Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జ్వరచికిత్సితాదనంతరం రక్తపిత్తచికిత్సితముచ్యతే| యతో మహేశ్వరస్య లలాటాజ్జ్వరో బభూవ, తత్సంతాపాద్రక్తపిత్తమిత్యుక్తం| అతో రక్తపిత్తచికిత్సితస్యైవారంభో యుక్తః| తథా, నిదానే యద్విశేషేణ నోక్తం తదిహ విశేషేణ స్పష్టం కృత్వా నిదానాభిప్రాయమపి భణ్యతే, రక్తపిత్తస్య క్షిప్రకారిత్వాత్|
Adhikarana రక్తపిత్తచికిత్సితాఽధ్యాయః రక్తపిత్తస్య సాధ్యత్వం (౨-౧) · Śloka ౧
అథాతో రక్తపైత్తచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఊర్ధ్వగం బలినోఽవేగమేకదోషానుగం నవం| రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధయేన్నిరుపద్రవం||1||
अथातो रक्तपैत्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुख़े काले साधयेन्निरुपद्रवम्||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలినో-బలవతః పుంసో న స్త్రియాః, యదుత్పన్నమూర్ధ్వగం రక్తపిత్తం తత్సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| తథా యదేవోర్ధ్వగమవేగం-అవేగవత్, తథైకో దోషః-కఫాఖ్యః, అనుగః-అనుబలో, యస్య తదేకదోషానుగం| నిదానేఽప్యుక్తం (హృ.ని.అ.3/8)-"ఊర్ధ్వం సాధ్యం కపాద్యస్మాత్" ఇతి| తథా నవం-అచిరోత్పన్నం, తథా యత్సుఖే కాలే- తద్వ్యాధిప్రతిపక్షభూతే హేమంతే శిశిరే వా జాతం, తథా యన్నిరుపద్రవం-వికృతవిజ్ఞానీయాధ్యాధ్యాయోక్తైః (హృ.శా.అ.5/74)" రక్తపిత్తంభృశం రక్తం" ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టైరుపద్రవై రహితం| అతో లక్షణాద్యద్విపర్యయలక్షణమూర్ధ్వగమపి రక్తపిత్తం తదర్థాదసాధ్యం యాప్యం వా స్యాదితి గమ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ రక్తపిత్తచికిత్సితం| తత్ర సాధ్యమాహఊర్ధ్వగమితి| అవోగం-వేగబాహుల్యరహితం| సుఖే-హేమంతాదౌ|
Adhikarana రక్తపిత్తస్య యాప్యత్వం (౨) · Śloka ౨
అధోగం యాప్యయేద్రక్తం యచ్చదోషద్వయానుగం| శాంతం శాంతం పునః కుప్యన్మార్గాన్మార్గాంతరం చ యత్||2||
अधोगं याप्ययेद्रक्तम् यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధోగం రక్తపిత్తమూర్ధ్వగరక్తపిత్తోక్తైకదోషానుగాదివిశేషణవిషిష్టమపి యాపయేత్| యచ్చ దోషద్వయానుగం-వాతకఫాభ్యాం హీనబలాభ్యామనుగతమూర్ధ్వగమపి, తచ్చ యాపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యాప్యమాహ-అధోగమితి, శాంతం శాంతమితి చ| యత్-గచ్ఛ్త్, ఇణ్ గతౌ|
Adhikarana రక్తపిత్తస్య అసాధ్యత్వం (౩) · Śloka ౩
అతిప్రవృత్తం మందాగ్నేస్త్రిదోషం ద్విపథం త్యజేత్| |3|
अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्| |३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాంతం శాంతం-అతిశయేన శాంతం, పునః కుప్యత్-కోపం గచ్ఛత్, ఊర్ధ్వగమేకదోషానుగమధోగం వా త్యజేత్| అథ మార్గాత్-ఊర్ధ్వాత్ నాసాక్షికర్ణాస్యలక్షణాత్, మార్గాంతరం-గుదమేఢ్రలక్షణం, యత్-గచ్ఛ్హత్, ఏవం యత్ప్రవృత్తం తచ్చ త్యజేత్| యదితి ఇణః శతరి ఇణో యణితి యాదేశే యదితి రూపం| తథా అతిప్రవృత్తమూర్ధ్వమార్గాధోమార్గాద్వా యద్రక్తపిత్తం తత్త్యజేత్, రక్తస్య ప్రాణాయతనత్వాత్| ఉక్తం చ-"జీవితం ప్రాణినాం తత్ర రక్తే తిష్ఠతి తిష్ఠతి|" ఇతి| తథా, మందాగ్నేర్యత్ప్రవృత్తమధోగమూర్ధ్వగం వ తదపి విరుద్ధోపక్రమత్వాత్త్యజేత్| తథా హి,-మందాగ్నేః కటుకామ్లోష్ణరూక్షతీక్ష్ణాద్యౌషధమగ్నిసంధుక్షణం యత్తద్ధితం, రక్తపిత్తే చాతో విపరీతప్రాయం యత్తత్పథ్యం| తథా, త్రిదోషమూర్ధ్వగమధోగం వా తదపి త్యజేత్, విషమత్వాత్| యతో న తద్వమనవిషయం భవతుమర్హతి నాపి విరేచనవిషయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అసాధ్యమాహ-అతిప్రవృత్తమితి| యత్రానుబంధ్యపి పిత్తం తద్ధి (ంత్రి) దోషజం| యత్ర తు జనకమేవ తద్ద్విదోష [ జ ] మేకదోషం (ష)[జం] వా| నిదానోక్తానామపి సాధ్యాదీనాం పునరుక్తిరపరిపూర్ణపూరణాయ| తత్ర సాధ్యత్వే యుక్తిరుక్తా, ఇహ తు లక్షణమితి వా, పూర్వాచార్యాతివిప్రకీర్ణోక్తిప్రదర్శనం వా|
Adhikarana లంఘనీయబృంహణీయశోధనీయశమనీయవిభాగః (౩-౪) · Śloka ౪
| జ్ఞాత్వా నిదానమయనం మలావనుబలౌ బలం||3|| దేశకాలాద్యవస్థాం చ రక్తపిత్తే ప్రయోజయేత్| లంఘనం బృంహణం వాఽఽదౌ శోధనం శమనం తథా||4||
| ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्||३|| देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ शोधनं शमनं तथा||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిదానాది జ్ఞాత్వాఽనంతరం రక్తపిత్తే-ఊర్ధ్వగేఽధోగే వా, ఆదౌ-ప్రథమత ఏవ, లంఘనం ప్రయోజయేత్, అథవా బృంహణం, అథవా శోధనం శమనం వా| తత్ర నిదానం-తీక్ష్ణోష్ణకట్వమ్లాదిసేవనం, ఏతజ్జ్ఞానం హి తన్నిదానవర్జన ఉపయుజ్యతే| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.24)-"యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్|" ఇతి| అయనం-ఊర్ధ్వాఘోలక్షణం జ్ఞాత్వా| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.8)- "రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే| లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిర్భ్యాం క్షారముత్పలనాలజం||" ఇతి| తథా (శ్లో.47)- "గుదాగమే విశేషేణ శోణితే వస్తిరిష్యతే|" ఇత్యాది| తథా, పిత్తాఖ్యస్య మలస్యాత్ర మూలభూతత్వాత్సామర్థ్యాత్ మలౌ-వాతకఫాఖ్యౌ, అనుబలౌ జ్ఞాత్వా చికిత్సావిశేషం ప్రయోజయేత్| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.36)-"రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః| యుంజయాచ్ఛాగం" ఇత్యాది| తథా, బలం జ్ఞాత్వా| యతో వక్ష్యతి (శ్లో. 13)- "యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం|" ఇతి| దేశో-ద్వివిధః శారీరో భూమిదేశశ్చ| తత్ర శారీరో-ముఖనాసాద్యవయవరూపః| ఊర్ధ్వగే హి రక్తపిత్తే సత్యపి నాసాప్రవృత్తే విశేషేణాన్యదౌషధమన్యప్రవృత్తేఽన్యత్| తథా, అధోగే రక్తపిత్తే సత్యపి గుదప్రవృత్తేఽన్యదౌషధం మేఢ్రప్రవృత్తే చాన్యత్| భూమిదేశశ్చ-త్రివిధోవ్యాఖ్యాతో జాంగలానూపసాధారణభేదేన| తత్ర జాంగలేఽన్యధౌషధమనూపేఽన్యత్ సాధారణే చాన్యత్| కాలో-ముహూర్తాదిః శీతోష్ణవర్షలక్షణ ఆవస్థికశ్చ| తథా చ శీతే కాలేఽన్యాదృసమౌషధమన్యస్మిన్ కాలేఽన్యాదృషమౌషధం రక్తపిత్తే| ఆదిగ్రహణేనానలాహా రసత్త్వసాత్మ్యవయఃప్రకృతిప్రభృతయో గృహ్యంతే| అవస్థాం చ జ్ఞాత్వా అవస్థావశాత్, రక్తపిత్తస్య హ్యవస్థావిశేషేణాన్యదౌషధం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- లంఘనీయబృంహణీయశోధనీయశమనీయ విభాగమాహ-జ్ఞాత్వేతి| తత్ర నిదానజ్ఞానాత్ బృంహణోత్థే లంఘనం లంఘనోత్థే బృంహణం| అయనజ్ఞానాత్ ఊర్ధ్వగే లంఘనమధోగే బృంహణం| అనుబలమలజ్ఞానాత్ కఫే లంఘనం వాతే బృంహణం| బలజ్ఞానాత్ సంపూర్ణే బలే లంఘనమల్పే బృంహణం| దేశజ్ఞానాత్ అనూపే లంఘనం జాంగలే బృంహణం| కాలజ్ఞానాత్ విసర్గే లంఘనమాదానే బృంహణం| ఆదిశబ్దాత్ యౌవనే లంఘనం వార్ధకే బృంహణమిత్యాది| అవస్థాజ్ఞానాత్ అపక్వే లంఘనం పక్వే బృంహణం| పూర్వం శమనశోధనవిభాగో జ్ఞేయః| ఆదౌగ్రహణాత్ లంఘనానంతరం బృంహణం బృంహణానంతరం లంఘనం చ కార్యం|
Adhikarana శోధ్యత్వేఽపి లంఘనశామ్యబృంహణశామ్యవిభాగః (౫-౬) · Śloka ౬
సంతర్పణోత్థం బలినో బహూదోషస్య సాధయేత్| ఊర్ధ్వభాగం విరేకేణ వమనేన త్వధోగతం||5|| శమనైర్బృంహణైశ్చాన్యల్లంఘ్య బృంహ్యానవేక్ష్య చ| |6|
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहूदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्||५|| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्य बृंह्यानवेक्ष्य च| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంతర్పణోత్థం బలినో బహుదోషస్య నరస్య రక్తపిత్తమూర్ధ్వగం విరేకేణ సాధయేత్, అధోగతం తు వమనేన సాధయేత్| అన్యతపతర్పణోత్థం రక్తపిత్తం దుర్బలస్యాల్పదోషస్యోర్ధ్వగం శమనైరధోగం బృంహణైరుపాచరేత్| బృంహణైర్వా శమనైః| న చేదం చికిత్సితం నిరపేక్షం యుఞీతేత్యాహ-లంఘ్యబృంహ్యానవేక్ష్య చేతి| లంఘనాదుత్పన్నమధోగమపి శమనైరుపాచరేత్| బృంహణాదుత్పన్నమూర్ధ్వగమపి లఙ్హ్ఘనైరుపాచరేదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధ్యత్వేఽపి వమ్యవిరేచ్యవిభాగమాహ-సంతర్పణోత్థమితి| అధోగే వమనం| ఊర్ధ్వగే విరేచనం| సంతర్పణోత్థం ఇత్యత్ర ఉభయత్ర తుల్యం| శామ్యత్వేఽపి లంఘనశామ్యబృంహణశామ్యవిభాగమాహ- శమనైర్బృంహణైశ్చేతి| అన్యత్- అపతర్పణోత్థమల్పబలస్య చాల్పదోషస్యచ| ఊర్ధ్వగం లంఘనశమనైస్తథా లంఘ్యే పురుషే సంతర్పణోత్థత్వాదిత్రయే సత్యపి బృంహణం| బృంహ్యే పురుషే అతర్పణోత్థత్వాదిత్రయే సత్యపి లంఘనం|
Adhikarana శమనౌషధం (౬-౭) · Śloka ౭
| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే శమనౌ రసౌ తిక్తకషాయకౌ||6|| ఉపవాసశ్చ నిఃశుంఠీషడంగోదకపాయినః| |7|
| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ||६|| उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| |७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే రక్తపిత్తే శుంఠీరహితం షడంగోదకం పిబతః పుంసస్తిక్తకషాయౌ రసౌ శమనం| తథా, ఉపవాసః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శమనమాహ-ఊర్ధ్వం ప్రవృత్త ఇతి| షడంగోదకం-"ఘనచందనశుంఠ్యంబుపర్పటోశీరసాధితం|" (హృ. చి. అ. 1/15) ఇతి జ్వరోక్తం, తచ్చాత్ర శుంఠీం వినా కార్యం|
Adhikarana బృంహణౌషధం (౭) · Śloka ౭
| అధోగే రక్తపిత్తే తు బృంహణౌ మధురో రసః||7||
| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणौ मधुरो रसः||७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధోగే తు రక్తపిత్తే బృంహణో మధురో రసో హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బౄంహణమాహ-అధోగే రక్తపిత్త ఇతి|
Adhikarana ఊర్ధ్వగాధోగయోః పథ్యవిభాగః (౮) · Śloka ౮
ఊర్ధ్వగే తర్పణం యోజ్యం ప్రాక్ చ పేయా త్వధోగతే| |8|
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्वधोगते| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే ప్రాక్-పూర్వం, తర్పణం యోజ్యం, తథాసాత్మ్యత్వాత్| ఏవమధోగే రక్తపిత్తే ప్రాక్ పేయా యోజ్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఊర్ధ్వగాధోగయోః పథ్యవిభాగమాహ్న-ఊర్ధ్వగే తర్పణమితి| ఊర్ధ్వగే ప్రాక్ తర్పణం పథ్యం, అధోగే తు పేయా శేషం జ్వరవత్|
Adhikarana అశుద్ధరక్తస్య స్తంభననిషేధః శుద్ధరక్తస్య స్తంభనం (౮-౯) · Śloka ౯
| ఆశ్నతో బలినోఽశుద్ధం న ధార్యం తద్ధి రోగకృత్||8|| ధారయేదన్యథా శీఘ్రమగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి తత్| |9|
| आश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्||८|| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలినో నరస్యాశ్నతో రక్తమశుద్ధం-దుష్టం, న ధార్యం-న స్తంభనీయం| తద్ధి ఘృతం సిరావ్యధవిధ్యుక్తాన్ విసర్పవిద్రధిప్లీహాదీన్ రోగాన్ కరోతి| అన్యథా-విధివిపర్యయే సతి దుర్బలస్యాభోజనస్య చ, శీఘ్రం ధారయేత్| యస్మాదగ్నివచ్ఛీఘ్రం మరణకారి తత్-రక్తమస్తంభితం, స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అశుద్ధస్య రక్తస్య స్తంభనం నిషేధతి-అశ్నత ఇతి| శుద్ధస్య స్తంభనం విధత్తే-ధారయేదితి| అన్యథా-శుద్ధత్వే, బలాశనయోరల్పయోరశుద్ధత్వేఽపి| తత్-అస్తంభితం రక్తం|
Adhikarana విరేచనౌషధం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| త్రివృచ్ఛ్యామాకషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరం||9|| సాధయేద్విధివల్లేహం లిహ్యాత్పాణితలం తతః| |10|
| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्||९|| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృతా-శుక్లగోపీత్యుచ్యతే| శ్మామా-మాలవికా త్రివృదుచ్యతే| తయోః కషాయేణ తథా తయోరేవ [కల్కేన] మాత్రామాశ్రిత్యైతదుక్తం| అత్ర చ కంటకారికాలేహవత్ (హృ.చి.అ.3/62) క్వాథకల్కశర్కరాణాం పరిమాణం వేద్యమితి వృద్ధవైద్యవ్యవహారః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనమాహ-త్రివృచ్ఛామాకషాయేణేతి| కల్కేనత్రివృద్ద్వయస్యైవ| పాణితలం కర్షం|
Adhikarana విరేచనాంతరద్వయం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| త్రివృతా త్రిఫలా శ్యామా పిప్పలీ శర్కరా మధు||10|| మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తశోఫజ్వరాపహః| త్రివృత్సమసితా తద్వత్ పిప్పలీపాదసంయుతా||11||
| त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु||१०|| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా త్రివృతాదిభిర్మోదకో-వటకః| శర్కరాపరిమాణం చ పద్మకాద్యచూర్ణవదవబోధ్యం| స చ మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తశోఫజ్వరహృద్భవతి| పూర్వోక్తస్య లేహస్య విషయనిర్దేశాదేవ విషయో వేద్యః| త్రివృత్సమసితా పిప్పలీపాదసంయుతా తద్వత్-సన్నిపాతాది హృదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనాంతరమాహ-త్రివృతేతి| సన్నిపాతస్త్రిభిః సంబధ్యతే| విరేచనాంతరమాహ-త్రివృత్సమసితేతి| సంగ్రహే (చి. అ. 3)- " త్రిఫలాత్రివృతాధాత్రీత్రాయంత్యారగ్వధాభయాః| గవాక్షీక్షురసక్షీరద్రాక్షాః క్షౌద్రసితోత్కటాః|| యథాస్వం కల్పబిహితా విరేకార్థం ప్రయోజయేత్|" ఇతి| త్రిఫలాదీని దశ విరేచనాని| ప్రత్యేకం మధుసితోత్కటాని| గవాక్షీ-ఇంద్రవారుణీ|
Adhikarana వమనపంచకం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
వమనం ఫలసంయుక్తం తర్పణం ససితామధు| ససితం వా జలం క్షౌద్రయుక్తం వా మధుకోదకం||12|| క్షీరం వా రసమిక్షోర్వా| |13|
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्||१२|| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదనఫలేన సంయుక్తం తర్పణం సితామధుభ్యాం సహ వమనే దేయం, వాతకోపభయాదిత్యభిప్రాయః| అథవా సశర్కరం ఫల సంయుక్తం, [అథవా] మధుకోదకమథవా క్షౌద్రసంయుక్తం, అథవా క్షీరం, అథవేక్షురసం| సర్వమేతత్ మదనఫలసంయుక్తం పృథక్ ప్రత్యేకం దేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వమనపంచకమాహ-వమనం ఫలసంయుక్తమితి| పంచస్వపి మదనఫలసంయోగః| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- "ఫలేంద్రయవగాంగేయీమధుకం వా సమాక్షికం|" ఇతి|
Adhikarana శుద్ధస్య పథ్యం (౧౩) · Śloka ౧౩
శుద్ధస్యానంతరో విధిః| యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం||13||
शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వ[గ]రక్తపిత్తినోఽధోగరక్తపిత్తినో వా యథాక్రమం విరేకవమనాభ్యాం శుద్ధస్యానంతరం [యథాస్వం-] యథాయోగం యథావిధి, మంథపేయాదిః ప్రయోక్తవ్యః,-ఊర్ధ్వగే మంథాదిరధోగే పేయాదిరితి యథార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శుద్ధస్య పథ్యమాహ-శుద్ధస్యేతి| అనంతరః "ఊర్ధ్వగే తర్పణం యోజ్యం" (శ్లో. 8) ఇత్యాది| బలం అగ్నిబలం దేహబలం చ|
Adhikarana మంథద్వయం (౧౪) · Śloka ౧౪
మంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః, పిత్తఘ్నైర్వా ఫలైః కృతః| |14|
मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः, पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః-"ద్రాక్షామధూకమధుక" (హృ. చి. అ. 1/55) ఇత్యాదిః| పిత్తఘ్నైర్వా-ద్రాక్షామలకక్రాశ్మర్యమధుకాదిభిః, ఫలైః కృతః ప్రయోక్తవ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మంథమాహ-మంథో జ్వరోక్త ఇతి| ద్రాక్షాదిః-"ద్రాక్షామధూకమధుక" ఇత్యాదిః| మంథాంతరమాహ-పిత్తఘ్నైర్వేతి|
Adhikarana మంథాంతరద్వయం (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
| మధుఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకసితాంభసా||14|| మంథో వా పంచసారేణ సఘృతైర్లాజసక్తుభిః| దాడిమామలకామ్లో వ మందాగ్న్యమ్లాభిలాషిణాం||15||
| मधुख़र्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा||१४|| मन्थो वा पञ्चसारेण सग़ृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो व मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా మధ్వాదినా ద్రవ్యపంచకేన కృతేన పంచసారాఖ్యేన లాజసక్తుభిః ససర్పిష్కైర్మంథో హితః| మందాగ్నీనామమ్లాభిలాషిణాం చ దాడిమామలకాభ్యామమ్లశ్చ మంథః ప్రయోక్తవ్యః| 'అధోగే ప్రాక్పేయా ప్రయోజ్యా' ఇత్యుక్తం| అతస్తా ఏవ పేయా బ్రూతే-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మంథాంతరమాహ-మధుఖర్జూరేతి| పంచ మధ్వాదీని సారాణ్యత్రేతి పంచసారం, సంజ్ఞా చేయం| మంథాంతరమాహ-దాడీమామలకామ్లో వేతి| దాడిమామలకరసయోగాదమ్లః|
Adhikarana పేయాసప్తకం (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
కమలోత్పలకింజల్కపృశ్నిపర్ణీప్రియంగుకాః| ఉశీరం శాబరం రోధ్రం శృంగబేరం కుచందనం||16|| హీవేరం ధాతకీపుష్పం బిల్వమధ్యం దురాలభా| అర్ధార్ధైర్విహితాః పేయా వక్ష్యంతే పాదయౌగికాః||17|| భూనింబసేవ్యజలదా మసూరాః పృశ్నిపర్ణ్యపి| విదారిగంధా ముద్గాశ్చ బలా సర్పిర్హరేణుకాః||18||
कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं रोध्रं शृङ्गबेरं कुचन्दनम्||१६|| हीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः||१७|| भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि| विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः||१८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కమలోత్పలేత్యాదిభిర్వర్గైరర్ధశ్లోకైః పేయా విహితాః| పాదయౌగికా వక్ష్యంతే| భూనింబసేవ్యేత్యాదయః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- త్రిభిరర్ధర్చైస్తిస్త్రః పేయా ఆహ-కమలోత్పలేతి| చతుర్భిః పాదైశ్చతస్నః పేయా ఆహ-భూనింబసేవ్యజలదా ఇతి| విదారిగంధా-శాలిపర్ణీ| హరేణుకాః-సతీనాః| సంగ్ర్హే త్వధికాః పేయాః (చి. అ. 3)- "చందనాంబుప్రియంగవః| తువర్యో వాఽతిబలయా బలయా వా హరేణవః||" ఇతి|
Adhikarana ఉక్తానాం పేయానాం ప్రకారాంతరం,మాంసరసాః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
జాంగలాని చ మాంసాని శీతవీర్యాణి సాధయేత్| పృథకపృథగ్జలే తేషాం యవాగూః కల్పయేద్రసే||19|| శీతాః సశర్కరాక్షౌద్రాస్తద్వన్మాంసరసానపి| ఈషదమ్లాననమ్లాన్ వా ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్||20||
जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्| पृथकपृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे||१९|| शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसानपि| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసాని జాంగలాని శీతవీర్యాణీ-శశాదిసబంధీని, పూర్వోక్తపేయౌషధానాం పృథక్పృథగ్జలే సాధయేత్| అనంతరం తస్మిన్ రసే యవాగూః కల్పయేత్| కీదృశీః ? శీతాస్తథా సశర్కరాక్షౌద్రాః| తద్వదిత్యనేన శీతత్వం మాంసరసానామతిదిశతి, న తు సశర్కరాక్షౌద్రత్వమపి, అయోగార్హత్వాత్| అత ఏవాహ-తాన్ మాంసరసాన్ ఈషదమ్లానమ్లాభిలాషిణః, అనమ్లాభిలాషిణ్Oఽనమ్లానేవ| తథా, ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్-శర్కరాయుక్తాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తానాం పేయానాం ప్రకారాంతరమాహ-జాంగలాని చేతి| తేషాం-పేయౌషధానాం, జలే-కాథే| రసే-క్వాథసిద్ధమాంసరసే| మాంసరసానాహ-తద్వదితి| తద్వత్-పేయావత్, తండులప్రక్షేపంవినా| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- "తత్కషాయే హితాః పేయామాంసపేయాస్తథా రసాః| అనమ్లాః కించిదమ్లా వా సఘృతక్షౌ ద్రశర్కరాః||" ఇతి|
Adhikarana ధాన్యాని శాకాని చ (౨౧) · Śloka ౨౧
శూకశింబీభవం ధాన్యం రక్తే శాకం చ శస్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానే యదుక్తం లఘు శీతలం||21||
शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, శూకశింబీజం, ధాన్యం శాకం చ రక్తపిత్తే శస్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయేఽధ్యాయే (సూ.అ. 6) యదుక్తం లఘు చ శీతలం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ధాన్యాని శాకాని చాహ-శూకశింబీభవం ధాన్వమితి రక్తే-రక్తపిత్తే|
Adhikarana పానార్థముదకం (౨౨) · Śloka ౨౨
పూర్వోక్తమంబు పానీయం పంచమూలేన వా శృతం| లఘునా శృతశీతం వా మధ్వంభో వా ఫలాంబు వా||22||
पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వోక్తమంబు-షడంగం శుంఠీరహితం, పానీయం-పాతవ్యం| అథవా లఘునా పంచమూలేన శృతం| పానీయస్య శ్రపణే తంత్రకారైర్విధిరుక్తః| యథా-"కర్షం గృహీత్వా ద్రవ్యస్య క్వాథయేత్ప్రాస్థికేఽంభసి| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం జలపాకే త్వయం విధిః||" ఇతి| కేవలం వా జలం శృతశీతం హితం| మధ్వంభో-మాక్షికయుక్తం పానీయం| ఫలాంబు వా-ద్రాక్షాభిర్వా పిత్తఘ్నైః ఫలైః కృతం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తృషితస్య పానార్థముదకమాహ-పూర్వోక్తమంబ్వితి| పూర్వోక్తం-నిఃశుంఠీషడంగోదకం| లఘుపంచమీలసిద్ధం వా| శృతశీతం వా కేవలం| మధూదకం వా| ఫలోదకం వా ఫలాని-దాడిమాదీనిలౌ శీతలాని|సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)పద్మకాద్యంజనాది చ సారివాదిం చ కల్పయేత్| అన్నపానే గణం తద్వద్దశకం దాహనాశనం|| కఫానుగే యూషశాకం మారుతానుగతే రసం| అభీరోరంకురైర్లావాః సహ ముద్గాః పటోలజైః| మకుష్ఠా ధన్వయాసోత్థై రక్తపిత్తే పరం మతాః|" ఇతి|
Adhikarana విబద్ధే మాంసరసత్రయం (౨౩) · Śloka ౨౩
శశః సవాస్తుకః శస్తో విబంధే| |23|
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे| |२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శశః-శశస్య మాంసం, సహవాస్తుకేన విడ్విబంధే సతి రక్తపిత్తినః శస్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విబంధే రసమాహ-శశః సవాస్తుక ఇతి|
Adhikarana మారుతాధికే మాంసరసత్రయం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
తిత్తిరిః పునః| ఉదుంబరస్య నిర్యూహే సాధితో మారుతేఽధికే||23|| ప్లక్షస్య బర్హిణస్తద్వన్న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుటః| |24|
तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके||२३|| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| |२४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిత్తిరిస్తు మారుతేఽధిక ఉదుంబరస్య క్వాథే సాధితః శస్తః| ప్లక్షస్య క్వాథే సాధితో బర్హిణో-మయూరః, తద్వత్-మారుతేఽధికే శస్తః| బర్హిణ ఇతి "ఫలబర్హాభ్యామినచ్|" తథైవన్యగ్రోధస్య నిర్యూహే కుక్కుటః శస్తః| ఉదుంబరాదిక్వాథసాధనం తిత్థిర్యాదీనామౌష్ణ్యం ప్రతిహంతుం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మారుతాధికే రసమాహ-తిత్తిరిః పునరితి| మారుతా[ధికే రసా] ంతరమాహ-ప్లక్షస్య బర్హిణస్తద్వదితి| బర్హిణో-మయూరః| రసాంతరమాహ-న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుట ఇతి| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- "బిసోత్పలమృణాలానాం వర్తకక్రకరౌ హితౌ| వర్తీరోఽంభోజనాలానామశ్వత్థస్య కపించలః||" ఇతి|
Adhikarana వర్జనీయం (౨౪) · Śloka ౨౪
| యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్||24||
| यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యత్కించిద్రక్తపిత్తస్య కారణం-యేన సేవితేన తజ్జాతం, తచ్చ వర్జయేత్-పరిహరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వర్జనియమాహ-యత్కించిదితి|
Adhikarana శమనౌషధత్రయం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
వాసారసేన ఫలినీమృద్గోధ్రాంజనమాక్షీకం| పిత్తాసృక్ శమయేత్పీతం, నిర్యాసో వాఽటరూషకాత్||25|| శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వా, శృతోఽపి వా| వృషః సద్యో జయత్యస్రం, స హ్యస్య పరమౌషధం||26||
वासारसेन फलिनीमृद्गोध्राञ्जनमाक्षीकम्| पित्तासृक् शमयेत्पीतं, निर्यासो वाऽटरूषकात्||२५|| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा, शृतोऽपि वा| वृषः सद्यो जयत्यस्रं, स ह्यस्य परमौषधम्||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-వాసకస్య రసేన ఫలిన్యాదికం పీతం రక్తపిత్తం శమయతి| అథవా, అటరూషకస్య రసః శర్కరామధుయుక్తః పీతో రక్తపిత్తం జయేత్| అథవా కేవలో వాసారసః| అథవా క్వథితో వృషః శీఘ్రం రక్తం జయేత్| స వృషో యస్మాదస్య-రక్తస్య, పరమౌషధం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శమనమాహ-వాసారసేనేతి| ఫలినీ-ప్రియంగుః| మృత్-సౌరాష్ట్రీ| అంజనం-రసాంజనం| మాక్షికం-మధు| [ శమనాంతరమాహ-నిర్యాస ఇతి| నిర్యాసః-స్వరసః| స శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వేతి ద్వివిధః| ] శమనాంతరమాహ-శృతోఽపి వా వృష ఇతి| శ్రుతోఽపి శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వేతి స్వరసవద్ద్వివిధః|
Adhikarana క్వాథత్రయం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
పటోలమాలతీనింబచందనద్వయపద్మకం| రోధ్రో వృషస్తందులీయః కృష్ణా మృన్మదయంతికా||27|| శతావరీ గోపకన్యా కాకోల్యౌ మధుయష్టికా| రక్తపిత్తహరాః క్వాథాస్త్రయః సమధుశర్కరాః||28||
पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| रोध्रो वृषस्तन्दुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका||२७|| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పటోలాదయోఽర్ధశ్లోకాస్త్రయః క్వాథా మధుశర్కరాయుతా రక్తపిత్తం జయంతీతి యోజ్యం| అత్ర చ వాసక ఆర్ద్రోఽపి ద్విగుణో న యోజ్యః| ఏవం హ్యుక్తం తంత్రాంతరే-"వాసాకుటజకూష్మాండశతపుష్పాసహాచరాః| నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యాస్తథాఽపి ద్విగుణా న తే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- త్రిభిరర్ధర్చైః వ్కాథత్రయమాహ-పటోలమాలతీతి| చందనద్వయం-శ్వేతం రక్తం చ| కృష్ణా మృత్-కృష్ణమృత్తికా| మదయంతికా-యూథికా|
Adhikarana క్వాథాంతరం లేహః (౨౯) · Śloka ౨౯
పలాశవల్కక్వాథో వా సుశీతః శర్కరాన్వితః| లిహ్యాద్వా మధుసర్పిభ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం||29||
पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः| लिह्याद्वा मधुसर्पिभ्यां गवाश्वशकृतो रसम्||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా పలాశత్వక్క్వాథః శీతః శర్కరాయుతః పూర్వోక్తగుణః| అథవా మధుసర్పిభ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం పిబేత్| గవాశ్చేతి "అవడ్ స్ఫోటాయనస్య" ఇత్యవఙాదేశః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్వాథాంతరమాహ-పలాశవల్కవ్కాథో వేతి| వల్కలం-త్వక్| లేహమాహ-లేహ్యాద్వా మధుసర్పిర్భ్యామితి| శకృద్రసస్య పాకాద్ఘనీభావేన లేహత్వం|
Adhikarana గ్రథితే రక్తే లేహః (౩౦) · Śloka ౩౦
సక్షౌద్గం గ్రథితే రక్తే లిహ్యాత్పారావతాచ్ఛకృత్| |30|
सक्षौद्गं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రథితే-గ్రంథిమతి, రక్తపిత్తే పారావతస్య శకృత్ క్షౌద్గేణ సహ లిహ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గ్రథితే రక్తే లేహమాహ-సక్షౌద్రమితి| గ్రథితం తంతులం|
Adhikarana అతియోగే రూధిరపానం అతియోగే యకృభక్షణం (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
| అతినిః స్రుతరక్తశ్చ క్షౌద్గేణ రుధిరం పిబేత్||30|| జాంగలం, భక్షయేద్వాఽఽజమామం పిత్తయుతం యకృత్| |31|
| अतिनिः स्रुतरक्तश्च क्षौद्गेण रुधिरं पिबेत्||३०|| जाङ्गलं, भक्षयेद्वाऽऽजमामं पित्तयुतं यकृत्| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతినిఃస్రుతరక్తశ్చ జాంగలం రక్తం క్షౌద్గేణ సహ పిబేత్| ఆజం యకృదపక్వం పిత్తయుతం భక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతియోగే రుధిరమాహ-అతినిఃసృతరక్తో వేతి| జాంగలం-జాంగలవర్గీయహరిణాదిశరీరజం| అతియోగే యకృద్భక్షణమాహ-భక్షయేద్వేతి| అజస్య-ఛాగస్యేదమాజం| ఆమం-అపక్వం| ఆజేనైవ పిత్తేన యుక్తం|
Adhikarana అతియోగే శీతకషాయః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| చందనోశీరజలదలాజముద్గకణాయవైః||31|| బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తహా| |32|
| चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः||३१|| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చందానాదిభిర్బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతియోగే శీతకషాయమాహ-చందనోశీరేతి| బలాజలే-బలాక్వాథే|
Adhikarana అతియోగే శీతకషాయాంతరద్వయం (౩౨-౩౪) · Śloka ౩౪
| ప్రసాదశ్చందనాంభోజసేవ్యమృద్భృష్టలోష్టజః||32|| సుశీతః ససితాక్షౌద్రః శోణితాతిప్రవృత్తిజిత్| ఆపోథ్య వా నవే కుంభే ప్లావయేదిక్షుగండికాః||33|| స్థితం తద్గుప్తమాకాశే రాత్రిం ప్రాతః స్రుతం జలం| మధుమద్వికచాంభోజకృతోత్తంసం చ తద్గుణం||34||
| प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः||३२|| सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्| आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः||३३|| स्थितं तद्गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्| मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చందనాదిజః ప్రసాద సుశీతః శర్కరామాక్షికాభ్యాం సహ రక్తస్యాతిప్రవృత్తిం జయేత్|సం-ఇక్షుగండికా ఆపోథ్య భృశమాదౌ సంకుట్య జలే ప్లావయేత్| నవే కుంభే రాత్రిమాకాశే గుప్తం-కీటాద్యుపహతం యథా న స్యాత్తథా. స్థితం తత్-ఇక్షుగండికాజలం, ప్రాతః స్రుతం సమాక్షికం వికసితపద్మేన కృతశేఖరం తద్గుణం-పూర్వవద్గుణమిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతియోగే శీతకషాయాంతరమాహ-ప్రసాదైతి| మృద్భృష్టలోష్టం-పాకాదగ్నివర్ణతాం నీతం మృల్లోష్టం|ఆ0 ర0- అతియోగే శీతకషాయాంతరమాహ-ఆపోథ్య వేతి| ఆపోథ్య-జర్జరీకృత్య| ప్లవయేత్-నవకుంభస్థే జలే క్షిపేత్| అల్పత్వార్థం ఇక్షుగండికాః-ఇక్షుఖండాని| రాత్రిమాకాశే స్థితంశిక్యాలంబనాత్| గుత్పం-ప్రకృతికీటాదిభ్యః| మధుమత్-క్షోద్రయుక్తం| విక్కచాంభోజకృతోత్తంసం-కుంభకంఠబద్ధైరంతఃప్రవిశద్భిరివ వికసితకమలైః సురభీకృతం| తద్గుణం-పూర్వౌషధసమానం|
Adhikarana పిత్తజ్వరోక్తాశ్చ కషాయాః (౩౫) · Śloka ౩౫
యే చ పిత్తజ్వరే చోక్తాః కషాయాస్తాంశ్చ యోజయేత్| |35|
ये च पित्तज्वरे चोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తజ్వరే చ యే కషాయా ఉక్తాః-"శక్రయవాఘనం| కటుకా చేతి సక్షౌద్గా" (హృ. చి. అ. 1/52) ఇత్యాదయః, తాంశ్చ-కషాయాన్, అత్ర యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తజ్వరకషాయానతిదిశతి-యే చేతి| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- "వాసారసేన భూనింబకటుకాశర్కరాః పిబేత్| తేనైవ వా క్షౌద్రయుక్తం పద్మకేసరపద్మకం|| సరోధ్రనాగకుసుమశాడ్వలోత్పలవాస్తుకం| శాడ్వలం-దూర్వా| పథ్యారజన్యహింస్త్రా వా పలాండుం తద్వదేవ వా|| అహింస్త్రా-కంథారిభేదః| తద్వత్-మధుసర్పిర్భ్యా లిహ్యాత్| ఫలినీలోధ్రఖదిరశాల్మలీకోవిదారజం| శిరీషశేలుకకుభసిందువారాతిముక్తజం|| పలాశయూథికాశిగ్రుమధూకాసనజన్మ చ| మధునాచూర్ణితం పుష్పమేకత్ర పృథగేవ వా|| పుష్పైరేభిర్విపవ్కం చ సక్షౌద్రం మాహిషం ఘృతం| లిహ్యాత్ క్షౌద్రేణ పథ్యాం వా కింజల్కం కమలస్య వా|| లాజాన్ శృంగాటకం ముస్తం ఖర్జూరం కృష్ణమృత్తికాం| క్షీరివృక్షాంకురాన్ ద్రాక్షాం తవక్షీరిం సితోపలాం|| గైరికం మధుకం రోధ్రం శంఖం శంబూకమంజనం| తండులీయకమూలం వా బీజం వా వాస్తుకోద్భవం|| రోధ్రకాలీయకోశీరఫలినీశంఖగైరికం| పటోలపత్రం దూఃస్పర్శా సమంగ సారివా లతా|| త్వగ్జంబూవేతసాశ్వత్థహయాహ్వోదుంబరార్జునాత్| కిరాతతిక్తక్రముకముస్తకట్ఫలపద్మకం|| ప్రపౌండరీకహీబేరకమలోత్పలపర్పటం| చందనేన పృథగ్యుక్తం సమస్తం వా సశర్కరం|| ఫాంటీకృతం శృతం శీతం చూర్ణం వా తండులాంభసా| పీతమాశుజయత్యస్త్రం తృడ్దాహతమకానపి|| తద్వదచ్ఛః సితారోధ్రమధూకోశీరచందనాత్| మృచ్ఛ్యామాసారివాముస్తుధాతకీయష్టికాన్వితాత్|| అచ్ఛః-ప్రసాదః| తద్వత్-చందనాదివత్| వైడూర్యముక్తామృచ్ఛంఖగైరికామలకోదదకం| మధూదకం రసం వేక్షోః పిబంజయతి శోణితం|| త్రపుసీమూలకల్కం వా సక్షౌద్రం తండులాంబునా| పిబేత్కరంజబీజం వా తేన క్షౌద్రసితాయుతం|| రోధ్రచందనయష్టయాహ్వం తేన యష్టయాహ్వమేవ వా| నీలోత్పలం సితా యష్టీ మధూకం పద్మకేసరం|| ఛిన్నోద్భవా చ శీతోఽయం కషాయో రక్తజిత్పరం|" ఇతి| వంగసేనే తు (రక్తపిత్తాధికారే శ్లో 48)- "తాలీసచూర్ణయక్తః పేయః క్షౌద్రేణవాసకస్వరసః| కఫపిత్తశ్వాసవమీతమకస్వరభేదరక్తపిత్తహరః|| ఆటరూషకమృదీకాపథ్యావ్కాథః సశర్కరః| క్షౌద్రాఢ్యః కసనశ్వాసరక్తపిత్తనిబర్హణః|| శతావరీ బలా రాస్నా కాశ్మర్యం సపరూషకం| పాయయేద్రక్తపిత్తఘ్నం సద్యః శూలహరం పరం|| చందనేంద్రయవాః పాఠాకటుకా సదురాలభా| గుడూచీ వాసకం రోధ్రం పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతం| [ కఫాన్వితం జయేద్రక్తం తృష్ణాకాసజ్వరరాపహం|| ] పిబేచ్ఛీతకషాయం వా జంబ్వామ్రార్జునసంభవం| ఉదుంబరఫలానాం వా రసం సమధు పాయయేత్|| అతసీకుసుమసమంగా వటప్రరోహత్వగంభసా పీతా| ప్రశమయతి రక్తపిత్తం యది భుంక్తే ముద్గయూషేణ|| లోహగంధిని నిఃశ్వాసే ఉద్గారే ధూమగంధిని| పృథ్వీకాం శణమాత్రాం తు ఖాదేద్ద్విగుణశర్కరాం|| (శ్లో. 46)- " వాసాకషాయోత్పలమృత్ప్రియంగురోధ్రాంజనాంభోరుహకేసరాణి| పిత్వాసితాక్షౌద్రయుతాని హన్యాత్పిత్తాసృజో వేగముదీర్ణమాశు|| వాసాయాం విద్యమానాయామాశాయాం జీవితస్య చ| రక్తపిత్తీ క్షయీ కాసీ కిమర్థమవసీదతి|| సమాక్షికః పద్మప(ద)లోద్భవో వా పీతో రసః శోణితమాశు హంతి|| (శ్లో. 69)- " పవ్కోదుంబరకాశ్మర్యపథ్యాఖర్జూరగోస్తనాః| మధునా ఘ్నంతి సంలీఢ రక్తపిత్తం పృథక్ పృథక్|| వాసకస్వరసే పథ్యా సప్తధా పరిభావితా| కృష్ణా వా మధునా లీఢా రక్తపిత్తం ద్రుతం జయేత్|| (శ్లో. 93)- చందనం నలదం లోధ్రముశీరం పద్మకేసరం| నాగపుష్పం చ బిల్వం చ భద్రముస్తం సశర్కరం|| హీబేరం చైవ పాఠా చ కుటజస్య ఫలం త్వచం|శృంగబేరం సాతివిషం ధాతకీ చ రసాంజనం|| ఆమ్రాస్థి జంబుసారాస్థి తథా మోచరసోఽపి చ| నీలోత్పలం సమంగా చ సూక్ష్మైలా దాడిమత్వచం|| చతుర్విశతిరేతాని సమభాగాని కారయేత్| తండులోదకసంయుక్తం క్షౌద్రేణ సహ యోజయేత్| హితం లోహితపిత్తానామర్శః సుజ్వరితేషు చ| మూర్చ్ఛతమోపసృష్టానాం తృషార్తానాం చ దాపయేత్|| [అతీసారం తథా ఛర్దిః స్త్రీణాం చ రజసో గ్రహం|] చలితానాం చ గర్భాణాం స్తంభనం పరముచ్యతే| అశ్విభ్యాం విహితో యోగోరక్తపిత్తవినాశనః||" ఇతి| జంబూసారా-రాజజంబూః| ఇతి నవరక్తపిత్తం|
Adhikarana జీర్ణరక్తపిత్తచికిత్సా ఛాగక్షీరప్రయోగః,గవ్యక్షీరప్రయోగత్రయం (౩౫-౩౮) · Śloka ౩౮
| కషాయైర్వివిధైరేభిర్దీప్తేఽగ్నౌ విజితే కఫే||35|| రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః| యుంజయాచ్ఛాగం శృతం, తద్వద్గవ్యం పంచగుణేఽంభసి||36|| పంచమూలేన లఘునా శృతం వా ససితామధు| జీవకర్షభకద్రాక్షాబలాగోక్షురనాగరైః||37|| పృథక్పృథక్శృతం క్షీరం సఘృతం సితయాఽథవా| |38|
| कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे||३५|| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जयाच्छागं शृतं, तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि||३६|| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः||३७|| पृथक्पृथक्शृतं क्षीरं सघृतं सितयाऽथवा| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏభిర్వివిధైః-నానాప్రకారైః కషాయైః, అగ్నౌ దీప్తే కఫే చ విజితే సతి యది రక్తపిత్తం న శామ్యతి, తదా తత్ర వాతోల్బణే రక్తపిత్తే సతి పంచగుణేఽంభసి శృతం ఛాగం పయో యుంజయాత్| పంచగుణేఽంభసి గవ్యం క్షీరం క్వథితం తద్వత్-తేన ఛాగేన సమానగుణం, తచ్చ యుంజయాత్| అథవా లఘునా పంచమూలేన శృతం గవ్యం సశర్కరామధు తద్గుణం| తథా, జీవకర్షభకాదిభిః పృథక్ పృథక్ శృతం సహ ఘృతేనాథవా శర్కరయా సహ తద్గుణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ జీర్ణరక్తపిత్తం| తత్ర ఛాగక్షీరప్రయోగమాహ-కషాయైర్వివిధైరితి| గవ్యక్షీరమాహ-తద్వద్గవ్యమితి| తద్వత్-"అల్పాంబుపానవ్యాయామకటుతిక్తాశనైః " (హృ. సూ. అ. 5/24) ఇత్యుక్తహేతుమత్| పంచగుణేఽంభసి శృతం| క్షీరాంతరమాహ-పంచమూలేనేతి క్షీరాంతరమాహ-జీవకర్షభకేతి|
Adhikarana మూత్రమార్గగే క్షీరం (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯
| గోకంటకాభీరుశృతం పర్ణినీభిస్తథా పయః||38|| హంత్యాశు రక్తం సరుజం విశేషాన్మూత్రమార్గగం| |39|
| गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः||३८|| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గోకంటకాదిభిస్తథా [ పర్ణినీభిః-] శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీముద్గపర్ణీమాషపర్ణీభిః, శృతం శీఘ్రమేవ రక్తం సవేదనం హంతి| విశేషేణ మూత్రమార్గగతం| విషేషగ్రహణాదన్యమార్గగమపి రక్తం హంతీతి ద్యోతయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మూత్రమార్గగే క్షీరమాహ-గోకంటకాభీరుశృతమితి|
Adhikarana విణ్మార్గగే క్షీరచతుష్టయం (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౦
| విణ్మార్గగే విశేషేణ హితం మోచరసేన తు||39|| వటప్రరోహైః శుంగైర్వా శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైరపి| |40|
| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु||३९|| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि| |४०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విణ్మార్గగే-గుదగతే, రక్తపిత్తే తు విశేషేణ మోచరసేన శృతం క్షీరం హితం| వటప్రరోహైర్వా శృతం క్షీరం, అథవా వటశుంగైః-ప్రథమోద్భూతముకులితైః పల్లవప్రాయైః, శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైర్వా శృతం పయో హితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గుదప్రవృత్తే క్షీరచతుష్టయమాహ-విణ్మార్గగే విశేషేణేతి| మోచరసః-శాల్మలీనిర్యాసః| శృ(శు)ంగైః-వటశృ(శు)ంగైః| ముకులావస్యం పత్రం-శృ(శు)ంగః|
Adhikarana రక్తాకషాయాః సపయస్కాః (౪౦) · Śloka ౪౦
| రక్తాతిసారదుర్నామచికిత్సాం చాత్ర కల్పయేత్||40||
| रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తశబ్దస్యాతిసారదుర్నామ్రోః సంబంధః| రక్తాతిసారస్య రక్తార్శసశ్చ, యా చికిత్సా తామత్ర-రక్తే, యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రక్తాతిసారరక్తార్శశ్చికిత్సామతిదిశతి-రక్తాతిసారేతి|
Adhikarana పూర్వోక్తకషాయసిద్ధాని ఘృతాని (౪౧) · Śloka ౪౧
పీత్వా కషాయాన్ పయసా భుంజీత పయసైవ చ| కషాయయోగైరేభిర్వా విపక్వం పాయయేద్ధృతం||41||
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद्धृतम्||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కషాయాన్-పూర్వోక్తాన్, పయసా పీత్వా పయసైవాశ్నియాత్| స0-ఏతైర్వా కషాయాఖ్యైర్యోగైర్విపక్వం ఘృతం రక్తపిత్తినం పాయయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పూర్వోక్తకషాయాన్ సపయస్కానాహ-పీత్వా కషాయానితి| ఆ0 ర0- పూర్వోక్తకషాయసిద్ధాని ఘృతాన్యాహ-కషాయయోగైరితి|
Adhikarana వాసాఘృతం (౪౨-౪౪) · Śloka ౪౪
సమూలమస్తకం క్షుణ్ణం వృషమష్టగుణేఽంభసి| పక్త్వాఽష్టాంశావశేషేణ ఘృతం తేన విపాచయేత్||42|| తత్పుష్పగర్భం తచ్ఛీతం సక్షౌద్గం పిత్తశోణితం| పిత్తగుల్మజ్వరశ్వాసకాసహృద్రోగకామలాః||43|| తిమిరభ్రమవీసర్పస్వరసాదాంశ్చ నాశయేత్| |44|
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाऽष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्||४२|| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्गं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः||४३|| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూలపల్లవాదియుక్తం క్షుణ్ణం-చూర్ణితం, వృషమష్టగుణే జలే పక్త్వా తేన-ఆష్టాశావశేషేణ క్వాథేన, ఘృతం విపాచయేత్| కింభూతం ? తత్పుష్పగర్భం| తస్య-వృషస్య, పుష్పాణీ గర్భః-కల్కో, యస్య తదేవం| తచ్చ శీతిభూతం క్షౌద్గేణ సహ పిత్తశోణితాదీన్నాశయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాసాఘృతమాహ-సమూలమస్తకమితి| [సిద్ధసారే రక్తపిత్తాధికారే శ్లో. 48 ]-"శతవర్యాదికే చాజ్యే శర్కరామధు పాదికం| మధ్వేవ పాదికం శ్రేయో వాసాసర్పిషి సమ్మతం||" ఇతి| వంగసేనే తు (రక్తపిత్తాధికారే)- "వృషస్య పత్రాంకురపుష్పశాఖాకషాయకల్కేన ఘృతం విపక్వం| సమాక్షికం క్షోణకఫే ప్రయుక్తం తద్రక్తపిత్తం శమయత్యుదీర్ణం|| (శ్లో. 126)- వాసకస్వరసే సర్పిః పయసా సహ పాచయేత్| కల్కైర్భూనింబకుటజముస్తయష్ట్యాహ్వచందనైః|| ఉశీరమధుకానంతాసారివోదీచ్యపద్మకైః| త్రాయంత్యుత్పలమూర్వాభిర్మదయంత్యాశ్చపల్లవైః| సితాక్షౌద్రయుతం హన్యాద్రక్తపిత్తం సుదారుణం| పైత్తంకాసం చ గుల్మం చ స్వరభేదం హలీమకం|| యే చాన్యే కీర్తితారోగా రక్తపిత్తకఫాశ్రయాః| తాన్ సర్వాన్ శమయేదేతత్ పీయమానం హితాశినా|| అశ్వగంధాపలశతం తదర్ధం గోక్షురస్య చ| శతావరీ విదారీ చ శాలిపర్ణీ బలాఽమృతా|| అశ్వత్థస్య చ శుంగాని పద్మబీజం పునర్నవా| కాశ్మర్యస్య ఫలం చేవ మాషబీజం తథైవ చ|| పృథగ్దశ పలానేతాశ్చతుర్ద్రోణేఽంభసః పచేత్| ద్రోణశేషే రసే తస్మిన్ పుతే శీతే ప్రదాపయేత్|| మృద్వీకా పద్మకం కుష్టం పిప్పలీ రక్తచందనం| పత్రకం నాగపుష్పం చ ఆత్మ గుత్పాఫలం తథా|| నీలోత్పలం సారివే ద్వే జీవనీయాన్యశేషతః| పృథక్కర్షాసమా భాగాః శర్కరాయాః పలద్వయం|| రసః స్యాత్పౌండ్రకేక్షూణామాఢకాకమాహరేత్| [ చౌర్గుణేన పయసా ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్|| ] రక్తపిత్తం క్షతక్షీణం కామలాం వాతశోణితం| హలీమకం పాండురోగం వర్ణభేదం స్వరక్షయం|| మూత్రకృచ్ఛ్రమురోదాహం పార్శ్వశూలం చ నాశయేత్| ఏతద్రాజ్ఞాం ప్రదాతవ్యం బహ్వంతఃపురచారిణాం|| స్త్రీణాం చైవాప్రజాతానాం దుర్బలానాం చ దేహినాం| శ్రేష్ఠం బలకరం ధన్యం హృద్యం వృష్యం రసాయనం|| ఓజస్తేజస్కరం స్వర్యమాయుష్యం ప్రాణవర్ధనం| సంవర్ధయతి శుష్కం చ పురుషం దుర్బలేంద్రియం|| సర్వరోగవినిర్ముక్తస్తోయసోక్తో యథా ద్గుమః| కామదేవమితి ఖ్యాతం సర్పిరుక్తం మహాగుణం|| (శ్లో. 99)- దూర్వాసోత్పలకింజల్కా మంజిష్ఠా సైలవాలుకా| సితాసితముశీరం చ ముస్తచందనపద్మకం|| విపచేత్కార్షికైరేతైః సర్పిరాజం సుఖాగ్నినా| తండులాంబుత్వజాక్షీరం దత్వా చైవ చతుర్గుణం|| [ద్రాక్షాయశ్ట్యాహ్వధుకకాశ్మరీచందనం సితం| పిష్ట్వా తత్కార్షికైర్ద్రవ్యైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||] తత్పానం వమతో రక్తం నావనం నాసికాగతే| కర్ణభ్యాం యస్య గచ్ఛేచ్చ తస్య కర్ణౌ ప్రపూరయేత్|| చక్షుఃస్నావిణి రక్తే చ పూరత్తేన చక్షుషీ| మేఢ్రపాయుప్రవృత్తే చ బస్తికర్మణి తద్ధితం|| రోమకూపప్రవృత్తే చ తదభ్యంగే ప్రయోజయేత్| పిత్తజేషు వికారేషు విస్ఫోటాదిషు బుద్ధిమాన్|| విషేషు కీటదోషేషు విసర్పేషు ప్రయోజయేత్| [రక్తస్త్రావీణి చార్శాసి లేపయేత్తేన సర్పిషా|| ] దూర్వా సేందీవరీ పద్మం మంజిష్ఠాసైలవాలికా| రాలా ముస్తా తథోశీరం చందనం మధుకాహ్వయం|| పద్మకం రోధ్రకుష్ఠం చ చందనం రజనీద్వయం| కాకోల్యౌ సారివా చేతి కల్కైరేతైశ్చ కార్షికైః|| ఘృతప్రస్థమజాక్షీరం తండులోదకసంయుతం| దూర్వాయాః స్వరసేనైవ సాధితం పుర్వవద్గుణం|| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగాన్యాపోథ్య వాసయేత్| అహోరాత్రం జలే తత్పే ఘృతం తేనాంభసా పచేత్|| తదర్ధశర్కరాయుక్తం లేహయేత్క్షౌద్రపాదికం| అధో వా యది వాఽప్యూర్ధ్వం రక్తం యస్య ప్రవర్తతే| సుఖం భవతి తస్యాశు అగ్నివేశవచో యథా|| శతావరీదాడీమతిత్తిడీకం కాకోలి మేదే మధుకం విదారీం| పిష్ట్వా చ మూలం ఫలపురకస్య ఘృతం పచేత్ క్షీరచతుర్గుణం చ| కాసజ్వరానాహవిబంధశూలం తద్రక్తపిత్తం చ ఘృతం నిహంతి|| శతావర్యాస్తు మూలానాం రసప్రస్థద్వయం మతం| తత్సమం చ భవేత్క్షీరం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్|| జీవకర్షభకౌ మేదా మహామేదా తథైవ చ| కాకోలీ క్షీరకాకోలీ మృద్వీకా మధుకం తథా|| ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ విదారీ రక్తచందనం| శర్కరామధుసంయుక్తం సిద్ధం విస్త్రావయేత్ ఘృతం|| రక్తపిత్తవికారేషు వాతరక్తగదేషు చ| క్షీణశుక్రేషు దాతవ్యం వాజీకరణముత్తమం|| అంగదాహం శిరోదాహం జ్వరపిత్తసముద్భవం| యోనిశూలం చ దాహం చ మూత్రకృచ్ఛ్రం చ పైత్తికం|| ఏతాన్ రోగాన్నిహంతాశు ఛిన్నాభ్రమివ మారుతః| శతావరీసర్పిరిదం బలవర్ణాగ్నివర్ధనం||[శతావర్యాదికే చాజ్యే శర్కరామధు పాదికం||] (శ్లో. 141)- అనంతా సారివా పద్మం సలోధ్రం నీలముత్పలం| కల్కైరేభిః పచేత్సార్పిః సక్షీరం నావనం పరం|| రక్తపిత్తం ప్రశమయేన్నారీణాం ప్రదరం తథా| హస్తాపాదాంగదాహేషు జ్వరే రక్తే తత్థోర్ధ్వగే| వాసాఘృతం శతావర్యా సితయా పరమం హితం|| దూర్వామధుకమంజిష్ఠాద్రాక్షేక్షురసచందనైః| సారివాద్వయనక్తాహ్వైస్తైలప్రస్థం విపాచయేత్|| క్షీరం చతుర్గుణం దత్వా సిద్ధమభ్యంజనం భవేత్| రక్తపిత్తహరం హ్యేతద్వల్యం వాతంధముత్తమం| దూర్వాతైలమితి ఖ్యాతం సవర్ణకరణం మహత్|| (శ్లో. 167)- తులామాదయ వాసాయాః పచేదష్టగుణే జలే| తేన పాదావశేషేణ పాచయేదాఢకం భిషక్|| చూర్ణానామభయానాం తు ఖండాచ్ఛుద్ధాచ్ఛతం తథా| ద్విపలం పిప్పలీచూర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్|| కుడవం పలమానం చ చాతుర్జాతం సుచూర్ణితం| క్షిప్త్వా విలోడితం ఖాదేద్రక్తపిత్తీ యథాబలం| కాసశ్వాసగృహీతశ్చ యక్ష్మణా చ ప్రపీడితః|| లోహాచ్చతుర్గుణం క్షీరమాజ్యం ద్విగుణముత్తమం| చుర్ణపాదం చ వైడంగం దద్యాన్మధుసితే సమే|| సర్వమేకత్ర ప్రక్షిప్య పాత్రే తామ్రమయే ద్దఢే| పాకమానీయ తత్వేన స్థాపయేత్ ఘృతభాజనే|| మాషకాదిక్రణాదౌ బక్షయేద్విధిపూర్వకం| అనుపానం ప్రయుంజీత నాలికేరజలాదికం|| రక్తపిత్తం జయేత్తీవ్రమమ్లపిత్తం క్షతం క్షయం| పుష్టిదం కాంతిజననమాయుష్యం వృష్యముత్తమం|| (శ్లో. 193) శతావరీ ఛిన్నరుహా వృషముండితికా బలా| తాలమూలీ చ గాయత్రీ త్రిఫలాయాస్త్వచస్తథా|| భార్గీ పుష్కరమూలం చ పృథక్ పంచ పలాని చ| జలద్రోణే విపక్తవ్యమష్టభాగావశేషితం|| దివ్యౌషధిహతస్యాపి మాక్షికేణ హతస్య వా| పలద్వాదశకం దేయం రుక్మలోహస్య చూర్ణితం|| ఖండతుల్యం ఘృతం దేయం పలషోడకం బుద్ధైః| పచేత్తాభ్రమయే పాత్రే గుడపాకో మతో యథా|| ప్రస్థార్ధం మధునో దేయం శుభాశ్మజతుకం త్వచం| శృభాశ్మజతుకం త్వచం| శృంగీ విడంగం కృష్ణా చ శుంఠ్యాజాజీ పలం పలం|| త్రిఫలా ధాన్యకం పత్రం వ్ద్యక్షం మరిచకేసరం| చూర్ణం దత్వా సుమథితం స్నిగ్ధేభాండే నిధాపయేత్|| యథాకాలం ప్రయుంజీత బిడలపదకం తతః గవ్యక్షీరానుపనం చ సేవ్యం మాంసరసం పయః||గురువృష్యాన్నపానాని స్నిగ్ధమత్స్యాది బృంహణం| రక్తపిత్తం ప్రదుష్టం చ క్షతకాసం విశేషతః|| వాతరక్తం ప్రమేహం చ శీతపిత్తం వమిం క్లమం| శ్వయథుం పాండురోగం చ కుష్ఠం ప్లీహోదరం తథా|| ఆనాహం రక్తస్త్రావం చ అమ్లపిత్తం నిహంతి చ| చక్షుష్యం బృంహణం వృష్యం మాంగల్యం ప్రీతివర్ధనం|| ఆరోగ్యం పుత్రదం శ్రేష్ఠం కాయాగ్నిబలర్ధనం| శ్రీకరం లాఘవకరం ఖండఖాద్యం ప్రకీర్తితం|| ఛాగం పారావతం మాంసం తిత్తిరిక్రకరాః శశాః| కులింగాః కృష్ణసారా యే తేషాం మాంసాని యోజయేత్|| నారికేలపయః పానం సునిషణంకవాస్తుకం| శుష్కమూలకజీవాఖ్యం పటోలం బృహతీఫలం|| ఫలం వార్తాకపవ్కామ్రం ఖర్జూరం స్వాదుదాడిమం| కకారపూర్వకం యచ్చ మాసం చానూపసంభవం|| వర్జనీయం విశేషేణ ఖండఖాద్యం ప్రకుర్వతా| లోహాంతరవదత్రాపి పుటనాదిక్రియేష్యతే| (శ్లో. 161)- పంజ్చాశత్పలికం స్విన్నం కూష్నాండం ప్రస్థామాజ్యతః| పక్వం పలశతం ఖండాద్వాసావ్కాథాఢకే పచేత్|| శుభాధాత్రీఘనైర్భార్గీత్రిసుగంధైశ్చ కర్షికైః| ఐలేయవిశ్వధాన్యాకమరిచైశ్చ పలాంశకైః|| పిప్పలీకుడవం చైవ మధుమానీం ప్రదాపయేత్| కాసం శ్వా [సం క్షయం హిక్కాం రక్తపిత్తం హలీమకం|| హృద్రోగమమ్లపిత్తం చ పీనసం చ వ్యపోహతి| యుక్తసర్పిషి కూష్మాండే పాకో బంధేన ముద్గయా||" ఇతి|
Adhikarana పలాశఘృతం త్రాయమాణాఘృతం (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
| పలాశవృంతస్వరసే తద్గర్భం చ ఘృతం పచేత్||44|| సక్షౌద్రం తచ్చ రక్తఘ్నం, తథైవ త్రాయమాణయా| |45|
| पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च ग़ृतं पचेत्||४४|| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं, तथैव त्रायमाणया| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పలాశవృంతానాం స్వరసే తద్గర్భం-పలాశవృంతకల్కం, ఘృతం పచేత్| తచ్చ క్షౌద్రేణ సహ రక్తఘ్నం భవతి| తద్వదేవ త్రాయమాణయా శృతం రక్తపిత్తఘ్నం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పలాశఘృతమాహ-పలాశవృంతస్వరస ఇతి| వృంతం పుష్పనాలం| తద్గర్భం-వృంతకల్కగర్భం| త్రాయమాణాఘృతమాహ-తథైవేతి| తథైవ-క్వాథకల్కీకృతయా| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- "క్షీరేణ వపనీపుష్పం మధుకం మధుశర్కరా| వపనీ-కార్పాసీ| రోధ్రోత్పలసమంగాభిస్తద్వద్వత్సకసాధితం|| రోధ్రాదిత్రయేణ, వత్సకేనైకేన| తద్వత్-క్వాథకల్కాభ్యాం ఘృతం| లాజగోధూమమధుకసితాచుర్ణం పయోద్రుతం| ఘృతేనోత్కారికాం కృత్వాఖాదేత్పిత్తాస్త్రవారిణీం||" ఇతి| వంగసేనే తు (రక్త. శ్లో.68)-" ద్రాక్షయా ఫలినీభిర్వా బలయా మధుకేన వా| శ్వదంష్ట్రయా శతావర్యా రక్తజిత్సాధితం పయః|| (శ్లో. 66)-సశర్కరం మాక్షికసంప్రయుక్తం విదారిగంధాదిగణే శృతం వా|| (శ్లో.74)- క్షీరేణ లాక్షాం మధుమిశ్రితేన ప్రపీయ జీర్ణే పయసాఽన్నమద్యాత్| సద్యోనిహన్యాద్రుధిరం క్షతోత్థం కాంతార్జునానామథవాఽపి కల్కం|| కల్కం మధూకత్రిఫలార్జునానాం నిశి స్థితం లోహమయే సుపాత్రే| సాజ్యం విలిహ్యానుపిబేత్సుశీతం సశర్కరం ఛాగపయః క్షుధార్తః|| పారావతస్య మాంసం వా ఘృతసిద్ధం సశర్కరం| భక్షయేన్మధునాశీతం రక్తపిత్తనివారణం|| ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్సపిచ్ఛమతిసార్యతే| ప్రాప్నోతి వాఽఽస్యవైతస్యం న చాన్నమభినందతి|| నాగరేంద్రయవౌ తత్ర పాతవ్యౌ తండులాంబునా| సిద్ధాం యవాగూం జీర్ణే చ చాంగేరీత(ప)త్రదాడిమైః||" ఇతి|
Adhikarana రక్తపిత్తవిశేషే క్షారచతుష్టయం (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే||45|| లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిర్భ్యాం క్షారముత్పలనాలజం| పృథక్పృథక్ తథాఽంభోజరేణుశ్యామామధూకజం||46||
| रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे||४५|| लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| पृथक्पृथक् तथाऽम्भोजरेणुश्यामामधूकजम्||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తే పిచ్ఛావతి, పిచ్ఛా-శాల్మల్యా రససదృశీ, తథా సకఫే, తథా గ్రథితే-గ్రంథిసదృశే, తథా కంఠమార్గగే సతి, క్షారముత్పలనాలజం మాక్షికసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాత్| నను, క్షారస్య తైక్ష్ణ్యాదిగుణయోగాద్రక్తపిత్తే న యుక్త ఉపయోగః| తత్కథమిహ తమనుమేనే తంత్రకృత్ ? బ్రూమః| ఉత్పలాదీని శీతస్వభావాని| తత్సముత్థశ్చ క్షారః సయోనిమనుకరోతి| తథా చోక్తం (హృ.శా.అ. 1/4)- "కారణానువిధాయిత్వాకార్యాణాం తత్స్వభావతా|" ఇతి| క్షారస్వరూపం చ విష్యందనాత్మకం ధత్తే| తదేవం కంఠమార్గగస్య కఫానుబంధస్య గ్రథితస్య రక్తస్య క్షారో ఘృతమాక్షికాభ్యాం సంయుక్తో విష్యందనపూర్వం శోధయత్యేవ, న తు తస్య కోపాయ స్యాదితి యుక్తోఽత్ర క్షారోపయోగః| అంభోజరేణ్వాదిజం చ పృథక్ పృథక్ తథా మాక్షికఘృతాభ్యాం లిహ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రక్తపిత్తవిశేషే క్షారచతుష్టయమాహ-రక్తే సపిచ్ఛ ఇతి| అంభోజరేణుః-పద్మకేసరం| శ్యామా-ప్రియంగుః| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- " మృణాలాంభోజకింజల్కశ్యామాసనమధూకజం| తద్వత్పృథక్పృథక్ క్షారం, ఘృతం క్షీరేణ సాధయేత్|| పిష్టైరభీరుకాకోలీమేదావృక్షామ్లదాడిమైః| ఫలపూరకమూలేన విదార్యా మధుకేన చ|| తద్విబంధజ్వరానాహశూలకాసాస్త్రపిత్తజిత్| పంచభిః పంచమూలైర్వా సిద్ధమాద్యైస్తదర్థకృత్||" ఇతి|
Adhikarana గుదప్రవృత్తే రక్తే బస్తిః (౪౭) · Śloka ౪౭
గుదాగమే విశేషేణ శోణితే బస్తిరిష్యతే| |47|
गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते| |४७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గుదాగమే రక్తే విశేషేణ బస్తిరిష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గుదప్రవృత్తే బస్తిమాహ-గుదగమ ఇతి| సంగ్రహే తు (చి. అ. 3)- " మధూకాంజనమంజిష్ఠామృణాలోత్పలగైరికైః| సువర్ణరోధ్రకాలీయసమంగమ్రాంబుచందనైః|| సౌగంధికసితాశంఖైః పిష్టైర్మధుఘృతాన్వితైః| క్షీరేణాస్థాపయేదేవం స్నానం చ శిశిరాంభసా|| క్షీరేణైవాశయేచ్ఛాలీంస్తతో మధుకసర్పిషా| కాలేఽనువాసయేదేవమతీసారేఽపి దుస్తరే|| జీర్ణేఽసృక్ప్రబలే కుర్యాద్విరేకేచాతియోగిని| విదార్యాదిగణేనేష్టం శృతం వాఽఽస్థాపనే పయః|| సక్షౌద్రశర్కరాసర్పిః సర్పిశ్చైవానువాసనే| మూత్రాశయస్థం శమయేద్రక్తముత్తరబస్తిభిః|| ఈద్దశైరఏవ తద్వచ్చ ప్రదరేఽపి విధిః స్మృతః| ఛేదభేదాదిభిశ్చాతిప్రవృత్తే శుద్ధశోణితే|| విశేషాత్ప్రదరస్యోక్తం యోనిరోగేషు చౌషధం|" ఇతి|
Adhikarana ఘ్రాణప్రవృత్తే రక్తే నస్యం (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
| ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే నావనం చానుషేచయేత్||47|| కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్ క్షీరేక్ష్వాదిరసాప్లుతాన్| క్షీరాదీన్ససితాంస్తోయం కేవలం వా జలం హితం||48|| రసో దాడిమపుష్పాణామామ్రాస్థ్నః శాడ్వలస్య వా| |49|
| घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्||४७|| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्| क्षीरादीन्ससितांस्तोयं केवलं वा जलं हितम्||४८|| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य वा| |४९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే సతి నావనమనుషేచయేత్-నస్యం దద్యాత్| కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్-వాసకాదీన్, ఘ్రాణగేఽనుషేచయేత్| కింభూతాన్? క్షీరేక్ష్వాదిరసేనాప్లుతాన్-సద్రవాన్| ఆదిశబ్దేన మాంసరసఘృతాది గృహ్యతే| క్షీరాదీన్ వా సశర్కరాన్ దద్యాత్| తథా తోయమర్థాత్ససితం, వా కేవలం జలం హితమితి| తథా దాడిమపుష్పాణాం రసః, తథా చూతఫలాస్థ్నః, తథా దూర్వాయా రసో, నస్యం పృథక్పృథక్ హితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఘ్రాణప్రవృత్తే నస్యమాహ-ఘ్రాణగే రుధిర ఇతి| క్షీరాదీన్ ససితానిత్యన్యః ప్రయోగః| తోయం ససితమిత్యన్యః| కేవలం వా జలమిత్యన్యః| రసో దాడిమపుష్పాణామిత్యన్యః| ఆమ్రాస్థ్నో రస ఇత్యన్యః| శాద్వలస్య రస ఇత్యన్యః|
Adhikarana ప్రదేహాభ్యంజనాదయః (౪౯) · Śloka ౪౯
| కల్పయేచ్ఛీతవర్గం చ ప్రదేహాభ్యంజనాదిషు||49||
| कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु||४९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీతవీర్యవర్గం చ ప్రలేపాభ్యంజనాదిషు కల్పయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రదేహాదీనాహ-కల్పయేదితి|
Adhikarana పిత్తజ్వరౌషధం క్షతక్షీణౌషధం చ రక్తపిత్తే హితం (౨) · Śloka ౨
యచ్చ పిత్తజ్వరే ప్రోక్తం బహిరంతశ్చ భేషజం| రక్తపిత్తే హితం తచ్చ క్షతక్షీణే హితం చ యత్||50|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత స్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितं च यत्||५०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యచ్చ పిత్తజ్వరేఽభిహితమౌషధం బహిరంతరే, తచ్చ రక్తపిత్తే హితం| తథా, యచ్చ క్షతే క్షీణే చ హితం తదపి రక్తపిత్తే హితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ ద్వితీయా- ధ్యాయః సమాప్తః|| 2||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తజ్వరౌషధం క్షతక్షీణోషధ చ రక్తాపిత్తఽతిదిశతి-యచ్చేతి| వంగసేనే తు (రక్త. శ్లో.81)- "నాసాప్రవృత్తరుదిరం ఘృతభృష్టం శ్లక్ష్ణపిష్టమామలకం| సేతురివ తోయవేగం రుణద్ధి మూరంధ్ని ప్రలేపేన|| రసో దాడీమపుష్పస్య దూర్వారససమన్వితః| అలక్తకరసోపేస్రయం నాసాపుటే భిషక్|| యోజయేన్నాశయేత్ క్షిప్రం త్రిదోషమపి దారుణం| నాసారక్తం ప్రవృత్తం తు హన్యాదితి కిమద్భుతం|| దూర్వాభయాదాడిమపుష్పకాణాం లాక్షామలక్యోః స్వరసేన నస్యం| [ దినత్రయం యః కురుతే ప్రభాతే నాసాసృజం నామ రుజం నిహంతి|| శ్యామాశ్వమోరటానంతాశకరాభిః శృతం ఘృతం| సర్వదోషహరం హృద్యం నస్యం ] నాసాగతేఽసృజి|| అశ్వః-అశ్వకందః| దూర్వా భవ్యఫలం మాషః కులత్థా వంశపత్రికాః| జలస్థలోద్భవౌ కర్ణమోటకౌ ఖరమంజరీ|| దండోత్పలస్య మూలం చ నిష్వ్కాథ్యాష్టగుణేఽంభసి| తత్పాదశేషితం తైలం తుల్యం కృత్వా విపాచయేత్| తత్తైలం ప్రతిమర్శేన ఆనాహాఖ్యం గదంజయేత్||" ఇతి| ఇతి నాసారుధిరం| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| రక్తపిత్త్తప్రకారణం సామస్త్యేన నిరూపితం||