) · Śloka ೨೨
ರೋಗೋಪಹತಶರೀರಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೈಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಚ ರೋಗಿಣಮ್|
|೨೨|
View original
रोगोपहतशरीरज्ञानोपायमाह दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्|
|२२|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ರೋಗೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ರೋಗೀ ವ್ಯಾಧಿತಃ, ತಂ ದರ್ಶನಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ದರ್ಶನೇನ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ, ಕಾಸಮೇಹಾದ್ಯಾರ್ತೇಷು ಪೀತಶುಕ್ಲವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಮಾಣೋಪಚಯಚ್ಛಾಯಾವಿಣ್ಮೂತ್ರಚ್ಛರ್ದಿತಾದಿಕಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಹಸ್ತಕಾಯಸ್ಪರ್ಶೇನ, ಜ್ವರಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧ್ಯಾದ್ಯಾರ್ತಮ್, ತಥಾ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ತಬ್ಧಸ್ಪನ್ದಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶಾದಿಕಂ ಚ| ಪ್ರಶ್ನೇನ ಪೃಚ್ಛಯಾ, ಶೂಲಾರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಹೃದರ್ದತ್ವಂ ಸುಚ್ಛನ್ದದುಶ್ಛನ್ದತ್ವಂ ಮೃದುಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ಜನ್ಮಾಮಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಕ್ಷತ್ರದ್ವಿಷ್ಟೇಷ್ಟಸುಖದುಃಖಾನಿ ಚ, ಇತ್ಯಾತುರಮುಖಾತ್ಪರೀಕ್ಷೇತ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಿತ್ವಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ-ದರ್ಶನೇತಿ| ಸ ಚ ತ್ರಿಧಾ, ದರ್ಶನಂ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಪ್ರಶ್ನಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ದರ್ಶನೇನ ವೈವರ್ಣ್ಯಾದಿಕಂ, ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಶೈತ್ಯಾದಿಕಂ, ಪ್ರಶ್ನೇನ ಶೂಲಾದಿಕಂ, ನಿರ್ಧಾರ್ಯ ರೋಗ್ಯಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ|
Adhikarana ರೋಗವಿಶೇಷಾಧಿಗಮೋಪಾಯಃ (೨೨) · Śloka ೨೨
ರೋಗವಿಶೇಷಾಧಿಗಮೋಪಾಯಮಾಹ |
ರೋಗಂ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಲಕ್ಷಣೋಪಶಯಾಪ್ತಿಭಿಃ||೨೨||
View original
रोगविशेषाधिगमोपायमाह |
रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||२२||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ರೋಗಂ ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಹೇತುರಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತಚ್ಚಾಸನ್ನವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ| ಆಸನ್ನಮಪಿ ದ್ವಿವಿಧಮ್, ಆಸನ್ನಾತ್ಯಾಸನ್ನಭೇದೇನ| ಆಸನ್ನಂ ರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾದಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ| ಅತ್ಯಾಸನ್ನಂ ತು ಯತಃ ಸಮನನ್ತರಮೇವ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಯಥಾ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ| ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಯತ್ ಆದಿಕಾಲೇ ರುದ್ರಕೋಪಾದಿ ಜ್ವರಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಹವಿಃಪ್ರಾಶಾದಿ ಮೇಹಕುಷ್ಠಾದೀನಾಮ್| ತೇನೈವಂವಿಧಮರ್ಥಜಾತಮೇವಂವಿಧಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇನೋಪದಿಷ್ಟಮ್, ಏವಂವಿಧಶ್ಚೋತ್ಪನ್ನೋಽತೋ ನಿದಾನಾಜ್ಞ್ಜ್ಞಾಯತೇ ರೋಗಃ| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತೋ ವ್ಯಾಧೇರಪ್ರಕಾಶಿತದೋಷವಿಶೇಷಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್, ಉದ್ಬುಭೂಷುರ್ಜ್ವರಾದಿರಾಮಯೋ ವಾತಾದಿದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾಲಿಙ್ಗಿತರೂಪಾಭಾಸೋ ಯೇನಾವಭಾಸ್ಯತೇ, ಯಥಾಯಥಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ಯದವ್ಯಕ್ತಮಸ್ಫುಟಂ ಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮ್| ಲಕ್ಷಣಂ ಪುನಸ್ತದೇವ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾದ್ವಿಲಕ್ಷಣಮ್, ಯೇನ ಸಕಲದೋಷವಿಶೇಷಾಲಿಙ್ಗಿತಃ ಸ್ಫುಟಲಿಙ್ಗೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಉಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ್ಯಾಹಾರಾದ್ಯುಪಯೋಗಃ| ಏವಂವಿಧೇನಾಹಾರಾದಿಕೇನ ಹಿ ತಸ್ಯ ಪೀಡಾ ನಾಭೂತ್, ಏವಂವಿಧೇನ ಚಾಭೂತ್, ಅತ ಉಪಶಯಾಜ್ಞ್ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಂ ರೋಗ ಇತಿ| ಸ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುಃ ಸುಖಾವಹಃ| ಆಪ್ತಿರ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಾಗತಿರ್ಜಾತಿರಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ಏವಂ ದುಷ್ಟೇನೈವಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇನೈವಮನುಗತೇನಾನಯಾ ಕಲ್ಪನಯೈವಂಮಾರ್ಗೇಣ ದೋಷೇಣೇತಿ ಪರಿಕಲ್ಪನಮ್, ಅತ ಆಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಂ ರೋಗ ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ರೋಗಿತ್ವೇ ಹಿ ಜ್ಞಾತೇ ಕೋಽಸೌ ರೋಗ ಇತಿ ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ-ರೋಗಮಿತಿ| ಸ ಚ ಪಞ್ಚಧಾ, ನಿದಾನಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಉಪಶಯಃ ಆಪ್ತಿಶ್ಚ| ಆಪ್ತಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ನಿದಾನಂ ಬಹಿರಙ್ಗೋ ಹೇತುಃ| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪೂರ್ವಜೋ ರೋಗಃ| ರೋಗಸ್ಯ ಹಿ ರಾಜವತ್ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಸ್ಯ ಪರಿವಾರಭೂತಾ ರೋಗಾಃ ಕೇಚಿತ್ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶನ್ತೇ, ಕೇಚಿತ್ಸಹ, ಕೇಚಿತ್ಪಶ್ಚಾತ್| ತತ್ರ ಯೇ ಪೂರ್ವಂ, ತೇ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಯೇ ಸಹ, ತೇ ರೂಪಮ್| ಯೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತೇ ಉಪದ್ರವಾಃ| ತೇ ಚೋಭಯೇಽಪಿ ಲಕ್ಷಣಪದೇನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾಃ| ಉಪಶಯಃ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಆಪ್ತಿರನ್ತರಙ್ಗೋ ಹೇತುಃ| ಇತಿ ರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|
Adhikarana ದೇಶದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್ (೨೩) · Śloka ೨೩
ಉಪಶಯಾದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಚ ದೇಶಕಾಲಾವಪ್ಯುಪಯುಜ್ಯೇತೇ|
ಅತಸ್ತಾವಪಿ ಪಠತಿ ಭೂಮಿದೇಹಪ್ರಭೇದೇನ ದೇಶಮಾಹುರಿಹ ದ್ವಿಧಾ|
|೨೩|
View original
उपशयादिप्रसङ्गे च देशकालावप्युपयुज्येते|
अतस्तावपि पठति भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा|
|२३|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಇಹಾಸ್ಮಿನ್ನಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ, ಆಚಾರ್ಯಾ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ, ದೇಶಮಾಹುಃ ಕಥಯನ್ತಿ| ಭೂಮಿಭೇದೇನ ದೇಹಭೇದೇನ ಚ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಥೌಷಧಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ತಚ್ಚ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಂ ತಾವದ್ದೇಶಃ| ತತ್ರ ದೇಶೇ ಭೇದದ್ವಯಮಾಹ-ಭೂಮಿದೇಹೇತಿ| ತಚ್ಚ ಭೂಮಿರ್ದೇಹಶ್ಚ| ಇಹೇತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ| ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ದೇಹಸ್ಯ ದೇಶವ್ಯವಹಾರಾಭಾವಾತ್|
Adhikarana ಭೂದೇಶತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್ (೨೩-೨೪) · Śloka ೨೪
ದೇಹದೇಶಃ ಶಿರಃಪಾಣ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|
ಭೂಮಿದೇಶ ಉಚ್ಯತೇ ಜಾಙ್ಗಲಂ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಮನೂಪಂ ತು ಕಫೋಲ್ಬಣಮ್||೨೩||
ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮಮಲಂ ತ್ರಿಧಾ ಭೂದೇಶಮಾದಿಶೇತ್|
|೨೪|
View original
देहदेशः शिरःपाण्यादिलक्षणः प्रसिद्धः|
भूमिदेश उच्यते जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्बणम्||२३||
साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्|
|२४|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಭೂದೇಶಂ ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮ್, ಆದಿಶೇತ್ ವದೇತ್| ತತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲೋ ದೇಶೋಽಲ್ಪೋದಕತರುಪರ್ವತತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ, ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠೋ ವಾತಪ್ರಚುರಃ| ತತ್ರ ಜಾತಾ ಓಷಧಿಖಗಪುರುಷಮೃಗಾದಯೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಾ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಚುರೋದಕವೃಕ್ಷೋ ಯೋ ನಿರ್ವಾತೋ ದುರ್ಲಭಾತಪಃ ಸೋಽನೂಪ ಇತಿ| ಸ ಚ ಕಫಪ್ರಧಾನಃ| ತಜ್ಜಾಶ್ಚೌಷಧ್ಯಾದಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಧಾರಣಃ ಪುನರುಭಯಲಕ್ಷಣೋ ಮಧ್ಯಪತಿತೋ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರರೂಪಃ| ಸ ಚ ಸಮಮಲೋ ವಾತಾದಿಸಮದೋಷಃ| ಅತ್ರ ದೋಷಾ ಏವ ಮಲಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಾಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೨೦)| "ದೇಹಸ್ಯ ಮಲಿನೀಕರಣಾದಾಹಾರಮಲತ್ವಾಚ್ಚ ಮಲಾಃ|"
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಭೂದೇಶಭೇದಾನಾಹ-ಜಾಙ್ಗಲಮಿತಿ| ತೇ ಚ ತ್ರಯಃ, ಜಾಙ್ಗಲೋಽನೂಪಃ ಸಾಧಾರಣಶ್ಚ| ತತ್ರ ಯೋ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠೋ ವಾತರೋಗಬಹುಲಸ್ತಂ ಜಾಙ್ಗಲಂ, ಯಃ ಕಫೋಲ್ಬಣಃ ಕಫರೋಗಬಹುಲಸ್ತಮನೂಪಂ, ಯಃ ಸಮಮಲಃ ಸಮದೋಷತ್ವಾದಾರೋಗ್ಯಬಹುಲಸ್ತಂ ಸಾಧಾರಣಮಾದಿಶೇತ್| ದೇಹಭೇದಾಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಭೇದೈರುಕ್ತಾಃ|
Adhikarana ಭೇಷಜಕಾಲಃ (೨೪) · Śloka ೨೪
ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಹೇತುಂ ಕಾಲಮಾಹ ಕ್ಷಣಾದಿರ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಚ ಕಾಲೋ ಭೇಷಜಯೋಗಕೃತ್||೨೪||
View original
भेषजस्य सम्यग्योगहेतुं कालमाह क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भेषजयोगकृत्||२४||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಕಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧಃ, ಕ್ಷಣಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣಶ್ಚ| ಭೇಷಜಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ, ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ| ತದರ್ಥಸಮ್ಪಾದನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇಷಜಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭೇಷಜಯೋಗಃ, ತಂ ಕರೋತಿ| ಕ್ಷಣಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾಲ್ಲವತ್ರುಟಿಮುಹೂರ್ತಯಾಮಾಹೋರಾತ್ರಪಕ್ಷಮಾಸರ್ತ್ವಯನಸಂವತ್ಸರಾಣಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕ್ಷಣಾದಿಕಾಲಸ್ಯೋದಾಹರಣಮ್| ಯಥಾ- "ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಮನಂ ದೇಯಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತು ವಿರೇಚನಮ್| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಕಿಞ್ಚಿದಾವೃತ್ತೇ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||" ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಾಮನಿರಾಮಮೃದುಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾತ್ತತ್ತದ್ಯೋಗ್ಯೌಷಧವಿಸೃಷ್ಟಿಃ| ಯಥಾ (ಚ,ಚಿ.ಅ.೩/೧೪೦ , ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧/೨೧)- "ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗ್ವಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಮಲಾನಾಂ ಪಾಚನಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಕ್ರಮೇಣ ವಾ||" ಯಥಾ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩೦/೨೮೭)- "ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ವಿರೇಚನಮ್| ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ಷಡಹಂ ಯುಂಜ್ಯಾದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲಮ್||" ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧/೪೪)- "ಮೃದುರ್ಜ್ವರೋ ಲಘುರ್ದೇಹಶ್ಚಲಿತಾಶ್ಚ ಮಲಾ ಯದಾ| ಅಚಿರಜ್ವರಿತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜಂ ಯೋಜಯೇತ್ತದಾ||" ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ದತ್ತಮೌಷಧಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಕಾಲಭೇದದ್ವಯಮಾಹ-ಕ್ಷಣಾದಿರಿತಿ| ತಚ್ಚ ಕ್ಷಣಾದಿರೂಪೋ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾರೂಪಶ್ಚ| ಕ್ಷಣೋ ಮಾತ್ರಾ, ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ಕಾಷ್ಠಾಕಲಾನಾಡಿಕಾಮುಹೂರ್ತಯಾಮಾಹೋರಾತ್ರಪಕ್ಷಮಾಸರ್ತ್ವಯನವರ್ಷಾಣಿ| ತತ್ರಾಕ್ಷಿನಿಮೇಷೋ ಮಾತ್ರಾ, ತಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕಾಷ್ಠಾ, ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾ, ತಾಃ ಸದಶಭಾಗಾ ವಿಂಶತಿರ್ನಾಡಿಕಾ, ತೇ ದ್ವೇ ಮೂಹೂರ್ತಃ, ತೇ ತುಲ್ಯರಾತ್ರಿಂದಿವೇ ರಾಶಿಭಾಗೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದೋನಾ ಯಾಮಃ, ತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರಹೋ ರಾತ್ರಿಶ್ಚ, ಪಞ್ಚದಶಾಹೋರಾತ್ರಾಃ ಪಕ್ಷಃ, ತೌ ದ್ವೌ ಮಾಸಃ, ತೌ ದ್ವಾವೃತುಃ, ತೇ ತ್ರಯೋಽಯನಂ, ತೇ ದ್ವೇ ವರ್ಷಮ್| ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಆಮಪಚ್ಯಮಾನಪಕ್ವನವಪುರಾಣತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುತ್ವಾದಯಃ| ದೇಶಕಾಲಯೋರುಪಯೋಗಮಾಹ-ಭೇಷಜಯೋಗಕೃದಿತಿ| ದೇಶಕಾಲವಾಕ್ಯಯೋಃ ಶೇಷಭೂತೋಽಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ| ಯೋಽಯಮುಕ್ತೋ ದೇಶಃ ಕಾಲಶ್ಚ| ತದುಭಯಂ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಯೋಗಂ ಯೋಗ್ಯತಾಂ ಕರೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೨೩)- "ಭೇಷಜಮವಚಾರಯನ್ ಪ್ರಾಗೇವ ತಾವದಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಕಸ್ಮಿನ್ನಯಂ ದೇಶೇ ಜಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ದೇಶೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಿದಮಾಹಾರಜಾತಮಿದಂ ವಿಹಾರಜಾತಮೇತಾವದ್ಬಲಮೇವಂವಿಧಂ ಸತ್ವಮೇವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಯಂ ಭಕ್ತಿರಿಮೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಹಿತಮಿದಮಹಿತಮಿದಮಿತಿ| ತಥಾ, ಅತಿಸ್ಥೂಲೋಽತಿಕೃಶೋ ದುರ್ಬಲೋ ದುಷ್ಟಮಾಂಸಶೇಣಿತಾಸ್ಥ್ಯಙ್ಗಾವಯವೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರಲ್ಪಾಹಾರೋಽಸಾತ್ಮ್ಯಾಹಾರೋಽಪಚಿತಃ ಸಾರರಹಿತೋ ವಾ ವ್ಯಾಧಿಬಲಮೇವ ತಾವದಸಮರ್ಥಃ ಸೋಢುಮ್| ಕಿಂ ಪುನಸ್ತಥಾವಿಧೋ ಭೇಷಜವೇಗಮಿತಿ| ತಥಾ, ಕಾಲಶ್ಚ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯತಾಮಾಪಾದಯತೀತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ, ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಲಕ್ಷಣಾ ಋತವ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ, ಔಷಧಗ್ರಾಮಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಧಾರಣೇಷ್ವೇವ ತದನ್ತರಾಲೇಷು ವಮನಾದೀನಿ ಯೋಜಯೇದಿತಿ| ತಥಾ, ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸು ತು ಕಾಲಾಕಾಲಸಂಜ್ಞಾ| ಯಥಾಽಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಕಾಲೋ ವಾ| ನ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಾತೀತಕಾಲಮೌಷಧಂ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ" ಇತಿ|
Adhikarana ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಕಮೌಷಧಮ್ (೨೫) · Śloka ೨೫
ತಚ್ಚೌಷಧಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಾದೌಷಧಂ ದ್ವಿಧಾ|
|೨೫|
View original
तच्चौषधं द्विप्रकारमाह शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा|
|२५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಸಮಾಸಾತ್ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ, ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜಗತ್ಯೌಷಧಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದನೇಕಪ್ರಕಾರಂ ಸಮ್ಭವದಪಿ ದ್ವೈರೂಪ್ಯಾನತಿಕ್ರಮಾಚ್ಛೋಧನಶಮನಲಕ್ಷಣಾತ್ ದ್ವಿಧೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಏಕಂ ಶೋಧನರೂಪಮಪರಂ ಶಮನರೂಪಮಿತಿ| ಶೋಧನಂ ಯತ್ ಕುಪಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಬಹಿರ್ನಿಃಸಾರ್ಯ ರೋಗೋಪಶಮನಂ ಕರೋತಿ| ಶಮನಂ ಯತ್ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾನಾಮೇವ ಸಾಮ್ಯಹೇತುಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಔಷಧಭೇದದ್ವಯಮಾಹ-ಶೋಧನಮಿತಿ| ತಚ್ಚ ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚ| ಸಮಾಸತ ಇತ್ಯನುವರ್ತಮಾನೇಽಪಿ ಪುನಃ ಸಮಾಸಗ್ರಹಣಮತಿಸಂಕ್ಷೇಪಾಯ| ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತ್ಯಾ ವಿಶೇಷಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ| ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ವಿಹಾಯ ಲಙ್ಘನವಿಶೇಷಯೋಃ ಶೋಧನಶಮನಯೋರುಕ್ತಿರಿತ್ಯತಿಸಂಕ್ಷೇಪಃ| ಸ ಚ ಬೃಂಹಣಸ್ಯ ಶಮನೇಽನ್ತರ್ಭಾವಂ ಮತ್ವಾ ಕೃತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸೂ.ಅ. ೧೪/೭)- "ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತ್ವೇವ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಸ್ಯ ಚ|" ಇತಿ| ಶೋಧನಂ ಅಧಿಕಬಹಿರ್ನಿರಸನೇನ ದೋಷಸಾಮ್ಯಕರಮ್| ಶಮನಂ ತ್ವಧಿಕಕ್ಷೀಣಕ್ಷಪಣವರ್ಧನಾಭ್ಯಾಮ್| ಅತಏವಾತ್ಯಧಿಕೇ ದೋಷೇ ಶೋಧನಮ್, ಅಧಿಕಕ್ಷೀಣಯೋಃ ಶಮನಮಿತಿ ವಿಭಾಗಃ ಸಿದ್ಧಃ|
Adhikarana ಔಷಧವಿಷಯವಿಭಾಗಃ (೨೫-೨೬) · Śloka ೨೬
ಔಷಧಮುಕ್ತಮ್|
ತಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ |
ಶರೀರಜಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೌಷಧಮ್||೨೫||
ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕೋ ವಮನಂ ತಥಾ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಧು|
|೨೬|
View original
औषधमुक्तम्|
तस्य विषयमाह |
शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्||२५||
बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु|
|२६|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಶರೀರಜಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ, ಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ಪರಿಪಾಠ್ಯೋದ್ದೇಶನಿರ್ದೇಶೇನ, ಪರಮೌಷಧಂ ಪ್ರಧಾನೌಷಧಂ, ಬಸ್ತ್ಯಾದಿವಮನಾನ್ತಂ ಶೋಧನರೂಪಂ, ತೈಲಾದಿಮಧ್ವನ್ತಂ ಶಮನರೂಪಮ್| ತೇನ ವಾತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ಗುದಪ್ರಣಿಧೇಯಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥಾದಿ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಮುಖಪೀತಂ ಗುದಮಾರ್ಗೇಣಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಃಸಾರಣಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಕಫಸ್ಯ ವಮನಂ ಮುಖೇನ ಪೀತಂ ತೇನೈವ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಃಸಾರಣಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಇತಿ ಶೋಧನರೂಪೇಣ ದೋಷಾಣಾಮೌಷಧಮ್| ತೈಲಾದಿ ತು ಶಮನಸ್ವರೂಪೇಣೌಷಧಮ್| ತಥೇತಿ ಕ್ರಮೇಣೈವ| ವಾತಸ್ಯ ತೈಲಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಘೃತಂ, ಕಫಸ್ಯ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಪ್ರಧಾನಮೌಷಧಮಿತಿ ಯಾವತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಶೋಧನಶಮನವಿಶೇಷಾಣಾಂ ವಿಷಯವಿಭಾಗಮಾಹ-ಶರೀರಜಾನಾಮಿತಿ| ತತ್ರ ಶೋಧನವಿಶೇಷಾ ಬಸ್ತ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಮೇಣ ದೋಷಾಣಾಮೌಷಧಮ್| ವಾತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕಃ, ಕಫಸ್ಯ ವಮನಮ್| ತಥಾ ಶಮನವಿಶೇಷಾಸ್ತೈಲಾದಯಃ| ವಾತಸ್ಯ ತೈಲಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಘೃತಂ, ಕಫಸ್ಯ ಮಧು| ಕಿಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ, ನೇತ್ಯಾಹ-ಶರೀರಜಾನಾಂ, ಶರೀರೇ ಜಾತಾಃ ದ್ವಿತೀಯಂ ರೋಗಾಖ್ಯಂ ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಶರೀರಜಾಃ ಶರೀರಾಶ್ರಿತಾಸ್ತೇಷಾಮ್| ಕಥಂ, ಪರಮತಿಶಯೇನ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಸ್ತಿರೌಷಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ವಾತಸ್ಯ| ಸರ್ವಾಣಿ ಶೋಧನಾನಿ ವಾತಸ್ಯೌಷಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ಬಸ್ತಿಃ| ತಥಾ ಮನಃಶರೀರಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಸ್ತಿರೌಷಧಂ ವಿಶೇಷಾಚ್ಛರೀರಾಶ್ರಯಾಣಾಮ್| ಏವಂ ವಿರೇಕಾದಿಷು ವಾಚ್ಯಮ್|
Adhikarana ಮನೋದೋಷೌಷಧಮ್ (೨೬) · Śloka ೨೬
ಕಾಯಾದಿದೇಶಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಮೇವ ಶರೀರಜಾತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೌಷಧಮುಕ್ತಮ್|
ಅಥ ಮಾನಸಯೋರ್ದೋಷಯೋಃ ಕಿಂ ತತ್ಪರಮೌಷಧಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ತದರ್ಥಮಾಹ |
ಧೀಧೈರ್ಯಾತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನೋದೋಷೌಷಧಂ ಪರಮ್||೨೬||
View original
कायादिदेशमाश्रित्य सर्वत्र सर्वमेव शरीरजातानां दोषाणां क्रमेण परमौषधमुक्तम्|
अथ मानसयोर्दोषयोः किं तत्परमौषधं स्यादिति, तदर्थमाह |
धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||२६||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಮನೋದೋಷಯೋ ರಜಸ್ತಮಸೋಃ, ರೋಗವಿಘ್ನಕಾರಿ ಧೀಧೈರ್ಯಾದಿಕಂ, ಪರಮೌಷಧಮ್| ಧೀಶ್ಚ ಧೈರ್ಯಂ ಚಾತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಚ ತತ್ತಥಾವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಧೀರ್ಬುದ್ಧಿರ್ಬಾಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಹಿತಾಹಿತಪರಿಚ್ಛೇದವಿಭಾಗಕಾರಿಣೀ| ಧೈರ್ಯಂ ಧೃತಿಶ್ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಮಚಾಪಲಮ್, ಯೇನ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಷು ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಹಿತೇಷು ಚ ನ ಸೀದತಿ| ಆತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಸಮಾಧಿನಾ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾಜ್ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸ್ಮೃತಿದೇಶಕಾಲಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಮನೋದೋಷಸಮುತ್ಥಕಾಮಾದಿಜರೋಗಾರ್ಥಃ ಪರಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಣತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಮೂರ್ತಸ್ಯ ಶಮನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಧೀತಿ| ತಚ್ಚ ಧೀಪ್ರಭೃತಿ| ಧೀರ್ಬುದ್ಧಿಃ, ಯಯಾ ಹಿತಾಹಿತವಿವೇಕಃ| ಧೈರ್ಯಂ ದುಃಖಸಹತ್ವಂ, ಯೇನ ಹಿತಸೇವನಮಹಿತತ್ಯಾಗಃ| ಆತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಆತ್ಮಾದಯಃ ಆತ್ಮದೇಶಕಾಲಾಸ್ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಮೀದೃಶೋಽಹಮೀದೃಶೇ ದೇಶೇ ಈದೃಶೇ ಕಾಲೇ ವ್ಯವಹರಾಮೀತಿ ಜ್ಞಾನಂ, ಯೇನ ಹಿತಸೇವನಸ್ಯಾವಿಚ್ಛೇದಃ| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಮನೋದೋಷೌಷಧಂ ಹೃದಯಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಮೌಷಧಂ ಪರಂ, ಸರ್ವಮೇವ ಮನೋದೋಷಾಣಾಮೌಷಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ಧೀಪ್ರಭೃತಿ| ತಥಾ ಮನಃಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಧೀಪ್ರಭೃತ್ಯೌಷಧಂ ವಿಶೇಷಾನ್ಮನೋಧಿಷ್ಠಿತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ರೋಗೌಷಧಮ್|
Adhikarana ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಸ್ವರೂಪಮ್ (೨೭) · Śloka ೨೭
ಏವಂ ತಾವದನೇನ ಸಕಲಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಮ್|
ತಚ್ಚ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಯುಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯಕರಂ, ತದರ್ಥಮಾಹ ಭಿಷಕ್ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್|
ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೨೭||
View original
एवं तावदनेन सकलचिकित्सितमुक्तम्|
तच्च पादचतुष्टययुक्तं कार्यकरं, तदर्थमाह भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्|
चिकित्सितस्य निर्दिष्टं, प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||२७||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ರೋಗೋಪಶಮಲಕ್ಷಣಸ್ಯ, ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮಙ್ಗಚತುಷ್ಟಯಮುಕ್ತಮ್| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮೇವಂ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಭೇಷಜಂ ಭಿಷಜೋ ಭಾಷನ್ತೇ| ಭಿಷಗ್ವೈದ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಗ್ರೇ ನಿರ್ದೇಶಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೯/೧೦)- "ಯೋಕ್ತಾ ಪ್ರಯೋಕ್ತಾ ಶಾಸ್ತಾ ಚ ಪ್ರಧಾನೋ ಭಿಷಗತ್ರ ತು||" ತಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ (ಸೂ.ಅ.೨)- "ಯದ್ವೈದ್ಯೇ ವಿಗುಣೇ ಪಾದಾ ಗುಣವನ್ತೋಽಪ್ಯನರ್ಥಕಾಃ| ಸ ಪಾದಹೀನಾನಪ್ಯಾರ್ತಾನ್ ಗುಣವಾನ್ ಯಚ್ಚ ಯಾಪಯೇತ್|| ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಸ್ತಮೇವಾತಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ ವಿದುಃ|" ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೌಷಧಾನಿ| ಉಪಸ್ಥಾತಾ ಪರಿಚಾರಕಃ| ರೋಗೀ ಆತುರಃ| ಏತತ್ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾಚಾರ್ಯೇಣ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಔಷಧಪಾದಾನಾಹ-ಭಿಷಗಿತಿ| ತೇ ಚ ಚತ್ವಾರಃ, ಭಿಷಗ್ದ್ರವ್ಯಮುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಚೇತಿ| ಉಪಸ್ಥಾತಾ ಪರಿಚಾರಕಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ| ಪಾದತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಷ್ಪಾದಕಾವಯವತ್ವಾತ್| ಪಾದಾನ್ವಿಶಿನಿಷ್ಟಿ-ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಿತಿ| ತತ್ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚ ತುರ್ಗುಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ತದ್ಗುಣವತಾಮೇವೈಷಾಂ ಪಾದತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|
Adhikarana ಭಿಷಕ್ಚತುರ್ಗುಣಾಃ (೨೮) · Śloka ೨೮
ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಹ ದಕ್ಷಸ್ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ಶುಚಿರ್ಭಿಷಕ್|
|೨೮|
View original
उद्देशक्रमेण तेषां गुणानाह दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्|
|२८|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ದಕ್ಷಃ- ಕರ್ಮಣಿ ಚತುರಃ| ತೀರ್ಥಾದುಪಾಧ್ಯಾಯಾದ್ವಿದಿತಾಗಮಾದಾತ್ತೋ ಗೃಹೀತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ಯೇನ ಸ ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಃ, "ಅನೇಕಮನ್ಯಪದಾರ್ಥೇ" ಇತಿ ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ, ಆಗಮಪ್ರಾಪ್ತಶಾಸ್ತ್ರಸ್ವರೂಪಃ| ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣಂ ಸ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ-ಅಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ ಶತಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತರೋಗಃ| ಶುಚಿಃ- ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೈರ್ಮಲೀಮಸೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ, ಅಲಿಪ್ಸಾವಾನ್ ಅರ್ಥೋಪಜೀವಿಕಾಹೇತೋರ್ನ ಕರೋತಿ ಪರಂ ಧರ್ಮೋಪಾರ್ಜನೇನೇತಿ ಶುಚಿಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ಭಿಷಗ್ಗುಣಾನಾಹ-ದಕ್ಷ ಇತಿ| ದಕ್ಷಃ-ಶೀಘ್ರಕಾರೀ| ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ-ಗುರೋರ್ಗೃಹೀತಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಃ| ತೀರ್ಥಂ-ಗುರುಃ| ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ-ಬಹುಧಾಽನುಷ್ಠಿತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಃ| ಶುಚಿರ್ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯೈಃ ಶುದ್ಧಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨)- "ಅಭೇದ್ಯೋಽನುದ್ಧತೋಽಸ್ತಮ್ಬ್ಧಃ ಸೂರತಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ| ಸೂರತಃ-ಕಾರುಣಿಕಃ| ಬಹುಶ್ರುತಃ ಕಾಲವೇದೀ ಜ್ಞಾತಗ್ರನ್ಥೋಽರ್ಥಕರ್ಮವಿತ್|| ಅನಾಥಾನ್ ರೋಗಿಣೋ ಯಶ್ಚ ಪುತ್ರವತ್ಸಮುಪಾಚರೇತ್| ಗುರುಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ ಸ ಭಿಷಕ್ಶಬ್ದಮಶ್ನುತೇ|| ಯಸ್ತು ಕೇವಲಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸ್ವಪರಿಷ್ಠಿತಃ| ಸ ಮುಹ್ಯತ್ಯಾತುರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭೀರುರಿವಾಹವಮ್|| ಯಃ ಪುನಃ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯಾಚ್ಛಾಸ್ರಾರ್ಥವರ್ಜಿತಃ| ಸ ಸತ್ಸು ಗರ್ಹಾಮಾಪ್ನೋತಿ ವಧಂ ಚೇಚ್ಛತಿ ರಾಜತಃ|| ಹೇತೌ ಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಶಮನೇ ರೋಗಾಣಾಮಪುನರ್ಭವೇ| ಜ್ಞಾನಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಯಸ್ಯ ಸ ರಾಜಾರ್ಹೋ ಭಿಷಗ್ವರಃ|| ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸಲಿಲಂ ಗುಣದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಯೇ| ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣ್ಯತಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಬಾಹುಶ್ರುತ್ಯೇನ ಬೃಂಹಯೇತ್|| ಪ್ರದೀಪಭೂತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಹಿ ದರ್ಶನಂ ವಿಪುಲಾ ಮತಿಃ| ತಾಭ್ಯಾಮತಃ ಸುಯುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ|| ಆಹೂತ ಏವ ಯೋ ಯಾತಿ ಸುವೇಷಃ ಸುನಿಮಿತ್ತತಃ| ಗತ್ವಾಽಽತುರಾರ್ಥಾದನ್ಯತ್ರ ನ ನಿಧತ್ತೇ ಮನಃ ಕ್ವಚಿತ್|| ವ್ಯಾಧಿಂ ಪರೀಕ್ಷತೇ ಸಮ್ಯಙ್ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷತಃ| ಹ್ನೇಪಣೀಯಾಂ ಚ ತದ್ವಾರ್ತಾಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಯತೇ ಬಹಿಃ|| ಸಹಸಾ ನ ಚ ತಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಮಹಾಪಯನ್| ಜಾನಾತಿ ಚೋಪಚರಿತುಂ ಸ ವೈದ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಿಮಶ್ರ್ನುತೇ|| ನಾದದೀತಾಮಿಷಂ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯಸ್ತದಧ್ಯಕ್ಷೇ ಪರಾಙ್ಮುಖೇ| ತಾಭಿಶ್ಚ ರಹಸಿ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಿಹಾಸಾಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್|| ಜಿಜೀವಿಷುರ್ವ್ಯಾಧಿತೋಽಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣವರ್ಜಿತಾನ್| ಕ್ರಿಯಾವಿಕ್ರಯಿಣೋ ವೈದ್ಯಾನ್ ಮೃತ್ಯೋರಗ್ರೇಸರಾ ಹಿ ತೇ|| ಯದ್ವೈದ್ಯೇ ವಿಗುಣೇ ಪಾದಾ ಗುಣವನ್ತೋಽಪ್ಯನರ್ಥಕಾಃ| ಸ ಪಾದಹೀನಾನಪ್ಯಾರ್ತಾನ್ ಗುಣವಾನ್ ಯಚ್ಚ ಯಾಪಯೇತ್|| ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಸ್ತಮೇವಾತಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ ವಿದುಃ| ವ್ಯಾಧಿಂ ಪುರಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯೈವಮಾರಭೇತ ತತಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್|| ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಯಶೋಹಾನಿಮನ್ಯಥಾ ಧ್ರುವಮಾಪ್ನುಯಾತ್| ಸಾಧ್ಯಯೋರಪಿ ಸಂಯೋಗೋ ಬಲಿನೋರ್ಯಾತ್ಯಸಾಧ್ಯತಮ್|| ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಮೇವಾತಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಸಮಾಗಮಮ್| ನಾಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ, ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾತಿ ತ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮ್|| ಪಾದಾಪಚಾರಾದ್ದೈವಾದ್ವಾ ಯಾತ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಗದಃ| ವರಮಾಶೀವಿಷವಿಷಂ ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಮಯೋಽಪಿ ವಾ|| ಉಪಯುಞ್ಜೀತ ನ ತ್ವಾರ್ತಾದಾಮಿಷಂ ಕೃಪಣಾಜ್ಜನಾತ್| ಪರೋ ಭೂತದಯಾ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯಾರ್ತೇಷು ಭಿಷಗ್ವರಃ|| ವರ್ತತೇ ಯಃ ಸುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಃ ಸ ಸರ್ವಮತಿವರ್ತತೇ" ಇತಿ|
Adhikarana ಔಷಧಚತುರ್ಗುಣಾಃ (೨೮) · Śloka ೨೮
|
ಬಹುಕಲ್ಪಂ ಬಹುಗುಣಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಯೋಗ್ಯಮೌಷಧಮ್||೨೮||
View original
|
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||२८||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಬಹವಃ ಕಲ್ಪಾಃ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸ್ವರಸಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣಾದ್ಯಾಸ್ತದ್ಬಹುಕಲ್ಪಂ-ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿವಾರಣಕ್ಷಮಂ ನ ತು ಲವಣವದೇಕಕಲ್ಪಮ್| ತದ್ಧಿ ಸುಖಮುಪಯುಜ್ಯತೇ| ನಾನಾಶಕ್ತಯೋ ಹಿ ಸತ್ತ್ವಾಃ| ಬಹವೋ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ಗುರುಮನ್ದಾದಯಸ್ತದ್ಬಹುಗುಣಮ್, ಅಥವಾ ಯದನೇಕರೋಗವಿನಾಶನಸಮರ್ಥಮ್| ಸಮ್ಪನ್ನಂ-ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುಕ್ತಂ, ನ ವಿಪನ್ನಮ್, ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿದೇಶಜಾತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಹೃದಯೇ ಕ.ಅ.೧/೧)- "ಧನ್ವೇ ಸಾಧಾರಣೇ ದೇಶೇ ಸಮೇ ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ ಶುಚೌ| ಶ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯಾಯತನಶ್ವಭ್ರವಲ್ಮೀಕವರ್ಜಿತೇ|" ಇತಿ| ಅಥವಾ ಪಾಕಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಯೋಗ್ಯಂ-ದಾತುಂ ಯದ್ಯತ್ರಾರ್ಹತಿ ತಚ್ಚ ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಧಿದೇಶಕಾಲದೋಷದೂಷ್ಯದೇಹವಯೋಬಲಾದೀನ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಯುಜ್ಯತೇ ದೀಯತ ಇತಿ ತದ್ಯೋಗ್ಯಂ, ರೋಗಸ್ಯ ರೋಗಿಣಶ್ಚ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಬಹುಕಲ್ಪಮಿತಿ| ಬಹವಃ ಕಲ್ಪಾಃ ಸ್ವರಸಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ತದ್ಬಹುಕಲ್ಪಮ್| ಬಹವೋ ಗುಣಾಃ ಗುರುಮನ್ದಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ತದ್ಬಹುಗುಣಮ್| ರಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಯದ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ಸಮ್ಪನ್ನಮ್| ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯುಚಿತಂ ಯೋಗ್ಯಮ್| ಔಷಧಮತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ, ಚಿಕಿತ್ಸಿತರೂಪಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾಙ್ಗತ್ವಾಯೋಗಾತ್|
Adhikarana ಉಪಸ್ಥಾತೃಚತುರ್ಗುಣಾಃ (೨೯) · Śloka ೨೯
ಉಪಸ್ಥಾತಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ಅನುರಕ್ತಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷೋ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿಚಾರಕಃ|
|೨೯|
View original
उपस्थातापि चतुर्विधः- अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः|
|२९|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅನುರಕ್ತೋ-ದೃಢಭಕ್ತ ಆತುರಸ್ಯ| ಶುಚಿಃ- ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೈರ್ದುಷ್ಟೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ| ದಕ್ಷಃ- ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸು ಚತುರಃ| ಬುದ್ಧಿಮಾನ್- ವಿಶಿಷ್ಟಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ, ಪ್ರವೀಣ ಇತಿ ಯಾವತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಪರಿಚಾರಕಗುಣಾನಾಹ-ಅನುರಕ್ತ ಇತಿ| ಅನುರಕ್ತಃಸ್ನೇಹಲಃ| ಶುಚಿದಕ್ಷೌ ವೈದ್ಯವತ್| ಬುದ್ಧಿಮಾನ್-ಪ್ರಾಜ್ಞಃ|
Adhikarana ರೋಗಿಚತುರ್ಗುಣಾಃ (೨೯) · Śloka ೨೯
ರೋಗ್ಯಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ |
ಆಢ್ಯೋ ರೋಗೀ ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ ಜ್ಞಾಪಕಃ ಸತ್ತ್ವವಾನಪಿ||೨೯||
View original
रोग्यपि चतुर्विधः |
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्त्ववानपि||२९||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಆಢ್ಯೋ-ಧನವಾನ್| ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ-ವೈದ್ಯಾಯತ್ತಃ, ತದುಕ್ತಕಾರೀ| ಜ್ಞಾಪಕೋ-ನಿದಾನಾವಸ್ಥಾದೀನಾಮಾವೇದಕಃ, ವೈದ್ಯಂ ರೋಗಾಹಾರವಿಹಾರಾದೀನಾಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಂ ಬೋಧಯಿತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವವಾನ್-ಧೈರ್ಯಯುತೋ ಮೋಹವರ್ಜಿತಃ, ಧೈರ್ಯೇಣ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕರೋತಿ| ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ರೋಗಿಗುಣಾನಾಹ-ಆಢ್ಯ ಇತಿ| ಆಢ್ಯೋ-ಧನವಾನ್| ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ-ವೈದ್ಯಾಧೀನಃ| ಜ್ಞಾಪಕಃ-ಸ್ವಾನುಭೂಯಮಾನರೋಗಾವಸ್ಥಾನಿರೂಪಣಸಮರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವವಾನ್-ರೋಗೌಷಧಕ್ಲೇಶಸಹಃ| ಇತಿ ಭಿಷಗಾದಿಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್|
Adhikarana ಸುಖಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೯) · Śloka ೩೧
ಸುಖಸಾಧ್ಯಾದಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ (ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ದ್ವಿಧಾ, ತೌ ತು ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ|
ಸುಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಶ್ಚ, ಯಾಪ್ಯೋ ಯಶ್ಚಾನುಪಕ್ರಮಃ||೧||
) ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹೇ ಯೂನಃ ಪುಂಸೋ ಜಿತಾತ್ಮನಃ|
ಅಮರ್ಮಗೋಽಲ್ಪಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪೋಽನುಪದ್ರವಃ||೩೦||
ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿಃ ಪಾದಸಮ್ಪದಿ|
ಗ್ರಹೇಷ್ವನುಗುಣೇಽಷ್ವೇಕದೋಷಮಾರ್ಗೋ ನವಃ ಸುಖಃ||೩೧||
View original
सुखसाध्यादिकस्य व्याधिचतुष्टयस्य लक्षणमुच्यते (साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा, तौ तु पुनर्द्विधा|
सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च, याप्यो यश्चानुपक्रमः||१||
) सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः|
अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः||३०||
अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि|
ग्रहेष्वनुगुणेऽष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः||३१||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹ ಉತ್ಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖೋಪಾಯಃ, ತಥಾ ಕಾಲೇನಾಲ್ಪೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ| ಸರ್ವಾಣ್ಯೌಷಧಾನಿ ಯಃ ಕ್ಷಮತೇ ಸಹತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣ್ಮಧ್ಯಮೃದುರೂಪಾಣಿ ನಾನಾದೇಶಜಾನಿ ಶಮನಾನಿ ತಥಾ ಶೋಧನರೂಪಾಣಿ ತಥಾ ವಿಷಕ್ಷಾರಾದೀನಿ| ಯೂನಃ- ವಯಸ್ಯಸ್ಯ, ತರುಣಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುಂಸೋ- ನ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಪುಂಗ್ರಹಣಂ ಸ್ತ್ರೀನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಯತಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಸರ್ವದಾ ಭೀರುತ್ವಮಬುದ್ಧಿಮತ್ತ್ವಂ ಚ, ಅತೋ ಯಥೋಕ್ತಾನುರೂಪಗುಣಾಭಾವಃ| ಸಾ ತು ಯಸ್ಮಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೌಷಧಾನಿ ನ ಸಹತೇ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದಿಯೋಗಾತ್| ಜಿತಾತ್ಮನೋಽಲೋಲುಪಸ್ಯ, ಜಿತ ಆತ್ಮಾ ಯೇನ, ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಂ ಪರಿಹರತಃ| ಅಮರ್ಮಗೋ- ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಃ, ಮರ್ಮಾಣಿ- ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತಿಪ್ರಭೃತೀನಿ, ತೇಷು ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮರ್ಮಗಃ, ನ ಮರ್ಮಗೋಽಮರ್ಮಗಃ, ಹೃತ್ಕಣ್ಠಾದಿಪೀಡಾಕರಣಾಸಮರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪ ಇತಿ| ಹೇತುಶ್ಚಾಗ್ರರೂಪಂ ಚ ರೂಪಂ ಚ ತಾನಿ ಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪಾಣಿ, ಅಲ್ಪಾನಿ ಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾವಿಧಃ| ಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್, ಅಗ್ರರೂಪಂ- ಪೂರ್ವರೂಪಮ್, ರೂಪಂ- ಲಕ್ಷಣಮ್, ಏತಾನ್ಯಲ್ಪಾನಿ ಯಸ್ಯ| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ| ನ ವಿದ್ಯತೇ ಉಪದ್ರವೋ ಯಸ್ಯ, ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರನನ್ತರಂ ಜಾಯತೇ ಯೋಽನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ, ನ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಭೂತೋಽಪ್ರಧಾನಃ, ನ ಯಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ, ತದುಪಕ್ರಮನಿರೋಧಕಃ, ಸ ಉಪದ್ರವಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ- "ವ್ಯಾಧೇರುಪರಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಃ| ಉಪಕ್ರಮವಿಘಾತೀ ಚ ಸ ಹ್ಯುಪದ್ರವ ಉಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ| ದೂಷ್ಯಶ್ಚ ದೇಶಶ್ಚ ಋತುಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ತಾ ದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯಃ, ಅತುಲ್ಯಾ ದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯೋ ಯಸ್ಯ| ಅತುಲ್ಯಾಃ- ನ ಸದೃಶಾಃ| ಯಥಾ- ದೂಷ್ಯೇ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾದೌ, ಅನೂಪದೇಶೇ, ಶೀತರ್ತೌ, ಆತುರೋ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಃ, ತಸ್ಯ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮಿತಿ| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಶೀತೇನ ರಕ್ತಮುಷ್ಣಂ ದೂಷಿತಮ್| ಅತುಲ್ಯದೇಶೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಯಥಾ- ಅನೂಪದೇಶೇ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭೂತಃ| ಅತುಲ್ಯರ್ತುರ್ಯಥಾ- ಶರದಿ ಕಫೋದ್ಭವಃ| ಅತುಲ್ಯಪ್ರಕೃತಿರ್ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೋ ವ್ಯಾಧಿಃ| ನನ್ವತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾದಸೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ನ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ, ಅನೇಕಸುಖೋಪಕ್ರಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಯತೋ ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಪರಸ್ಪರಮನ್ಯ ಏವೋಪಕ್ರಮಃ| ಏಕಸುಖೋಪಕ್ರಮಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಅತ ಏವ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಮೇಹಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತವಾತೋತ್ಥಾಃ (ಹೃಂಇ.ಅ.೧೦/೬)- "ಸಮಾಸಮಕ್ರಿಯತಯಾ ಮಹಾತ್ಯಯತಯಾಪಿ ಚ" ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತಥಾಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್ಪ್ರಮೇಹಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ, ಯದುತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಮೇಹಃ ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ಸಾಧ್ಯಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹೋ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದ್ಯಾಪ್ಯಃ, ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾಚ್ಚ ವಾತಪ್ರಮೇಹಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಕಿಞ್ಚ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾನ್ಮಹಾರಮ್ಭೋ ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜಾಯತೇ, ಅತೋಽಸೌ ನ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ| ಕುತ್ರಚಿದ್ವ್ಯಾಧೌ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಾದಿರಪಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ- "ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಹೇತವಃ||" ಪಾದಸಮ್ಪದೀತಿ| ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪಾದಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ಸಮೃದ್ಧಿಃ, ತಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ, ಅಙ್ಗಚತುಷ್ಟಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣೇ ಸತಿ| ಗ್ರಹೇಷ್ವನುಗುಣೇಷ್ವಿತಿ| ಗ್ರಹಾಃ- ಸೂರ್ಯಾದಯಃ, ತೇಷ್ವನುಗುಣೇಷ್ವನುಕೂಲರಾಶಿಸ್ಥಿತೇಷು ಶೋಭನಸ್ಥಾನಗತೇಷು ಸತ್ಸು| ಏಕದೋಷಮಾರ್ಗ ಇತಿ| ದೋಷಶ್ಚ ಮಾರ್ಗಶ್ಚ ದೋಷಮಾರ್ಗಮ್, ಏಕಂ ದೋಷಮಾರ್ಗಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ದೋಷೋ- ವಾತಾದಿಃ| ಮಾರ್ಗಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಶಾಖಾದಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಧ್ಯಭೇದೇನ| ತೇನೈಕೇನ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ದೋಷೇಣ ಯೋ ಜಾತೋ ನ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ, ತಥೈಕೇನಾಪಿ ಮಾರ್ಗೇಣ ಬಾಹ್ಯೇನ ಮಧ್ಯೇನಾಭ್ಯನ್ತರೇಣ ವಾ ಜಾತಃ| ನವೋ- ನ ಜರಠಃ, ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ವತ್ಸರಾತೀತಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ| ಸ ತಥಾವಿಧೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸುಖಃ- ಸುಖೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨, ಚಂಇ.ಅ.೮)- "ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖೋಪಾಯಃ ಕಾಲೇನಾಲ್ಪೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಮೌಷಧಮಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ನಿಷೇದ್ಧುಂ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿವೇಕಂ ಕರೋತಿ| ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ವಿವಿಧಃ, ಸುಖಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚ| ತತ್ರ ಸುಖಸಾಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಸರ್ವೌಷಧೇತಿ| ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮದೇಹತ್ವಾದ್ಯೇಕೋನವಿಂಶತಿಲಕ್ಷಣೋ ರೋಗಃ ಸುಖಃ-ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ| ತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ಯನ್ತಾವಿಪರ್ಯಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ, ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿಷೂಪಯೋಗಾತ್| ಸವೌಷಧಕ್ಷಮದೇಹಜತ್ವಂ, ಕತಿಪಯೌಷಧಕ್ಷಮದೇಹಜತ್ವಂ, ಔಷಧಮಾತ್ರಾಕ್ಷಮದೇಹಜತ್ವಮ್| ೧| ಯುವಜತ್ವಂ, ಬಾಲವೃದ್ಧಜತ್ವಂ, ಅತಿಬಾಲತಿವೃದ್ಧಜತ್ವಮ್| ೨| ಪುಂಜತ್ವಂ, ಸ್ತ್ರೀನಪುಂಸಕಜತ್ವಂ, ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣನಪುಂಸಕಜತ್ವಮ್| ೩| ವಿಷಯಾನಾಸಕ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಜತ್ವಂ, ವಿಷಯಾಸಕ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಜತ್ವಂ, ಅಸದ್ವಿಷಯಾಸಕ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಜತ್ವಮ್| ೪| ಅಮರ್ಮಗತ್ವಂ, ಮರ್ಮಗತ್ವಂ, ಪ್ರಾಣಹರಮರ್ಮಗತ್ವಮ್| ೫| ಅಲ್ಪನಿದಾನತ್ವಂ, ಬಹುನಿದಾನತ್ವಂ, ಯಾವದುಕ್ತನಿದಾನತ್ವಮ್| ೬| ಅಲ್ಪಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತ್ವಂ, ಬಹುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತ್ವಂ, ಯಾವದುಕ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತ್ವಮ್| ೭| ಹೇತುರ್ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ| ಅಲ್ಪಪೂರ್ವರೂಪತ್ವಂ, ಬಹುಪೂರ್ವರೂಪತ್ವಂ, ಯಾವದುಕ್ತಪೂರ್ವರೂಪತ್ವಮ್| ೮| ಅಲ್ಪರೂಪತ್ವಂ, ಬಹುರೂಪತ್ವಂ, ಯಾವದುಕ್ತರೂಪತ್ವಮ್| ೯| ಅನುಪದ್ಗವತ್ವಂ, ಸೋಪದ್ರವತ್ವಂ, ಯಾವದುಕ್ತೋಪದ್ರವತ್ವಮ್| ೧೦| ಉತ್ಪಾದಕದೋಷಾಪೇಕ್ಷ್ಯಾ ವಿಪರೀತದೂಷ್ಯತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ರಸಗತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ರಕ್ತಗತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯಾನೇಕದೂಷ್ಯತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ರಕ್ತಸ್ವೇದಗತ್ವಮ್| ೧೧| ವಿಪರೀತದೇಶತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಕಫಜೇ ಜಾಂಗಲತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯದೇಶತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಕಫಜೇಽನೂಪಗತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯದೇಶಜನ್ಮಗತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಕಫಜೇ ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿಸೇವಿತಾನೂಪಗತ್ವಮ್| ೧೨| ಅತುಲ್ಯರ್ತುತ್ವಂ, ಯಥಾ-ವಾತಜೇ ಶಾರದತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯರ್ತುತ್ವಂ, ಯಥಾ-ವಾತಜೇ ಗ್ರೀಷ್ಮತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯಪ್ರಕೋಪರ್ತುತ್ವಂ, ಯಥಾ-ವಾತಜೇ ವಾರ್ಷಿಕತ್ವಮ್| ೧೩| ವಿಪರೀತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ಕಫಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮ್| ತುಲ್ಯನಿನ್ದ್ಯಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ, ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಜೇ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮ್| ವಾತಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ೧೪| ಪಾದಸಮ್ಪದ್ಭಾವತ್ವಂ, ಪಾದವಿಕೃತತ್ವಂ, ಸರ್ವಪಾದವಿಕೃತತ್ವಮ್| ೧೫| ಅನುಕೂಲಗ್ರಹತ್ವಂ, ಪ್ರತಿಕೂಲಗ್ರಹತ್ವಂ, ಪ್ರತಿಕೂಲಸರ್ವಗ್ರಹತ್ವಮ್| ೧೬| ಏಕದೋಷತ್ವಂ, ದ್ವಿದೋಷತ್ವಂ, ಸರ್ವದೋಷತ್ವಮ್| ೧೭| ಏಕಮಾರ್ಗತ್ವಂ, ಅನೇಕಮಾರ್ಗತ್ವಂ, ಸರ್ವಮಾರ್ಗತ್ವಮ್| ೧೮| ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರತ್ವಂ, ಅತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರತ್ವಂ, ಬಹ್ವತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರತ್ವಮ್| ೧೯|
Adhikarana ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ (೩೨) · Śloka ೩೨
ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾಹ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಸಙ್ಕರೇ ಚ ತತೋ ಗದಃ|
|೩೨|
View original
कृच्छ्रसाध्यं व्याधिमाह शस्त्रादिसाधनः कृच्छ्रः सङ्करे च ततो गदः|
|३२|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಯೋ ಗದೋ ರೋಗಃ, ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಾಧ್ಯತೇ, ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಪ್ರತೀಕಾರೋ ಮಹದ್ಭಿರುಪಾಯೈಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ತಥಾ ಚಿರೇಣ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ಕೃಚ್ಛ್ರೈರುಪಾಯೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತು ಮಹದ್ಭಿಶ್ಚ ಚಿರೇಣ ಚ||" ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಷಲೇಪಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ, ಸಙ್ಕರೇ ಚ- ತತಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗಾತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವೇ ಸತಿ- ಯೋ ಗದ ಉಪ್ತನ್ನಃ, ಸೋಽಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತತಸ್ತಸ್ಮಾದುಕ್ತಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾದ್ಯಃ ಸಙ್ಕರೇ ದ್ವಿತ್ರಿವಿಪರ್ಯಯೇ ಸತಿ ಸ್ಥಿತಃ| ತಥಾ ಚ- ಯುವಾ ಆತುರಃ ಕಿನ್ತು ನ ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ| ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ವಾ ಕಿನ್ತು ರೋಗೋ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಃ| ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹೇ ಜಾತಃ ಕಿನ್ತು ವೃದ್ಧಃ| ಕದಾಚಿದ್ಯುವಾ ನ ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೋ ದೇಹಃ| ಏವಮನಯಾ ದಿಶಾ ಸರ್ವಮಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಶಸ್ತ್ರಾದೀತಿ| ಯೋ ಗದಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ, ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಯಶ್ಚ ಗದಸ್ತತಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣೇಭ್ಯೋ ಜಾತೇ ಸಙ್ಕರೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸೋಽಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ| ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸಹೈಕತ್ರಾವಸ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಕರಃ| ಯಥಾ-ಯುವಜತ್ವಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಜತ್ವೇನ| ಬಾಲಜತ್ವಸ್ಯ ವೃದ್ಧಜತ್ವೇನ ತು ಸಹಾನವಸ್ಥಾನಾನ್ನ ಸಙ್ಕರಃ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ಅಸ್ಯ ಚ ಸಙ್ಕರತ್ರೈವಿಧ್ಯಾತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್| ಅಲ್ಪವಿಪರ್ಯಯೇ ಸಙ್ಕರೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ, ತುಲ್ಯವಿಪರ್ಯಯೇ ಕೃಚ್ಛ್ರತರಃ, ಬಹುವಿಪರ್ಯಯೇ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಃ| ತಥಾ, ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಸಾಧನತ್ವಾತ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮ್| ಏತೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಸಙ್ಕರೇ ತಾರತಮ್ಯಂ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯಮ್|
Adhikarana ಯಾಪ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ (೩೨) · Śloka ೩೨
ಯಾಪ್ಯೋಽತ ಉಚ್ಯತೇ |
ಶೇಷತ್ವಾದಾಯುಷೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ||೩೨||
View original
याप्योऽत उच्यते |
शेषत्वादायुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद्विपर्यये||३२||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತತ್ವೇ ಸತ್ಯಾಯುಷೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಶೇಷತ್ವಾದಕ್ಷೀಣತ್ವಾನ್ಮಾರಯಿತುಮಸಮರ್ಥಃ, ಪಥ್ಯೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈರ್ಯಾಪ್ಯೋ ಯಾಪನೀಯಃ, ನಾಸೌ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಏತಾವಾನೇವಾಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಶೇಷೋ ಯದಾಯುಃಶೇಷತ್ವಂ, ಯಾಪ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಯುಃಶೇಷಮಾತ್ರಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಯದನ್ಯತ್ತತ್ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಂ ಪ್ರಾಯೇಣಾಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ| ಕಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಸತಿ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ| ಪಥ್ಯೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈರಭ್ಯಸನಮಭ್ಯಾಸಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕರಣಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವನಾದ್ಯಾಪ್ಯಃ| ಸ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಲ್ಪಂ ಸುಖಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೋಽಲ್ಪೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ದತ್ತ್ವಾಲ್ಪಂ ಸುಖಮಲ್ಪೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ಯಾತಿ ನಾಶೇಷತಾಂ ರೋಗಃ ಕರ್ಮಜೋ ನಿಯತಾಯುಷಃ| ಪ್ರಪತನ್ನಿವ ವಿಷ್ಕಮ್ಭೈರ್ಧಾರ್ಯತೇಽತ್ರಾತುರೋ ಹಿತೈಃ"|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಯಾಪ್ಯಂ ಲಕ್ಷತ್ವಾದಿತಿ| ತತ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಯೋ ಗದಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸ ಯಾಪ್ಯಃ| ನನ್ವೌಷಧೈರ್ನಿವರ್ತತೇ ಚೇತ್ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ನೋ ಚೇದಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ಕಿಮಿದಂ ತೃತೀಯಂ ಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ನಾಮೇತ್ಯತ ಆಹ-ಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಶೇಷತ್ವಾತ್, ಪಥ್ಯಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾಭ್ಯಾಸೋ ನಿತ್ಯಸೇವನಂ, ತಸ್ಮಾದ್ಯಚ್ಛೇಷತ್ವಂ ತತೋ ಯಾಪ್ಯಃ| ಶಿಷ್ಯತೇ ನಿವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ಕಾತ್ಸ್ನ್ರ್ಯೇನ ನ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸ ಚ ನಿಃಶೇಷಾನಿವರ್ತನಾನ್ನ ಸಾಧ್ಯ ಏವ, ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿವರ್ತನಾನ್ನಾಸಾಧ್ಯ ಏವ, ಕಿನ್ತು ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯಾಖ್ಯಃ| ಸ ಚ ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಯಾಪ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ಆ ಆಯುಷಃ, ಯಾವದಾಯುರಸ್ತಿ ತಾವದ್ಯಾಪ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨)- "ದತ್ತ್ವಾಲ್ಪಂ ಸುಖಮಲ್ಪೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ಯಾತಿ ನಾಶೇಷತಾಂ ರೋಗಃ ಕರ್ಮಜೋ ನಿಯತಾಯುಷಃ|| ಪ್ರಪತನ್ನಿವ ವಿಷ್ಕಮ್ಭೈರ್ಧಾರ್ಯತೇಽತ್ರಾತುರೋ ಹಿತೈಃ" ಇತಿ|
Adhikarana ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ (೩೩) · Śloka ೩೩
ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಉಚ್ಯತೇ ಅನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ಥಿತೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ|
ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃದ್ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟೋಽಕ್ಷನಾಶನಃ||೩೩||
View original
प्रत्याख्येय उच्यते अनुपक्रम एव स्यात्स्थितोऽत्यन्तविपर्यये|
औत्सुक्यमोहारतिकृद् दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः||३३||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ನ ವಿದ್ಯತ ಉಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರತೀಕಾರೋ ಯಸ್ಯ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮೋಽಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಕೋಽಸಾವನುಪಕ್ರಮಃ ? ಯೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಯೋ ಗದೋಽರ್ಥಾದ್ಯಾಪ್ಯಲಕ್ಷಣಾದವಶಿಷ್ಟಾಯುಃ ಶೇಷರೂಪಾದತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಪಥಾತಿಕ್ರಾನ್ತಃ, ಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾದಿಗಮ್ಭೀರಧಾತುಗತಃ, ಮರ್ಮಸನ್ಧಿಸಮಾಶ್ರಿತಃ, ಸೋಽನುಪಕ್ರಮ ಏವಾಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ, ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥೌತ್ಸುಕ್ಯಾದಿಕೃದಿತಿ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ಚ ಮೋಹಶ್ಚಾರತಿಶ್ಚ ತಾಃ ಕರೋತೀತ್ಯೌತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃತ್| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ವಿಷಯೋತ್ಕಣ್ಠಾ, ಮೋಹೋ- ವೈಚಿತ್ಯಂ ಚಿತ್ತನಾಶೋಽಜ್ಞಾನಮ್, ಅರತಿರಸುಖಂ ನ ಕುತ್ರಚಿದವಸ್ಥಿತಿಃ ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷ್ವನಿರ್ವೃತಿಶ್ಚೇತಸಃ, ಏತಾವತೋ ಯಃ ಕರೋತಿ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟ ಇತಿ| ದೃಷ್ಟಂ ರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಖ್ಯಾಪಕಂ ಚಿಹ್ನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟಃ, ದೃಷ್ಟಮರಣಖ್ಯಾಪಕಲಕ್ಷಣೋಽನುಪಕ್ರಮ ಏವ| ತಥಾಽಕ್ಷನಾಶನ ಇತಿ| ಅಕ್ಷಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಪಿ ನಾಶಯತಿ ಸೋಽಕ್ಷನಾಶನಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪರೋಧೀ ರೋಗೋಽನುಪಕ್ರಮೋ ಯಃ ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯವಿಘಾತಕೃತ್| ಏವಂ ಪುರಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾರಭೇತ| ಅನ್ಯಥಾಽವಶ್ಯಂ ಸ್ವಾರ್ಥಾದಿಹಾನಿಮವಾಪ್ನುಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ವ್ಯಾಧಿಂ ಪುರಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯೈವಮಾರಭೇತ ತತಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಯಶೋಹಾನಿಮನ್ಯಥಾ ಧ್ರುವಮಾಪ್ನುಯಾತ್" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಅಸಾಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಅನುಪಕ್ರಮ ಇತಿ| ಯೋ ಗದಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಯಶ್ಚ ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃತ್, ಯಶ್ಚ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟಃ-ದೃಷ್ಟಮರಣಚಿಹ್ನಃ, ಯಶ್ಚ ಅಕ್ಷನಾಶನಃ- ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವಿಘಾತೀ, ಸ ಚತುರ್ವಿಧೋಽನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್| ನಾಸ್ತ್ಯುಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರತೀಕಾರೋ ಯಸ್ಯೇತ್ಯನುಪಕ್ರಮಃ| ಏವಶಬ್ದೋ ಯಾಪ್ಯವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಃ| ಯಾಪ್ಯೋಽಪಿ ನಿಃಶೇಷಾನಿವರ್ತನಾದನುಪಕ್ರಮಃ, ಕಿನ್ತು ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿವರ್ತನಾತ್ಸೋಪಕ್ರಮೋಽಪಿ| ಅಯಂ ತ್ವನುಪಕ್ರಮ ಏವ|| ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ರೌಷಧಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಮ್|
Adhikarana ಅನುಪಕ್ರಮಣೀಯಾತುರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೩೪-೩೫) · Śloka ೩೫
ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೋಽಪ್ಯಾತುರೋ ನೋಪಕ್ರಮಣೀಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ ತ್ಯಜೇದಾರ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಂ ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ ದ್ವಿಷಮ್|
ಹೀನೋಪಕರಣಂ ವ್ಯಗ್ರಮವಿಧೇಯಂ ಗತಾಯುಷಮ್||೩೪||
ಚಣ್ಡಂ ಶೋಕಾತುರಂ ಭೀರುಂ ಕೃತಘ್ನಂ ವೈದ್ಯಮಾನಿನಮ್|
|೩೫|
View original
साध्यलक्षणयुक्तोऽप्यातुरो नोपक्रमणीय इति दर्शयति त्यजेदार्तं भिषग्भूपैर्द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम्|
हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||३४||
चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्|
|३५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಏವಂವಿಧಮಾರ್ತಮಾತುರಮುಪಕ್ರಮ್ಯಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್ಪರಿಹರೇತ್| ಭಿಷಗ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಂ- ಭಿಷಗ್ಭಿಸ್ತಥಾ ಭೂಪೈ ರಾಜಭಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟಮ್, ವೈದ್ಯಾ ರಾಜಾನಶ್ಚ ಯಂ ದ್ವಿಷನ್ತಿ| ತಥಾ, ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ-ಶತ್ರುಂ, ಭಿಷಗ್ಭೂಪಾನ್ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ದ್ವಿಷ್ಟಂ-ಶತ್ರುಂ ಚಾತ್ಮನಃ| ಹೀನೋಪಕರಣಮಿತಿ ಉಪಕರಣವಿಕಲಂ ಹೀನಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಮ್| ವ್ಯಗ್ರಂ- ಕಾರ್ಯಬಹುಲಮನ್ಯಕಾರ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಣಂ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಾಸಕ್ತಚೇತಸಮ್| ಅವಿಧೇಯಂ- ಭಿಷಜಃ, ತದಾಜ್ಞಾಂ ಯೋ ನ ಕರೋತಿ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಗತಾಯುಷಂ- ಪರಿಕ್ಷೀಣಜೀವಿತಮ್| ಚಣ್ಡಂ- ಸಹಸಾಪಕಾರಕರಣಬುದ್ಧಿಂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾಣಮ್| ಶೋಕಾತುರಂ- ಸ್ತ್ರ್ಯಾದಿವಿರಹೋತ್ಥೇನ ಶೋಕೇನ ಶುಚಾರ್ತಮ್| ಭೀರುಂ- ಸಭಯಮ್| ಕೃತಘ್ನಂ- ಯಃ ಕೃತೋಪಕಾರೋಽಪ್ಯಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ| ವೈದ್ಯಮಾನಿನಂ- ಅವೈದ್ಯೋಽಪಿ ಯೋ ವೈದ್ಯಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ವಮತೇನೈವೌಷಧಂ ಕರೋತಿ ಮೂಢಃ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಆತುರವಿಶೇಷೇಽಪ್ಯೌಷಧಂ ನಿಷೇಧತಿ-ತ್ಯಜೇದಿತಿ| ಭಿಷತ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಮಾರ್ತಂ ರೋಗಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಭಿಷಜಶ್ಚ ಭೂಪಾಶ್ಚ ಭಿಷಗ್ಭೂಪಾಃ, ತೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಮ್-ತೇ ಯಂ ದ್ವಿಷನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ-ಭಿಷಗ್ಭೂಪಾನ್ ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ| ದ್ವಿಷಮಾತ್ಮಾನಂ ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ| ಹೀನೋಪಕರಣಂ-ಔಷಧಸಾಮಗ್ರೀರಹಿತಮ್| ವ್ಯಗ್ರಂ-ಕಾರ್ಯಾನ್ತರವ್ಯಾಕುಲಮ್| ಅವಿಧೇಯಂ-ವೈದ್ಯಸ್ಯಾನಧೀನಮ್| ಗತಾಯುಷಮುತ್ಪನ್ನಸ್ಥಾಯಿರಿಷ್ಟಮ್| ಭೀರುಂ-ವ್ಯಾಪದ್ಭಯಾತ್ ತ್ಯಕ್ತೌಷಧಮ್| ಕೃತಘ್ನಮುಪಕಾರೇಽಪ್ಯಪಕಾರಿಣಮ್| ವೈದ್ಯಮಾನಿನಂ-ಅವೈದ್ಯೋಽಪಿ ಯ ಆತ್ಮಾನಂ ವೈದ್ಯಂ ಮನ್ಯತೇ| ಏಷಾಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪ್ಯೌಷಧಂ ನ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್|
Adhikarana ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಾನ್ತರ್ಗತಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೩೫-೩೯) · Śloka ೩೯
ಏವಂ ಚ ಪ್ರಥಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಸಕಲತನ್ತ್ರಾರ್ಣವಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್|
ಅನನ್ತರಂ ಸುಖಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ |
ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂ ಚಾತೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇಽಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೩೫||
ಆಯುಷ್ಕಾಮದಿನರ್ತ್ವೀಹಾರೋಗಾನುತ್ಪಾದನದ್ರವಾಃ|
ಅನ್ನಜ್ಞಾನಾನ್ನಸಂರಕ್ಷಾಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯರಸಾಶ್ರಯಾಃ||೩೬||
ದೋಷಾದಿಜ್ಞಾನತದ್ಭೇದತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ|
ಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದರೇಕಾಸ್ಥಾಪನನಾವನಮ್||೩೭||
ಧೂಮಗಣ್ಡೂಷದೃಕ್ಸೇಕತೃಪ್ತಿಯನ್ತ್ರಕಶಸ್ತ್ರಕಮ್|
ಶಿರಾವಿಧಿಃ ಶಲ್ಯವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಿಕೌ||೩೮||
ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಿಮೇಽಧ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್|೩೯|
View original
एवं च प्रथमेऽध्याये सकलतन्त्रार्णवस्य तात्पर्यं व्याख्यातम्|
अनन्तरं सुखस्मरणार्थमध्यायसङ्ग्रहं विवक्षुरिदमाह |
तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः||३५||
आयुष्कामदिनर्त्वीहारोगानुत्पादनद्रवाः|
अन्नज्ञानान्नसंरक्षामात्राद्रव्यरसाश्रयाः||३६||
दोषादिज्ञानतद्भेदतच्चिकित्साद्युपक्रमाः|
शुद्ध्यादिस्नेहनस्वेदरेकास्थापननावनम्||३७||
धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रकशस्त्रकम्|
शिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मिकौ||३८||
सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत्|३९|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅಸ್ಯ- ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಾಖ್ಯಸ್ಯ, ತನ್ತ್ರಸ್ಯ- ತನ್ತ್ರ್ಯನ್ತೇ ಧಾರ್ಯನ್ತೇಽನೇನಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಮ್ ತಸ್ಯ, ಅಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ- ಅಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಏಕತ್ರ ರಾಶೀಕರಣಮ್, ಅತಃ ಪರಂ- ಅಸ್ಮಾದೂರ್ಧ್ವಮ್, ಸುಖಸ್ಮರಣಾಯ ಮಯಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸ೦-ಇಮೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾಃ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್| ಆಯುಷ್ಕಾಮಶ್ಚ ದಿನರ್ತ್ವೀಹೇ ಚ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನಂ ಚ ದ್ರವಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಈಹಾ ಚರ್ಯಾ ಚೇಷ್ಟೇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತೇನ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋ ದಿನಚರ್ಯಾ ಋತುಚರ್ಯಾ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽನ್ನಸಂರಕ್ಷಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ರಸಭೇದೀಯೋ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ದೋಷಭೇದೀಯೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ ಶೋಧನಾದಿಗಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಿಃ ಸ್ವೇದವಿಧಿರ್ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರ್ಬಸ್ತಿವಿಧಿರ್ನಸ್ಯವಿಧಿರ್ಧೂಮವಿಧಿರ್ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿ ರಾಶ್ಚೋತನಾಞ್ಜನವಿಧಿಸ್ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕವಿಧಿರ್ಯನ್ತ್ರವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರವಿಧಿಃ ಶಿರಾವ್ಯಧವಿಧಿಃ ಶಲ್ಯಾಹರಣವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಃ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಃ| ಸೂಚನಾತ್ಸೂತ್ರಮ್, ಸೂಚ್ಯತೇಽನೇನ ಸಕಲತನ್ತ್ರಾರ್ಥ ಇತಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್, ಸಕಲಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಿರಃಸ್ಥಾನೀಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಇತ್ಯೇಷ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರಃ ಸಾಮಾನ್ಯಸಂಕ್ಷೇಪಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ, ಏತಾವಾನೇವಾರ್ಥೋಽಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಹಿ ಜ್ಞಾತೇ ಶಾಸ್ತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಹಿ ಕೇಚಿದರ್ಥಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ಕೇಚಿದನೂದ್ಯನ್ತೇ, ಕೇಚಿತ್ಪ್ರಸ್ತುತಸಿಧ್ಯರ್ಥಂ ಅಪ್ರಸ್ತುತಾ ಅಪ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಶಾಸ್ತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯಜ್ಞಸ್ತು ವಿಧೇಯಾದೀನ್ವಿವಿಚ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ಸುಖೇನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹೋಽಪಿ ಸುಖಗ್ರಹಣೋಪಾಯಃ| ತೇನಾಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ತನ್ತ್ರಸ್ಯೇತಿ| ಅತಃಪರಂ-ಸಙ್ಗ್ರಹಾನನ್ತರಮ್| ಆ೦ ರ೦- ಅಧ್ಯಾಯಾನ್ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ-ಆಯುಷ್ಕಾಮೇತಿ| ತತ್ರ ಆಯುಷ್ಕಾಮಾದಯಸ್ತ್ರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾಃ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್|
Adhikarana ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೩೯-೪೦) · Śloka ೪೦
ಅಧುನಾ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ|
ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿತದ್ವ್ಯಾಪದಙ್ಗಮರ್ಮವಿಭಾಗಿಕಮ್||೩೯||
ವಿಕೃತಿರ್ದೂತಜಂ ಷಷ್ಠಮ್|೪೦|
View original
अधुना शारीरमुच्यते शारीरमुच्यते|
गर्भावक्रान्तितद्व्यापदङ्गमर्मविभागिकम्||३९||
विकृतिर्दूतजं षष्ठम्|४०|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಶಾರೀರಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಕಿಂಸ್ಥಾನಮಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತೇ ? ತಾನಾಹ| ತತ್ರ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಮ್| ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್ ತದ್ವ್ಯಾಪತ್ , ತಸ್ಯೇತಿ ಗರ್ಭಪರಾಮರ್ಶಃ, ಗರ್ಭವ್ಯಾಪಚ್ಛಾರೀರಮ್| ಅಙ್ಗವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಮ್| ಮರ್ಮವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಮ್| ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಶಾರೀರಮ್| ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಶಾರೀರಮ್| ಏವಮೇತೇ ಷಡಧ್ಯಾಯಾಃ, ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾದಯಃ ಷಟ್, ಶಾರೀರಮ್|
Adhikarana ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೪೦-೪೧) · Śloka ೪೧
ನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ ನಿದಾನಂ ಸಾರ್ವರೋಗಿಕಮ್|
ಜ್ವರಾಸೃಕ್ಶ್ವಾಸಯಕ್ಷ್ಮಾದಿಮದಾದ್ಯರ್ಶೋತಿಸಾರಿಣಾಮ್||೪೦||
ಮೂತ್ರಾಘಾತಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯಾದ್ಯುದರಸ್ಯ ಚ|
ಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠಾನಿಲಾರ್ತಾನಾಂ ವಾತಾಸ್ರಸ್ಯ ಚ ಷೋಡಶ||೪೧||
View original
निदानमुच्यते निदानं सार्वरोगिकम्|
ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादिमदाद्यर्शोतिसारिणाम्||४०||
मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च|
पाण्डुकुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षोडश||४१||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮ್| ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಮ್| ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾನಿದಾನಮ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿದಾನಮ್| ಅರ್ಶೋನಿದಾನಮ್| ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಮ್| ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮ್| ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್| ಉದರನಿದಾನಮ್| ಪಾಣ್ಡುಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಕುಷ್ಠಶ್ವಿತ್ರಕೃಮಿನಿದಾನಮ್| ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್| ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಮ್| ಇತ್ಯೇವಂ ಷೋಡಶಾಧ್ಯಾಯಾಃ, ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಾದಯಃ ಷೋಡಶ, ನಿದಾನಮ್|
Adhikarana ಚಿಕಿಸ್ತಿತಸ್ಥನಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೪೨-೪೪) · Śloka ೪೪
ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಜ್ವರೇ ರಕ್ತೇ ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ|
ವಮೌ ಮದಾತ್ಯಯೇಽರ್ಶಃಸು, ವಿಶಿ ದ್ವೌ, ದ್ವೌ ಚ ಮೂತ್ರಿತೇ||೪೨||
ವಿದ್ರಧೌ ಗುಲ್ಮಜಠರಪಾಣ್ಡುಶೋಫವಿಸರ್ಪಿಷು|
ಕುಷ್ಠಶ್ವಿತ್ರಾನಿಲವ್ಯಾಧಿವಾತಾಸ್ರೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೪೩||
ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಿಮೇಽಧ್ಯಾಯಾಃ|೪೪|
View original
चिकित्सितमुच्यते चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि|
वमौ मदात्ययेऽर्शःसु, विशि द्वौ, द्वौ च मूत्रिते||४२||
विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु|
कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्||४३||
द्वाविंशतिरिमेऽध्यायाः|४४|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಂ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಧ್ಯಾಯಾಃ| ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಅತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಉದರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಯಥುಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಿತ್ರಕೃಮಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಇಮೇ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಧ್ಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದಯೋ ದ್ವಾವಿಂಶತಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|
Adhikarana ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥನಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೪೪-೪೫) · Śloka ೪೫
ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿರತಃ ಪರಮ್|
ಕಲ್ಪೋ ವಮೇರ್ವಿರೇಕಸ್ಯ ತತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪನಾ||೪೪||
ಸಿದ್ಧಿರ್ಬಸ್ತ್ಯಾಪದಾಂ ಷಷ್ಠೋ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಃ|
|೪೫|
View original
कल्पसिद्धिरतः परम्|
कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना||४४||
सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो द्रव्यकल्पः|
|४५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮ್| ಅತ್ರ ಕಲ್ಪೇ ವಮನಕಲ್ಪಃ| ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಃ| ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಃ| ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪಃ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಃ| ಷಷ್ಠೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಪಃ| ಇತ್ಯೇವಂ ಷಡಧ್ಯಾಯಾಃ, ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦ - ವಮನಕಲ್ಪಾದಯಃ ಷಟ್, ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮ್|
Adhikarana ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಾಧ್ಯಾಯಾಃ (೧) · Śloka ೧
ಅತ ಉತ್ತರಮ್|
ಬಾಲೋಪಚಾರೇ ತದ್ವ್ಯಾಧೌ ತದ್ಗ್ರಹೇ, ದ್ವೌ ಚ ಭೂತಗೇ||೪೫||
ಜನ್ಮಾದೇಽಥ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶೇ, ದ್ವೌ ದ್ವೌ ವರ್ತ್ಮಸು ಸನ್ಧಿಷು|
ದೃಕ್ತಮೋಲಿಙ್ಗನಾಶೇಷು ತ್ರಯೋ, ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಚ ಸರ್ವಗೇ||೪೬||
ಕರ್ಣನಾಸಾಮುಖಶಿರೋವ್ರಣೇ, ಭಙ್ಗೇ ಭಗನ್ದರೇ|
ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೌ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗೇಷು ಗುಹ್ಯರೋಗೇ ಪೃಥಗ್ದ್ವಯಮ್||೪೭||
ವಿಷೇ ಭುಜಙ್ಗೇ ಕೀಟೇಷು ಮೂಷಕೇಷು ರಸಾಯನೇ|
ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽನಪತ್ಯಾನಾಮಧ್ಯಾಯೋ ಬೀಜಪೋಷಣಃ||೪೮||
ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಶತಂ ವಿಂಶಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈರುದೀರಿತಮ್|
೪೮ ೧/೨|
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||
View original
अत उत्तरम्|
बालोपचारे तद्व्याधौ तद्ग्रहे, द्वौ च भूतगे||४५||
जन्मादेऽथ स्मृतिभ्रंशे, द्वौ द्वौ वर्त्मसु सन्धिषु|
दृक्तमोलिङ्गनाशेषु त्रयो, द्वौ द्वौ च सर्वगे||४६||
कर्णनासामुखशिरोव्रणे, भङ्गे भगन्दरे|
ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्||४७||
विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने|
चत्वारिंशोऽनपत्यानामध्यायो बीजपोषणः||४८||
इत्यध्यायशतं विंशं षड्भिः स्थानैरुदीरितम्|
४८ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुवाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅತ ಉತ್ತರಂ, ಅತೋಽಸ್ಮಾತ್ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಮ್| ಬಾಲೋಪಚರಣೀಯಃ| ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಬಾಲಗ್ರಹಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭೂತವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಭೂತಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಉನ್ಮಾದಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸನ್ಧಿಸಿತಾಸಿತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತಿಮಿರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಲಿಙ್ಗನಾಶಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕರ್ಣರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಕರ್ಣರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ನಾಸಾರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಮುಖರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಮುಖರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವ್ರಣವಿಜ್ಞಾನೀಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಗುಹ್ಯರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸರ್ವವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕೀಟಲೂತಾದಿವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಮೂಷಿಕಾಲರ್ಕವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ರಸಾಯನಾಧ್ಯಾಯಃ| ವಾಜೀಕರಣಾಧ್ಯಾಯ ಇತಿ| ಏವಮೇತೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಮ್| ತದಿತಿ ಬಾಲಸ್ಯ ಪರಾಮರ್ಶಃ| ದ್ವೌ ದ್ವಾವಿತಿ ವರ್ತ್ಮನಿ ದ್ವೌ, ಸನ್ಧೌ ದ್ವೌ, ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ| ತ್ರಯ ಇತಿ ದೃಕ್ತಮೋಲಿಙ್ಗನಾಶೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕೈಕಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಕ್ಷುದ್ರರೋಗಗುಹ್ಯರೋಗೇಷು ಪೃಥಗ್ದ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ| ಅನಪತ್ಯಾನಾಮಪ್ರಜಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಬೀಜಪೋಷಣಃ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿಹೇತುರಿತಿ| ಇತ್ಯೇವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈಃ ಸೂತ್ರಶಾರೀರನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಾಕಲ್ಪಸಿದ್ಧ್ಯುತ್ತರತನ್ತ್ರೈರುದೀರಿತಮಿತಿ ಭದ್ರಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಥಮಃ|| ೧||
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦- ಬಾಲೋಪಚರಣೀಯಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್, ಉತ್ತರಮ್| ಆ೦ ರ೦- ಇತಿ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈರ್ವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಮಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಉಕ್ತಮ್| ಅತ್ರಾಯುಷ್ಕಾಮರೋಗಾನುತ್ಪಾದನದ್ರವಾದಿಶಬ್ದಾಃ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯದ್ಗವದ್ಗವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದಿಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ಲಕ್ಷಕಾಃ| ದಿನರ್ತ್ವೀಹಾದಿಶಬ್ದಾಃ ದಿನಚರ್ಯರ್ತುಚರ್ಯಾದಿಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ವಾಚಕಾಃ| ಶುದ್ಧ್ಯಾದಯಃ-ಶೋಧನಾದಿದ್ರವ್ಯಗಣಾಃ| ದೃಕ್ಸೇಕಃ-ಆಶ್ಚೋತನಮ್| ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಿಕ ಏಕೋಽಧ್ಯಾಯಃ| ಮದಾದಯೋ-ಮದಾತ್ಯಯಾದಯಃ| ವಿಶಿ-ವಿಡ್ರೋಗಯೋರತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯೋಃ| ಮೂತ್ರಿತೇ-ಮೂತ್ರರೋಗಯೋಃ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರ (ಮೂತ್ರಾಘಾತ) ಪ್ರಮೇಹಯೋಃ| ಭೂತಗೇ-ಭೂತವಿಜ್ಞಾನೀಯತತ್ಪ್ರತಿಷೇಧಯೋಃ| ವರ್ತ್ಮಸು-ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಯೋಃ| ಸನ್ಧಿಷು-ಸನ್ಧಿಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಯೋಃ| ದೃಗಾದಿಷು ತ್ರಯಃ, ನ ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ಸರ್ವಗಾದಿಷು ಷಟ್ಸು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೌ, ವಿಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಭೇದಾತ್, ವ್ರಣೇ ತು ವ್ರಣಸದ್ಯೋವ್ರಣಭೇದಾತ್| ಸರ್ವಗೇ-ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗೇ| ಭಙ್ಗೇ-ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗೇ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಪ್ರಭೃತಿಷು ತ್ರಿಷು ಪೃಥಕ್ ದ್ವಯಂ, ವಿಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷೇಧಭೇದಾತ್| ಅನಪತ್ಯಾನಾಂ ಬೀಜಪೋಷಣೋ-ವಾಜೀಕರಣಮ್| ವಿಂಶಂವಿಂಶತ್ಯುತ್ತರಮ್| ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಅಧ್ಯಾಯ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಃ|| ೧||